Қазақ, башқұрт әдеби байланыстары (А.Мұхамедияров және М.Кәрім шығармашылығы бойынша)

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1 Әдебиеттер байланысының фольклор арқылы даму жолдары ... ... ... ... .10
1.1 Қазақ, татар, башқұрт ауыз әдебиеті үлгілерінің ұқсастықтары
мен өзгешеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.2 ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ, татар, башқұрт әдеби
Байланыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2 А.Мұхамедияров және М.Кәрім шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
2.1 Ақмолла ақынның әдеби мұрасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35
2.2 Мұстай Кәрімнің әдеби мұрасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Халықтардың мәдени байланыс проблемасы - заманымыздың маңызды, өзекті мәселерінің бірі. Оның үшін де халықтар арасындағы мәдениет пен әдебиет байланыстарын зерттеу бұл байланыстардың негізгі түрлері мен жолдарын анықтау, олардың заңдылықтарын ашу және оларға ғылыми және практикалық мәні бар іс саналып, әдебиеттану ғылымының маңызды бөлімінің біріне айналып отыр.
Кейінгі кездерде қазақ әдебиетінің украин, беларус, өзбек, тәжік, түрікмен, қырғыз, қарақалпақ әдебиеттерімен жасаған достық қарым- қатынасы жөнінде бірсыпыра мақалалар жарияланды. Бұлардың қатарына С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Е.Ысмаилов, М.Дүйсенов, Р.Бердібаев, Т.Сұлтанов, А.Мусинов, Б.Тілегенов, С.Тойшыбаева, Р.Қайшыбаева мақалаларын қосуға болады.
Біз бұл жұмысымызда, жоғарыда айтылғандай, әзірше әдебиет зерттеуші ғалымдарымыздың назарынан тыс қалып келе жатқан тың тақырып – туысқан халықтар әдебиеттерінің достық байланысы, туыстық қарым-қатынасы, атап айтқанда сол туысқан халықтардың бірі - қазақ, татар, башқұрт әдебиеттерінің байланысы мәселесін әңгіме етпекпіз. Өйткені қазақ елінің көп ғасыр бойы тығыз қарым – қатынас жасап келе жатқан халықтарының бірі – татарлар. Үш ел арасындағы осы қарым-қатынас жөнінде жазған өлеңдерінің бірінде ұлы татар ақыны Ғ.Тоқай:
Бұл достықтың тамырлары,
Ғасырлардың түбінде [1, 31 ],
деген болатын. Ал, қазақ ақыны Ж.Молдағалиев қазақ пен татар халықтарының туыстық байланысын сөз ете келіп: «Біздің қарым-қатынасымыз ежелгі заманнан бері жасап келеді. Оның қай кезеңнен басталатынын ешкім де кесіп айта алмаса керек», - деп жазды [2, 24].
Расында, қазақ пен татар халқының арасында туыстық, достық қарым-қатынастың түп тамыры сонау терең тарих түкпірінде, көне ғасырлар қойнауында жатыр. Бұған ең алдымен олардың шыққан тегінің бір болуы, сөйлейтін тілдерінің туыстығы, көп ғасырлар бойы көрші-қоңсы отыруы, түркі мемлекеттерінің құрамында өмір сүруі себеп болды. Алайда, осыған қарамастан, көп уақытқа дейін осы мәдени қарым-қатынас пен әдеби байланыс жан-жақты терең зерттеліп, толық анықталмай келді. Қазақтар мен татарлар арасындағы мәдени байланыстар сөз болса, әдетте олардың көлеңке жағы көбірек айтылып, күнгей жағы көрінбей қалады. Әдебиеттер байланысын бірнеше қырынан алып зерттеуге болады. Біз бұл жұмысымызда қазақ татар әдебиеттері байланысының барлық мәселесін қамтымай, тек оның негізгі тарихи даму кезеңдерін ғана әңгіме етіп, көбінесе оның демократиялық, прогресшілдік жақтарына баса назар аудардық.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Біз бұл жұмысымызда қазақ, татар, башқұрт әдебиеттері байланысының даму жолдары, осы үш халықтың саяси-экономикалық және мәдени қатынастары тарихына байланысты, негізінен төрт кезеңге бөліп қарадық. Оның біріншісі – қазақ, татар, башқұрт халықтарының жалпы түркі тұқымдас халықтардың құрамында – Түрік қағанаты, Дәшті Қыпшақ одағы, Алтын орда хандықтары қол астында тайпа-тайпа болып өмір сүрген кезі. Қазақ – татар әдебиеттерінің көптеген әдебиет нұсқалары –ауыз әдебиет үлгілері мен көне әдебиет ескерткішері негізінен осы тұста жасалған. Екінші кезең – татар және қазақ елінің Ресей мемлекетінің құрамына кіріп, тарихи тағдырлары мне ұлттық мүдделерінің ұштасып, тарихи мақсаттары мен мұраттарының ортақтас кезі. Бұл негізіне ХІХ ғасырдың екінші жартысын қамтыды. Үшінші кезең – ХХ ғасырдың басы, Қазақ төңкерісінің қарсаңы, қазақ-татар әдеби байланысының жаңа тарихи жағдайларда жаңа биікке көтерілуі. Төртінші кезең – көтерілістен кейінгі кез – Кеңес дәуірі. Мұнда қазақ-татар әдебиеттерінің өзара туысқандық, достық байланысы жатады.
Зерттеу жұмысының әдісі. Диплом жұмысын зерттеу барсында тарихи салыстырмалы, кешенді талдау, қорыта айту сияқты дәстүрлі, қажетті деген әдіс- тәсілдер басшылыққа алынып отырды және сол тәсілдердің озық үлгісімен жұмыс жазылды.
Зерттеу жұмысының практикалық мәні. Осы түбі бір туыстық, көне тіршілік, тарихи тағдырластық екі елдің саяси-экономикалық және мәдени өміріне, соның ішінде әдебиетіне де әсерін тигізіп, олардың өзара байланыс жасап, жақындасуына себеп болды. Мұны, әсіресе екі халықтың ежелден бері келе жатқан ескі ауыз әдебиет үлгілері мен көне әдебиет нұсқаларынан анық көруге болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Тоқай Ғ. Шығармалары, ІІ Т. –Қазан: Китап, 1956. -180 б.
2 Кенжебаев Б. Әдебиеттер тоғысы // Социалистік Қазақстан, 1962, 24 қазан.
3 Лизунова Е. Современный казахский роман. -Алма ата: Гылым, 1964. -210 с.
4 Ысқақов Б. Қазақ-башқұрт әдебиеттері байланысы тарихынан. -Алматы: Ғылым, 1976. -151 б.
5 Қазақтың мақал-мәтелдері // Құрастырған: Тұрманжанов Д. –Алматы: ҚМКӘБ, 1957. -140 б.
6 Татар халық мақалдары І т. -Қазан. 1959. -180 б.
7 Қазақ ертегілері. –Алматы: Жазушы, 1959. -218 б.
8 Гүлшешек (татардың халық ертегілері). // Құрастырған: Бәшіров Г. –Алматы: ҚМКӘБ, 1957. -162 б.
9 Валиханов Ч.Ч. Собр. соч. Т І. -Алма-ата: Гылым, 1961. –550 с.
10 Сейфуллин С. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1964. -312 б.
11 Усман Х. Егіз жырлар // Қазақ әдебиеті, 1962, 26 қазан.
12 Алпамыс батыр (Текст және аударма) // Редакциясын басқарғандар: Әуезов М.О, Смирнова Н.С. –Алматы: Ғылым, 1961. -251 б.
13 Алпамша // Кітапта: Бұрынғы татар әдебиеті. - Қазан, 1963. -264 б.
14 О татарских версиях «Алпамша» // В книге: тезисы регионального совешания по эпосу «Алпамыш». -Ташкент, 1956. -310 с.
15 Валитова А. Татарская версия эпического сказания «Алпамыш» // В книге: Тюрко-монгольское языкознания и фольклористика. –Москва: Наука, 1960. -258 с.
16 Сыдықов Т. Жыр қайнары. –Алматы: Ғылым, 1966. -187 б.
17 Сыдықов Т. Глубокие корни. -Алма-ата , 1975. -215 с.
18 Қозы Көрпеш - Баянсұлу // Құрастырған, кіріспе, мақаламен ескерту жазған: Дүйсенбаев Ы.Т. –Алматы: Ғылым, 1959. -189 б.
19 Дүйсенбаев Ы.Т. Қазақтың лиро-эпосы. –Алматы: Жазушы, 1973. -254 б.
20 Жолдасбеков М. Жыр туралы сыр // Социалистік Қазақстан, 1962, 3 қараша.
21 Жолдасбеков М. Сан бақта сайраған бұлбұл жыр // Қазақ әдебиеті, 1962, 12 қазан.
22 Галин С. Народной мудрости источник. Толковый словарь башкирского фольклора. –Уфа: Китап, 2007. -304 с.
23 Ғайнуллин М. Татар әдәбиеті (ХІХ-ғасыр). -Қазан, 1957. -158 б.
24 Башкирский народный эпос. –Уфа: «Аэрокосмос и ноосфера», 2010. -320 с.
25 Баимов Р. Великие лики и литературные памятники востока. –Уфа: Гилем, 2009. 496 с.
26 Ақмолла. Өлеңдері. –Алматы: ҚМКӘБ, 1935. -191 б.
27 Мұқанов С. Жарқын жұлдыздар. –Алматы: Ғылым, 1964. -220 б.
28 Сүлейменов Б. Жизнь и деятелность Ибраhима Алтынсарина (1841-1889) // В книге: И Алтынсарин Собр. соч. Т І. -Алма-ата: Наука, 1975. -240 с.
29 История башкирской литературы. Т. І. –Уфа: Китап, 2010. -560 с.
30 Закирзянов А.М. Основные направления развития современного татарского литературоведения (кон. ХХ – нач. ХХІ в.). –Казань: Ихлас, 2011. -320 с.
31 Антология поэзии Башкортстана. –Уфа: Китап, 2010. -456 с.
32 Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. –Алматы: Ғылым, 1973. -215 б.
33 Харисов Ә. Башқұрт халқының әдеби мұрасы. –Уфа: Китап, 1965. -240 б.
34 Назершина Ф. Риуат һәм легендаларда – халық тарихы. –Өфө: Китап, 2011. -360 б.
35 Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. ІІ Т. –Алматы: Ғылым, 1960. -245 б.
36 Ақан сері. Өлеңдері. –Алматы: Жазушы, 1965. -142 б.
37 Құдаш С. Жастық шақтың ізімен. -Алматы: Ғылым, 1966. -182 б.
38 Мұстафин Ғ. Армысың ағайын! // Қазақ әдебиеті, 1962. 26 қазан.
39 М.З. Татар халқы тарихы. –Қазан, 2008. -544 б.
40 Ғафури М. Шығармалары. ІІІ том. –Уфа: Китап, 1987. -165 б.
41 Смайылов Е. Қазақ әдебиеті (ХХ ғасыр ). –Алматы: Жазушы, 1981. -281 б.
42 Ақмұқанова Б. Ақынның ортақ мұрасы. // Жұлдыз, 1973, №11.
43 Бабич Ш. Шығармалары. –Уфа: Китап, 1958. -218 б.
44 Дәрдымәнд. Сайланма әсәрләр. І Т. –Казан: Китап, 1959. -210 б.
45 Торайғыров С.Таңдамалы шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1987. -247 б.
46 Тоқай Ғ. Сайланма әсәрләр. ІІ Т. -Казан, 1953. -158 б.
47 Дөнентаев С. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1987. -165 б.
48 Ахметов Ғ. Алаш, алаш болғанда. -Алматы: Жалын, 1986. -274 б.
49 Сәтбаева Ш. Достық дастандары. -Алматы: Жазушы, 1983. -248 б.
50 Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. -Алматы: Жазушы, 1972. -280 б.
51 Ысқақов Б. Қазақ-татар әдеби байланысы. -Алматы: Ғылым, 1976. -174 б.
52 Сайра, сандуғаш. Башқұрт ақындарының өлеңдері / Құрастырған: Шаңғытбаев Қ. –Алматы: Жазушы, 1976. -159 б.
53 Ломунова М. М.Карим. –Москва: Художественная литература, 1988. 156 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе..................................................................
..................................................6
1 Әдебиеттер ... ... ... даму
жолдары....................10
1.1 Қазақ, татар, башқұрт ауыз әдебиеті үлгілерінің ұқсастықтары
мен
өзгешеліктері...............................................................
.................................10
1.2 ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ, татар, ... ... ... және ... ... ақынның ... ... ... ... ... ... ... ... байланыс проблемасы -
заманымыздың маңызды, өзекті мәселерінің бірі. Оның үшін де ... ... пен ... ... ... бұл ... ... мен жолдарын анықтау, олардың заңдылықтарын ашу және оларға
ғылыми және практикалық мәні бар іс ... ... ... маңызды
бөлімінің біріне айналып отыр.
Кейінгі кездерде қазақ ... ... ... ... тәжік,
түрікмен, қырғыз, қарақалпақ әдебиеттерімен жасаған достық қарым- қатынасы
жөнінде ... ... ... Бұлардың қатарына С.Мұқанов,
Ғ.Мүсірепов, Е.Ысмаилов, М.Дүйсенов, Р.Бердібаев, ... ... ... Р.Қайшыбаева мақалаларын қосуға болады.
Біз бұл жұмысымызда, жоғарыда айтылғандай, әзірше әдебиет зерттеуші
ғалымдарымыздың назарынан тыс ... келе ... тың ... – туысқан
халықтар әдебиеттерінің достық байланысы, туыстық қарым-қатынасы, атап
айтқанда сол ... ... бірі - ... татар, башқұрт
әдебиеттерінің байланысы мәселесін әңгіме етпекпіз. Өйткені ... ... ... бойы ... ... – қатынас жасап келе жатқан халықтарының бірі –
татарлар. Үш ел арасындағы осы ... ... ... ... ұлы ... ... ... достықтың тамырлары,
Ғасырлардың түбінде [1, 31 ],
деген болатын. Ал, қазақ ақыны Ж.Молдағалиев қазақ пен татар халықтарының
туыстық байланысын сөз ете ... ... ... ... ... ... ... Оның қай кезеңнен басталатынын ешкім де кесіп айта
алмаса ... - деп ... [2, ... ... пен татар халқының арасында ... ... ... түп ... ... терең тарих түкпірінде, көне ғасырлар
қойнауында жатыр. Бұған ең алдымен ... ... ... бір ... ... туыстығы, көп ғасырлар бойы көрші-қоңсы отыруы, түркі
мемлекеттерінің құрамында өмір сүруі ... ... ... ... көп уақытқа дейін осы мәдени қарым-қатынас пен ... ... ... ... ... анықталмай келді. Қазақтар мен татарлар
арасындағы ... ... сөз ... ... ... ... жағы
көбірек айтылып, күнгей жағы көрінбей қалады. Әдебиеттер ... ... алып ... ... Біз бұл ... қазақ татар әдебиеттері
байланысының барлық мәселесін ... тек оның ... ... даму
кезеңдерін ғана әңгіме етіп, көбінесе оның демократиялық, прогресшілдік
жақтарына баса назар ... ... мен ... Біз бұл ... ... ... ... байланысының даму жолдары, осы үш халықтың саяси-
экономикалық және мәдени ... ... ... ... ... ... ... Оның біріншісі – қазақ, татар, башқұрт халықтарының
жалпы түркі тұқымдас халықтардың құрамында – Түрік қағанаты, Дәшті ... ... орда ... қол ... ... болып өмір сүрген
кезі. Қазақ – татар әдебиеттерінің ... ... ... ... ... мен көне ... ... негізінен осы тұста жасалған. Екінші
кезең – татар және қазақ елінің Ресей ... ... ... ... мне ұлттық мүдделерінің ұштасып, тарихи ... ... ... ... Бұл ... ХІХ ... екінші жартысын
қамтыды. Үшінші кезең – ХХ ғасырдың басы, Қазақ төңкерісінің қарсаңы, қазақ-
татар әдеби байланысының жаңа ... ... жаңа ... ... кезең – көтерілістен кейінгі кез – Кеңес дәуірі. Мұнда қазақ-татар
әдебиеттерінің өзара туысқандық, достық ... ... ... ... ... ... ... барсында тарихи
салыстырмалы, кешенді талдау, қорыта айту ... ... ... деген
әдіс- тәсілдер басшылыққа алынып отырды және сол тәсілдердің озық үлгісімен
жұмыс жазылды.
Зерттеу жұмысының ... ... Осы түбі бір ... көне ... тағдырластық екі елдің саяси-экономикалық және мәдени өміріне, соның
ішінде әдебиетіне де ... ... ... өзара байланыс ... ... ... ... ... екі ... ежелден бері келе
жатқан ескі ауыз әдебиет ... мен көне ... ... анық ... бір айта ... жай: қазақ пен татар, башқұрт халқы бір-бірінің
ертегі-әңгіме, өлең-жырларын жатсынбаған, қайта жақын тұтып, жаттап алып,
тіпті ... ... ... ... ... ... «Сандуғаш» сияқты өлең-
жырлары қазақ арасына кең тараған. Ойын-тойларда, ... ... ... ... ... ... Ерте ... өзінде-ақ екі ауыз татар
өлеңін білмейтін қазақ кемде-кем болған.
Қазір де «жырлап жіберуге» әзір тұратын қазақ қарттарын жиі ... ... өзі ... ... әрі ... ... ... әрі
жақындығынан деп түсіну керек.
ХХ ғасырдың басында татар ... мен ... ... ... ... Бұл кезде татар мәдениеті түркі тектес халықтар мәдениетінің көбінен
жоғары тұрды. ... ... ... ... ... көрші, туыстас
халықтар әдебиетіне де әсерін тигізді.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі татар әдебиетінің ең көрнекті ... ... ұлы ... ... шығармасы қазақ арасына кең тарады. ... де, ... де ... адамды қазақ арасынан табу қиын. Өйткені,
Тоқай жырлары қазақ халқының жүрегіне жол таба ... ... ... ... ... ... ... қазақ арасынан өзінің көптеген
қолдаушыларын тапты. Қазақ ақындары ... ... ... «Тоқайша
жырлау» деген ұғымдар пайда ... ... ... ... ... Б.Күлеев, Т.Жомартбаев т.б. Тоқай шығармаларынан
көп нәрсені үйренді және оның жекелеген өлеңдерін ... ... ... ... ... ... ... тарих сахнасына шығып,
халыққа белгілі бір бағыт-бағдар сілтейтіні және ... сол ... ... ... белгілі. Алайда, солардың ішінде кімдердің шынымен ... ... оның ... болашағы үшін күрескенін анықтайтын – тарих,
бағалайтын – кейінгі ұрпақтар. ХХ ... ... ... ... ... ... айналысып, халқына көптеген таза әрі тың шығармалар
сыйлап, әдебиет тарихының ... ... ... және ... ... ... орын ... ірі тұлғалардың бірі – башқұрт
халқының халық ақыны, тұтас буынның төл басы, ... ... ... ... ... ... ... көрсететін, ағаштан түйін
түйгендей, бес ... ... ... халық ұсталарының зергерлігін еске
түсіріп, ел ... мың ... бойы ... әр ... ... құйып шығарғандай сипатын беретін өлеңдер шоғыры башқұрт халқы
поэзиясының төрінде оқшау, дара ... ... ... ... оқиғаларға терең назар аударып, халқының ұлы
перзенттерінің ғұмырынан шығарма жазуды биік мақсат, өр нысана ету - ... ... асыл ... ... ... Ол ... зор ... ойшыл
зерттеуші көзімен дәл танып, нәзік бейнелеуді армандаған қаламгер.
Төңкерістен бұрын көпке дейін қазақтың өз баспа орны болмады. Осы ... ... ... ... ... ... кең тарады. Бұл газет-
журналдарда ( әсіресе «Шора», ... ... ... ... ... ... жөнінде де материалдар басылып тұрды. Бұларда ... ... ... ... да ... жиі жарияланды. Қазақ
жазушыларының алғашқы кітаптары Қазан, Уфа, Орынбор, Петербург, Тройцкідегі
татар баспаханаларында басылды.
1917 жылдан бастап қазақ-татар әдебиеттерінің ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Ибраһимов, Ф.Бурнаш, Ш.Усманов
т.б. қазақ тұрмысынан көркем шығармалар жазды. А. Айдардың «Ташбай» романы,
Ә.Әбсәләмовтың ... ... ... И.Салаховтың «Көкшетау далаларында»
романы, Н.Арслан, ... ... ... өлеңдері қазақ өміріне
арналған. Сол ... ... ақын – ... ... ... ... Ж. Молдағалиев, С.Мәуленов, С.Сейітов дастандар,
мақалалар, очерктер жазды.
Ал татар тілінен қазақ тіліне, сол ... ... ... ... саны мен ... келетін болсақ, ол көтеріліске
дейінгі дәрежесінен көбейіп жақсара түсті.
Қазақ-татар әдебиеттері байланысының тығыздығы соншалық, тіпті ... өз ... екі ... ... ... екі әдебиеттің де
ортақ өкілі болып кеткен. Бұған мысал ... ... ... ... ... ... ... Құрмаши, Ақмолла (ХIХ ғасыр) және Әкрам Ғалымов
(ХХ ғасыр) шығармашылығын ... ... Ал, ... ... ... ... ... Фатхулла Бекбауұлы (Қатиев), Ғариф
Сейфулла ұғлы, Кеңес дәуірінде С.Шәріпов, С.Баязитов, М.Гумеров т.б. ... ... ... ... таза ... жазушысы болып кетті. Міне,
осы ... ... ... пен ... ... ... мәдени және
әдеби байланыстардың қаншалықты күшті болғанын анық ... ... ... ... Бұл ... ... ХХ ғасырдың II
жартысында Б.Ысқақов ... Оның ... ... ... ... ... еңбегі бар. Бұдан кейін бұл тақырып осы ... ... ... ... ... ісі ... ... осыған қарамастан, көп уақытқа дейін осы мәдени қарым-қатынас
пен әдеби байланыс жан-жақты терең ... ... ... ... мен татарлар арасындағы мәдени ... сөз ... ... ... жағы ... айтылып, күнгей жағы көрінбей ... ... ... ... алып зерттеуге болады. Біз бұл
жұмысымызда қазақ татар әдебиеттері байланысының барлық ... ... оның ... ... даму ... ғана ... етіп, көбінесе оның
демократиялық, прогресшілдік жақтарына баса назар аудардық.
Біз бұл ... ... ... ... ... ... даму
жолдары, осы екі халықтың саяси–экономикалық және мәдени ... ... ... төрт ... бөліп қарадық. Оның біріншісі –
қазақ-татар халықтарының жалпы түркі тұқымдас халықтардың ...... ... ... одағы, Алтын орда хандықтары қол астында тайпа-тайпа
болып өмір сүрген кезі. Қазақ–татар ... ... ... – ауыз әдебиет үлгілері мен көне әдебиет ... ... ... жасалған. Екінші кезең – татар және қазақ ... ... ... ... ... ... мне ... мүдделерінің
ұштасып, тарихи мақсаттары мен мұраттарының ортақтас кезі. Бұл негізіне ХІХ
ғасырдың екінші жартысын қамтыды. Үшінші кезең – ХХ ... ... ... ... ... ... байланысының жаңа тарихи
жағдайларда жаңа биікке көтерілуі. Төртінші ...... ...... ... Мұнда қазақ, татар, башқұрт әдебиеттерінің өзара
туысқандық, ... ... ... ... құрылымы кіріспе және іштей тараушаларға жіктелген екі
бөлімнен, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ... даму жолдары
1.1 Қазақ, татар, башқұрт ауыз әдебиеті үлгілерінің ұқсастықтары мен
өзгешеліктері
Әдебиеттің ... ... ... әдеби байланыстың да өзіндік пайда
болу процесі, даму жолы және оның тарихи кезеңдері болады. Бұл құбылыстар
көбінесе ... ... ... ... ... ... және ... қарым-қатынасына негізделеді.
Қазақ пен татар халықтарының тарихына көз жіберсек, бұл ... ... ... сонау көне ғасырлардан басталатынын көреміз.
Біріншіден екі ... ... тегі бір – ... ... ... басында-ақ көріне бастаған сонау көне түркі тайпалары.
Екіншіден бұл екі ... көп ... бойы ... (V-VIII ... ... ... (ІХ-ХІІ ғасырларда) Дәшті қыпшақ одағының, ақырында
(ХІІІ-ХV ғасырларда) Алтын Орда ... ... ... бір мемлекеттің
қол астында өмір сүрген.Қазақ ... ... ... көне ортақ
үлгілері көбінесе осы кезде жасалған [4, 139]. Үшіншіден бұл екі ... сол көне ...... ... ... ... бөлініп шығып, бірі
бұлғар-татар одағының, екіншісі – ... ... ... ... ... жеке ... болып қалыптасқан.Төртіншіден, бұл екі ел бірі- ...... ... ... сахнасына шыққанан бері негізінен бір өлкені
(Еділ-Жайық өзендерінің ... мен ... ... арасын) мекендеп,
көп ғасырлар көршілес қонып, іргелес тұрып өмір сүріп келеді.
Осыған байланысты олардың басынан кешірген ... ... да ... ... ... ... ұштасып жатты. Мәселен, қазақ –татар
халықтары Шыңғыс пен Бату ... ... ... ... ... Кейін Қазан,Астрахань, Қырым, Сібір және Қазақ ... ... ... ... де қазақ, татар халықтары өзара экономикалық
байланыс жасап, бір-бірімен сауда қатынастарын ... ... ... ... бір кезде Ноғайлы одағын ... бір ... ... та ... ... батырлық және лиро- эпостық жырлары көбіне осы дәуірде
пайда болған.
Міне, осы түбі бір туыстық, көне ... ... ... ... ... екі ... мәдени өміріне, соның ішінде әдебиетіне де
елеулі әсерін тигізіп, ... ... ... ... ... ... екі ... ежелгі заманнан бері сақтанып келе жатқан ауыз
әдебиеті үлгілеріне көз жіберсек анық аңғарамыз. Бұл ... ... ... филология ғылымдарының докторы, профессор Х.Усман былай деп жазады:
«Қазақ – татар әдебиетінің қарым-қатынас, өзара байланыс тарихы өте ертеден
басталады. ... түп ... ... ... біздің халықтарымыздың ауыз
әдебиетінде жатыр.Ескі Орхон-Енисей жазуы мен ... ... ... олардан біздің тілімізде күні бүгінге ... ... ... ... Мұндай туыстас шығармалар кейігі замандарда да
кем түспейді. Әсіресе эпос төңірегінде аса қызғылықты жәйттер бар...» ... да, ... ... ... ауыз ... ... үнемі
өзара ұқсап, ұштасып жатады. Бұл жағынан алып қарағанда, олар бір ... қос гүлі ... Олай ... ... ... жасаған
ертегі-аңыздар, тұрмыс-салт жырлары, мақал-мәтелдер, жұмбақ, жаңылтпаштар,
батырлық және лиро-эпостық дастандар бір-біріне өте ... ... ... қай ... ... де ... ... Мәселен, Көз
–қорқақ, қол – батыр, Ер жолдасы тәуекел, Жатып қалғанша, атып қал, ... ... ... ... ... ... тіл, Өнерді үйрен, үйрен
де жирен, Ұста -әруақ, Жан аямаған жау ... мал ... дау ... ... ... түк ... [5, 17; 6, 256] – ... ... ... ... еш ... жоқ. ... тек жазылуы, оқылуы және
айтылуында ғана.
Сол сияқты татардың «Шомбай» атты ертегісі қазақтың «Шық бермес Шығайбай
мен ... ... ... ... өте ... ... де қу кедей жігіт
сараң байды ... ... ... «Бай мен шаруа» деген ертегісі
қазақтың «Хан мен тазша бала» деген ертегісіне, ... ... мен ... ... қазақтың «Тапқыш» деген ертегі-аңыздарымен мазмұн, идея,
тіпті сюжет жағынан өте сәйкес. Ал, ... ... «Екі ... қаз ... ... ... қазақ ертегілерімен тіпті сөзбе-
сөз үйлесіп жатады [7, 367; 8, 128].
Жоғарыда қазақ пен ... ... бір ... ... Ноғайлы одағын
құрып, бір хандықтың қол ... өмір ... ... өткен болатынбыз.
Қазақтың көптеген батырлық жырлары мен лиро-эпостық дастандары міне ... ... ... Бұл жөнінде қазақтың тұңғыш ағартушы-ғалымы, қазақ-
татар халықтарының тарихи байланысын ... ... ... ауыз
әдебиеттерінің нұсқаларын көп жинаған ... ... деп ... ... мен ... ордаларының бірігіп өмір сүрген кезі қазақ
дастандарында алтын ғасыр есебінде жырланады. Жиренше ... Әз ... ... философы Асан қайғы атына байланысты әңгімелер, ертегі- аңыздар
және нақыл сөздердің ... сол ... ... ... дала ... ... ... пайдаланады...»
Орталық Азиядан Еділ бойына жөңкіген Жоңғар қалмақтары ноғай мен ... ... ... жат ... ... ... өздерінің туған жерлерінен
ығыстырады,талан-таражға ұшыратады,қазақ пен ноғайдың туысқандық одағын
ажырытады. Қалмақтардан ығысқан ... Еділ мен ... ар ... қазақтар оңтүстікке ауады.Ноғай мен қазақтың осы екіге ... ... ... дала ... ... ... дала күйшілері
осы уақытқа дейін ұмытпай қобызда ойнайды. Мұны ... ... жас ... би ... сан ... бүлгенде,
Қара орман күйгенде...
деп жырлайды дала Бояны (жыршысы) [9, 218]. Ш.Ш.Уәлиханов ноғайлы дәуірінде
жасалған әдебиетке татар, қазақ арасына кең ... ... ... ... ... «Ер Қосай», «Шора батыр» және «Қозы ... ... ... мен ... ... бір ... бір ... қол астында өмір
сүріп, көптеген әдебиет нұсқаларын жасағанын ауыз ... көп ... ... де ... Ол өзінің қазақ әдебиет тарихына байланысты
еңбектерінде, тіпті «Ноғайлы дәуірінде туған әдебиет» деген арнаулы ... ... ... ... ... ... ғ асырлар) кезінде
жасалған әдебиет нұсқаларын қазақ, татар, башқұрт, өзбек, қарақалпақ тағы
басқа халықтардың бірігіп ... ... ... деп ... ол
көбінесе,батырлық жырларды және лиро ... ... ... ... ... деп ... ... Қырым, Астрахань, Қазан,
Еділ бойлары, Башқұртстан, Өзбекстан, ... және ... ... ... ... ол заманда ноғайлы елі атанғандары, ертедегі ноғайлы
батырлары туралы айтылған ... ... ... еді» десе
айтуларына болады.Олай айтуға ... да бар. ... ... ... ... бәрі де ... деуге болады. Оларға...
қазіргі қазақтар да ... [10, ... ... ... Орда ... оның ... ... ноғайлы елі
бытырап, одан қазақ рулары бөлініп,өз ... ... ... ... ... қазақ әдебиеттерінің жайы жөнінде Сәкен тағы ... ... ... ... бытырап, бөлек-бөлек болып, жан-жаққа – «ұлы-ұрымға,
қызы- ... ... ... қазақ атанып кеткен ноғайлылар ... ... ... бытырай бастаған заманындағы батырлар
әңгімелерін өздері қазақ болып кеткен соң да ұмытпаған. Қазақ болған ... ... ... көбі ол ... ... ұзын ... да
ұмытып қалып, тек қана қысқа әңгімелерін ғана сақтап қалған. Тіпті кейбір
ел қысқа әңгімелерінің өзін де ұмытып ... ... ... ... батырларды әңгіме қылған жырлардың қайсысын алсаң да, қазақ ... ауыз ... өзге ... ... ... ... де ... немесе талай есе көлемді, талай есе толық сақталып келген...» ... ... ... ... ... ... ... әдебиет
нұсқаларына «Едіге», «Қобыланды», «Алпамыс батыр», ... ... ... «Ер ... ... батыр», « Нәрік ұлы Шора батыр», «Ер ... ... ... Көрпеш –Баян сұлу», «Қыз Жібек» дастандарын жатқызады да,
өзінің бұл пікірін осы ... ... ... ... дәлелдейді.
Қазақ ғалымы Ш.Ш.Уәлиханов пен ақын С.Сейфуллин тарапынан айтылған бұл
пікірлерді татар ғалымы проф. Х.Усман да толық ... ... ол ... ... «Бір ... Қара ... ... Алатау бөктеріне дейін созылып
жатқан сонау Дәшті Қыпшақ дәуірінде көптеген ортақ ... ... ... аралықтың Батысы мен Шығысында бір ... ... ... ... ... ... да ... халқының тарихи дамуындағы одан бергі сан ... ... ... ... даму жағдайлары да өзгеріп кетті. ... ... ... ... ... даму ... ... қысқа
жырлар түріне ауысты да, ал қазақтар болса, сол эпостың байырғы батырлық
жыр дәстүрін одан әрі ... ... [11, 26]. ... қазақтың тұңғыш
ағартушы-ғалымы Ш.Уәлиханов, ақын ... ... ... ... ... ... да ... татар әдебиеттерінің түпкі тектерінің бір
екендігін, олардың алғашқы нұсқаларының көбінесе бірігіп жасалғанын айтады.
С.Сейфуллин мен ... оның ... әлгі ... ... ортақ әдебиет
үлгілерінің татарларға қарағанда ... ... ... және толығырақ
сақталып қалғанын атап өтеді.
Бұлардың бұл ... ... ... ... ... анық ... ... Мәселен, есімдері қазақ, татар халықтарына
бірдей мәлім Едіге, Орақ ... ... ... Шора ... екі ... да көптеген өлең-жырлар мен ертегі - аңыздар бар. Бірақ қазақтың
бұл батырлық жөніндегі ... ... мен ... ... қарасөз түрінде ғана жеткізген. Бұған мысал ретінде Алпамыс батыр
туралы шығарманы алуға болады. Қазақ ішінде «Алпамыс ... ... ... ... соның үшеуі де ұзақ өлең-жыр, яғни батырлық дастан ... Ал, ... ... атты ... әр кезде жазылып алынған
екі нұсқасының екеуі де ертегі, аңыз-әңгіме, яғни қарасөз түрінде жазылған.
Қазақ-татардың «Алпамыс» атты ... жыры мен ... ... мен
олардың арасындағы өзара ұқсастықтар мен айрмашылықтар жөнінде ... ... ... ... ... ... филология
ғылымдарының кандидаттары А.А.Валитова мен Т.Сыдықовтардың ғылыми- зерттеу
еңбектерінде өте жақсы айтылған [12, 566; 13, 37-46; 15, 173-209].
Ал, енді ... мен ... ... ... ... ... өзара
салыстырып қарағанда көптеген ұқсастықтарды табуға болады. Мәселен, Алпамыс
туралы қазақ жыры мен татар ертегісінде де ... ... ... лайықты ат таңдап алуы, ... ... ... ханға сапар шегуі,
батырдың тұтқынға түсіп, зынданда отыруы, ... ... ... ... оны өзі ... ... ... әйеліне басқа біреудің үйленбек
оймен құда ... ... ... ... ... ... оралуы т. б.
жағдайлар өте ұқсас келіп отырады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... жақындығы ғана деп түсіну керек.Өйткені, татар
ертегісі мен қазақ жырын қатар салыстырып отырсақ, олардың арасында елеулі
айырмашылықтардың бар ... ... ... ... ... ... баласыз болу жайы ... атты ... ... бұл жоқ. Сол қалыңдығының ата-аналарының
аттары да аталмайды. Сондай-ақ татар ертегісінде ... ... ... ... түсуі, Алпамша мен Сандуғаштың бірігіп патшаға қарсы тұруы,
батырдың ... ... ... ... ... ... ... баяндалады. Алпамшаның қараңғы түнек, түпсіз құдықтан
босанып, сау-саламат еліне қайтып оралуы да басқаша.Сонымен ... ... ... ... ... да ... ... адамдардың
да аттарында да атап айтарлықтай ... ... ... ... татар ертегісінде - Алпамша, Гүлбаршын-Сандуғаш, Тайшық
– Қылтап, т.с.с. болып келеді.
Татар ертегісін «Алпамыстың» қазақша версияларымен ... алып ... ... ... беру ... де ... кездесіп
отырады. Ол айырмашылықтар көбінесе қиял-ғажайыптық жайларға байланысты
құрылған. Алпамыс жайындағы эпикалық жырды халық Еділ ... ... ... ... ... төл ... туындысы болып саналып кеткен.Ал,
бұлардағы, яғни эпикалық жыр мен ... ... ... ... пен ... халықтарының өмір шындығының әртүрлі болып келуі, елдердің
бастан кешкен тұрмыс жолының әр қилы ... деп ... ... ... ... Қозы ... Баян сұлу туралы да екі ел арасына
бірдей тараған таңғажайып тамаша аңыз бар. Мұнда да, ... ... ... Баян ... екі жастың арасындағы адал махаббаты мадақтаған лиро-эпикалық
дастан түрінде жетсе, татар аңызы ... ... ... ... ... ... ғана ... Бірақ осы дастан мен ертегінің
көтерген тақырыбы. Айтайын деген ой-пікірі, мазмұны мен сюжетінде де елеулі
ортақтық пен ... бар. ... екі ... ... да екі бай ... хан ... ... аңға шығып жүріп, далада құда болады, кейін бір
құда ... де, ... ... ... ұлға ... ... деп, ... көшіп кетеді. Жас батыр Қозының балалық шағы да бірдей суреттеледі.
Баянға аттанар жолдағы оған кездесетін ... ... да ... Қозы мен Баян ... ...... ... тағдыры
ұқсас. Екі аңыздың да екеуінде Қозы Баянға тазша бала ... ... ... де соңы ... ... кейде бақытты болып аяқталады.
Осы аталған негізгі ұқсастықтарына қарағанда, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»
жырының о ... ... ... ... сезіледі.Өйткені екі жастың
арасындағы мөлдір махаббатты жыр еткен бұл тамаша әр елдің өз ... ... ... өзінде осыншалықты бірін-бірі қайталайтын ... ... ... ... бірнеше ғасырлар бойы жырланып, айтылып
келе жатқандығы себепті, бір ... ... ... ауысқанда, сол халықтың
қасиетін бойына сіңіріп те отырған.Ал, ... ... сол ... бір ... ... әбден ықтимал.Бұл ретте жырды қабылдаған ел
өз басынан кешірген тарихи кезеңдерді, өз елінің ... ... ... ... ... ... мен психологиясын асқан шеберлікпен шығармаға
дарыта да, оны дамыта да білген. «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... қасиеттері мен толып жатқан версиялары, варианттарын
салыстыра зерттеп, олардың әрқайсысына тән ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... бастап, бұл дастанды татар, башқұрт, алтай нұсқаларымен
салыстыра талдаған М.Жолдасбековтерге дейін осы пікірге саяды [18, 354; ... 21, ... ... ... көп ... сюжеті шығыстан ауысқан «Жүсіп-
Зылиқа», «Таһир-Зуһра», «Ләйлі-Мәжнүн», «Сейфіл-Мәлік», «Боз жігіт», «Шәкір-
Шәкірат» дастандары ... ... да ерте ... ... ... болған.
Ал, «Қожанасыр әңгімелері», «Тотының тоқсан тарауы», «Қырық ... ... ... ... ... ... құрметпен
айтылса, татар ноғайларында да сондай сүйіспеншілікпен жырланған. Бұл
эпостар мен ... ... мен ... ... Орта ... ... ... қазақтар мен татарларға да етене болып кеткені
соншалық, кейде бұлардың кейбіреулерінің түп төркінін ... өзі де ... ... әрине, тек халықтардың байырғы қатынастарымен,
атап айтқанда, олардың шыққан тегінің бірлігі, тіл ... ... ғана ... ... Бұл ... шешуші қызмет атқаратын
нәрсе--халықтар арасындағы саяси-экономикалық, әлеуметтік байланыс, осыған
сай туатын ... ... мен ... ... ... тілектер мен
ұлттық мүдделердің ұқсастығы болмақ. Халықтардың, оның ішінде, қазақ, татар
халықтарының осы ортақ мақсаттары мен ұқсас мүдделері Х1Х ... ... ... ... ... ... ... байланысты
айрықша көзге түсті.
Татарстан мен Қазақстанның орыс мемлекетінің түгелдей қол астына қосылып
кетуіне байланысты жалғаса түсті. Өйткені, осыған байланысты ... ... ... ... ғасырға созылған үзіліс қайта жалғасты.
Сөйтіп, баяғы түбі бір туыстық ... ... ... ... тағы ... ... қайта қауышты.
Осыған байланысты олардың әдебиеттерінің арасындағы көне қатынас та
қайта қалпына келіп, жаңа мазмұн, жаңа ... ... жаңа бір ... ... ... осыдан бастап, қазақ-татар әдебиеттерінің арасындағы
байланыстың жаңа ...... ... ... ... ... ... Ғ.Тоқай өз халқы әдебиеттің ХХ ғасырға дейінгі
осы артта қалу себебін, былай деп жазды: «Не үшін ... ... ... ... өмір ... жөні түзу бір өлең жаза ... Әлде өлеңді
шығарушылар болып, оны жазып алушылар болмады ма? Сөйтіп ол ... ... ... ... ... ме? Оған ... еркіндік болмады дейін
десең, бізден басқа халықтарда да оған ... ... жоқ еді» [22, ... ... ... ... жазған ғылыми еңбектерінің бірінде
профессор ... ... ... ... ... көтерген
мәселелері, идеялық және көркемдік дәрежесі ... орыс ... ... бір ... артта қалып отырды.Мәселен, орыс ... ... ... ... ... ... мәселелер татар әдебиетінде
тек ХІХ ғасырдың екінші жартысында ғана күн ... ... ... ... ... өзінің тақырыбы, идеясы, мазмұны, жанр түрлері,
көркемдік жағынан орыс әдебиетінен көп төмен тұрды» [23, 18] - деп ... ... ... қол ... ... қосылып бітуі ХХ ғасырдың орта
тұсы десек, сол кездің өзінде-ақ қазақ қауымы, қазақ әдебиеті орыстың озат
мәдениеті мен әдебиетін еркін ... ... ... қатарлы қоғамдық ой-
пікірлерін өз бойарына сіңіре білген Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин ... ... өз ... ... бұл ... ... емес еді.
Бұған кейбір тарихи жағдайлар себеп болған.
Көрнекті татар жазушысы Ғ.Ибраһимов 1916 жылы ... ... ... ... ... өмірінде халықтың өзіндік сипаты, табиғи дербестігі,
елдік ерекшелігі айқын байқады», - деп жазса [4, 26], ... ... ... ең ... ең бай, ең ... және бұзылмай, бұрынғы қалпында
сақталынып қалған бір тіл ... ол – ... тілі және ... ... ... үшін біз мұны ашық айтуымыз керек», - деп жазды [25, 86].
Ұзақ ізденудің ... олар оқу – ... ... шақырған,
әлеуметтік әділетке үндеген ағартушылардың алғашқы тобын тудырды. Олардың
тек діни білімдері болғанмен, жаңа ... жаңа ... ... ... қараңғылығын жою, көзін ашу жөнінде өз заманы үшін тың да ... ... ... ... ... (ХVІІІ ғасыр), Отыз-Емени (1754-
1834), Ғабденнасыр Құрсауи (1776-1818), Ибатулла Салихов ... ... ... ... болады. Бұлардың әрқайсысы өз
дәуіріне, заманына және білімдеріне сай әр ... ... ... ... ... ... ... татар ағартушыларының алғашқы
тобына жататын Мәуле Құли өзінің кейбір еңбектерінде құран сөзін, шариғат
заңдарын ... ... ... ... бір үзім нан үшін ел ... аяқ, ... бас ... аяныш білдірген, халықты қараңғылықта
ұстауға наразы ... өз ... ... ... ... аз да болса озат ой-
пікірлері ХІХ ғасырдың басында әлі де үлкен ... ... ие ... ... тек ... қожа ... адамгершілікке
жатпайтын өрескел қылықтарын әшкерелеп, көзі ашық оқыған, аздап болса ... ... ... ... ғана ... ... ел арасында
аздап болса да беделі түсе бастаған ислам дінінің абыройын ... ... ... білім беру, оқу-ағарту жұмыстарын сол дін арқылы, ислам
жолымен жүргізбек болды. Осыған ... олар ... ... сол
кездегі татардың қоғамдық көзқарастары мен мәдениетінде елеулі орын алды.
ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... едәуір өрлеу дәуірінде болды
Оның үстінде 1804 жылы Қазан ... және ... да ... оқу
орындары ашылды. Мұнда орталық Ресейден келген көптеген ғалымдар (мәселен,
Н.В.Лобачевский, ... Ф.Ф ... ... т.б.) ... ... кейбіреулері өздерімен бірге ондағы озат идеяларды да ала келді.
Оқта-текте, аз-мұздап қана бой ... ... ашық ... ... күрес жүргізе алатын өз иделогтарын туғызды. ... бірі және ... ... ... ... ... ... қауымында алғашқылардың бірі болып жаңаша (жәдит) мектебін
ашты. Онда дін оқуымен бірге ғылым үйрететін есеп, география, ... ... ... да ... ... ... орыс тілін білу қажет
екенін айтты және орыс-татар мектептерінің ашылуын барынша қолдады.
Маржанидің көзқарасын ... ... ... ... ... оны ... ... тұтты, оның пікірін насихаттаушы болды.
Мәселен, белгілі ақын Ақмолла өзін ... ... деп ... ... ... ... Ол 1889 жылы Маржанидың қайтыс
болуына байланысты «Маржани мәрсиясы» («Маржаниға ескерткіш») ... ... Бұл өлең ... Шиһабутдин Маржани мәрсиясы» деген атпен 1892
жылы Қазанда басылып шығады.
Ақмолла бұл өлеңінде Маржанидың сол кездегі қоғамдық ... ... ... ... атқаратын қызметін дұрыс бағалайды, оған арнап мынадай
өлең шумақтарын жазады:
Қазаннан бір ғалым шықты алмас болып,
Көбейді дұшпандары һәм қас ... ... ... ... ... ... шолып [26, 31].
Ақмолла қай жерге барса да, кіммен айтысса да осылайша Маржани ... ... ... оған ... ... ... ескілікті сынап өлең
айтады. Міне, Ақмоланың осы ақындық үнімен бірге қазақ ... ... ... да ... ... ... ... күресіп, жаңалықты жақтау жөніндегі ... ... ғана ... қазақ арасындағы басқа да оқу оқып, ... ... ... ... ... Маржанидың кертартпа
ескішілдікпен күресі, ... ... ХІХ ... ... өмір ... ... бірсыпыра ақын-жазушыларына, оның ішінде
Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, Ақан сері, М.Серәлиннің қоғамдық-саяси, идеялық
көзқарастарына әсер ... ... Мұны ... ... ... ... болады.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында татар, қазақ халықтарының қалың бұқарасы
жаппай дерлік сауатсыз болатын. Олардың арсында хат ... шот ... ... ғана еді. Сол ... татар және қазақ
ағартушыларының тобына қазақтардан – ... ... ... ... ағайынды Халфиндер,Х.Фаизханов,
С.Кукляшев, Ғ.Махмутов, Қ.Насыри т.б. жатқызуға ... ... ең ... орысша қатар оқыған, осыған байланысты Шығыстың да, Батыстың да
мәдениетімен жақсы танысқан білімді адамдар еді.
Қазақ-татар ... бұл ... ... ... пен ... ... Қаюм ... мен Ыбырай Алтынсариннің алатын орны
ерекше. Өйткені, бұлардың әрқайсысы өз халқының ағартушысы ... ... ... ... халықтың тағдыры туралы көп оқыған, толғанған, оның
тарихы, тілі мен ... ... ... ... ... сондай –ақ онда
ағартушылық ой-пікірдің пайда болып жаңа ... ... ... ... ... ... ... мысалы ретінде қазақтың тұңғыш
ағартушы-ғалымы ... ... ... мен ... алсақ та
болады. Мәселен,ол алғаш рет ауыл молдасынан, татар мұғалімінен оқып ... ... ... ... тілі мен жазуын еркін меңгерген.Оның үстіне
Шоқан Уәлиханов озат ойлы орыс оқымыстыларымен ғана ... ... ... ... ... ... де таныс болған. Мысалы,
Ш.Уәлихановтың ХІХ ... орта ... өмір ... ... ... ... ... болғаны, онымен кездесіп, сөйлескені жөнінде
мәлімет бар. Ш.Уәлиханов 1860 ... ... ... Петербургке бара
жатқан сапарында жолшыбай Қазан қаласына соққан, онда ... ... ... ... ... де кездесіп,сөйлескен. Шоқан
Маржаниге қазақ халқының тарихы жөнінде, өзінің Қашқарияға жасаған саяхаты
туралы ... ... ... өзінің еңбегінде келтіретін қазақ
тарихына, сондай-ақ, Қашқария мен Жоңғарияға байланысты ... ... ... [27, ... ХІХ ... өмір ... көректі татар ағартушысы, ғалым
Хусаин Фаизханов Шоқанның ең жақын ... бірі ... ... ... ... ... ... түсіп жүрген. Ал, Шоқан
Петербургтен өз ... ... оны ... ... ішінде
Х.Фаизханов та болатын. Шоқан мен Хусаин өзара хат та жазысып ... ... ... Қазақ ССР Ғылым академиясының академигі
Ә.Х.Марғұлан мен ... ... ... мұрағаттан тауып алып, баспасөз
бетінде жариялады.
Х.Фаизханов көзінің тірі ... ... ... ... ... өзінің жобасын жасап, түрліше өкімет орындарына ... хат ... ... Файзхановтың бұл жобасы патша ... және ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылмайды. Сөйтіп, татар ғалымының өз халқын оқу, ағарту
жолына салу жөніндегі бұл ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың алғашқы жартысында өмір сүрген қазақ, татар ағартушыларының
кезінде орындалмай қалған осы ... іс ... ... ... ... ... ... оларды оқу-ағарту ісіне бастаған татардың көрнекті
ғалымы Қ.Насыри мен ... ... ... болды. Қазақтың
көрнекті ағартушы-демократ, ғалымы Ы.Алтынсарин (1841-1889) жастайынан орыс
тілімен қоса ,татар тілін де оқып ... орыс ... в:В ... ... ... ... ... С.Кукляшев,
Х.Фаизханов, Қ.Насыри т.б. жақсы таныс, пікірлес ... ... ... ... ... оқып ... білген.Ы.Алтынсаринге сабақ берген
ұстаздық еткен адамдардың ... ... орыс ... ... ... ... мұғалімдері де болады. Олардың арасында Шығыс
зертеушісі М:Бекчурин, ... ... ахун ... т.б. ... [28, ... ... ... ерекше тоқтаған жөн.Өйткені оның өмірі
мен ағартушылық қызметі қазақтармен, оның ішінде, Ы.Алтынсаринмен ... ... ... ... ... ... ... училищесінде (1823-1830) оқыған. Оны бітіргеннен кейін Орынбор
Шекара ... ... ... істеген. Бірақ училищеден алған біліміне
қанағат ... ... ... Қазан университетінде оқиды.1836 жылы
университеттің филология факультетінің Шығыс тілдері ... ... ... ... оған ... ... ... беріледі. С.Б.Кукляшев татар
арасынан шыққан алғашқы ... ... ... ... С.Кукляшев Орынборға қайта оралып, ондағы бір ... ... ... кадет корпусында Шығыс тілдерінен сабақ береді. Ол ... ... ... ... ... ... ... метебінде
бақылаушы, тәрбиеші әрі мұғалім болып ... жылы ... ... ... қатысып, орыс және татар тілдерінде құттықтау сөз
сөйлейді, кейін Ы.Алтынсаринге сабақ береді, ұстаздық ... ... ... ... Ы.Алтынсаринның саяси-әлеуметтік, ағартушылық және
педагогикалық көзқарасының қалыптасуына, басқа да орыс ... ... ... ... те ... әсер етеді. 1859 жылы Кукляшев
шығарған «Татар хрестоматиясы» мен Ы.Алтынсаринның 1879 жылы жарық ... ... ... көптеген үндестіктер мен ұқсастықтарды
табуға болады. Сондай-ақ С.Б.Кукляшев те, ... де ... ... күш ... қараңғы халықтың көзін ашып, санасын оятуға,
оларды оқуға, өнер-білімге баулу ісіне бағыштады.
Белгілі татар ғалымы Х.Фаизханов 1860 ... ... ... ... ол ... ... Бұл ... ол Орынбордың облыстық
басқармасында тілмаш болып ... ... пен ... ... сырласады, ақыры достасып кетеді. Мұны ... ... ... ... ... ... идеялық-шығармашылық қызметі жөнінен
Ы.Алтынсаринге басқалардан гөрі Қаюм ... ... ... ... ол одан көп ... үйренеді. Қ.Насыри тәрізді Ы.Алтынсарин ... ... ... ... балалары үшін жаңа типті мектептер ашады. Соларға
арнап «Қазақ хрестоматиясы» атты ... ... ... орыс ... ... ... руководство к обучению казахов русскому языку»
(1879) деген еңбегін шығарады. Егер Қ.Насыри «Қазан татарларының сенімдері
мен ырымдары» (1880) атты ... ... ... ... ... ... қазақтарының өлген адамдарды жерлеу және оған ас ... ... (1870), ... ... құда ... қыз ... және
той жасау дәстүрлерінің очеркі» (1879) атты мақалаларын жариялайды. Содай-
ақ Қ.Насыри – татар прозасының ... ... ауыз ... ... болса, Ы.Алтынсарин де қазақ прозасының алғашқы үлгілерін жасаған,
қазақ балалар әдебиетінің атасы болған, халық әдебиеті ... ... ... ... мен ... ... тек мақсаты мен
тақырыбы мен жөнінен ғана ... ... ... идея, мазмұн, түр жөнінен де
бір-біріне үндесіп жатады.
Қ.Насыри мен ... ... ... ... ... ғылыми-көпшілік кітаптарымен қараңғы халықтың ... ... ... ұғынып, керегін ала білуіне, сөйтіп, өз тұрмысын
жақсартуға бірден-бір мүмкіндік туғызды.
Қ.Насыри дінді уағыздайтын ... ... атты ... жазып бастырса,
Ы.Алтынсариннің «Шариғат-ул ислам» атты кітапша шығарғаны мәлім. ... ... ... ... ... еш ... ... емес.
Қаюм Насыридың ізгі есімі, ағартушылық қызметі және әдеби ... ... ... қазақтар арасына кеңінен мәлім болған. Мәселен, 1870
жылдардан бастап Қаюм шығарған оқулықтар мен күнтізбелер сол ... ... ... ... тараған. Әсіресе, оның 1872 жылы ... ... ... атты аңыз ... ... оқыған. Әбу-Әли ибн
Синаның есімі және еңбегімен қазақтар көбінесе осы Қаюм ... ... бір ... кететін жай: сол жылдардың өзінде-ақ «Дала ... ... ... ... ... Қ.Насыридің оқулықтары мен кітаптары
жөнінде хабарлар, рецензиялар жариялап отырған.
Қазіргі кезде қазақ ғалымдары мен жазушылары Қ.Насыридың шығармашылығына
көп көңіл бөледі. ... ... ... ақын ... ... ... ... беттерінде Қ.Насыри туралы бірнеше мақалалар
жазып, ұлы ... ... мен ... ... оқушыларына кеңінен
насихаттады.Сөйтіп, еліміздің басқа да көрнекті ғалымдары сияқты Қ.Насыри
де қазақ оқушыларының аса қадір ... ... ... айналды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ, татар әдебиеттерінің арасын
жақындастырған бір ... ... ... ... Ол өз ... екі ілде
қатар жазып, екі әдебиеттің ортақ ... ... ... ... ортақ өкілдері – Ахмет Оразаев Құрмаши мен Ақмолла
шығармалары ... ... ... да екі ... ... ұлы ... екі
халықтың тілімен әдебиетін, әдет-ғұрыпы мен ... ... да ... екі ... ... де және екі ... тұрмысы,
арман-тілегі жөнінде шығармалар жазу аса қиынға соқпаған. Есімі мен еңбегі
қазақ және ... ... ... бірдей енерлік, демек, екі елдің
әдебиеттерінің ортақ деп есептеуге толық тұрарлық ... бірі – ... ... ... Өйткені, ол қазақ-татар тілдерін еркін
игерген,қазақ-татар әдебиеттерін жақсы білген, өз шығармаларында қазақ
әдеби ... ... ... Рас, оны қазақтардан гөрі ... ... ... Сондықтан да оның есімі мен ... ... ... мен ... поэзиясының антологиясына көптеп енеді ... 30, ... ... қазіргі Қорған облысындағы ... ... ... туып ... Татар медреселерінде оқып, білім
алды. Кейін Қазан губерниясына келіп, білімін толықтыралды. Шығармаларын
көбінесе татар ... ... ... ... таратты. Ол өз өмірінің
бірсыпырасын қазақтар арасында өткізеді, жас ... ... ... ... ...... ... Қызылжар) қаласында
медреседе оқып тәрбиеленеді, кейін есейіп ержеткен шағында (1880 жылдары)
Қызылжарға қайтып келіп, осы ... және қала ... ... ... барып бала оқытады. Ахмет Оразаев- Құрмаши татар тілі және әдебиеті
мен бірге қазақ тілі және ... де ... ... ... ол қазақтың
ертегі – аңыздарын,тұрмыс-салт ... ... сол ... және ... ... еркін игерген.Сондықтан да ол шығыс
шығармаларының сюжеті мен алып, 1874 – 1876 ... ... ... ... пен ... мен ... атты ... қазақ сөздерін көбірек
қолданады. Мәселен, ... мен ... ... ... ... ... алыс, қанша деген татар тіліне түсініксіз, қазақ сөздерін
жиі ... ... ... ... ... тіліндегі етістік формаларын
да көптеп пайдаланған. Мәселен, оның өлең ... ... ... ... болады:
Таңдап алған дұшпанның,
Аңдап алған дұшпанның,
Күннің жүзін қоршайды,
Тез жеткенге ұқсайды [30, 135].
Бұл келтірілген өлең ... ... ... аңдап немесе
қоршайды, ұқсайды сияқты етістік формалары татар тілінде кездеспейді деуге
болады.
Ахмет Оразаев ... ... ... ... жақсы таныс
болуының арқасында өз дастандарының кейбір шумақтарын қазақ жырларының өлең
өлшемі үлгісінде жазған, ... ... ... ... ұстанған және
қазақ халық фольклорында кездесетін көркем сөз тіркестерін ... ... ... ... М.Ғайнуллиннің айтуынша, тіпті ол кейін өзінің
«Таһир мен Зуһра» атты дастанын таза қазақ тілінде жазып ... ... ... ... оның ... ... тараған нұсқаларында негіз етіп
алған [23, 135]. Сондықтан да болса керек, ұлы татар ақыны Ғ.Тоқай: ... ... және «Боз ... дастандары татардікі деп саналғанымен, бұл
поэмалардың тілі қазақтардікі деп есептейді [31, 214].
Қазақ, татар тілдерін, ... ... ... тілін еркін игерген, қазақ,
татар әдебиеттерін, сол сияқты, ... ... де ... білген, әсіресе
қазақ халқының ауыз әдебиетін еркін біліп, өз шығармаларын ... ... ... ақындардың бірі – Ақмолла (Мифтаһетдин) Мұхамедияров (1831-
1895) [32, 99-104; 33, 331-357; 23, 130-140]. Ол өз ... ... ... ... Мұны ... өзі де атап ... Мәселен, ол
өлеңдерін «қазақ үшін», «қазақ ... ... - дей ... ... өлең жаздым ашық қылып,
Хасистердің жүрегін ашыттырып...
Айтамын үгіт қылып қазақ халқын,
Қаншама ғұламалар айтса-дағы,
Бұрынғы қия алмайсыз ата-салтын [34, 11]
Оның ... ... ... ... ... ... бәрі дерлік қазақ халқының өмірінен, қазақтың ... ... ... – ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген көрнекті ақын. Ол
өз ... ... ... ... ... өз заманының
көкейкесті мәселелерін батылырақ көтере ... өз ... ... ... – ол ... пиғылына,
мінез-құлқына, адамгершілік жағына, жалпы моральдық бейнесіне баса назар
аударған.Ол өз ... кім ... – ол бол, ... ең ... ... ... ... ұсынады, адамдарды адалдыққа, әділеттікке, ізгілікке
үндейді, дүниеқорлықтан, қиянатшылдықдан, ... ... ... ... ... ... біраз өлеңдері жыл мезгілдерін, тағы басқа
табиғат құбылыстарын суреттеуге арналған. Автор бұл өлеңдерінде ... зор ... ... көріністерін жасаумен бірге жаратылыс құбылыстарын
диалектикалық тұрғыдан танып, олар жөнінде үлкен философиялық ой ... жыл ... ... ... өз ... өмір ... қазақ
ақындары Ы.Алтынсарин мен А.Құнанбаевтың осы тақырыпқа жазған шығамаларымен
бірге ... ... ... ... ... ... қазақтың көрнекті ағартушы-
демократы Ы.Алтынсарин ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген қазақтың
Күдері, ... ... ... ... септігін тигізген [35, ... ... ХІХ ... ... ... өмір ... қазақ ақыны
Ақан сері Қорамсаұлы да Ақмолланың өлеңдерімен ... ... ... Өйткені Ақан сері өлеңдеріндегі кейбір жолдар мен ... ... ... ... сезіледі [36, 31].
Ақмолла қазақтың ақындық өнері мен татардың ағартушылық идеяларын сәтті
ұштастыра білген, оларды өз ... ... ... соның нәтижесінде екі
халықтың тел ұлы ... ... екі ... ... ... ... ... мен соңғы ширегінде өмір сүрген татар ақын
жазушылары тек қазақтың бай ауыз ... ғана ... тек ... ... ... алып қойған жоқ, сонымен бірге сол кезде жаңа ... ... ... жаңа ... ... ... қазақ халқының ұлы ақыны,
қазақ ... ... ... ... ... ... таныс болып, оның өлең – жырларынан едәуір үлгі-өнеге алды.
Абай қазақ, орыс тілдері мен әдебиеттерін жақсы білумен ... ... ... және оның ... ... де ... таныс болған.
Академик М.Әуезов бір кезде Абай ақындығының үш бұлағын көрсете ... бірі ... ... ... тап ... болатын. Ал ол кезде (яғни
ХІХ ғасырдың екінш жартысында) қазақ арасында Шығыс әдебиетінің нұсқаларын
таратушылар негізінен татар ... мен ... ... ... ... мәлім. Шығыстың небір әсем романтикалық ... ... ... «Боз ... ... ... ... Әл-Фараби, Ибн Сина туралы ертегі аңыздары әуелі татар баспа
орындарында кітап болып басылып шығып, қазақ арасына ... ... ... сол ... ... ... келген Шығыс ... да ... ... ... керек.
Абайдың есімі мен әдеби еңбектері татарлар арасына әуелі ауызша белгілі
болады да, кейін баспасөз ... ... ... ... ... 1897 жылы,
Абайдың көзінің тірі кезінде-ақ, Қазан қаласында «Князь бен ... ... ... шығады. Осы кітаптың 12-15 беттерінде А.Құнанбаевтың
«Сынағандағы аттың сыны» ... ... бар, ... құлақ») және
«Бүркітші» («Қансонарда бүркітші шығады аңға») деген екі өлеңі жарияланады.
Сөйтіп, өлеңдері тұңғыш рет ... ... ... баспасынан жарық көреді.
Абай қайтыс болғаннан кейін, арада 4 жыл өткен соң ... ... ... тұрған «Уақыт» газетінің 1908 жылғы 333 ... ... ... деген мақала жарияланады.Онда Абайдың өзі және ... ... ... ... ... ... Газет осы мақаласымен
бірге Абайдың өлеңдерінен үзінділер ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ғасырдың басында-ақ Абай шығармашылығы
татар жұртшылығына, әсіресе, оның ... ... ... ... бас ... өмір сүрген татардың ағартушы – демократ ақындарының
бірсыпырасы, атап айтқанда, Ғ.Тоқай, Ғ.Ибраһимов, М.Ғафури, ... ... ... ... әрі қарай дамытып әкеткен.
1.2 ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ, татар, башқұрт әдеби байланыстары
ХХ ғасырдың басында ... ... ... дамыды. Ол он ғасыр бойы
жасай алмаған әдебиетін жасап, он ... бойы ... ... ... тудырды.
ХХ ғасырдың басындағы татар мәдениеті көптеген түрік ... ... озық ... Ал татар әдебиеті өзінің озық
идеялары, көркемдік шеберлігімен ... ... ... ... үлгі-өнеге болды, татар арасынан ірі-ірі ақын-жазушылар
шығып олар басқалар оқып-үйренерлік, тәлім ... ... ... ... ... ... қатарына татардың ХХ ғасырдың басында
өмір сүргенҚоғам және ... ... Х. ... ... аса көрнекті ақын жазушылары Ғ.Тоқай, Ғ.Ибраһимов, М.Ғафури,
Ф.Кәріми, Ғ.Камал, Ф.Әмірхан, ... т.б. ... ... ... ... ... әдебиетінің қазақ әдебиетіне жасаған
игілікті ықпалы жөнінде: «Ғабдолла Тоқай, Ғалымжан Ибраһимов, Мәжит ... ... ... Әмірхан, Ғафур Құлахметов сияты үлкен жазушылар идея
және көркемдік шеберлік жағынан қазақ ақын-жазушыларының бүкіл бір буынына
әсерін тигізді. ... ... және ... ... ... ... ... да әдебиетіне да ықпал жасады. ... өзі ... ... Кербабаев, өзбек жазушылары Абдолла Қадыри, Ғафур Ғұлам және ... ... ... ... ... көрінеді. Мұның өзі
бүкіл әлемге белгілі ... [37, 84] ... ... ... жазушысы
Ғ.Мұстафин: «Қалың татар көрмей жүрген халқымыз ... ... адал ... ақ ... ... ... ашқан жас балапан ... ... ... ... де- солар, төңкеріске дейін азын-аулақ
кітаптарымыз болды ... ... ... да кәрі қара ... аты ... ... қазақ үшін көз көрмеген, аяқ баспаған
бейтаныс өлке емес. Оның самалын ертеден–ақ саялап, оның ... ... ... екен – ... ... ... ұмтылғанбыз сол
жаққа» [38].
ХХ ғасырдың басындағы татардың мәдениеті мен ... ең ... ... және ... ... ғана емес, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... елеулі ықпал жасап,
әсерін тигізген татардың ұлы халық ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мазмұны терең, көркемдік дережесі жоғары,
шыншыл шығармаларынмен татар әдебиетін идеалық-көркемдік ... ... биік ... көтереді.
Ол тек татар әдебиеті үшін ғана емес, бәлкім бүкіл ... ... ... үшін де ... бар ... жазып, татар поэзиясы
оның әдебиетінің негізін салған зор талант иесі болды.
Тоқай Оралда тұрған кезінде ... ... ... ... оқып жүргенде, ондағы Ерғали, Нұрғали деген қазақ шәкіріттерімен
достас, пікірлес, сырлас болады. Қала ... ... ... ... барып тұрады.Ол қазақ өлеңдерінің жарқын образға толы екенін
айтып қайран ... ... ... ... бір ... үзінді
келтіре отырып, Тоқай былай дейді: «Осымен қатар менің оң жағымда бір парақ
қағазға жазылған қазақ өлеңі жатыр. Бұл өлең ... ... сіз ... ... екен мал менен бақ...
Құрбының арманы не сізді құшқан,
Аузың - бал, тілің - шекер, қойның - жұмақ.
Көресіз бе? Бұл ... ... ... ... ... ... білген! Міне,
осылардың бәріне қарағанда, біздің ... өлең ... ... да
артта қалған екен» [22, 144]. Тоқай мұнда , қазақтың ... ... ... ішкі ... ... ... ... баса назар
аударған.
Ғ.Тоқай 1910 жылы 15 сәуірде Қазан қаласында «Шарқ» (Күншығыс) клубында
«Халық ... ... ... тақырыпта көпшілікке арнап лекция оқиды.
Жұртшылық алдында ... осы ... ол ... көптеген кітаптарының
басқа тілдерде, соның ішінде қазақ тілінде жазылатынын айтады. Бұған мысал
терінде «Таһир Зуһра» дастанын келтіреді. «Бұл ... ... ... ол
қазақ тілінде жазылған» дейді.Тоқай сонымен ... ... ... әдебиеті
туралы жоғары пікір білдіріп, қазақ өлеңдері әдемі, әсерлі екненін атап
өтеді. Бұған мысал ... әлгі ... ... ... ... өте әсерлі екенін айтып, «менің ойымша кішкентай шағында осы
кітапты оқып, жыламай өскен еркек пен әйелдеріміз ... [1, 272], - ... ... ... ... жері ... төмендегідей жыр жолдарын
кездестіруге болады:
Бақыттылар қырды жайлайды,
Ақ нанға қосып жейтіндей саф ауа,
Көкорай шалғын, құстар да сайрайды,
Ақша бұлттар көшпелі қазақтардай жосып,
Көктен бір ... ... ... ғана ... жел ... жер ... ырғалып, ойнайды.
«Міне, таза ауа, кең далада көңілденіп отырғанда жазыла салған бір жыр
бұл» [31, 158], деп жазады ақын өлеңінің ... ХХ ... ... ... даму ... ... рөлі ерекше орын алады.
Татар–башқұрт әдебиетінің классигі Мәжит Ғафури (1888-1934) көп жыл бойы
Тройцк қаласында тұрды. Жаз күндері қазақ ауылдарына ... ... ... оқытты. Сонда жүріп қазақ халқының өлең–жырымен, ән-күйімен танысты.
М.Ғафуриің шығармашылыық бетінің қалыптасуына қазақтың халық өнерінің
елеулі әсері ... Оны ... өзі де ... ... ... ... ... деп жазады: «Қазақтардың сөзге шешендігі олардың
өлеңге және өлең шығаруға деген табиғи қабілеті (таланты), ... ... ... ... ... басқа шығыс әйелдеріне қарағанда еркін
өмірі және олардың жүздерін жасырмай, ашық ...... ... ... да
маған үлкен әсер етті.Сондықтан да олармен бірге ... жеті жыл ... өмір бойы ... із қалдырды... Мен ол күндерімді ... де ... ... аламын және ол жылдарға деген менің құрметім есімнен
өмір бой өшпек емес» [39,24].
Мәжит Ғафури қазақ ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың суырып салма ақындық (импровизаторлық)
өнерін өз бойына сіңіре білген. Ол кейбір ... ... ... ... ... салып, шығарып отырған. Мәселен, Ғафури бір
қазақ байының үйіне келіп ... ... ... ... ... бермегені үшін
өкпелеп, табан астында байға арнап мынадай бір шумақ өлең шығарыпты:
Екі қат көрпе- ... ... ... орын ... ... ... көрпе мына бізге,
Жатайық дау шығармай енді жайға [40, 10-13].
Мұны естіген үй иесі өз қателігін түсініп, Ғафуриге қайта ... ... ... ... ... ... ... қазақ өлеңінің
құрылысы (он бір буынды қара ... ... ... және ... ... сақталып отырады. Мұны, әсіресе, оның «Сібір темір жолы», «Шаттық
жыры», «Бай ... ... ... т.б. өлеңдерінен анық байқауға
болады.
М.Ғафуридің қазақ халқына деген сүйіспеншілігі мен ... ... ... ... ... «Қонақжай елде» деген әңгімесінде толық әрі анық
жазған.
Қазақ арасында жүріп өз шығармаларын қазақ, ... ... ... сондықтан туысқан екі әдебиеттің ортақ өкілі саналатын ... әрі ...... ... (1892-1913). Әкрамның әкесі Меңдіғалым
деген кісі Уфа губерниясында дүниеге келген. Жас кезінде Троицкіге ... ... ... медресесінде оқиды.Ол кейін Түркістан жағында
біраз болады да, кейін Ақмола маңына келеді.Қазақ балаларын ... ... бір ... үйленеді.Одан Әкрам туады. Сөйтіп Әкрам Ғалымов
Ақмола қаласында, татар отбасында туады, ... ... ... алады. Кейін
Троицк, Қостанай медреселерінде оқиды. Содан соң Қостанайда мұғалім болып,
бала оқытады. ... ... ... ... ... жауапты хатшы
болып істейді [37, 54-56; 32, 148-150; 42, 203-208].
Әкрам қаршадайынан-ақ қазақ және ... ... ... жаза ... тұңғыш өлеңдер жинағы «Жастық жемістері» деген атпен 1912 жылы Қазан
қаласында, қазақ тілінде басылып шығады. Жиырма ... ... ... ... ... ... қазақ ақындарынша төгілдіріп жазады.
Әкрам драматургиямен де әуестенеді. Қостанай молдаларының басынан өткен
бір оқиғаны пайдаланып, «Май мәселесі» атты бір ... ... ... ... көркемөнерпаз әуесқойлары бұл пьесаны сол кездің өзінде-
ақ сахнаға қойып, ... ... ... ... ... ... ... 1913 жылы өз алдына жеке кітап етіп шығарады.
Әкрам Ғалымов жастай қайтыс болған. Бірақ осыған қарамастан ол ... ... мұра ... Оның ... ... екі ... ... да
бірнеше шығармалары баспа бетін ... ... ... ... 11 ... Әкрамның «Бишара қыз» атты көлемді ... ... бұл ... әйел ... мәселесін сөз етіп,
ескі әдет-ғұрыптың құрбаны болған қазақ қызының ауыр халін, аянышты ... ... «Айт ... ... ... қайтып жағу
керек», «Қыс», «Өкініш» атты өлеңдері де осы журнал беттерінен орын алған.
Әкрамның «Не екен сұлу ... ... ... деп ... ... ... ... сұлу тұрыпты хан қолында» деп басталатын атақты ... өте ... ... ... де ... ... ... «Сүтке түскен
тышқан» деген мысалын «Тышқаннан ғибрат» деген ... ... оны ... жемістері» атты жинағына енгізеді, тіпті Әкрам ағылшынның ұлы ақыны
Дж.Байронның «Шиллион тұтқыны» атты атақты поэмасын да орыс ... ... ... қазақтың сол кездегі көрнекті ақын-жазушылары М.Сералин,
С.Торайғыров, С.Көбеев, М.Кәшимов, т.б. дос ... ... ... ... ... ... өнер-білімнен артта қалуы, қазақ әйелінің ауыр тұрмысы, қожа-
молдалардың арамзалығы сөз болады.Халықты ... ... ... бас ... ... ... ... шақырады. Әкрам
шығармалары көбінесе өзінен бұрын және өз тұсында өмір сүріп, еңбек еткен
қазақ пен ... ... ... ... А.Құнанбаев,
Ғ.Тоқай, С.Торайғыров, С.Көбеев шығармаларымен үндес келеді. Кейде ... ... ... ... өлең жазса, кейде өзі де олардың
кейбіреулеріне әсер етіп отырады. ... ... де ... ... ... ... ... мен сабақтас, соның бірі бұтағы я жапырағы
тәрізді жайқалып тұрады.
Татар, башқұрт және ... ... ... ... сөз ... ақын ... ... (1895-1919) есімі де еріксіз еске түседі. Ол
он бес ... ... ... ... жиі келеді, мұнда қазақ балаларын
оқытады. ... ... ... ... медресесінде қазақ шәкірттері –
Б.Майлин, Ж.Тілепбергенов, Н. Манаев, Ә.Мұстафиндермен бірге оқиды.
Ш.Бабич жас ... ... ауыз ... ... және ... Ол ... ... дәптеріне қазақтың 79 мақал- мәтелін,
көптеген қазақ өлеңдерін жазып алған. Ш.Бабич қазақ ауыз әдебиетін жинаумен
бірге, ... ... ... ... де өте ... ... үйрене
бастайды. Жас ақынға әсіресе, А.Құнанбаевтың өлеңдері ерекше әсер
етеді.Өзінің ... ... ... ... ... «Күнә мен жаза»
т.б.) Абай өлеңдері үлгісінде жазады. ... ол ... ұлы ... шығармаларымен алғаш рет Абай аудармасы арқылы танысады [37,
48].
Бабич жалғыз Абай емес, қазақтың басқа да ақын- жазушыларымен, ... ... ... ... ... Мұны оның ... байқауға болады. Мәселен, ол әліпби тәртібімен жазған «Китаб
ән-нас» сияқты ұзақ ... ХХ ... бас ... ... ... туралы пікір айтады [43:222].
Академик Қ.Жұмалиев Ш.Бабичті Абай шәкірттерінің қатарына қосқан. Міне,
осының өзі-ақ Бабичтің қазақ ... ... ... көрсетеді және
оның шығармашылығы қазақ-татар әдебиетінің ... ... ... беті ... ... ... еркін игерген, оның бай ауыз әдебиетін жақсы білген, ... ... ... өлең ... ... ... ақындарының бірі –
Зәкір Садықұлы Рәмиев – ... ... Ол ... ... ... туған, көбінесе Орск маңында тұрған. Алғашқы өлеңдері
1902-1903 жылдары «Тәржіман», ... ... ... ... ... ... ... газетімен «Шора» журналында жиі жарияланып тұрды.
Өмірінің көпшілігін қазақ арасында өткізген ақын қазақ ... ... ... ... ... қазақ сөздерін жиі қолданады, өлеңдерін кейде
қазақ ... өлең ... ... ... жазады. Мәселен, оның
1906 жылы басылған «Яңбыр» («Жаңбыр») атты ... ... ... ... жазылған.
Күн қызды, қызды ауа мұнарланып,
Сағымдап, қыр мен дала шұбарланып,
Ауа ... шық ... ... ... ... жер жүзі ... көк жүзінде қара бұлт,
Бұлғанып қайрат пенен ожарланып,
Жүгіртіп үйірмелер, естіріп жел,
Ашулы келе жатыр жұмарланып [44, 26].
Немесе:
Мүйізі бар ... бәрі ... ... құстың бәрі сұңқар емес,
Кімдер айтпас өлеңді, айтар бәрі,
Шоқаңдаған ақсақ есек ... емес [44, ... ... ... ... бұл ... кәдімгі қазақ өлеңінен
айырмасы аз. Алғашқы өлеңі Ы.Алтынсаринның ... ... ... ... А.Құнанбаевтың «Жазғытұрым қалмайды қыстың сызы» деген өлеңдерімен
тақырып жөнінен де, ... ... да, өлең ... ... ... ... ... Тіпті,Дәрдмәнд өз өлеңдерінде ... ... ... кездессе де өте сирек ұшырасатын қазақтың мұнарланып,
сағымданып, шұбарланып, ... ... ... ... ... де ... Бұл сөздер татар тілінде болмағандықтан және татар
оқушыларына түсініксіз болғандықтан, Дәрдмәнд ... ... ... ... ... ... ... «Тал шыбық», «Корап» («Кеме»),
«Балалар, бар мектепке!», ... ... ... «Жаз» сияқты өлеңдері де
қазақ өлеңінің өлшемімен жазылған.
Қазақ өлеңдерінің өлшемін, ырғақ, ... ... ... ... М.Ғафури, Н.Думави, Ә.Ғалымов, Ш.Бабич, Ф.Бурнаш шығармашылығынан
да кездестіруге болады. Мысалы, М.Ғафуридің «Сібір ... ... ... ... ... «Қорқыт», «Қазақ қызы», («Дала дауы»), «Сахара
ханы» атты өлеңдері қазақтың өлең ... ... ... заңдылықтарымен
жазылған. Мұның өзі татар жазушыларының қазақ ақындарына үнемі ұстаз ғана
болмай, сонымен бірге олардың да қазақ әдебиетінен көп ... оқып ... ... ... мен ... ықпалында болған қазақ ақын-
жазушыларының бірі және ең көрнектісі Мұхаметжан ... ... ... ... ... ... ал, ... татар қызы болса керек.
Мұхаметжан ... ... ... ... ... Онда ... жыл оқиды,
мұсылманша орта дәрежелі білім алады. 1900 жылы ол ... ... ... ... ... ... татарша , орысша газет- журналдар оқиды,
әдебиетпен әуестенеді, «Гүлкәшима» (1903), «Топ ... (1907) ... ... ... ... ... ... қажет екен деген ойға келеді.
Ақыры ол 1911 жылдың қаңтар айынан бастап, Троицк қаласында ... ... ... ... бастайды.
М.Серәлиннің татар жұртшылығы және оның мәдениетімен байланысын оның ... ... ... ... ... жарияланған мақалаларынан анық
көруге болады. Мұхаметжан «Айқап» журналында қазақтың сол ... ... ... ... ... ... әдебиет мәселесіне,
соның ішінде татар-қазақ әдебиеттерінің байланысы мәселесіне де елеулі ... ... ... журналыгың бетінде татардың көрнекті ағартушы
ғалымы Шиһабетдин Маржани, «Тәржімән» ... ... ... татар халық ақыны ... ... ... ... ... ... күннің тұрғысынан алып қарағанда, бұл ... ... ... шыға ... ... бұл ... М.Серәлиннің
татар халқына, оның мәдениеті мен әдебиетіне деген ... ... Ол қай ... болмасын татарларды «ноғай бауырларымыз» -
деп атайды.
Татар -қазақ әдедиетінің өзара байланысы ... сөз ... ... Ғ.Тоқай мен С.Торайғыровтың (1893-1920) есімі еріксіз еске ... ... ... ... ... ... болса, Сұлтанмахмұт
соншалықты өз ұстазына сай шәкірт еді. ... ... да өте ... ... де ... ... ... айырылып жетім қалады,
есін біліп, ер жеткенінше кім көрінгеннің ... ... ... ... хат ... ... ... оқып, сабақ алады.
Екеуі де өлең жазады, ақын болады, жастайынан ауруға шалдығады. Ақырында
екеуі де ... ... - 27 ... ... ... Арттарына өлмес
еңбек, өшпес даңқ қалдырады.
Сұлтанмахмұт татар тілі, мәдениеті, әдебиетімен ерте танысты.Біріншіден,
ол алдынан өткен ... ... ... еді, әрі ол ... ... татар тілінде жүретін. Оның үстіне ол кезде қазақ тілінде кітап,
газет-журналдар (1902-1910) жоқтың қасы еді. ... ... ... ... кітаптары, журналдары, газеттері болатын. Сұлтанмахтұттың
әдебиетпен, оның ... ... ... ... ... 1906-1907 жылдары
деуге болды. Өйткені, бұл жылдары ол Мұқан деген молдадан оқиды.
Сұлтанмахмұт осы Мұқан молдадан оқып жүрген кезінде ... үлгі ... жаза ... Ал, ... ... ... ... болуы – 1910 жыл.
Себебі бұл жылы ол Нұрғали деген кісіден сабақ алады. Ол ... ... ... ... оқып ... кісі екен және ... татар тілдерінде
шығатын газет-журналдарды, әдебиет кітаптарын алдырып, оқып тұрады екен.
Оның үстіне ол Сұлтанмахмұтқа ... ... өнер ... ... ақыны Тоқай
туралы көптеген әңгіме айтады. ... осы ... ... журналадары, газеттерді оқиды, ол айтқан әңгімелерді сүйсіне
тыңдайды. Сөйтіп, қазақ, татар әдебиетімен жақсы танысады. Дүниенің ... ... ... ... ... ... ол, ... ықылас
қояды, өлең, әңгіме жазуға белсене кіріседі.
Әкраммен таныс болған Сұлтанмахмұт «Айқап» журналының ... ... ... ... хаттарын бастырады.Ал, кейін «Айқаптың»
хатшысы болып қызмет атқарып жүрген Ә.Ғалымов ... ... оның ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұт қызметке
орналасады.
Троицкідегі ... ... ... ... ... ... ... және шығармашылығына едәуір әсер ... бұл ... ол ... ... ... ... татар
баспасөзінде жарияланған шығармаларды көбірек оқиды, ондағы саяси-
әлеуметтік ... ... ... жас қазақ ақынының ой-пікіріне,
шығармашылығына өз ізін қалдырады. Мәселен, Сұлтанмахиұт өз аулында ... ... ... ... көбінесе ел ішіндегі қараңғылықты,
надандықты сынайды. Еңбекші бұқара мүддесін, таптық көзқарасты ашық, баса
айтады. Ал, ... ... ... ... ... ақын ... ... мәселесін көбірек қозғайды, жалпы ұлттық мәселені баса ... ... ... ... ... «Кешегі түнгі түс, бүгінгі іс»
деген өлеңдерінде байқалады. Оның ... өз ... ... мен ... ... қолданады. Мәселен, Торайғыров татардың , сол ... ... ... ... мына ... жиі ... милләт,
бек, тауфих, дауан, шат, зинһар, хикая, ғафу, жамағат, мәтбұғат, хашия,
мантық, хатымкәр, мүрит, хадим, ... ... ... мәжүж, нығмет,
зілзәлә,ұсұлы т.б.
Сұлтанмахмұт татар баспасөзі көтерген ұлттық ұранмен бірге оның Ғ.Тоқай,
Ғ.Ғафури, Ғ.Камал, ... ... ... идеясының
да жаршысы болады. Бұған оның сол Троицкіде жүріп ... ... ... ... « Оқудағы мақсат не?», «Түсімде көрген ... « ... ... мен ... ... ... «Екі ... өгіз», «Зарлану», «Бір баланың тілек- батасы», «Алғыс», «Шығамын тірі
болсам адам болып» деген ... мен ... ... оқу ... ... ... тіліндегі өлең кітаптары жайынан», «Өлең мен ... ... ... ... бола ... өмірінің Троицк
кезеңіндегі саяси – мәдени және әдеби ... ... ... осы
өлеңдері. Ал, ақынның бұл өлеңдеріне көбінесе сол ... ... ... ... ең алдымен, татардың аса көрнекті халық ақыны
Ғ.Тоқайдың игі әсері тигенін аңғару қиын емес.
С.Торайғыров ... ... оқу ... ... сол кездегі мәдениеті мен
әдебиетін еркін игерген және оны аса жоғары бағалаған.Сондықтан да ақын:
Анау қырда татар тұр,
Басқалармен қатар тұр [45, 51], ... ... ... оқу-ағарту, мәдениет жағынан алға кеткенін, өнер- білім
жөнінде оларды басқалармен қатар ... ... ал, ... ... қалған қазақ халқын татар халқынан үлгі-өнеге алуға, яғни ... ... ... Бұл ... ... ... татар ақыны
Ғ.Тоқайдың шығармаларын көптеп оқиды, оның «Екі тышқан» атты ... ... ... және ... ... ізімен өзі де «Арыстан мен тышқан»,
«Көк өгіз» атты ... ... ... ... Сұлтанмахмұттың көптеген
өлеңдері мен Тоқай шығармаларының арасында мазмұн және идея жөнінен үлкен
ұқсастық ... ... ... туған елін, жерін сүю, туған тілді
құрметтеу, ... ... ... ... ... т.б. тақырыптар
жөнінде татар ақыны Ғ.Тоқай мен қазақ ақаны С.Торайғыров шығармалары үнемі
үндес жатады.
Тоқай мен Торайғыров шығармашылығының тек ... ... ғана ... ... ... тақырыптары да ұқсас болып келеді.Мәселен, Тоқай өз
өлеңдерін «Достарға бір сөз», «Көк сиыр», « Туған ... ... ... Алданған татар қызына», «Түс», «Сүтке түскен тышқан» деп атаса,
С.Торайғыров өз ... ... ... «Көк ... ... ... «Әне-міне», «Шал алған қыз», «Түсімде», «Арыстан мен ... ат ... Екі ... бұл ... ... өзі ... ... ұқсастығының бір көрінісі болмақ.
Ғ.Тоқай мен С.Торайғыров өлеңдерінің тек мазмұн иеясы мен тақырыбы ғана
емес, сонымен бірге кейбір көркем сөз тіркестері сөз ... ... ... ... ... мен Сұлтанмахмұттың кейбір өлең жолдары былай болып
келеді:
Тоқай:
Бұл тұрмыс кіммен тоқтар таластан?,
Соғыс сен де арып ... бұл ... ... ... ... түс, ... ... дұшпанның күшінен біз,
Бұл күні Ғали, Рүстемдерге теңбіз.
Сұлтанмахмұт:
Қаһарман, Рүстем, Әлі де
«Бұрам» деп жолда тұра алмас.
Тоқай:
О, туған тіл, ... ... ... үйрендім сен арқылы.
Сұлтанмахмахмұт:
Сүйемін туған тілім – анам тілін,
Бесікте жатқанымда берген білім.
Мұның барлығы бір жағынан ... ... ... ... ... ... ... арасынан шыққан С.Торайғыровтың ой-өрісі мен сана
– сезімінің шектелісін ... ... ... оның ... ... беті, шығармашылық жолы болғанын дәлелдейді. ... ... ... ... мен ... шығармашылығы қазақ-татар
әдебиеттері байланысының тарихындағы ең ірі елеулі бет болып қала бермек.
ХХ ғасырдың ... ... ... көп ... едәуір үлгі-өнеге
алған қазақ ақын- жазушыларының бірі – Сәбит Дөнентаев (1894-1933). ... ... ... орысша қатар оқып, білім алады.
С.Дөнентаев қазіргі Павлодар облысында, қазақ, татар аралас ... ... ... ... жылдары Маралды деген жерде Жәлелитдин деген
татардың медресесінде Нұрғали деген молдадан төте оқу ... ... ... ... Павлодар қаласының жанындағы Қасымқажы Ертісбаев
дегеннің татарша медресесінде ... Бұл сол ... ескі ... ... ... төте оқуды, ғылымның әр саласынан білім беруді жақтаған
медресе болады. Сәбит осы медресеге келіп ... ... ... ... ... ... тарихты үйренеді. Медреседе оқып жүрген ... ... ... ... ... ... ... жылдарында (1913-1916) Сәбит қазақ-
татар тілдерінде шығатын «Айқап», «Шора» ... ... ... ... оқып ... Өз тұсындағы татар , қазақ ... ... ... Абай ... ... татар ақыны Ғ.Тоқайдың
шығармаларын, орыс ақыны И.А.Крыловтың мысалдарын оқып үйренеді. Солардың
ықпалымен өзі де өлең жаза ... ... ... өлеңдер жинағы 1915
жылы Уфа қаласында, татар баспаханасында «Уақ-түйек» деген атпен басылып
шықты.
Сәбит Дөнентаев ... ... ... ... ... ... үстем тап өкілдерінің еңбекші халықты қанауына, сол
сияқты ел ішіндегі қараңғылық, надандыққа, әйел теңдігін аяққа басуға, ... ... ... ... болды. Сонымен бірге ол өз халқының
азаттық өмірде, бақыттт тұрмыста өмір сүруін аңсады. Ал, бұл ... ... ... өз ... әуелі бірлікке, өнер- білімге ... бас ... ... т.б. ... адымар жасауға
үндеді.Мұның барлығы да сол кездегі татардың озат ой- пікірлі ... ... еді. Бұл ... төңірегінде Ғ.Тоқай, М.Ғафури,
Ш.Камал, Ғ.Ибраһимов, Ф.Бурнаш сан ... ... ... ... Дөнентаев сол алдыңғы қатарлы татар ақын-жазушыларының осы озат ой-
пікірлерін еркін игеріп, ... ... ... ... ... ... қол ұстасып алға барайық,
Басқа милләттердің халін көріп қарайық.
Мәдениет майданынан орын алайық,
Жығыла-сүріне алға қарай табан басайық, енді [46, ... ... ... ... ... өзіміз,
Білімінен білгендер
Бөліп бізге берер ме? [47, 38] -
дейді.
Сондай-ақ татар ақыны өз кезінде татар ... екі ... қоян ... ... ... ... үлкен іске олақ
екендігін айтып:
Милләтшілер елді алдап, қылмыңдайды,
Деген болып «жазылдың», жылмыңдайды,
Алданба! Алады олар бар малыңды,
Басыңа ясин оқып ... [46, 110] ... ... қазақ ұлтшылдары жөнінде:
Аһ ұрып, «жұртым» дейсің, «елім» дейсің,
Қалғанын елдің артта өлім дейсің...
Қабағың қатып, бір күн ашса қарның,
Бас салып, сол милләтті өзің ... [47, ... ... ... көбінесе саяси-әлеуметтік тақырыптарға жазылған
азаматтық лирика болып келеді. ... онда ... ... ... ... да баршылық. Бұл жөнінде ол қазақ ақыны Абай, ... ... ... арқылы орыстың атақты сатиригі Салтыков-Щедриннен үлгі-өнеге
алған. Оның «Ауырған арыстан», «Көзі ... ит», «Екі ... ... ... жазылған. Ал «Ібілістің шайтанға айтқанын» Ғ.Тоқайдан
аударған. Сәбит мысалдарының көлемі шағын, тілі ... ... ... қонымды, сезімге әсерлі болып келеді. Мысал жазуда да ... ... ... ... ... ... ... ақыны Ғ.Тоқай
шығармашылығын өзіне үлгі еткен.
ХХ ғасырдың бас кезінде ... ... ... және ... өмірінде
Спандияр Көбеев (1878-1956) есімі елеулі орын алады. Спандияр өз заманының
озық ойлы, едәуір ... ... ... Ол ... орыс-қазақ
мектебінде қызмет істеп жүрген кезінде И.А. Крыловтың мысалдарын ... ... 1910 ... ... ... ... атпен
Қазан қаласында , өз алдына жеке кітап болып басылып шығады. ... ... ... ... ... ... ... «Үлгілі тәржіме»-
«үлгілі аударма» деген сөз.
Мұнан кейін Спандияр өзінің ... ... ... ... ... ... бойынша өзі оқытып жүрген балаларға арнап
оқу кітабын жасауға ... ... 1912 жылы ... қаласында
С.Көбеевтің екінші кітабы – «Үлгілі ... ... ... ... бұл ... ... мен К.Д.Ушинский оқулықтарының
үлгісінде жазылған дедік. Алайда, бұл кітапты жазуға ... ... Қаюм ... ... оқулықтардың да, әсіресе оның «Қырық бақша» атты
кітабының ... ... ... да айта ... келеді.Өйткені,
Қ.Насыридің кітабы сияқты Спандиядың «Үлгілі баласы» да үлкен педагогикалық
шеберлікпен жасалған.Мұндағы әрбір әңгіме мен ... ... мен ... ... барлық саласынан түсінік береді, осы арқылы оларды өнер-
білімге, мәдениетке, адамгершілікке шақырады, еңбекке ... ... ... қайырымдылыққа, әділеттікке үйеретеді.
Алғашқы екі кітабы жарыққа шығып, жаңа шығарма жазуға рухтанған С.Көбеев
1911 жылдан бастап өзінің әйгілі «Қалың мал» романын ... ... мал» ... ... ... ... бірі. Бұл роман 1913 жылы ... ... ... ХХ ... бас ... ... ... пайда болған бұл
ағартушылық, демократиялық идлеялар қазақ әдебиетіне елеулі әсерін тигізді.
Қазақ ақын-жазушылары сол ... ... ... ... хал-
жағдайын жырлады, қазақ халқының саясат, шаруашылық, ... ... ... қалғанын сөз етті, еңбекшілердің, әйелдердің аянышты ауыр
халін суреттеді. Оларға бостандық берілуін, теңдік тиюін аңсады. ... ... ... ... ... әділеттік, шындық, ақиқат жаршысы
болды. Халықты әлеуеттік теңдік алуға, азаттық өмірге шақырды.
2 А.Мұхамедияров және М.Кәрім ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттері байланысының тарихында жаңа дәуір –
төртінші ... ... ... ... ... ... Сұлтанмұрат
ауылында дүниеге келді. Әуелі ауыл ... ... ... ... ... «Ғалия» медресесінде сабақ алады. Ғалымжан шәкірт кезінде
қазақ елін, әсіресе Қостанай даласы мен Қызылжар өңірін көп ... ... ... ... ... ... істеген, бала оқытқан. Сондықтан да
ол қазақ елінің тұрмысын, әдет-ғұрып, салт-санасын жақсы білген, қазақтың
тарихын, ... және ... ... игерген.
1914 жылы Ғалымжан Уфадағы «Ғалия» медресесінде мұғалім болған ... ... ... ... Н.Манаев, Ә.Мұстафин сияқты болашақ
ақын-жазушыларына ұстаздық еткен.
Ғ.Ибраһимов қазақ даласында болған ... ... бай ... және ... ... оның ... Абай ... жаңа
әдебиетімен жете танысқан, оны жоғары бағалаған, оны шынайы досы, жалынды
жаршысы ... ... ... бірі – ... қызы». Бұл роман 1909-
1911 жылдары жазылған болатын. Романда қазақ елінің көтерілістен бұрынғы
әлеуметтік ... ... ру ... мен ... ... қазақ
әйелдерінің аянышты ауыр халі мен оның ... ... ... ... суреттейді. Жазушы сонымен бірге қазақ халқының
тұрмыс–салтын, салт- санасын сүйіспеншілікпен сөз ... ... ... Ғалымжанмен дос болды, кездесіп,
әңгімелесіп жүрді. Өзара хат жазысып тұрды. Әсіресе, Сәкен ... ... ... ерекше еді. Өйткені, олардың өмір жолы, идеялық бағыты,
шығармашылық беті бір-біріне өте ұқсас еді. Бұлардың ... де ... ... бас ... ... ... Бейімбет Майлин де Ғ.Ибраһимовты өте қадір тұтқан. Бейімбет
сонау Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқып жүргенде, ... ... ... ... Содан былай қарай олардың арасы үзілмеген.
Татардың көрнекті жазушысы ... ... ... жас ... ... ... Ақтөбеде жұмыс істеген. Азамат соғысы
жылдарында да Қазақстанда болған. Азамат соғысына ... ... ... ... ... өз ... көрген, солардың куәсі болған.
Кейін Ш.Усманов қолына қалам ... ... ... ... Ол ... «Легион жолы», «Қанды күндерде» т.б. ... ... ... ... ... оның ... эпизодтарын суреттейді.
Татар жазушылары қазақ еліне осындай ілтипат білдірсе, қазақ қазақ
ақындарына да ... ... оның ... ... қарап, татар
әдебиетшілерімен тығыз қарым-қатынас жасап ... ... ... ... ... ерекше орын алады. Сәкен жастайынан
татар тілі мен әдебиетін жақсы білген. Ол, әсіресе, татардың ән-күйін, өлең-
жырын ... ... Бұл ... ол: «Мен туғалы ноғай күйінен күйікті,
ащы, зарлы күйді әлі естігенім жоқ!», - ... ... де ... ... ... ... ... оқып отырған. Сәкеннің
тұңғыш кітабы – «Өткен күндер» атты ... ... 1914 ... ... ... ... баспасында басылып шыққан.
С.Сейфуллин 1930 жылдары Алматыдағы Қазақтың ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер жаза бастағанда, қазақ
әдебиетінің ... даму ... ... ... ... ... қарайды. Мәселен, ол ертедегі ноғайлы дәуірі кезінде жасалған
қазақ әдебиеті нұсқаларын, ... ... және ... ... ... башқұрт, өзбек, қарақалпақ халықтарының бірігіп ... ... деп ... сөз ... ... ... ... алғашқы сауатын Шаншар
деген татар молдасынан ашқан. Сөйтіп, ол да жастайынан татарша хат таныған,
татар тілін ... ... 1912 жылы ... ... ... ал 1914 ... Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқыған. Ш.Бабич,
С.Құдаш, Ф.Бурнаш, Х. Туфан, т.б. ... ... ... ... оқыған. Х.Туфан кейін Бейімбетке арнап өлең жазған. Ал ... ... ... ... есімін ізгілікпен еске алады.
1922 жылы Қостанайда қазақ тілінде газет шығаратын болып, баспаханаға
керекті материалдар алып келу үшін Бейімбет ... ... ... Онда ... ... ... баспасөз жағдайымен т.б. танысып қайтады.
Аса көрнекті қазақ ақыны Ілияс Жансүгіров (1894-1938) өзінің ... ... ... ... ... татар тілі мен әдебиетімен
таныс болды. Бұған оның ... ... ... ... ... ... оқуы елеулі әсер етеді. Өйткені бұл кітаптардың ішінде татар
кітаптары да аз ... ... бұл ... ... Қазандағы,
Уфадағы татар медреселерінің үлгісінде ... және ... ... де ... ... олар ... тілі мен әдебиетіне ... ... ... ... ... ... Ғ.Тоқай,
М.Ғафури, Ф.Әмірхан, Ғ.Камал шығармалары кеңінен ... ... ... Қазанда, Уфада, Орынборда шығып тұратын мерзімді баспасөздері де
Қарағашқа үнемі келіп тұратын.
Міне, осындай ... ... ... алған Ілияс жастайынан татар әдебиетін
жақсы білді. Ол тіпті, Ғ.Тоқайдың кейбір өлеңдерін қазақ тіліне ... ... бірі – ... таң» ... 1928 жылы ... ... ... да енді.
Көрнекті қазақ жазушысы С.Мұқанов (1900-1973) қаршадайынан қазақтың ауыз
әдебиетімен бірге татардың өлең-жырларының да қанық еді. Татар ... ала ... ... ... оқып жаттаған ол жасөспірім кезінің
өзінде- ақ татар ақыны ... ... оқып ... ... ... ... ... атты романының бірінші кітабындағы «Ғабдолла Тоқай»
деген тарауда жақсы айтқан. С.Мұқанов сол сияқты татар әдебиеті, оның ... ... ... ... ... ... ол жөнінде сан рет
салиқалы пікірлер айтқан. Оның бұл ... ... ... 75 жыл ... ... ... ... жасайтын ақын» атты
мақаласында баса ... ... ... ... ... және басқа көптеген
шығармаларында орыс, қазақ адамдарымен ... ... ... ... ... етіп алып, туысқан татар халқы өкілдерінің сүйкімді де
шынайы бейнесін ... ... ... ... ... бауыр санап, оның бақыты үшін қарумен
де, қаламмен де қызмет еткен татар ұлдарының бірі – ... ... ... Оның ... өмірі мен шығармашылығы қазақ елімен, әдебиетімен, ... ... ... Ол (шын ...... ... ... Әгіржі ауданында, Баржы аулында туады. Ата-анасынан
жастай жетім ... 1898 жылы ... ... ... бастап Қазақстан
оның екінші Отанына айналады. Сабыр 1903 жылы Керекудегі (Павлодар) ... ... Осы ... ... ... ... ... қазақ ақындарының өлең-жырларын тыңдайды. Қазақ тілі мен әдебиетін
жетік біледі. Қазақ тілі оның екінші ана ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге ол қазақ
әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі ... Ол ... ... ... ... ... таза ... жазушысы болып кетті. Оның ...... ... ... ... ... 1924 жылы ... Кітаптың редакторы болған және алғы сөзін жазған С.Сейфуллин. Сәкен
бұл повесть былай деген: «Алтыбасар» - қазақ ... ... ... арасындағы ең тәуір кітаптарының бірі. Қазақ тұрмысын, ... ... ... ол ... бола ... ... ... жеңіл, сөз кестесі көркем. Жазушының қазақ тұрмысын өте ... ... ... ... ... ... ... жайы», «Ерден батыр», «Заң зәбірі»,
Қала шығу», ... атты ... ... ... ... ... ... көлемді шығармасы – «Бекболат» повесі (1937). Ол
идеялық-көркемдік жағынан ... ... ... орны бар ... ... ... ұлт- ... көтерілісі әңгіме болады. Кедейлер арасынан шыққан
қазақ күрескері – Бекболаттың өмір жолы, оның рухани ... ... ... ... ... ... Осип, ауыл жігіті Кәрібай, айдауда ... ... ... ... Иса ... ... ... С.Шәріпов шығармаларында мазмұн – бай, оқиға тығыз, кейіпкер іс
үстінде ... ... ...... ... ... ... білетін жазушы, оның шығармаларын кісі қызығып оқиды», - деп жазады.
Бұл жылдары қазақ-татар ... ... ... ... ... – Ф.Бурнаш, Һ.Тоқташ, А.Ерикей, А. Исхақ, қазақтардан –
Т.Жароков, Ж.Сыздықов, М.Дәулетбаев, ... Ә. ... ... ... Егер ... ... татардың ақ Еділі, нұрлы Қазаны, олардың
мәдениетімен, Ғ.Тоқай, Ғ.Ибраһимов, Һ.Тоқташ сияқты ... ... мен ... ... ... ... ақын-жазушылары қазақтың
кең даласын, оның дархан өмірін, жасампаз еңбегін, қазақтардың ақындық,
әншілік өнеріне қызыға ... ... ... жырлады.
Кеңестік дәуірде жаңа сипат алып, кең түрде дамып келе жатқан ... ... ... ... 1937-38 жылдары аздап болса да
тоқырап қалды.
1941 жылы Ұлы Отан ... ... Осы ... сын, ұлы ... ... ... бұрынғыдан да бекіп, нығая түсті. Бір окопта қатар жатып,
бір қазаннан ас ... бір ... оқ ... ... ... ... ... достықтың нелер тамаша үлгілерін көрсетті.
Міне, осындай ұлы сын үстінде қазақ- татар ақын ... ... ... ... ... келе бастады. Өйткені, көптеген қазақ-
татар ақын-жазушылары бір бөлімде қызмет етті, бір майданда соғысты.Мәселен
татар ақын-жазушылары М.Жәлел, Ә.Әліш, ... ... ... ... ... ... ... Ә.Шәріпов, Қ.Аманжолов, Қ.Бекхожин,
Х.Ерғалиев, С.Мәуленов, т.б. солдаттық ауыр өмірді бастан кешірді.Мұның өзі
қазақ, ... ... жаңа ... ... ... ... жаңа ... жасады.
Татардың көрнекті жазушысы Асхат Айдар Ұлы Отан соғысына дейінгі
жылдардың өзінде-ақ Кеңес армиясының ... ... атты ... ... болатын. Жазушы бұл повесінде қазақ жауынгері – Ташбайды ... етіп ... да, оның ... ... ... ... бір ... Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Әбдірахман
Әбсәләмов соғыс жылдары «Қазақ жігіті» атты очерк жазды. Оны ... ... ... ... ... (1944 жылы) жариялады.
Бұл очеркте қазақ жігітінің ұрыс ... ... ... ... Көрнекті татар жазушылары Ахмет Файзи, Хатиб Усман, Әбдірахман
Әбсәләмов майданда жүріп, майдандық ... ... ... ... ақын- жазушыларымен, солардың ішінде Ә.Сәрсенбаев, Д.Әбілов,
С.Машақов, Ы.Дүйсенбаев, ... ... ... т.б. ... ... Одағының Батыры, татар ақыны Мұса Жәлелдің есімі (1906-1944) дүние
жүзіне белгілі.
Мұса Жәлел – ... көп ... көп ... ... Ол татар, орыс,
Еуропа әдебиеттерімен бірге классикалық шығыс поэзиясын да сүйіп ... ұлы ... Абай ... ... ... ... одан өзіне
үлгі-өнеге алған. Бұған оның жеке кітапханасынан орын алған А.Құнанбаевтың
өлеңдер жинағы айғақ. Осыдан да ... ... ... Абай мен ... өлең ... өте ... ... Мәселен, Абай :
«Өлді» деуге бола ма, ойлаңдаршы,
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған?! -
десе, Мұса Жәлел:
«Өлді» деуге сыя ма, айтыңдаршы,
Жеңіп ... ... бұл ... -
деп жазады.
Мұса Жәлелдің ізгі есімі мен оның жалынды жырларының ... ... ... бола ... жылдардың өзінде-ақ есімі мен өлеңдері ... төл ... ... ... ... ... ... Жәлел
шығармалары түгелдей дерліе қазақ тіліне аударылған десе болады.1955 ... ... ... ... ... ... «Жырларым» деген атпен
жеке ... ... ... М.Жәлелдің өлеңдерін аударуға Т.Жароков,
Ж.Сыздықов, ... ... ... ... ... ... ең таланты ақындары қатыстырылды.
Сөйтіп, өзінің әріптес ағалары мен Ғ.Тоқай мен Ғ. ... ... ... де есімі мен еңбегі қазақ арасына кеңінен тарап, халқымыздың ... ... ... ... ... ... орын алды.
Мұхтар Омарханұлы Әуезов (1897-1961) осы күнгі Шығыс Қазақстан облысы,
Абай ауданында дүниеге келген. ... ... де ... ... аралас отырған
көп ұлтты өлке ... ... да ... ... татарлармен
араласып, олардың ән-күйін тыңдап өсті. Оның үстіне Мұхтардың атасы ... адам ... да, ... Уфа, ... ... көне ... ... тілдерінде шыққан ескі хиссалар мен кітаптарды ... ... ... даму ... ... ... әдеби байланыс дәстүрі
қалыптасып, әр дәуір өзгешеліктеріне сай бірде нығайып, бірде бәсеңдеп, сөз
өнері өркендеуіне, ауқымы ... ... ... ... Бұл дәстүр фольклордан басталып, профессионалдық әдебиетімізбен
бірге жасалып, әр тарихи кезеңнің ... ... ... ... ала ... ... ... табиғи құрамына,
заңдылығына айналды. Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... кезеңдері, ерекшеліктері, тарихы пайда болды [49, 248].
Қазақ сөз өнері асқар биікке өрленген сайын, оның басқа әдебиеттермен
қарым-қатынас, ... ... ... арта ... ... де ... ... әдебиеттермен байланысы – халқымыздың ұлттық
мәдениетінің өркендегенін, көркемдік дамуының ... ... ... ... бірі. Бұл құбылыстың терең тамырларына, ... ... ішкі ... ашу, ... әр ... ... ... шындығына байланыстыра терең зерттеу – әдебиеттану ... ... ... ... ... тамырларын анықтап, дәуір
талабына сай ... ... саны ... ... оның ... ... ... уақыт қажетіне жарату – бүгінгі өмір ... ... ... әдебиетінің башқұрт, татар әдебиеттерімен өзара байланыс жасау
процесінің тереңге тартқан ... ... ... ... ... ... ... шыққан тегі, бастау бұлағы бір болған. Ол
сонау көне ... ... ... ... мен Алтын Орда заманына (ХІІІ-
ХVІ) ғасырлар ... ... ... ... ... Ал бұл ... (мәселен, Шалкиіз өлеңдері) ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ
ғасырдың басында-ақ ... ... ... ... ... Уфа, ... ... басылып шыққан. Содан бұл
кітаптар қазақ, башқұрт халықтарының ... ... ... ... ... сол кітаптардан оқып, үйреніп, жаттап алған. Сондықтан да,
Шалкиіз, Салауат, Бұхар ... ... ... екі ... ... ... әбден ықтимал, табиғи нәрсе.
Ал ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген атақты Ақмолла ақын
творчествосы ... ... ... ортақ мұрасы болып ... ... ... ХХ ... ... жасаған башқұрт ақыны
Шайзада Бавич қазақ ауыз әдебиетін жақсы білген. Абай шығармашылығымен ... ... ... ... әсері ме бірнеше өлеңдер жазған. Демек,
революциядан бұрынғы көптеген ... ... ... екі ... ... екі ... бірдей игерген. Соған байланысты көптеген башқұрт ақын-
жазушылары өздерінің шығармаларын екі ... үш ... ... ... ... жерде айта кететін бір жай – башқұрт ... ... бойы ... сүріп, тарихта тамаша іздер қалдырып, көптеген ауыз әдебиеті ... да, ... ... ... тілі көпке дейін жасалмай келді. Төңкерістен
бұрын өмір сүрген башқұрт жазба ... ... деп ... ... ... байытып жатты. Ал башқұрттың әдеби тілі тек ауыз әдебиеті
шығармаларында ғана бой ... сол ... ... ... ... ... ... толықтырыла түсуіне зор ықпалын
тигізген көрші башқұрт, татар тілдерінде жазылған ... және ... ... тең ... ... да болды. Оның бірі – ... екі ... ... ... ... ... ... қазақ, башқұрт
тілдерін, сонымен бірге татар тілін еркін игерген ... Ол ... ... сол ... татар әдебиетін де жетік білген. Әсіресе,
қазақ халқының ауыз ... ... ... өз ... ... ... шығарды. Оның өмірі, шығармашылығы жөнінде көптеген қазақ, башқұрт
және татар ... ... ... Олардың ішінде қазақтардан –
М.Сералин, С.Сейфуллин, Б.Кенжебаев, ... ... ... ... Хасан Ғали, З.Шүкіров,
татарлардан – Қ.Ғубайдуллин, Ф.Кәрім, М.Ғали, ... ... орын ... ... ... ақыны С.Құдаш өзінің «Жастық
шақтың ізімен» ... ... ақын ... ... көзқарасына
елеулі орын берген. Соңғы кезде башқұрт профессоры Ә.Харисов Ақмолланың
өмірі мен ... ... ... ... ... ... көлемді ғылыми еңбек жазды. Аталған әдебиетшілердің қайсысы болса
да, Ақмолланың ... ... ... оның ... ... мән
берген.
Ақмолла – ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген аса көрнекті ақын,
оның әлеуметтік саяси ... ... сол ... ... ояну рухы ... ... жаңашылдық, ағартушылық ой-пікірлер
едәуір ықпал ... Ал оның ... ... айқындалып, өткірлене
түсуіне, жалпы шығармашылық дамуына қазақтың бай ауыз әдебиеті елеулі әсер
еткен. Соның нәтижесінде ... ... ... бір ұлт әдебиеті
шеңберінен шығып, Еділ бойы, Орал тауы, қазақ сахарасын ... ... ... ... халықтарының рухани игілігіне айналған. Ақын өз
шығармаларында әлеуметтік ... ... ... өз ... мәселелерін батылырақ көтере ... ... ... ... ... ... Оны оқуға, өнер-білімге, прогреске
шақырған. Бұл тұрғыдан алғанда ол өз заманы үшін ағартушы болып, прогресшіл
бағыт ... ... оның мына өлең ... ... ... ... түрлі пәнді білген жақсы,
Кемелдер қатарына кірген жақсы.
Орысша оқып, жаза білмек тұрсың,,
Әл жетсе ... ... ... ... орта тұсында (60-70 жылдары) осындай өлең ... ... елді ... ... ... ... ... прогресшіл
пікірлер айту – тек Ақмолла үшін ғана емес, сонымен ... ... ... үшін ... ... ... ... Ақмолланың ағартушылық,
прогресшілдік көзқарастары, әсіресе оның «Маржани мәрсиясы» атты өлеңінде
айқын көрінеді. Ақын бұл ... ... ... ағартушы ғалымы Шиһабутдин
Маржаниға мадаққа (ода) ретінде жазса керек. Бірақ дәл сол кезде ... ... ... де, ақын өз ... ... мәрсиясы» (ескерткіш) деп
атаған. Бұл өлеңін Ақмолла әуелі «Мадикнама» (мақтау ... деп ... ... кітап етіп бастырмақ болған. Осы қарсаңда ол Маржанидың қайтыс
болған хабарын естиді. Сонан кейін мақтау етіп бастырған өлеңін ... ... ... деп атайды.Ақмолланың Маржани туралы өлеңі ... ... ... ... ...... ... ақын жәдитшілдікті, соны бастаушы
Маржаниды дәріптейді. Маржани ислам дүниесі тарихында жаңалық ... ... бес жүз жыл ... ... ... ... озды, мұның
өзі де жолы да басқа жаңа, мұның ісі, сөзі дертке шипа;
Уа, ләкин Маржанидың ісі басқа,
Жылқының ... ... ... ... ... ... ... алтын тасқа.
Қай кісі ол фазылдың таң қалмастай,
Қай сөзі ол кәмілдің көз ... ... ... шипа ... ... ашты қарбаластай.
Сырқатты кісілерге биік келісті,
Болдырар аяқ, қолы сыздамастай.
Қамалы жер жүзіне мәлім болды,
Болды олар жамандарға алданбастай, - ... ...... ... ... ... ақын өз ... Маржанидай жаңа
пікірлі адам шыққанына қуанады. өзінің Маржаниға, оның пікіріне ынтық
екенін, соның жолына түскенін ... ... бара ... ... оның,
Сөзіне артықша мен ғашық оның.
Әр тарафқа сел адал қайықтады,
Ағызған жем гарафан тасып оның.
Мен өзім бір дәрдімен ... бір ... ... ... затта ғажап тахиннен
Балзарар сол себептен құр аламын...
Он бес жыл «Назурасын» алғаныма,
Қарай-қарай бас астына салғаныма.
Шынайы ... одан ... ... ... қармағына, -деді.
Үшінші бөлімі – үндеу. Мұнда ақын Маржаниды қазақ халқына, оның ... ... ... ... ... ... бөл, ... үлгі ал,
соның жолына түс, айтқанын ... ... ... қор болмайсың дегенді
айтады:
Бырадар, Сізге өтінем ... ... ... ... адасармыз.
Қараңғыда жол білмей, жөннен азып, -
дейді, («Назура» Маржанидың дін, философия, тарих жайында жазған кітабы,
Маржанидың негізгі ... осы ... ... ...... ... ... жәдітшілікті, Маржаниды
қадамшылардан арашалайды. Бұл үшін ол бір жағынан, жәдітшілдікті, Маржаниды
тағы да мақтайды, ... ... ... ... ... ... жала жауып, кінә қойғанмен ... ... жол ... айтады:
Асқақ бір ғалым шықса – жамандаймыз,
- Мәжілісті ғайбатпенен тәмәмдаймыз.
Ішіміз я ыстыда, я қақара,
өзіміз әрқайда да амандаймыз.
Жақсының сөккенменен аты ... ... ... аты ... ... ... бояуменен,
Нәжіс кетер алтынның заты кетпес.
Қисық от атқанменен қисық кетпес,
Көңілден жаман сөздің қыры кетпес.
Құтырған ит айға ... ... ... ... нұры ... - дейді.
Бесінші бөлім – жоқтау. Мұнда ақын Маржанидың өлген хабарын естіген соң
күйінеді. ... ... бір ... ... ... ... ... [50, 63]. Бұл өлең «Дәмеліде Шиһабутдин Маржани мәрсиясы» деген
атпен 1892 жылы ... ... ... Бұл ... Маржанидың сол кездегі қоғамдық өмірде, әлеуметтік
күресте алған орнын, атқарған қызметін дұрыс бағалайды. Оған арнап, мынадай
өлең шумақтарын ... бір ... ... ... болып,
Көбейді дұшпандары һәм қас болып.
Мағына жауһарларын қолына алды,
Ақиқит теңізіне терең шолып.
Ақмолла қайда барса да, кіммен айтысса да, ... ... ... ... ... оған ... ... ескілікті сынап өлең айтады.
Оның бұл өлеңі қолдан-қолға, ауылдан-ауылға көшіп, халық ... ... ... өзі ... ... даңқы бүкіл Еділ бойы, Орал таулары,
қазақ сахарасына кең ... ... ... осы ... ... ... даласына Маржанидың жаңашылдық идеялары да тарай бастайды. Сонымен
Ақмолла дәріптеген жоғары бағалап өзіне ұстаз ... ... кім еді ... ... ... ... ақыны Шиһабутдин Баһаитдин – Маржани (1818-1889). ... діни ... ... ... ... рухани құлдықтан азат
ету үшін батыл да ашық күрес ... Оның ... ... жүргізген
бұл күресі, оқу-ағарту саласында жасаған іс-әрекеттері, ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдағы татардың қоғамдық ой-
пікірі тарихында елеулі орын алады. Ол ... ... ... ... ... өзінен бұрын өмір сүрген
әріптестеріне ... ... озық ... ... ... ... ... жан-жақты, білімді, мәдениетті болды.
Ақмолланың көзі тірі кезінде бір ғана ...... ... ... ... (1892 жылы ... ... Екінші кітабы 1909
жылы Тройцкідегі «Хызмет» ... ... ... Эс-Сайди деген
кісінің құрастыруымен Қазанда Харитонов баспаханасында басылған. ... ... ... ... әлгі – ... ... ... баспаханасында басылған.
Ақмолланың ақындық жолын татар ғалымдары көбірек зерттеген. Олар ... ... ... ... Қорған облысының бір аудандарынан
ақынның жаңа өлеңдерін, ... ... ... ... ... ... Оның ... басындағы құлыптасын тапқан (1980 жылы).
Ақмолланы татардың классик ақыны – Ғ.Тоқай ... ... ... ... ... біледі екен. Оны ұлы ақын санаған тек ... ... ... ... иісі сезініп тұрады» деп бағалаған. ... хал- ... ... ... ... бар. ... ішінде татар- дың атақты
адамдарының бірі, Орынборда жаңа ... ... ... лын шығарып тұрған
Уфада Мүфти мекенінде қаза болған ... ... ... ... ... ... (әзір жарық көрме- ген). Сонда Ақмолла Уфаға бір
келгенінде Риза оны қонаққа ... ... ... ... ... ... ... араласып жүрген Б.үмітбаев деген ақынды ... бір ... ... ланы ... ... мысы ... кетіп сөйлей
алмай қала ма деп те қауіптенеді. Бірақ та ақын өзін ... ... ... төрені де еліктіріп әкетеді. Мәжілісте жақсы сұхбат құрып, тіпті өлең
айтып көңілді отырады [51, 74].
Башқұрттар арасында туып, ... ... ... көбіне қазақтар
арасында қызмет істеген. Ақмолла өз ... ... ... ... ... ... ... қазақ сөздері аралас, бірақ өлеңдерінің
көбін қазақтың он бір буынымен жазды және қазақтың ... ... ... ... ... жыл ... тағы басқа табиғат
құбылыстарын суреттеуге арналған. Ақын бұл ... ... мәні ... жасаумен бірге жаратылыс құбылыстарын диалектикалық тұрғыдан
танып. Олар жөнінде үлкен философиялық ой түйеді. Ақмолланың жыл ... ... өз ... өмір сүрген қазақ ақындары Ыбырай, ... ... ... өлеңдерімен бірге қазақ поэзиясындағы табиғат
лирикаларын байыта түсері сөзсіз.
Соңғы кезде татар мен башқұрт ... ... ... ... деп, өз әдебиеттерінің тарихына енгізіп жүр. Бірақ бұған қарап оны
қазақ ... ... ... ... еш ... жоқ. Бір ақынның екі,
тіпті үш халықтың әдебиеті ... орын алу ... әр елде бар. ... ... мен ... ал С.Айни өзбек пен тәжік әдебиеттері тарихынан
бірдей орын алып жүр. ... ... ... ... ... тарихына бірдей еніп отыр.
Ендеше Ақмолланың татар, башқұрт әдебиеттерінің тарихына енуі, оның
сонымен бірге қазақ ... ... да ... лайық орын алуына бөгет
болуға тиіс емес. Оның үстіне жоғарыда айтқанымыздай Ақмолла өзінің бүкіл
өмірі және шығармашылығы ... ... мен ... гөрі ... Мұны ... тірі ... ... өзі де айтқан. Ол өмір бойы
өзін «қазақпын» деп кеткен және өз ... де ... ... ... былай деп жазады:
Көшпелі қазақпыз ғой күрке айында,
өнер жоқ ұйықтаған көрпе астында.
Қазақша өлең жаздым ашық қылып,
Хасистердің жүрегін ашыттырып...
Сөйтіп, Ақмолла ... ... ... ... ... ... творчествосы
жөнінен татар, башқұрттармен бірге – әлеуметтік ой-пікірінің қалыптасуына
сол кезден татар-башқұрт ағартушыларының атап айтқанда, Шиһабутдин ... Риза ... ... ... оның ... бетінің айқындалып,
творчествосының қалыптасуына қазақ әдебиеті елеулі әсер ... ... ... идеялары мен қазақтың ақындық
өнерін сәтті ұштастыра білген. ... ... үш ... ... ... ... ... да, Ақмолланың өмірі мен шығармашылығы
қазақ-башқұрт ... ... ... ең ... да жарқын
беттерінің бірі болып саналады.
Қорыта келгенде, түбі бір түркі ... ... ... ... ... ... ... рухани байланыс тамыры тереңде. Оған
фольклор, классикалық әдебиет ... ғана ... ақын ... шығармашылығы да толық дәлел бола алады.
2.2 Мұстай Кәрімнің әдеби мұрасы
Мұстай Кәрім шығармашылығымен тереңірек, ... ... ... ... қай ... ... сөз ... орынды болар еді деген сұрақ туады.
Мүмкін ақын туындыларының ... ... ... ... ... ... ... тақырыбын, тіл құнарлылығы мен ой тереңдігін, сөз қолдану
шеберлігін басты ерекшелігі деп айтуға ... ... ... нағыз
өзіндік бет бағдары мен айырым қырлары осы маңайдан табылмақ. ... ... ... ... осы ... ... поэзиясынан
көрінетіні анық. Ол ... шын ... ... ... Ой, ... молдығы, сөз кестесінің әр қилы, сан айшықты ... ... ... ... жайлары.
Мұстай Кәрім өз орнын өмірден үнемі іздеумен өткен. Бар білген, түйгенін
соған сарп ... ... Оның ... бір ... яғни таразы
басының бір жағында – мұңлы толғаныс, өкіну және қайғы-қасірет, күйініш
жатса, ... ... ...... ... махаббат, сүйініш,
арман, мақсат, үміт жатады. Көп қайғы, қасірет шеккен, азап пен ... ... ақын осы ... ... ... ... ... Оның шығармаларында тарих тұңғияғын терең түсіну, өткенді
бажайлау, болашақты болжай білу, бүгінгінің ... көз ... ... ... ... ... ... жайымен астасып жатады.
Мұстай Кәрім өлеңдерін оқи отырып, өзі көп айтатын, тылсым буғандай
әсерге енесің. Таң ... күй ... ... мен ... ... ... әсем ... дүниесіне кіресі. Не суық, не жылы, ... әлде ... ... ... беретін алуан бояудың сырларына қанығып,
ақынның құдіретті шеберлігін ... тау ... ... не ... ... ... жырласын. Тіпті
көл немесе жазғы таңды, қысқы кешті, егінді, не жер, күн, айды ... ... ... ... ... ішкі ... тұрады, сонысымен
айнала әлемді бірге толғандырып, бірге тебірендіреді («Құстар ұшырамын»,
«Бұлақтар», «Көктем дауысы», «Айлы жол», ... ... т.б. ... ... жырларында табиғат пен адамның жан дүниесі бірге өріліп, ... ... Әлем ... ... ... үндесіп, сұлу, сырлы,
тіпті, кейде ақыл-ойға ... ... ... көз ... ... ... ... білінер-білінбес сыртқы қауызы сияқты көрінеді де, ақынның
құдіретті шабытымен кестеленген түпкі мағына ... ... ... еніп,
сезіміңді қалай билеп алғанын білмей де ... ... түн» ... ... ... айлы түнді көрдім қанша,
өзіңіз құшағынан өрдім қанша!
Апрель кеші сені алып ... оны ... көр ... түн ... терең қандай,
Қандай кең, еркіндігі ерен қандай?
Тоқта, біз ай соңынан жүре беріп,
Адасып кеткенбіз бе ... ... ... ... ... дала сәні,
Көңілге өшпес үміт және салды.
Ешуақыт адаспаймыз екеу болсақ,
Адасса жалғыз жұлдыз адасады [52, 56].
Қарапайым ғана ... мол ... ие ... айлы түн, ... ...... де жан ... адамның өзімен тілдескендей әсер қалдырады.
өзіміз оны көзбен көріп, құлақпен естігендей ... Адам және ... ақын ... ажырамас бірлікте, тоғысқан күйде, яғни айнала өмір,
ақынның оны қабылдауы сырлы сөз күшімен әсерлі сурет береді. ... ... ... ... ой тудырмақ. Поэзия ... ... ... өлеңді, теп-тегіс, жұмыр етумен бірге, сезім түйсікке молықтыруда.
Онсыз қайсыбір өлең болса да, жай хабарлама, сөзтізбе болып шығатыны ... жел» ... ... мына ... оқып ... жел ... ... желігеді,
ұшпайды құстар көкке көрік еді.
Кейде бір қара бұлттың арасынан,
Көк аспан орамалдай көрінеді [52, 60].
Мұндағы ... ... ... «құстар көкке көрік еді», «орамалдай
көрінеді» деген тіркестер қыс, аяз ... ... ... әр, сыр ... түсінікті. Аяздың ызғарлы болуы, аңдай ұлуы, тіпті сақ-сақ күлуі
жаңалық емес. Ол бұрыннан бар ... Ал оған ... ... ... ... әрі сол арқылы табиғи құбылыстың жұмбақ сырын көз алдыңа келтіру
ақынның сезім тереңдігін мүлт ... ... ... ал ... өлең
оқушыны керек десеңіз, аты-жөні жоқ бір құпия күйге ... Бір ... жол ... де ... ... ... тұрғандай. Бірақ, Мұстай
Кәрім жазғы-қысқы табиғат көрінісіне өзінің сезім дүниесін қоса жырлайды.
«Көктем ... «Қыс ... «Он ... ... ... ... жоққа
шығарып тұрған жоқ, лирикалық қаһарманның сезімі, оның бай қиялы тоғыса
келіп, ... тірі ... ... ... ... ... қуат ... фантазияға, қиялға, қанатты ойға
ерік берген. Мұны оның ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады.
Мұстай романтикасы оның поэзиясын ажарландыра түседі. «Айлы жол»
өлеңінде жоғарыда ... ... ... ... ... ... алтын
шашты пері бейнесі де лирикалық ... ... ... ... ... сиқырлы періште арбай ала жөнелгендей, жыландай созылған
ұзын жолға ол елес ... Жол мен ... ... әрі романтикалық
ретпен осылай көрсету, жерінің сары жол, ұзақ жол сипатынан алыс емес қайта
оның сырын аша ... ... ... ... ... сөз ... үшін соны ... абстракциялық ой-толғамдарды Мұстайдан бұрынғы поэзиядан көру қиын.
Ақын өлеңдерін оқи отырып оның түйсіну қабылдау қабілетінің ... ... ... ... ... да ... ... ләззат аласың. Ақынның
"Таулар", "Толқын", "Көктем" т.б. өлеңдерін оқи отырып, ... ... ... ... есемін", Блоктың "Жел келіп, есік суырады ақ ... ... жыр ... еске аласың.
Таулар адам сияқты,
Биіктесе қаншама.
Шытырман да шуақты,
Салмағы да соншама.
Төбесіне бұлт қонса,
Тез жүруге ... мұз ... ... ... [52, ... поэзияның қуаты, күші ... ... ... өлеңдерінен
байқалады. "Жер бетінде" өлеңінде:
Гүлдің исі мен үшін бір ... ... жас ... ... ... ... сала ... күн, ашылса аспан шашып нұр [52, 52].
Мұстайдың дүниежүзілік озық поэзиядан алған тағы бір үлгісі – табиғат
лирикасы. ... адам ... ... ... өмір сүретін ортасы, оның
әлемнің классик ақындарының бәрі жырлаған. Дәуірі мен ... ... ... ... ... әр ақын оны ... жырлайды. Біроеулер таза
пейзаждық суреттер жасаса, екінші біреулер табиғат арқылы қоғамдық өмірді,
тартысты, өз көңіл-күйін суреттейді. Мұстай да ... ... ... да ... әр өлең ... ... іздену, табиғат суреттерін беруде
табиғат пен адамның, ортаның байланысын тануда жаңа үлгілер туады. "Көктем"
өлеңінде:
Жазғытұрым жиһан ... ... ... жан ... ... жыл ... мұңын жат өлкеде қалдырып.
(Аударған: Қадыр Мырзалиев).
Мұнда табиғат әлеміне кірген жаңалықтың иесі көбірек айтылады. ... ел ... ... ... желі - ұлы ... көк ... ... қыртысын көктен өткен жебедей,
Жаңа шыққан балауса шөп құрағы [52, 52].
Осы ... ... ...... ... іріленген шебер өнер иесі.
Мұнда көктемгі табиғаттың көркем көрінісі мен неше алуан қызықты құбылыс
асқан шеберлікпен ... ... ... ... ... ... мен ... толысқан қарбалас тіршілік қимыл қозғалысымен
түгелдей суретке түседі.
Халқының ... ... ... сол үшін ұнамсыздықты аямай ... ... ... ... жас ... ... ... да, уағызы да аз
болмаған. Соның бірі – достық мәселесі. "Досыма" ... ол ... ... ... ... ... шындықты айта отырып, жастарды шын
адамгершілік жолына, қиянатсыз, адал достыққа ... ... ... ... ... сақтандырады.
О достым, тойымсызсың, тыңда бүгін,
Күтпейсің даяр даңқтың мың да бірін.
Кеудеңді күзгі желге ашасың сен,
Көктемнің білу үшін шын қадірін.
Көп ... жер ... ... ... ... ерек содан.
Дүниені солай қажет сезінбесең,
Қаларсың қажетсіз боп өзің де сен.
Мұстай ... ... ... ... жастар сезімінің
тұрақтылығынан, әйелге адамгершілік, ... ... ... іздеді. Ол
жастардың адал махаббаты мен шын достығын уағыздады. Ескі ... ... өзі ... кешкен өмір сабағына сүйене отырып, ол шынайы
достық сезімді жоғары қояды. Жас ... ескі ... ... ... жаңа өнеге ұсынады.
О достым, тойымсызсың – алсын берсін,
Қуаныш қанат болып қалсын дейсің.
Махаббат мас еткендей ... ... ... ... өлең ...... ... ақынның ой-түйіні, өсиеті іспетті, бұл
өлеңде жас ұрпақты ақын ... ... ... ... ... ... әрбір әлеуметтік маңызы бар оқиғаға
белсенді араласып, өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... көркем шығармаларымен Мұстай халқының патриоттық сезімін
күшейтті. Елінің өсу тарихына байланысты қандай бір ... ... ... ... үн ... ... емес. "үш сипатта көрем сені" өлеңінде ақын:
Башқұртстан, алыс ... тағы ... атың тіл ... жанымда.
Бірге ағасың менің асау қанымда,
Үш бейне боп тұрсың таудың құзындай, -
дей келіп, ақын бұрынғы ... ... ... ... ірі мәдениетті,
толысқан шебердің, өткір, сыншыл реалистің бейнесін аңғартады.Оның ақындық
ізденісі де ... ... ... ақыл ... ... ... туып, "долы қолдың" күшімен жазылады. Осындай бір ... ... ұрып ... ... ол "үш ... ... сені" өлеңінде шебер
суреттейді. Бұл өлең ... ... жаңа ... ... ... ... "Бір ғажайып от бар бойды кенеп", "Мұң мен зарды қолға
алып" надандық пен зұлымдыққа кектенген , "шиыршық" атып ... ... ... Ол – аяусыз реалист. Көргенін ... ... ... ... ... ... ер ... Мұстай:
Көрмегені жоқ бұл жұмыр басымның,
Дұға оқыдым, қару-жарақ асындым.
Тау ... ... ... ... ... тек ... нәсілін, -
деген сөздермен көрсетеді. Бұл – ойшыл адамның өмірде көргені мен ... ... ... танытатын шығарма. Ақын өткеніне көз тастайды, ауыр азап
пен бейнет жолын еске алады. Соны болашаққа сабақ ... ... ... ... әбден сенген ол тарихқа өлместей із қалдырғанына риза.
Ақын болашақ ұрпақпен тілдесіп, оған мұңын шаға сырласады.
Арманменен, махаббатпен, талаппен,
Жарты асыр ... ... ... ... деп кей ... тілеймін,
Бақытымды жаулап, қару-жарақпен.
Қонсын маған қалың қайрат өр үнің,
Болсын сол ара арманым – ... өзің ... ... елде ... ... ... ... жолдарда жаңа заман жасы ақынның әділет үшін күресіп ... ... ... ... ... ... әр ... Ол сонымен бірге, тек
бірлігі күшті ел ғана гүлденіп, табысқа жете беруі мүмкін деген ... дем ... ... су мен ... қан ... ... қаныма.
Барлық ұлтты туыс еттің халқыңа,
Оған бүгін жердің жүзі танымал.
(Аударған: Жұбан ... ... мен орыс ... бұрыннан келе жатқан дәстүрлі достығы
Мұстай ... ... ... орын ... Бұл ... ... емес,
жарқын болашақты, бостандықты аңсаған еңбекші халықтардың достығы. Бұл
достық өткен ... орыс ... ... мақтанышы Пушкиннің,
Лермонтовтың, Чернышевскийдің есімдерімен тығыз байланысты болды. Мұстай
мұны былай жырлайды:
Орыс, башқұрт ... ... ... – той ас суын жайғанда.
Жолға шықса – жолы да бір жолдастар,
Қаруы бір, жауы да бір ... ... ... ... ... де ... осылай өткенін Мұстай
Кәрім жалпы халықтың бұрынғы тағдырымен байланыстыра айтады:
Аға-інідей құшақтарын салалап,
Пугачевпен сүйіскенде Салауат.
Сенің жомарт жүрегіңде орыс дос,
Артқан маған ... сан ... ... арналған өлеңдерінде Мұстай теңдік ала алмай,
мәдениеттен тыс ... ... ... ... ... өсіп-дамуға бет
алғанын көрсетеді. Халықтар достығы – ... ... жете ... ... беруінің кепілі. Мұстай:
Барлық ұлтты туыс еттің халқыма,
Оған бүгін жердің жүзі танымал.
Немесе:
Орыс ... ... ... ... – шаттанамын бұл атқа, -
дейді. Мұстайдың жырлары көптеген республика тілдеріне аударылған. Бұл, ... ... ... ... ... ... екінші жағынан,
халықтар достығын жырлаған Мұстайдың осы достық дәстүрлердің барған сайын
дамып, нығая ... көп ... ... де ... ... жолын алғашқы туындыларынан бастап адам сезімдерінің
ішіндегі ең асылы махаббат пен ... ... ... ... " ... жаны ... берсін құссызқанғып.
Оларға құс ұшырмаймын,
Жабам сырдың құлпын барлық, -
деген ... ... ... ... ... сөз қолданысынан тек
өзіне тән сезімді бейнелеу суреті, өлең өрнегі байқалады.
"Бұлақтар" өлеңінде:
Он төрт жасар ... ... ... ... сый ... ... бір ... сегізге толғанында,
Махаббатқа елігіп,
Қарайды жар жолдарына
Қайғы-мұңға көміліп... –
деп, бейнелі сөздермен қыз ... ... ... ... тартып, мұңды
ән салып тұрған бойжеткен бейнесі жарқын немесе:
Қайырған ұмытылған бақ самалын,
Қарызбын саған, қалқам, ақ ... ... ... ... ... – деп алайда тек қақсамадым, -
дейді. Бұл жерде ақын көркем бейнелі троптың ... ... ... ... ... қолданады. Ауыстыру арқылы қарапайым ... ажар ... ... ... ойды әр ... ... ... сөз қолданысымен
әсерлі құбылтады. Мәселен, адам өмірінің қысқалығын, бір қалыпта қалмай
өзгеріп отыратынын, ... ... ... өлеңдерінде жырлайды. Осы
философиялық ой толғамын "өмір керек сақта, -дейсің. - ... ... ... бір ... ... ... бейнелейді. Адам өміріндегі
әр қилы жағдайды:
Дүние шолақ бізден ғана қалған ба,
Жетеді ажал жатсынбай да арланбай.
Жығылсам-ау зор бәйге салғанда,
Өр ... ... ... ... ... ... ... қона қалғандай қанатты сөзге жуық қарсы ... ... ... ... ... ... да мол.
Көп нәрсе жер бетінде керек саған,
Тойымсыз жан – ... ерек ... ... ... ... ... боп өзің де ... бұлт қонбас,
Соғылмайды жасын да,
Биік адам, зор жолдас,
Басылма да басынба!
("Таулар". Аударған: Жұбан Молдағалиев).
Мұстай өлеңдерінің негізгі тақырыптарының бірі – ... сүю, ... ... борышты өтеу, патриоттық сезімдерді ... ... ... ел ... ... ... ақын ... сезінеді.
Сағылтауы, егер сені
Мен шығарар болсам естен,
Жер шарының бар таулары,
Менің үшін астан-кестен, -
деп, ақын ... ... ...... ... ... ... айтады. Оның қандай жауды болса да, жеңе алатынын айтады.
Мұстайдың соғыс кезіндегі шығармаларының сипатын көрсететтін ... ... ... ... құлан иегіне". Мұстай Кәрім халықтың
қаһармандығын көрсетіп, ауыр ... ... ... ... жыр
етеді:
Қарайын таңның құланиегіне,
Не мейлі, кештің көкшілт жиегіне.
Есімде тұрды сонау ... ... ... ... ... ... запыранын,
Теректер жайған шақта жапырағын.
Айырылып ойларым тек қалып қалды,
От басқан жерде аспан атырабын.
Соғыстың қиыншылық кезеңінде ... ... ... сезімінен туған бұл
өлеңнің идеялық маңызы өте зор болды. ... ... ... ... ... ... "Тастағы гүлдер" және басқа да өлеңдерінде
халықтың ерлік дәстүрі жырланады.
Мұстай Кәрім де өз ... ... ... сияқты әмбебап
(универсал) суреткер, әрі ақын, әрі прозаик, әрі драматург. Бұлай болмауы
мүмкін емес-ті. Ірге тасы төңкеріс ... ... өсу ... ... башқұрт топырағындағы жаанды пролетариат әдебиетінің идеялық
бағыты жаңа жүйеге сай бірыңғай бола тұра, мазмұн жағынан да ... ... әр ... және ... ... дамуын ақиқат өмірдің өзі талап ... ... ... әр ... бір ... ... жанрда қатар жазды.
Осы тұрғыдан Мұстайдың драматургия саласында да қалам тербеуі ... ... ... ... рет ... 1935 жылы он алты ... бозбала болғанда
болғанын еске түсіреді. Ол жолы театр көрінісі оны таң-тамаша ... ... ... қызықса да драматургия саласындағы шығармашылығына тек
соғыстан соң ... ... ... ... ... өте кең: ... трагедия, фарс,
драма. өз пьесаларында қай дәуірді суреттесе де – ... ... ... ... ... ... антика заманы ма, оның драматургиясы ... ... ... толы.
Драматург Мұстай Кәрімнің алғашқы тәжірибесі 1947 жылы ... ... ... Шығарманың негізіне өткен ұлы соғыс ... ... бұл ... ... драматургиясында белгілі із ... ... ... ... ... ... бұл шығарма туралы: "Бұл
пьесаның драмалық шығармаға тән ... де, ... ... ... күші ... ... ... 1950 жылы жазылған "Шовкатовтың достары" драмасы, өткір
тартыс, ашық характерлі болуымен ерекше. Сол кездің өзінде автор осы ... ... зор ... ету ... ... ... ескілік
басшысы тартыс күнделікті ... ... ... төрағасы Мырзахан
Шовкатовтың – әділ, еңбексүйгіш, жылдам, адал ... ... ... колхоз
Шавкатовтың басшылығымен көп іс тындырды. Шовкатов өзінен соңғы буынды да
өзі ... ... өз басы ... де ... еңбек, жеңістер бұл күні ұмыт болған. Оның ... ... ... ... ... ... адам да басуы, дамуы керек.
Шавкатов ... ... ... ... ... ... бәрі жақсы деп отыра берді. Ал өмір бір орында тұрмайды.
Көрші колхоздар жаңалыққа ұмтылып, заман ... тең ... ... дамуы
жағынан Шовкатовты басып озды. Колхоздағы парт, поптық басшысы ... ... ... ... Ештуғанова басшысымен келіспейді. Олар шаруашылықтың
болашағын ойлап, түбірлі жаңалықтар енгізгісі келеді. Жалпы шығарма ... ... ... ... ... ... бұл ... тақырып
жаңалығымен және оның осы күнге дейін ... ... бірі ... ... ... жылы ... ... асуларында-ақ Мұстай "Қыз ұрлау" атты
нәрлі комедиясын жазып ... ... ... ... ... ... әрине, әнмен, әзілмен ажарланған бақытты өмір суреттеледі.
Мұстай Кәрім ... ... ... де ... ... жанрынан да,
трагедия, драмаға жақын тұрған.
Қоғам және адам "Олардың арасындағы қайшылықтар мен байланыс" Мұстайды
"Аяқталмаған ән" ... ... ... Пьеса 1961 жылы партияның
ХХ сьезінен соң жазылды. "Аяқталмаған әнде" Мұстай адам ... ... ... ... Ярлыкапов, жоғары қызметте болып, ел басқаруға рухани құқығын
ертеде жоғалтқан, горком хатшысы. Сырттай ол жариялылықтықолдайды. ... нан ... ... ... әлек. өзін кішіпейіл, қарапайым етіп
көрсеткісі келеді. Бірақ ... бәрі – ... ... ... ... ... ... менсінбей, менменсіп қарайды. Қарапайым дадамдар үшін
ол алынбас ... ... ... ... ... ... ... жұмалап қабылдау күтеді. Туыстары болс, оның үйінде де өздерін бөтен
адамдай сезінеді.
Бұл қалай? ... ... ... ... ме? Әлде ... ма? Оның ішкі жан дүниесін жоғалтып, рухани құлдырауы қалай?
Жазушы да осы ... ... ... ... ... ... ... кезінде Дүсмет Ярлыкапов алғашқылардың бірі
болып майданға сұранады. Бірақ ол өз орнында қажет болып қалдырылды. Мұндай
құбылыс соғыс кезінде сирек ... ... осы ... Дусметтің алғаш рет
есі кіріп, қарапайым шындықты түсінеді. Шындықтың мағынасы өте қарапайым
болатын: ... ... ... бірі ... бір іске дауыс бер. "Бұл
ауылдағы таңды жария еткеніндей екен, ... бір әтеш ... ... ... ... оған ... у-шу болып шығады. Ең ... шу ... ... Ал іс ... екінші орынға қалдырыла тұрады. Бірақ, бастаған
адам қай ... ... ... ... ... ... ... жылдардың асыра сілтеу кезі.
Дусмет Ярлыкапов бұл уақытты өз пайдасына шешкісі келіп, тағы да тың іс
бастағандай болады. Бұл ... мәні – ... ... ауыл ... ... елді-мекенге көшуі болатын. Оның бұл ісінен ... ... ... ... бастамасы туралы жоғарғы басшылық білуін
қалаған. Іс ... ... ... Бұл ... ... ... жергілікті газет мақала жазып, халыққа жария етеді. Енді бұл істі
бастаушылардың бірі ... ... өзі ... ... ... ... ... ойлаған ойы тіпті басқа болатын... Пьесада Дусмет ... ... ... ... немесе "зиянды мылжың" емес, әлеуметтік жағынан
қауіпті, жауапсыздығы жауыздыққа ұласқан зиянкес. Оның әпербақандығының ... ... ... жатыр. Мұстай – сатириктің мірдің оғындай өткір
мысқылы ... ... ... ... тип, топас характер жасаған.
Мұстайдың барлық пьесаларын түгел ... ... адам оның ... ... ... ... эволюциясын анық аңғарады.
Бүгінгі күні Мұстай Кәрімді 1967 жылы жазылған "Айгүл әлемі" драмасынан
көптеген жылдар белесі ажыратып тұр. Бұл күні ... ... ... да ... сүйіспеншілікпен қарайды. Себебі, "Айгүл әлемі"
пьесасының ... ...... осы күні де ашық-жарқын, жаңа ... ... ... ... ... ащы-тұщысын татып, сан алуан қасиетті
толық көрсете алған кейіпкер.
"Айгүл әлемі" – жазушы өзі айтқандай, ... ... ... ... ... ... шығармадағы негізгі ой-түйінін былай ашады:
"Адам әр кез жолда, ... ... Олар ... ... пен ... іздеп,
қайғы мен оларды аялайтын өлімнен қашқысы келеді. Шын мәнінде, адам өзін-
өзі іздейді. Кейде олар ... ... ... Кейде іздегеніне жете
алмайды, ал ең қайғылысы ойындағысын ... ... ... де ... өмрдегі орнын табады. Онымен ... ... ... ... да өз ... табады. Жазушы жолынан тайып, адасқан Жағабаев
пен ... ... ... ... ... ... оқиға былай өрбиді. .. он алыты жасар ... ... ... ... кетеді. Ол сонау майдан шебіне, госпитальда ... ... ... ... кетеді. Ол қайда? Не болды? Сонымен
Зульхабирадан он ... ... ... ... Қыз ... ... өседі.
Оған ата-анасын соғыста ауыр жарақат алған жалғызілікті туысқаны Ягапар
алмастырады. Жас Айгүл бақытты ... ... ... ... сеніп,
Ричардтың бар әлемге шешесін іздестіруге көмектесуін ... ... ... Алайда, өмір оған бірнеше қатал сын дайындап тұрған
болатын. Осы сындардың ең алғашқысы ... ... ... елемей,
Елдарды ұнатуы болатын. Айгүл оның ұзақ ... мен ... ... Шын ... Елдар әлсіз, қорқақ адам болатын. Айгүл мұны ... ... ... ... ренжітіп алғанына налиды. Осы сәтте қыз
үшін ең ... сын ... ... Енді Айгүлдің алдында шешесімен
Италияға қоныс аудару, не өзінің атамекенінде қалу мәселесін шешу ... Бір ... ... ... да ... ... тұрған. Ол майдан
даласында тұтқынға түсіп, азап лагерінен бірнеше рет қашады. өлім ... ... ... ... ... ... ... Кейіннен екеуі
үйленеді, отбасы екі баласы бар, тұрмыстары жақсы. ... ... өзін ... ... Әлде ... да ... бар ма?
Шығармада Айгүл бөтен елге кеткеннен де өз атамекені, кіндік қаны тамған
жерде қалуды қалайды. ... ... адам ... ... ... ... ... жоғары суреттейді.
1963 жылы жазылған "Ай тұтылған түн" ... ...... мен жастардың бас бостандығы мәселесі. Бұл ... ... ... нәрсе – жастарды қорлық, зорлықта тұтып, малға теңеген ескі
салтқа қарсы күрес жүргізу мақсаты еді. ... ... ... ... салтты әшкерелеу қалың халық бұқарасын одан бездіру, ... ... ... еді. ХХ ... бас кезіндегі халықты отаршылдықтан
азат ету, теңдік үшін әлеуметтік күрес кезіндегі жастар ... ... ... Көп әйел ашулық, әмеңгерлік салттары ескіріп, оған қаржылық ... ... еді. ... ... ... ... ... олардың
тілектестері – анасы да, жаны ашыр ағайыны да, туған-туысқаны да жастардың
мұңына қосыла дауыс көтереді. "Ай тұтылған түн" ... ... ... ... ... ... ... сүйіп, үйленуге дайындалған – Акьегета мен Зубаржат. Олардың
тойларынан аз-ақ бұрын Акьегетаның ағасының ... ... жайт ... күл-талқанын шығарды. Енді, әмеңгерлік заң бойынша ... ... ... ... ал ... ... он екі ... ініс
Есмырзаға тұрмысқа шығуы тиіс болады. Жастар бұл салтқа іштей қарсы шығып,
басқалардан көмек сұрайды. Бірақ, ата заңы ... ... ... тек
қана шешесі Таңқабике ханым ғана. Жастар үшін сүйген жүрек пен ... ... ...... ... Осылай, жазушы ескілік
көлеңкесіне қарғыс айтады.
1971 жылы жазылған "Салауат" трагедиясында жазушы ... ... ... ... ... тұлға башқұрт халқының сүйікті ұлы Салауат
Юлаевтің тұлғасын жан-жақты ашады. Шығарма негізінде Пугачев ... ... ... ... көп зорлық-зомбылық көрген халықтың көзін
ашып, санасын ояту Салауаттың негізгі ... ... ... ... ... үшін көз жұмған жиырма екі жыл ғана өмір ... де ... екі ... ... есінде қалдыратын іс істеген ардагер ретінде беріледі. Жазушы
бұл ... ... күн ... ... ... ... Ертегі теңсіздік
мәселесі адалдық пен зұлымдытың айқасы. "Прометей" драмасында да ... әкел ... да ... ... жазушының тақырып етіп алғаны адам және әлем, адам –
жер, адам – қоғам мәселелері.
Башқұрт әдебиетінің проза ... ... ... ... ... ... ... еткен жазушы. өскен, марқайған әдебиеттің белгісін, іргелі
прозаның болуы, бұрын тек поэзиялық шығармалар, ... ... ... басым
болып келген башқұрт әдебиеті тек ХХ ғасырдың түрлі жанрларымен байыды.
Қазір поэзия, проза, драма, сын ... сан ... ... бар ... ... ... ... Бұл – әдебиеттің күрделі
өскендігін, басқа озық ... ... ... ... ... идея ... ... көрсете аларлықтай екендігін байқата алады.
Мұстай ... ... ... ... "ұзақ балалық шақ"
автобиографиялық шығармасын 1978 жылы балалық ... ... ... ... жазуды бастаған. Бұл кезде әрине, жазушы өзінің балалық
шағын ұмыт қылған. Сондықтан ... бұл ... ... ... ... ... ... сұрақ туады. Мүмкін, жазушы үшін жақын, бұл өмірден ... әлі де ... ... ... алдындағы міндеті шығар. Ал, бұл ... ... ... келе ... оның ... ... жазған
естеліктерінен байқауға болады. Естеліктерде шағын ... ... ... ... ... ... Мұнда қарарпайым отбасы оқиғалары,
аналары туралы әңгіме, ауыл өмірін дүр ... ... ... бар. ... ... ... мүшелерінің арасында үлкен жорық пайда
болды. ... ... ... ... ... Әкем, екі анам, үлкен
ағам Салық алғашқылардың бірі болып ... ... Ал ең ... ... бұл кезде үйленген, колхозға баруға түбегейлі қарсы болды. Осыдан
отбасымызда келеңсіз жағдай пайда болды. Естеліктердің ... осы ... ... да ... ... ... кітапқа жазушының өзіне жақын адамдардың өмір жолы мен тағдыры
жазылатын болғандықтан қаламгер ... ... ... ... ... ... шешесінен рұқсат сұрайды. Шеше рұқсатын алған соң, жазушы
шығарма жазуды қуана ... ... жазу ... ... ... ... ... өмірде болған шын оқиғалар енгізілген. Бұл –
әдебиет үшін ... ... ... ... ... ... шығарманың жанрын
белгілеуде қатты қиналған. Жазушы бұл туралы: "Бұл ... ... те, ... ... Мен мұнда тек өзіме жақын адамдардың өмірін баяндаймын. Қатаң
қалыпты ұстанбаймын, оқушыны балалық шағымда ... ... ... ... [53, 156], – дейді. міне, осындай ерекше шығарма
жазушының ... ... мен ... ... шағы мен ... кезі, өмірдің
шындықтары мен шарттары, ойлары мен таным түсінігі жиналған.
"Кешірім" деген атпен 1984 жылы жарыққа шыққан ... ... ... ... орын алды. Сұрапыл соғыс ... ... ... ... ... ақтау еді. Повесте суреттелген тарихи шындық,
бас кейіпкердің басынан кешкен ... мен ... ... кейбір кейіпкердің
негізі болғаны, шығарманың шыеншыл сипатын айқындай ... ... алу, өмір ... ... ... ... ... оқиға,
сурет – бәрі-бәрі саралауға түсіп, көркем ... тип ... ... ... өмір көрінісін өнер құбылысына айналу сатынна кейін ғана оқиға
шеңбері кеңіп, кейіпкерлер ... ... ... ... ... көзқарас – жауынгерлер стихиялық дауылдағы ойыншық, бос құрбандық
емес, соғысқа тосқауыл болар жасампаз ... Адам мен ... ... ... биік ... ... суреттеу – әдебиеттің жаңашыл
қасиеті.
Повесті жазуы ... ... ... ... күрт бір ... түсті. 1942
жылы алғы шепте он сегіз жасар механик-жүргізушіні бригада сабының алдында
атып тастады. Ол ату ... ... ... ... тағылып кесілген
болатын. Оның қашқындығының мәні мынау – біз қосымша ... ... бала ... әскери танкке мініп, бригада тұрған жерде 10 шақырымдай
жердегі деревнядағы шешесіне барып ... Осы ісі үшін ол өлім ... Ал ... атқан автоматтар баламен бірге ... ... ... сияқты қасиеттерді де жоқ қылды. Бірақ мен баланың
ісін ақтамаймын. Тек ... ... ... беремін" [53, 181], - дейді.
Повестің тағы бір жерінде дәл осындай оқиға қайталанғаны туралы ... ... 1942 ... ... ... ... ... тағы бір
келеңсіз оқиға болды. Трибунал кесімімен жас жігіт ... үшін ... ... Мені ... жайт өлім ... ... аз-ақ
бұрын болды. Жас жігітті күзетшілері өзеннің ар жағында орналасқан қашау
орнынан алып келе жатқан. өмірмен қоштасуына ... ... ... да, ... өзеннен аяғын сулағысы келмей, жалаң аяқ тастан-тасқа секіріп өтті.
Бұл кезде жігіттің жаза орындалу орнының ... 20 ... ... Бұйрықты
орындау Мұстай Кәрім басқарған бөлімшеге ... ... ... ... ... ... да ... орындау аса қиын болды. Болашақ жазушы
түнді ұйқысыз өткізді. Ертесіне Мұстайдың ... ... ... ... ... бөлімге жүктеді. Бірақ ... бұл ... ... ... бір ... оқиға Любомир Зуәс есімді жауынгер әскери тәртіпті
бөзып, бронды машинамен түнде көрші ауылға барыпты. ... ойы – ... ... ... ... ... жай – ... өзі емес, оның
болу себебі. Любомир Зуәс қашқын емес, оны мұндай ... ... ... ... ... үшін уақыт та, соғыс та жоқ. Сонда Любомир Зуәстің
өліміне кім кінәлі?
"Кешірім" повесі ... ... ... ... ...... ... суреттеген шығарма. Майдангердің жан тебіренісі мен ерлігі
көркем көрінісін ... ... ... мен ... неше ... техника мен
соғыс көрінісі повесте кеңінен суреттеледі.
Қорытынды
Әдеби байланыс заңдылықтарын зерттеу және олардың түрлері мен ... тек ... қана ... ... бірге саяси және
практикалық маңызы да болмақ. ... ... өзі ... ... ... ... бұл ... түрлері мен жолдарын айқындауға,
олардың заңдылықтарын ашып, болашағын белгілеуге, сөйтіп, халықтар достығын
нығайтуға елеулі септігін ... ... ... – халықтар достығы»
деген ұғым бекерден-бекерге тумаған.
Жоғарыда айтылғандай, қазақ-татар әдебиеттері өздерінің көп ғасырлық
тарихында үнемі ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынаста болып келген. Бұл байланыс пен қарым-қатынас өзінің даму
барысында ... төрт ... өз ... ... ... ... ... мен сипаттары екі елдің саяси-экономикалық байланысына,
әдебиеттердің өз даму процестерінің ішкі заңдылықтарына қарай, әр ... ... ... және ... ... ... ... отырған. Мәселен, қазақ-
татар әдеби байланысының бірінші ... ... ... ... екі ... бір ... ... бір әлеуметтік ортада пайда болған ортақ
әдебиет үлгілері көптеп кездеседі. Ал ... ... (ХІХ ... ... ... ... ұмтылған қазақ-татар мәдениеті
қайраткерлерінің өздеріне өнеге етіп ... ... ... болды. Осыған
байланысты олардың қоғамдық қызметтерінде ағартушылық,демократиялық
тенденциялар кең орын ... ... ... ... ... жаңа ... тақырып, соны мазмұндар пайда болды. Сөйтіп, әдебиетіміз өзінің идеялық-
көркемділік дәрежесі ... ... ... байи түсті.
Қазақ-татар әдеби байланысының барынша бай да жемісті кезі – ... (ХХ ... ... болды. Бұл кезде қазақ әдебиеті идеялық-көркемдік
жағынан толысып қана қоймай, жанр жөнінен де баии түсті. Қазақ ... ... ... роман, драматургия сияқты әдебиеттің күрделі
жанрлары пайда болды. Олардың пайда ... ... ішкі ... ... ... әдеби байланыстың да елеулі әсері болды. Қазақ-
татар ... ... ... ... үкіметі кезінде арта түсті.
Бұл кезде ... ... жаңа ... мен түрлері пайда ... ... ескі ... ... ... ... ... қазақ-татар әдеби байланысы тарихында мүлде жаңа
кезең төртінші кезең басталды. Бұл кезде екі ел әдебиеті ... ... ... пен ... ... ... ... әдебиеті тарихындағы көрнекті ақындарымыздың бірі – Ақмолла
Мұхамедияров. Ақмолланың өмірі мен ... ... ... ... ақын-жазушылары мен ғалымдарының (Ғ.Тоқай, Р.Фахретдинов,
Ғ.Ибрагимов, С.Сейфуллин, ... ... ... Ә.Харисов)
назарын аударып, олардан жоғары баға алған болатын. өйткені ол өлеңдерінде
өз заманының ... ... ... оянуға үндеді. Сол тұстағы әдебиетке
тән ағартушылық көзқарастаболып, прогресшілдік пікірлер айта ... ... ... ... ... ... Дулат,
Шортандай, Мұрат бастаған «Зар заман» сарынынан желісі ... ... ... мен Абай ... ... ... ... жолды көрсететін
көпір іспетті бағалануға тиіс.
Ақмолла – ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген көрнекті ... ... ... ... тақырыптарға тереңірек барып өз заманының
көкейкесті мәселелерін батылырақ көтере ... Ол ... ... ... сыни ... ... оны ... өнер-білімге, прогреске
шақырған ақын. Ақмолланың жәдитшілдік, яғни ағартушылық ... ... оның ... мәрсия» өлеңінен айқын көрінеді. Ақмолла
өлеңдерінің бірсыпырасы өз заманының шындығын көрсетуге, ... ... ... ... Оның бұл тақырыпқа жазған өлеңдерінде көбінесе сол
тұстағы жебір би-болыстардың мансап қуған дәулеттілердің ... ... ... ... діни ... ... шариғатқа жат іс-
әрекеттері мен топастығы, арамзалығы батыл әшкереленеді. Ақынның ... ... ... ... деген наразылығы, әсіресе ... ... ... – аты зындан» деген өлеңінде барынша ашық айтылған.
Ақмолланың өз заманындағы ақындардан тағы бір айырмашылығы – ол ... ... ... жағына, жалпы моральдық бейнесіне
баса назар аударуы. Ол өз замандастарына кім болсаң - ол бол, ... ... адам бол ... ... ұсынады. Адамдарды адалдыққа, әділетке,
ізгілікке, ... ... ... ... ... ... бас ... шақырады. Бұл ретте оның гуманистік
көзқарасы айқын аңғарылады.
Профессор Қ.Жұмалиев ... ... ... ... ХІХ ... ... ... өмір сүрген қазақтың Күдері,
Сейдахмет, Нұртан сияқты ақындарымен бірге Ақмоллаға да ... ... ... ... ақын ... ағартушылық идеялардың көрініс табуы ... ... Ақын ... ... ... ... әдебиетіне ортақ
қазына. Тегі, өскен ортасы жағынан татар, башқұрт ... ... ... ... ... қазақтарға жақын. Ал оның саяси
әлеуметтік ой-пікірінің қалыптасуына, ... ... ... ұштала
түсуіне қазақ әдебиетімен бірге көршілес, туысқан татардың аса көрнекті
ағартушы-ғалымы Ш.Маржанидың ... ... да ... ықпал
еткен. Демек, Ақмолла қазақтың ақындық өнері мен татардың ... ... ... білген. Оларды шығармашылық арнасына сіңіре
білген ... ... ... нәтижесінде екі халықтың тел ұлы болып өсіп, екі
әдебиеттің ортақ ... ... ... ақын ... ... әдеби мұрасы қазақ
әдебиеті тарихында үлкен орын алады. Оның ағартушылық ойлары қазақты оятуға
шақырса, заман ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Ал, имандылық, адамгершілік тақырыбындағы
өлеңдері ізгілікке, мейірімділікке шақырады. Мұның бәрі ... ... ... ... ... ... тазалу керек іштің кірін,
Іште толып жатпасын сасық ірің.
Ах, дариға іш тазарсын, іс ... ... ... құры ... ... ... ... адамгершілік пен әдептілікке, жан мен ... ... ... тағдыры мен тарихына қарап отырсақ ... ... ... ... жазу ... ... ... және солардың
талайы жазып үлгере алмай кеткен. Туған ... ... мұра ... ... тек қадау-қадау ұлылардың ғана үлесіне тиген. Осындай
ұлылардың бірі – ... ... нені сөз етсе де ... ма, ... ма, табиғатты ма
тереңнен тартып философиялық ойға құру, күтпеген тың байламдар жасау – ... тән ... ... ол үшін тек қана екі ... ... жақсы көру емес, ол тіршіліктің негізгі мәні және өмір ... ... Сол ... ... ... ... оны ... оның рухани
тірлігі – ақиреттік ... ... ... ... ... ... ... анықтар болса, ол ең алдымен қанға сіңген адамгершіліктен: адалдық,
мәрттік, кеңдік, азаматкерлік секілді қасиеттерден ... ... ... ... ... ... орта қол қаламгер үшін аса қиын ... ... ... ... бір ерекшелігі – оның адам жанына пайдалы
рухани витамин секілді, халыққа қажеттілігі мен пайдалылығы. Айдай ... ... ... ақылды сөз болады – кәдеңе жарамайтын
түрге, ақылға, дәулетке бай жандар болады – кісіге ... ... ... ... тек ... мәз. ... ... кредосы мүлде бөлек.
өнерде де, ғылымда да, ... ... істе ... ... осы
пиғыл, осы шарт болса, жалпы адамзат, оның ішінде біздің халық ұшпаққа
баяғыда жеткен ... ... ... ...... қаламгерліктен биік
қоятындығы. Әйтпесе өзінің кейбір әріптестеріндей салулы төсек, ... ... өлең ... ... ... ол да ... ... Мұстай талантын алыс-жақынға түгел танытқан беделді де белді
ақын, белсенді қоғам қайраткері, халық депутаты болды. Оның ұлтының басқа
да ... ... ... ... қажыр-қайратын қалың қауым
жоғары бағалады.
Еңбекпен келген даңқ – ақын үшін ... бақ. ... ... ақын ... ... ... ғана өзін бақыттымын деп ойлайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Тоқай Ғ. Шығармалары, ІІ Т. –Қазан: Китап, 1956. -180 б.
2. Кенжебаев Б. ... ... // ... Қазақстан, 1962, 24
қазан.
3. Лизунова Е. Современный казахский роман. -Алма ата: Гылым, 1964.
-210 с.
4. Ысқақов Б. ... ... ... ... -Алматы:
Ғылым, 1976. -151 б.
5. Қазақтың мақал-мәтелдері // Құрастырған: Тұрманжанов Д. –Алматы:
ҚМКӘБ, 1957. -140 б.
6. Татар ... ... І т. ... 1959. -180 ... ... ертегілері. –Алматы: Жазушы, 1959. -218 б.
8. Гүлшешек (татардың халық ертегілері). // Құрастырған: Бәшіров Г.
–Алматы: ... 1957. -162 ... ... Ч.Ч. ... соч. Т І. -Алма-ата: Гылым, 1961. –550 с.
10. Сейфуллин С. Шығармалары. ... ... 1964. -312 ... ... Х. Егіз жырлар // Қазақ әдебиеті, 1962, 26 ... ... ... ... және ... // Редакциясын басқарғандар:
Әуезов М.О, Смирнова Н.С. –Алматы: Ғылым, 1961. -251 ... ... // ... ... ... ... - Қазан, 1963. -264 б.
14. О татарских версиях «Алпамша» // В ... ... ... по ... ... -Ташкент, 1956. -310 с.
15. Валитова А. Татарская версия эпического ... ... // ... Тюрко-монгольское языкознания и фольклористика. –Москва:
Наука, 1960. -258 с.
16. Сыдықов Т. Жыр қайнары. ... ... 1966. -187 ... Сыдықов Т. Глубокие корни. -Алма-ата , 1975. -215 с.
18. Қозы Көрпеш - Баянсұлу // Құрастырған, кіріспе, ... ... ... Ы.Т. ... ... 1959. -189 ... ... Ы.Т. Қазақтың лиро-эпосы. –Алматы: Жазушы, 1973. -254
б.
20. Жолдасбеков М. Жыр ... сыр // ... ... 1962, ... ... М. Сан бақта сайраған бұлбұл жыр // Қазақ әдебиеті,
1962, 12 қазан.
22. Галин С. Народной ... ... ... ... ... ... ... 2007. -304 с.
23. Ғайнуллин М. Татар әдәбиеті (ХІХ-ғасыр). -Қазан, 1957. -158 б.
24. Башкирский ... ... ... ... и ноосфера», 2010. -320
с.
25. Баимов Р. Великие лики и литературные памятники востока. –Уфа:
Гилем, 2009. 496 ... ... ... ... ҚМКӘБ, 1935. -191 б.
27. Мұқанов С. Жарқын жұлдыздар. –Алматы: Ғылым, 1964. -220 ... ... Б. ... и ... ... ... ... В книге: И Алтынсарин Собр. соч. Т І. -Алма-ата: Наука, 1975.
-240 с.
29. История ... ... Т. І. ... ... 2010. -560 с.
30. Закирзянов А.М. Основные направления ... ... ... (кон. ХХ – нач. ХХІ в.). ... 2011. -320 ... ... поэзии Башкортстана. –Уфа: Китап, 2010. -456 с.
32. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. –Алматы: Ғылым,
1973. -215 б.
33. ... Ә. ... ... ... ... ... ... 1965. -240
б.
34. Назершина Ф. Риуат һәм легендаларда – ... ... ... ... -360 ... ... Қ. ... әдебиеті тарихының мәселелері және ... ... ІІ Т. ... ... 1960. -245 ... Ақан ... ... –Алматы: Жазушы, 1965. -142 б.
37. Құдаш С. ... ... ... ... ... 1966. -182 ... ... Ғ. Армысың ағайын! // Қазақ әдебиеті, 1962. 26 қазан.
39. М.З. Татар халқы ... ... 2008. -544 ... Ғафури М. Шығармалары. ІІІ том. –Уфа: Китап, 1987. -165 б.
41. Смайылов Е. ... ... (ХХ ... ). –Алматы: Жазушы, 1981. -281
б.
42. Ақмұқанова Б. Ақынның ортақ мұрасы. // ... 1973, ... ... Ш. ... ... Китап, 1958. -218 б.
44. Дәрдымәнд. Сайланма әсәрләр. І Т. –Казан: Китап, 1959. -210 б.
45. Торайғыров ... ... ... Жазушы, 1987. -247 б.
46. Тоқай Ғ. Сайланма әсәрләр. ІІ Т. ... 1953. -158 ... ... С. ... ... ... 1987. -165 б.
48. Ахметов Ғ. Алаш, алаш болғанда. -Алматы: Жалын, 1986. -274 ... ... Ш. ... ... -Алматы: Жазушы, 1983. -248 б.
50. Кенжебаев Б. ХХ ... ... ... -Алматы: Жазушы, 1972.
-280 б.
51. Ысқақов Б. Қазақ-татар әдеби байланысы. -Алматы: Ғылым, 1976. ... ... ... ... ... өлеңдері / Құрастырған:
Шаңғытбаев Қ. –Алматы: Жазушы, 1976. -159 ... ... М. ... ... ... литература, 1988. 156
б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өнімдер өндірісі298 бет
1932 жыл ашаршылық ақиқатын ашатын кез келді9 бет
Аллаға иман 8 бет
Есеп беруші тұлғалармен есеп айырысу есебі48 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Қазақтың тұңғыш биолог - докторы Кәрім Мыңбаев 100 жаста28 бет
Адамзаттың экологиялық байланыстарының тарихы4 бет
Алматы облысының шекара маңы аумағының экономикалық – географиялық байланыстарының дамуы (Панфилов ауданы мысалында)56 бет
Башқұрт халқы5 бет
Дешті қыпшақтың мысыр мамлүк мемлекетімен XIII-XV ғғ. байланыстары47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь