1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1 Қазақ прозасының даму ерекшелігі және ізденіс көздері ... ... ... ... ... ... 10
1.1 Прозадағы дәстүр сабақтастығы мен жаңашыл тенденциялар ... ... ... ..10
1.2 Көркем ой дамуындағы ұлттық идея және адам мәселесі ... ... ... ... ... ...30
2. Әлеуметтік шындық және замандас мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63
Адам баласы тарихи дамудың жаңа белесіне шыққан сайын жүріп өткен жолына үңілетіні, өзі қалыптастырған рухани-әлеуметтік құндылықтарын ой таразысына салып, қайта бір бажайлауға, баға беруге талпынатыны хақ. Бүгінгі күні адамзат қауымының жаңа ғасыр табалдырығына аяқ басуы әлемдік қатынастардағы нендей бір құбылыстар мен өзгерістер жайлы нақтылы тұжырымдар жасауға мұрындық болып отыр.
ХХ ғасыр жер бетінің талай аймағын қанға бөктірген неше түрлі жойқын соғыстардың, жаппай қырып-жою құралдарының шектен тыс көбейіп, жанталаса, жарыса қаруланудың, адамдар санасына саяси қысым жасаудың, технократтық өзгерістер мен жаңалықтар алдыңғы қатарға шыққан ғасыр болды да, адам феноменіне қатысты күрделі мәселелерді күн тәртібіне шығарды. Сондықтан да қазіргі кезеңдегі қоғамдық ғылым салаларының айрықша ден қойып, жан-жақты зерттеуге ойысқан адам мәселесі ең ауқымды, ділгір мәселе ретінде бой көрсетеді. Адамның мәнісін түсіну жолындағы ертеден басталған сала-сала пікірлер мен көзқарастар қайшылығы адамды табиғаттан, ғарыштан бөліп алып, басқа заттардан бөлек тікелей обьект ретінде қарайтын жаңа дәуірде де жалғасын таба береді.
Ғылыми-техникалық қарыштау дәуірі адамзаттың бүгінгі тыныс-тіршілігіне жаңаша мағыналар үстеді. Соның нәтижесінде адам тұлғасын қалыптастырудағы, қоғамның адамгершілік негізін нығайтудағы гуманитарлық саланың, мәдениет пен өнердің рөлі, қажеттілігі жайында пікірлердің молая түскендігін көріп жүрміз. Бұл орайда адам баласының ақыл-ойы мен сезімінің, эстетикалық дүниетанымының арқасында туған, адам өмірінде болатын түрлі оқиғаларды мәңгілік құбылысқа айналдырып отырған өнердің орны айрықша. Өнердің өзіндік спецификасы мен қызметі жөніндегі әлемдік эстетикалық ой-пікірлердің тарихына зер салсақ, көне дәуірлердің өзінде адамды табиғаттың ең күрделі жаратылысы ретіндегі танымға баса салмақ артылады. Содан да барып өнердің қастерлі де ұлы мұраты – адамның асыл қасиетін, асқақ рухын паш ету сынды қадым замандардан бері келе жатқан бұлжымайтын ақиқат қалыптасты.
Жер бетіндегі саналы тіршілік иесінің алдында тұрған бұл мәңгілік мәселені өнердің бір түрі – әдебиет те өзінің ерекшеліктеріне сай шешуге тырысады. Адам факторы, оны зерттеп-зерделеу әдебиеттің айнымас мақсаты, мәңгілік тақырыбы ғана емес, жалпы көркемдік дамудың басты бағытын айқындайтын адастырмас темірқазығы. “Қайсыбір көркем шығарма болса да, оның түпкі мақсаты, идеясы адамдардың қимылы, мінез-құлқы арқылы шешілмек. Жалпы өмір шындығын адам өмірінен, оның ішінде жекеленген немесе топталып қорытылған адам бейнесінен тыс көрсету мүмкін емес” (І,368) екені әбден орныққан шындық. Әдебиет қоғамдық-тәрбиелік, эстетикалық категориялар тұрғысынан табиғат әлемін, қоғамдық құбылыстарды, жеке адамның рухани-психологиялық болмысын өзіне обьект етеді. Ішінара бөлшектеніп кететін бұл мәселелердің әдебиет арқауы ретіндегі орны үнемі өзгерісте болады, дамиды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. -Алматы: Ғылым, 1997. - 504 б.
2 Бердібаев Р. Сол бір жылдарда.//Жұлдыз, № 5-6,1995. -Б.118-140.
3 Фролов И.Т. Перспективы человека. Опыт комплексной постановки проблемы, дискуссий, обобщения. - Москва: Политиздат, 1979. - 336 с.
4 Кекілбаев Ә. Кемелдік. //Уақыт және қаламгер.(Құраст. Р. Бердібаев). - Алматы: Жазушы, 1984. -Б. 35-62.
5 Әбдікова Қ. Ж.Аймауытов романдарындағы тұлға концепциясы. Филология ғылымдарының кандидаты ғыл. дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 1997. –157 б.
6 Қабдолов З. Жебе. Әдеби толғаныстар мен талдаулар. - Алматы: Жазушы, 1977. - 380 б.
7 Рахымжанов Т. Қазіргі қазақ романының поэтикасы. Филол. ғыл. докторы ғыл. дәрежесін алу үшін дайындалған дисс-я. Алматы, 1993. - 362 б.
8 Хамзеева Б. Қазақ халқының қоғамдық ой дамуындағы адам проблемасы. Философия ғыл. канд. ғыл. дәр. алу үшін дайынд. диссерт-ның авторефераты. Алматы, 1996. -27 б., Мұсаева Н. Қазақ философиясындағы адам мәселесі. Философия ғыл. докторы ғыл. дәр. алу үшін дайынд. дисс-ның авторефераты. -Алматы, 1988. - 36 б.
9 Лихачев Д. С. Человек в литературе древней Руси. - Москва: Наука, 1970. - 180 с.
10 Померанцева Е.С. Введение. //Концепция человека в современной литературе 1980-е годы: сборник обзоров. - Москва: ИНИОН АН СССР, 1990. -С. 5-15.
11 Қирабаев С. Екі томдық шығармалар жинағы. Т.2. - Алматы: Жазушы, 1992. - 544 б.
12 Нұрғалиев Р. Екі томдық шығармалар жинағы. Т.2. -Алматы: Жазушы, 1991. - 576 б.
13 Кекілбаев Ә. Сергек әдебиет – сертіне адал. //Жалын, 1989, №6. –Б.21-26.
14 Әуезов М. Әр жылдар ойлары.-Алматы: ҚМКӘБ, 1959. -555 б.
15 Ысқақбай М. Шығарма шырайы - шындық. - Алматы: Рауан, 1994. - 240 б.
16 Нысанбаев Ә., Әбжанов Т.Адамға қарай бет бұрсақ. –Алматы: Қазақ унив-ті, 1992. –160 б.
17 Лосев А. Философия. Мифология. Культура. - Москва: Политиздат, 1991. - 524 с.
18 Кекілбаев Ә. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Т.1: Роман және повестер. - Алматы: Жазушы, 1989. - 400 б.
19 Майтанов Б. Психологизм – прозадағы жаңашыл арна. //Уақыт және қаламгер: әдеби сын. 7-кітап. - Алматы: Жазушы, 1980. -Б. 189-207.
20 Белая Г.А. Художественный мир современной прозы. – Москва: Наука, 1983. - 191 с.
21 Есембеков Т. Художественно-эстетическое значение драматизма в казахской прозе. Автореферат дисс-ии на соиск. ученой степени доктора филол. наук. Алматы, 1998. - 47 с.
22 Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік: Сын мақалалар, портреттер эссе. - Алматы: Жазушы, 1993. - 624 б.
23 Распутин В. Адам жаны - зерттеу нысанам. //Сөзстан, 2-кітап. (Құраст. Б. Сарбалаев). - Алматы: Жалын, 1980. -Б. 36-40.
24 Сигуа С. Миф и логика: структура прозы К.Гамсахурдиа. - Тбилиси: Мерани, 1984. –- 336 с.
25 Исмақова А. Әдебиетте тоқырау болды ма? //Уақыт және қаламгер: Әдеби-сын мақалалар. - Алматы: Жазушы, 1990. -Б. 187-196.
26 Дәстүр және жаңашылдық. - Алматы: Ғылым, 1980. - 367 б.
27 Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. Т.2. - Алматы: ҚМКӘБ, 1960. - 364 б.
28 Поспелов Г. Н. Вопросы методологии и поэтики. - Москва: Изд-во Моск. унив-та, 1983. - 336 с.
29 Ахметов З. О своеобразии казахского литературного процесса начала ХХ в. //Известия АН РК. Филологическая серия. Алматы, 1990. №2. –С.30-41.
30 Майтанов Б. Қазақ романдарындағы замандас бейнесі. //Дәстүр және жаңашылдық. - Алматы: Ғылым, 1980.Б. 278-314.
31 Бушмин А.С. Преемственность в развитий литературы. - Москва: Наука, 1975. - 159 с., Храпченко М.Б. Творческая индивидуалность писателя и развитие литературы. - Москва: Сов. пис., 1975. - 406 с.
32 Аймауытов Ж. Шығармалары: романдар, повесть, әңгімелер, пьесалар. (Құраст. М. Атымов, Қ. Керейқұлов). - Алматы: Жазушы, 1989. - 560 б.
33 Тарази Ә. Қорқау жұлдыз: Роман мен повесть. - Алматы: Жазушы, 1991. - 288 б.
34 Исмакова А.С. Казахская художественная проза. Поэтика, жанр, стиль (начала ХХ века и современность). - Алматы: Ғылым, 1998. - 394 с.
35 Карлова О. Радостное бесчувствие. Сибирский случай. //Вопросы литературы. Москва, 1992, №2, -С.171-183.
36 Кәкішев Т. Тұсаулы ой толқындары. //Жұлдыз, №6, 1993. -Б. 186-196.
37 Добренко Е. “Правда жизни” как формула реальности. //Вопросы литературы. Москва, 1992, №2. -С. 4-26.
38 Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. Әдеби сын. -Алматы: Жазушы, 1997. -196 б.
39 Бочаров А. Литература и время. - Москва: Худ. лит., 1988. - 383 с.
40 Шешкен А.Г. Концепция героя в новейшей югославской прозе. //Концепция человека в современной литературе. 1980-е годы. - Москва: ИНИОН АН СССР, 1990. – С.113-130.
41 Толстых В.И. Происхождение и сущность искусства. //Общественное сознание и его формы. - Москва: Политиздат, 1986. -С. 211-228.
42 Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. Әдеби-сын зерттеулер. - Алматы: Жазушы, 1969. - 444 б.
43 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. -Алматы: Ғылым, 1984. -272 б.
44 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. - Алматы: Ана тілі, 1991. - 288 б.
45 Бердібаев Р. Қазақ эпосы. (жанрлық және стадиялық мәселелер). - Алматы: Ғылым, 1982. - 232 б.
46 Хамзеева Б. Қазақ халқының қоғамдық ой дамуындағы адам мәселесі. Философия ғыл. канд. ғыл. дәр. алу үшін дайынд. дисс-ның авторефераты. Алматы, 1996. - 27 б.
47 Жолдасбеков М. Асыл арналар: Зерттеулер, мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1986. - 328 б.
48 Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. - Алматы: Ана тілі, 1991. - 264 б.
49 Мағауин М. Ғасырлар бедері: Әдеби зерттеулер. - Алматы: Жазушы, 1991. - 432 б.
50 Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық. Т.1. - Алматы: Жазушы, 1989. - 384 б.
51 Бердяев Н.А. Человек и машина. //Вопросы философии. Москва, 1989, №2. -С. 143-162.
52 Иванов В.В. И дышет почва и судьба. //Лит. газета. Москва, 1988, 1 июнь. №22.
53 Мигдал А.Б. Что я читаю сегодня: Ответ на анкету //Лит. газета. Москва, 1989, 4 янв. ғ1.
54 Әлімжанов Б. Идея және шешім. //Уақыт және қаламгер: Әдеби сын. 7-кітап. - Алматы: Жазушы, 1980. -Б. 229-237.
55 Елеукенов Ш. Замандас парасаты. Әдеби сын. - Алматы: Жазушы, 1977. - 300 б.
56 Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Т.1: Повестер. - Алматы: Жазушы, 1994. - 496 б.
57 Зобов Р.А., Мостопоненко А.М. О некоторых проблемах взаимосвязей философии и искусства. //Творческий процесс и художественное восприятие. - Ленинград, 1978. –С. 9-31.
58 Хамзин М. 60-80-інші жылдардағы қазақ романының стилі мен типологиясы. Филол. ғыл. докторы ғыл. дәр. алу үшін дайынд. дисс-я. Алматы, 1997. - 339 б.
59 Овчаренко В.И. Литература начало 80-х годов. //История русской советской литературы, 40-80-е годы: Учебник для студентов пед. институтов. 2-е изд. - Москва: Просвещение, 1983. -С. 490-509.
60 Распутин В. Быть самим собой //Вопросы литературы. –Москва, 1976, №9. -С. 142-150.
61 Исабеков Д. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Т.2: Роман, повестер, әңгімелер. - Алматы: Жазушы, 1993. - 496 б.
62 Қаратаев М. Қазақ әдебиетіндегі дәстүр және жаңашылдық диалектикасы. //Дәстүр және жаңашылдық. - Алматы: Ғылым, 1980. -Б. 4-25.
63 Асылбеков С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы (1970-1989 ж.ж.). Филол. ғыл. канд. ғыл. дәр. алу үшін дайынд. дисс-ның авторефераты. Алматы, 1997. - 27 б.
64 Бернштейн А. Эпос обновления жизни. - Москва: Сов. пис., 1982. - 343 б.
65 Бөкеев О. Өз отыңды өшірме. - Алматы: Жазушы,1981. – 384 б.
66 Түліков Қ. Күрделі тақырып күрмеуі. //Уақыт және қаламгер: Әдеби сын. - Алматы: Жазушы, 1986. -Б. 13-22.
67 Тоқбергенов Т. Қос қағыс. Мақалалар мен портреттер. – Алматы: Жазушы, 1981. - 284 б.
        
        Кіріспе
Адам баласы тарихи дамудың жаңа белесіне шыққан сайын жүріп өткен жолына
үңілетіні, өзі қалыптастырған ... ... ой ... ... бір ... баға ... талпынатыны хақ. Бүгінгі күні
адамзат қауымының жаңа ғасыр табалдырығына аяқ басуы әлемдік қатынастардағы
нендей бір құбылыстар мен ... ... ... тұжырымдар жасауға
мұрындық болып отыр.
ХХ ғасыр жер бетінің талай аймағын қанға бөктірген неше ... ... ... ... ... шектен тыс көбейіп, жанталаса,
жарыса қаруланудың, адамдар санасына саяси қысым жасаудың, ... мен ... ... қатарға шыққан ғасыр болды да, адам
феноменіне қатысты күрделі мәселелерді күн ... ... ... ... ... ... ... салаларының айрықша ден қойып, жан-жақты
зерттеуге ойысқан адам мәселесі ең ауқымды, ... ... ... ... ... мәнісін түсіну жолындағы ертеден ... ... мен ... ... ... ... ғарыштан бөліп алып,
басқа заттардан бөлек тікелей обьект ретінде қарайтын жаңа дәуірде ... таба ... ... ... ... бүгінгі тыныс-тіршілігіне
жаңаша мағыналар үстеді. Соның нәтижесінде адам ... ... ... негізін нығайтудағы гуманитарлық саланың, мәдениет
пен ... ... ... ... ... ... түскендігін көріп
жүрміз. Бұл орайда адам ... ... мен ... ... ... ... адам ... болатын түрлі оқиғаларды
мәңгілік құбылысқа айналдырып отырған өнердің орны айрықша. Өнердің өзіндік
спецификасы мен ... ... ... ... ... зер ... көне дәуірлердің өзінде адамды табиғаттың ең күрделі
жаратылысы ретіндегі танымға баса салмақ артылады. Содан да ... ... де ұлы ...... асыл ... асқақ рухын паш ету сынды
қадым ... бері келе ... ... ... ... бетіндегі саналы тіршілік иесінің алдында тұрған бұл мәңгілік
мәселені өнердің бір түрі – ... те ... ... сай ... Адам факторы, оны зерттеп-зерделеу әдебиеттің айнымас мақсаты,
мәңгілік тақырыбы ғана емес, ... ... ... басты бағытын
айқындайтын адастырмас темірқазығы. “Қайсыбір көркем шығарма ... да, ... ... ... ... қимылы, мінез-құлқы арқылы шешілмек. Жалпы
өмір шындығын адам өмірінен, оның ішінде ... ... ... адам ... тыс ... мүмкін емес” (І,368) екені әбден
орныққан шындық. ... ... ... ... табиғат әлемін, қоғамдық құбылыстарды, жеке адамның рухани-
психологиялық болмысын өзіне обьект етеді. Ішінара ... ... ... ... ... ретіндегі орны үнемі өзгерісте болады, дамиды.
Сайып келгенде, әдебиеттің қоғамдық және эстетикалық маңызы адам, оның
танымы мен ... ... ... ... өнер ... ... образдардың, яғни адамның ... ... ... ... ... оның ... сан-түрлі
процестерді таным нысанасы ретінде ғана санамай, оны ... ... ... ... сыртқы әлеммен сезімдік-рухани байланысқа
түседі. Сондықтан да адам жанының диалектикасының ... ... ... ... және эстетикалық байлығының өлшемі болып қала
береді.
Тақырыптың өзектілігі. Дипломдық жұмыстың нысанасы ... ... ... ... ... ... атап ... болсақ, саяси,
экзистенциалық, рухани-психологиялық мәселелер, ұлттық идея біршама ашық
түрде ... ... ... ... ... адам болмысына
анағұрлым тереңірек, жан-жақтылық тұрғысынан келудің, қоғамдық ... ... ... ... үңілудің нәтижесінде туды.
Дәл осы кезеңде әдебиетте жаңаша көркемдік ізденістер байқалды. Бұл кешегі
кеңестік ... ... ... ұлттардың әдебиетінде бедер білдірген
құбылыс болатын. Өйткені адам тұлғасының, рухани ... ... ... ... ... де ... Кеңестік
дәуірдің 70-80-жылдарында көркем өнердегі таптық доктрина, “социалистік
гуманизмге” негізделген “жаңа ... ... ... ... әлі де ... жоймаса да, бұл жасанды ұғымдар солғын тарта ... шақ ... ... ... иек арту ... “социализм
идеологиясының шексіздігіне, сол кезеңдегі қағидаларға сәйкес жер бетіндегі
ең өміршең, ең әділ, кәміл шамшырақ екендігіне ... туа ... [2, ... ... ... ... тарихи процестің субъектісі ... ... ... формаларына қатысына әлемдік көркем дамудағы
қалыптасқан дәстүрлерге сүйенді. И.Т.Фролов: “Сегодня как ... ... ... ... в ... себя и порой как бы вновь
открывает Человека” [3, 8] ... ... ... ... оң
өзгерістерді зерделеуден туған ой.
Кейінгі онжылдықтардағы ... ... ... ... ... ден
қоюды қажет етеді. Неге десек, әр ... адам ... ... оны ... кестелеудің жеке принциптері болады. Ә.Кекілбаев:
“Жазушының адамға ... ... ... оның ... ... ... Оның адам тіршілігінің белгілі бір ... не ... не ... астарларына айрықша көңіл
бөлетіндігі творчествосының жанрлық бағытына да әсер етеді” [4, 49-50] ... ... ... адамға деген көзқарасы, тану деңгейі, ... ... ... ... ... мен ... шығармашылығына
әсер етеді. Яғни, суреткердің өзіндік стилі ... үшін ... ... өз
көзқарасы болу керек. Соңғы жылдары қазақ әдебиеттанушылары да “Жалпы әдеби
процесті, ... бір ... ... ... ... негізгі
обьектісі - адам тұлғасы арқылы зерттеу жалпы ғылым үшін ... ғана ... ... ... концептуалдық негізін құрайтындығымен
құнды” [5, 133] екендігін баса айта бастады. Сондай-ақ, 70-80-жылдары ... ... ... еткен Ә.Кекілбаев, О.Бөкей, ... ... ... ... адам ... ... жұмысымызда
арнайы түрде қарастыру бүгінгі ... ... ... ... ... ... деңгейі. Бұл кезеңдегі әдеби процесс және аталып
отырған жазушылардың шығармашылықтары жайында әр ... ... ... Н.Ғабдуллин, Р.Нұрғалиев, Ш.Елеукенов, Б.Майтанов,
Қ.Ергөбеков, Ж.Дәдебаев, Б.Ыбырайымов, З.Серікқалиев т.б. ... мен ... ... ... [6]. Сонымен қоса қазіргі қазақ
прозасы поэтикасының жекелеген ... ... ... докторлық,
кандидаттық диссертациялардың авторлары Т.Рахымжанов, Т.Сыдықов, М.Хамзин,
Т.Есембеков, ... ... ... ... ... т.б. зерттеушілердің еңбектерінде де
маңызды-маңызды ойлар айтылып, ... ... ... [7]. Әйтсе де,
зерттеу жұмысын жүргізушілер бұл ... ... ... ... ... ... ... өздерінің тақырыптары
мен нысаналарына қатысты қажетті мөлшерде ғана қамтыды. Ал біздің алдымызға
жазушылардың адам мәселесіне ... ... және ... ... көрінісі, яғни адам тұлғасы жайлы концепциясындағы
ұлттық және кейбір әлемдік әдеби тенденциялардың көркем мазмұнға ... ... ... ... ... ... ... уақыттарда ұлттық философиялық ой-пікірлердегі және қоғамдық
ой дамуындағы адам мәселесін зерттеуде біршама жетістіктер бар [8]. ... ... ... алдында тұрған іргелі міндеттердің бірі -
ұлттық көркем ой дамуындағы адам тұлғасын жан-жақты ... Бұл ... ... ... ... ... толымды зерттеулер
жазылғанын тілге тиек етіп кетуімізге болады [9]. ... ... мен ... жөнінде Е.С.Померанцева: “Исследование
концепций человека, ... в ... ... - один ... ... о ... его ... и душы, о свойствах человеческой
натуры, ее потенциальных возможностях, о ... в ... мы ... ... ... ... причины дефицита морали и духовности, который
вызывает у мыслящих людей все большую тревогу” [10, 9] - деп жазады.
Қазіргі ... ... ... ... де, оның ... ... да ... ақын-жазушыларының творчествосындағы адам концепциясының
философиялық-эстетикалық қырларына терең үңілуді ... ... ... бен ... ... ... ... тарихи және бүкіладамзаттық
қырларын жаңаша пайымдау маңызды мәселелердің ... әлі ... ... ... мақсаты мен міндеті. Ә.Кекілбаев, ... ... ... ... ... ... жанрында жазылған
шығармаларындағы көркемдік-идеялық ерекшеліктерді, ... адам ... ... саралай, олардың дара және ортақ
стильдік белгілерін көрсете отырып, тұтастай 70-80-жылдар прозасындағы ... ... ... ... ... диплом жұмыстының негізгі
мақсаты болып ... ... жету үшін ... ... нақты міндеттер қойдық:
- 70-80-жылдар қазақ прозасындағы әдеби дәстүр жалғастығы сипатын ашып,
жаңашыл тенденцияларды айқындау;
- Ұлттық көркемдік ой дамуындағы адам ... ... ... ... ... ... ... прозасымен үйлестік-өзгешеліктерін анықтау;
- Суреткерлер шығармаларындағы адам тұлғасының түрлі қарым-қатынастық
жүйесін ... ... және ... ... ... ... дәрежесін
зерттеу;
- Қазіргі қазақ прозасының типологиялық байланыстарын қарастыру;
- Кезеңдік өзгерістер мен ... ... орай ... ... ... көрінісіне баға беру;
- Соңғы жылдар прозасындағы адамгершілік ... ... ... ... ... Екі ... таңдамалы шығармалар
(1989), О.Бөкейдің "Мұзтау" (1975), "Өз ... ... (1981), ... (1990), Екі ... ... ... Бірінші том (1994),
Д.Исабековтың Екі томдық таңдамалы шығармалар (1993), ... ... (1976), ... (1980), "Кен" (1986), "Қорқау жұлдыз" (1991)
кітаптарына ... ... ... теориялық және әдістемелік негіздері. Жұмыста қазақ
прозасының ... ... мен ... ... ... ... шет елдік әдебиеттанушы ғалымдардың, сыншылардың, әлеуметтанушылардың,
философтардың, ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-эстетикалық, әдеби-теориялық және
салыстырмалы-тарихи, ... ... ... ... жүйелі
құрылымдық негізде орындалды. Сонымен бірге, жазушылардың шығармашылық
лабораториясынан мәліметтер алынды.
Зерттеудің практикалық және ... ... ... ... негізгі
нәтижелерін гимназия, лицейлерде, қазақ тілі мен әдебиеті пәнін тереңдетіп
оқытатын мектептерде қазақ әдебиетінің тарихын ... ... ... ... құрал ретінде пайдалануға болады.
Диплом жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан тұрады. Соңында ... ... ... ... ... прозасының даму ерекшелігі және ізденіс көздері
1.1 Прозадағы дәстүр ... мен ... ... ... ... ... ынтық сезімінің нәтижесінде
дүниеге келіп, сан ғасырдың көркемдік шежіресіне айналған өнер тармағының
бірі – ... ... даму ... ... бір кезеңдер болады. ХХ
ғасырдың 70-80-жылдары қазақ сөз өнерінде дәл осындай рухани-эстетикалық
ерекше серпіліс ... ... да, ... да жаңа ... ... жаңа ... қалыптасуы –
суреткерлердің әлеуметтік талдауға тереңдеп баруынан, тақырып сонылығы мен
өзектілігінен, заманның көкейкесті ... адам ... ... ... ... ... ... өткен тарих пен қазіргі
уақытты қабыстыра отырып, қоғамның адамгершілік-рухани бейнесін тереңдеп
ашуға бағытталған ... ... ... ... ... мен сыншылар назарын бірден баурап алған ұлттық
әдеби процестегі ... ... ... жанды қозғалыс өзінің бастауын
алпысыншы жылдардан алған ... ... ... осы ... ... Ә.Кекілбаев, О.Бөкей, С.Мұратбеков, ... ... ... ... ... Ә.Тарази, Ә.Сараев, Р.Тоқтаров,
Д.Досжанов, Ш.Мұртаза, А.Сүлейменов, А.Нұрманов, Т.Нұрмағанбетов сынды ... ... ... ... ... ... ... жасады. Әдебиетке араласқан бұл ерекше толқынның ең басты ... сөз ... ... ... ... ... баса назар аударуы дер
едік. Осы жылдардағы әдебиет ... ... ... – адамдық
аспектіге бет ... ... сөз ... ішкі мүмкіндіктерін сарқа
қозғауына, ... шын ... ... құлшынысына, әдебиеттің күрделене
түсуіне себепші болды.
Академик С.Қирабаев: “Соңғы жылдардағы әдеби процестің бір ерекшелігі
– талантты жастардың ... ... ... ... бес жылдардың
айналасында әдебиетке келген топ та біраз іріктеліп қалды. Олардың талантты
өкілдері осы дәуір ішіндегі ... ... ... ... ... ... табыстарын байытуға үлестерін қосып жүр. Олар өз дәуірі
шындығының жанды ... ғана ... ... ішкі ... ... толғандырған ой-пікірлер байлығын ала ... ... ... ... ... сезіледі. Шындыққа әр көзбен қарап,
әрқайсысы әр жағынан толықтыру ... олар ... ... байытуға едәуір
үлес қосуда” [11, 84] - деп, ... ... ... ... кей ... ... ... әлі жазып үлгермесе де олардың бойындағы
рухани қуатты жіті ... ... ойға ... ... ... салына бастаған осы шақ қаламгерлері
бүтіндей шығармашылығымен болмаса да ... ... соны ... таныта
бастаған жекелеген туындылары немесе шығармалар сериясы арқылы біздің
санамызға әлдеқайда күштірек ... ... ... Дәл осы ... ... танытқан “Қамшыгер”, “Кербұғы”, “Қайдасың, қасқа
құлыным”, “Жетім бота”, “Өліара”, “Мұзтау”, “Қар қызы”, “Өз ... ... ... ... “Сүйекші”, “Дермене”, “Гауһар тас”, “Қарғын” ... ... ... ... ... ... “Елең-алаң” (Ә.
Кекілбаев), “Қос шынар”, “Тасжарған”, “Кен”, “Қорқау ... ... ... ... ... романдардың дүниеге келуі қазақ халқының
рухани дамуындағы елемеуге болмайтын ... ... дау ... ... ... өсу ... осы уақытында танылған қаламгерлер
жайлы зерттеуші Р. Нұрғалиев: “Балалық, бозбалалық шағы соғыс кездерінің
қылыштан қан тамған қаһарлы, ... ... дөп ... ұрпақ өкілдерінен
шыққан қаламгерлердің баршасына ортақ қасиеттер бар: ең ... ... ... да, өмірдің қара қазанында қайнап піскен, тіршіліктің тас
диірменінде әбден тартылған адамдар. ... ... ... ... ... ... ... сипат, басты құнар - өмірдің
лебі, тіршіліктің бояуы”, [12, 219] - десе, әдебиетке осы ... ... ... жаңа үрдісті қалыптастырудағы өзгеше орны бар жазушы Ә.
Кекілбаев: “Тұрмыстың қатал илеуінде ... ... ... да, көзбояушы көлгірліктен ауылы аулақ, шындық пен ақиқаттың ... ... ... ... рухани жүкті көтеріп әкетуге іштей
зор ... ... орыс пен ... мәдениетін тең игерген, әрі
халықтың қалың ортасынан шыққан бұл ... көп ... ... аттамай жатып-ақ, қым-қиғаш тіршіліктің қиыр-шиыр күрделі
сырларына қаймықпай үңіле бастаған-ды. Сондықтан да ... ... ... даму ... ... қанағаттандырмады” [13, 21] - дейді.
Үстіміздегі ғасырдың бұл белесінде қазақ прозашылары кеңестік ... өмір сүре ... да, ... ... шығармалар арқауы болып
келген, жасанды идеяны насихаттайтын - ... ... ... жұмысшылар өмірі, шаруашылық табыстары сияқты тақырыптардан мақсатты
түрде бас тарта бастады. Олар өмір шындығын ... ... ... ... ... деңгейінен бағамдауды адам тағдырымен терең
сабақтастыратын болды. ... қай ... ... ... ... ескеру күшейді.
Әрбір жанр өзінің эволюциялық даму жолында түрлі қоғамдық-әлеуметтік,
тарихи-мәдени әсерлердің негізінде жетіліп отыратыны - ... Сол ... ... ... да ... ... шығармашылықтың бойына
тұтасқан поэтикалық синкретизмнен енші алды. Сөйтіп барып әдебиеттің
жетекші ... ... ... қайсыбір жаңашыл нышандарды ... ... ғана ... ... ... ... сүйегі ауыз әдебиетінде жатқаны белгілі.
Оның ішінде қазақтың ... ... мен аңыз ... ... ... аян. Қазақ фольклористикасының ғұламасы М. Әуезовтің:
“Көркем поэзияға ... ... ... ... сатысыз көп қор құйған
болса, ... ... ... да ... ... әңгімесі сондайлық жатық
жолмен көп араласып, қабысып жатыр” [14, 237] - ... ... мен ... ... орта ... ... космогониялық және
тотемдік мифтер, ежелгі нұсқалардағы табиғаттағы ... ... ... ... мифтік сана, түрлі аңыздар мен ... ... ... ... ... алғашқы мазмұндық бастауы болды.
Ал, ХІХ ғасырда, әсіресе, ХV-ХVІІІ ... ... ... ... ... ... ... проза бәсекеге келді. Әдебиетімізде осы
жанрдың ерекшеліктеріне бағындырылған шығармалар тудыруда ұлы ағартушылар –
Ы.Алтынсарин мен ... орны ... ... ... педагогтік
мақсатына пайдалану ниетімен Л.Н.Толстой, К.Д.Ушинский, И.А.Крыловтардың
шығармаларын, ... да ... ... ... қара ... ... аудармалары мен төл әңгімелері проза тарихындағы
елеулі бастама еді. Ұлы ойшыл Абайдың “ғақлиялары” да ... ... ... ... жаңаша қадам. Философиялық оймен құнарланған ... ... ... идеялық-сапалық таған бола білді.
ХХ ғ. басында “Бақытсыз Жамал”, “Қалың ... ... ... ... романдық үлгілердің дүниеге келуі қазақ көркем ойындағы бұл жанрдың
тұрақты түрде дамуға бет алғанының айғағы еді. Ал ... ... ... ... “Шолпанның күнәсі” әңгімесі, Ж.Аймауытовтің
“Қартқожа”, ... ... М. ... ... ... ... ... “Жетім”, “Қорғансыздың күні”, “Оқыған азамат”
сияқты әңгімелері, Б. Майлиннің “Раушан-коммунист”, “Шұғаның ... т.б. ... ... ... “Жер қазғандар”, “Тар жол
тайғақ кешу”, С. Садуақасовтың “Күміс қоңырау”, “Күлпәш”, ... ... ... ... ... ... туындылары
қазақ әдебиетінде проза жанрының қалыптасу процесі аяқталғанын көрсетеді.
Сыншы ... ... ... ... ізденіс жолы
үйрену, қалыптасу, жетілу сипатымен ... ... ... самғау
кезеңі болды деп бағалануға тиіс” [15, 6] - ... ... да бұл ... ... Ғ.Мүсіреповтің, Ғ.Мұстафин, Т.Ахтанов сияқты ірі
жазушылардың негізгі шығармалары туды. ... ... ... “Мөлдір махаббат”, “Қазақ солдаты”, “Оянған өлке”, ... ... ... ... ... ... ... эпикалық
түрлері бұл әдеби жанрдың эстетикалық талаптарының толық үдесінен шығып,
дәуір үніне айналды.
60-шы жылдарға дейінгі қазақ ... даму ... шолу ... әдебиеттің бұл саласының кезеңдерін нақтылай айтқанда былай көрсетуге
болады:
Бірінші кезең - қазақ әдебиетінде проза жанрының туу ... ... ... ... ауыз ... қара сөзбен айтылған үлгілері, ... төл ... мен ... ... қара ... ... - ... прозасының толыққанды жанр ретіндегі қалыптасу
кезеңі. Бұл шамамен 1900-1940-жылдардың аралығын қамтиды.
Үшінші ...... ... ... ішкі ... ... ... кезең. Бұл процесс 1940-1965 ... ... біз ... даму ... ... тың ізденістердің
кезеңі деп атауды ұсынамыз. Бұл кезеңді 1965 жылдардан бастағанымыз орынды.
Біз үшін қазақ прозасын бұлай ... алу ... оның ... де ... ... белгілі бір тарихи дәуірде бейнеленуінің нақты
әдістерін көрсетуге, әр дәуірдің эстетикалық нормаларына ... ... ... ... тигізеді.
Ал кейінгі кезеңнің ауқымына кіретін 70-80-ші жылдар прозасында қадап-
қадап айтарлықтай нендей ізденістер, осы кезең суреткерлерінің ... ... ... ... бар ... ... ... іздеу барысында
жаңашыл үрдіс ретінде бағалауға болатын ... ... ... ... Нақтылап айтатын болсақ, жазушылар өз ... ... ... ден қоя ... образ сомдаудағы
психологиялық талдаудың орны ұлғайды; көркем туынды жүлгесіндегі ... ... ... ... ... ... соны ізденістері
жетерлік үлгілері молайды; прозалық туындылардағы ... ... ... алды және т.б.
Қарап отырғанымыздай, 70-80-жылдар қазақ прозасы тек ... ... ғана ... мазмұндық тұрғыдан да құнарланып, ішкі ... де ... ... ... ... ... ... болмас үшін таратып айтуды тілейді.
“Бұрынғы “кеңес ... ... мен ... ... болды. Біз өмір сүріп отырған әлеуметтік дүниенің философиялылығы
шұғыл артып, оның тұлғалық, адамдық жағына көптеп ... ... ... ... философиясы” нақты адам өмірінен оның практикалық және
рухани іс-әрекетінен мүлдем жатсынып ... ... ... өту кезеңінде адамның қоғамнан, өкіметтен, меншіктен,
философиядан, басқа адамнан, тіпті өзінің ... ... ... ... ... [16, 154] - ... ... қол қоятын болсақ, мұндай
ізденіс нышандарын біз әңгіме етіп отырған ... ... ... едік.
Осы тұс қаламгерлерінің қатты назар аударып, шешуге ... ...... оның ... ... тіршілігінің тірегі, айнала
қоршаған дүниемен қатынасының мәнісі жайлы сауал ... бойы ... ... ... ... ғана ... ... көркемөнердің алдында тұрған
және тұра беретін философиялық проблема. А.Лосев “Философия. Мифология.
Культура” атты еңбегінде: ... ... ... – вот ... ... самобытная, блестящая философия в красках слова, сияющая
радугой мысли, обличенная в ... и ... ... образов художественного
творчества” [17, 212] - деп жазғаны бар. Сол сияқты қазақ суреткерлері ... мен адам ... ... қалыпты формалардан бас тартты. Сондықтан
да олардың шығармалары көбінесе өмір ... ... ... ... ... ... ... шығарма немесе философиялық роман
деген ұғым нақты ... ... ... ... Көбінесе
суреткердің белгілі бір әлеуметтік ой-тұжырымдарының қыры ретінде, әлем,
адам, табиғат, ... ... ... ... сай ... ... ... сөз болады.
Философиялық прозаның алғаш рет жанрлық түр есебінде сөз ... ... ... Дидро, Годвин сияқты ағартушылардың ... ... ... ... ... ... Европа
әдебиетіндегі әлеми және қоғамдық заңдылықтарды танытудағы бұл күрделі
тенденция ХХ ... ... ... ... ... сияқты
жазушылардың танымдық концепциясы ретінде жалғасын тапты. Орыс әдебиетінде
Л.Н.Толстойдың “Соғыс және бейбітшілік” романында әлемдік маңызы бар ... ... ... ... ... да ... ... жатыр.
Қазақ прозасында сюжет екінші ... ... ... ... ... болып келетін шығармалар баршылық. Мұндай сапалық
өзгешелікті Ә. Кекілбаевтің ... ... ... ... ... ... ... О.Бөкеевтің ”Мұзтау“, ”Қар
қызы“, ”Құм ... ... ... ... ... сынды т.б. бірталай
шығармаларынан көруімізге болады.
Мәселен, Ә.Кекілбаевтың „Аңыздың ақыры” тарихи роман ретінде ... ... та бұл ... ... ... қайта жаңғыртып қана қойған
жоқ, мұнда жазушы адам ғұмыры, оның ... ... ... ... ... туралы өзінің философиялық концепциясын ұсынады. Мұндағы басты
қаһарман - ... хан ... пен ... ... ... ... ... бар. Әміршінің бейнесі адамның Уақыт алдындағы, ажал
алдындағы, зауал шақ алдындағы ... ... ... ... ... жартысын табанының астына салған, шексіз ... иесі ... хан ... ... ойлағанда үнемі тығырыққа тіреледі.
“Жаяу борасыннан сақина-сақина боп шимайланып қалған ұлпа ... ... ... ... ... ... көп шиыр, қанша
телміргеніңмен, ой сергітердей нышан танытпайды. ... ... ... өзі де құм ... осы бір мән-мағынасыз құр шимайдай мынау ұлан-
асыр ... ... ... бар, ертең жоғалып кететін ... ... емес пе екен ... ... ... Күні кеше ғана ... ... ақырында мысы құрып, өз-өзінен тыным тапқан ... ... о да ... ... ... ... дейтін сусыма құм бәрібір
із-түзін қалдыртпай, ... ... ... [18, ... ... ... желінің фон деңгейінде ғана алынуы сюжет
динамикасына да әсері бар. Негізгі екпін ... ішкі ... ... толғанысына түсірілгендіктен, бір-бірін жылдам айырбастап жататын
оқиғалық желілер жоқ, ол баяу дамиды. ... да ... ... ... үлгілерін талдауға қолданылатын әдіс-тәсілдерді пайдалану
кей жағдайда шығарманың нақ болмысын ашуға кедергілер ... ... ... ... ... ... ... философиялық толғанысқа айрықша бет бұруын көрсеткен айтарлықтай
жаңалық болды.
Біз назар аударып отырған әдебиеттің ... ... ... ... айнала ақиқатты көркемдік биіктен тану барысында дүниеге келетін
көркем бейнелерді психологиялық талдау тұрғысынан мүсіндеуге ынта ауғандығы
анық байқалады. ... ... ... ... жан ... ... қай әдебиеттің қай уақытта болмасын назар аударып келе ... ... бұл ... ... ... ... ... дейін
классикалық дүниелерге тән болса, 70-80-жылдар аумағындағы әдебиеттің бір
ерекшелігі - адамның ... ... ішкі ... ... бір қауым
жазушылардың кейіпкер сомдаудағы басты көркемдік тәсіл ретінде ... ... ... ... ... ... ... оқиға жадағай тартыстан гөрі ішкі импулсьтен туындайтын
шетін де қызу сезім қақтығыстарын суреттеу мүмкіндігі ... ... ... конфликт, белгілі шешім жалықтырғандай тың сүрлеу, соны ... зор ынта ... [19, 187] - ... ... ... дамудағы өзгерістерге
байланысты туған ой.
Әлемдік әдебиеттің үздік ... ... ... ... ... ... творчестволық құбылысқа айналдырған
психологиялық проза ХХ ғасырда да әдебиет ... ... ... ... кетті. Бұл уақыттағы М.Пруст, Дж. Джойс, Ф. Кафкалардың
дәстүрі әлемдік әдебиеттің жаңа ... ... ... жасады. Мұндай
ерекшелік кеңес әдебиетінің соңғы жылдарына да тән еді.
Зерттеуші Г.А.Белая: ... о ... ... ... ... ... постоновка проблем народной ... ... ... для ... ... 70-х годов, все это
убеждает в том, что сегодня в ... ... ... ... ... ... человека и человечество в ... ... ... ... было бы думать, что это -
экстенсивное постижение действительности: скальпель анализа ... и ... в ... души ... И это ... ... специфику и
характер современной прозы” [20, 6] - деп жазады.
Әлемдік ауқымды қамтыған бұл тенденциядан ... ... де ... жоқ. ... ... ... 20-шы ... М.Әуезов әңгімелерінен
алғаш көрініс берген психологизм сияқты бейнелеу принципі Ж. Аймауытов,
С.Сейфуллин, Б.Майлин, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, ... ... ... алыптар тобына да тән. Алайда, классиктер шығармашылығынан
көрінетін психологизм ... ... ... ... ... ... бедерленіп жатса, одан бертіндегі Ә.Нұрпейісов,
Т.Ахтанов, ... ... ... тәсілдің характер жасаудағы
артықшылықтарын біршама көрсетіп берді.
Ал 70-80-жылдар ... ...... ... ... жалпылық сипаты бар көркемдік құбылысқа ... Дәл осы ... ... ... әлеуметтік, ар-ұждандық тұрғыдан
айшықталуымен қатар, оның ... ... ... ... ... биігіне
көтерілуі үшін психологизмнің алуан түрлі құралдарын, оның берілу амалдарын
қолданудағы тәжірибелер молайды. Біздіңше, бұл кезеңде авторлық ... ... ... ... ... ... ... онжылдықтар шеңберіндегі қазақ прозасының тағы бір жаңалығы ... ... ... ... деп атап өттік. Бұл жөнінде
зерттеуші Т. Есембеков арнайы зерттеу ... ... [21]. ... өмір ... меңгеруде, әлеуметтік проблемаларға батыл дендеуге
келгенде, қат-қабат шындықтар бетін ашуда характерлердің шынайы болмысын,
рухын ... ... ... көркемдік тәжірибенің негізгі бөлшегі
ретінде пайдаланды. Осы сияқты жанрлардың ... ... ... ... ... бағдарын оқшаулайтын белгілердің
бірінен саналады. 70-80-жылдардағы прозалық ... ... ... ... ерекше көңіл бөлуіміздің тағы бір сыры адам мен қоғам
арасындағы қарым-қатынастарға ... ... ... ... ... прозасының даму сатыларының үлкен бір кезеңі - социалистік
реализмнің дәуірлеп, әдебиеттегі негізгі әдіс ... өмір ... ... ... ... тартыс алдын-ала белгілі, қасаң идеялар
кононына сай жасанды түрде құрылатын. Бір сөзбен айтқанда ... ... ... ... ... ... Ал, ... жылдар
әдебиетіндегі кейіпкерлер ұнамды, ұнамсыз немесе жағымды, ... ... ... қарауды көтере бермейді. Қазіргі әдебиеттегі жазушы идеясының
айналасындағы ... ... ... ... ... туады, яғни шығарма драматизмі образ драматизмімен параллель
дамиды. Сыншы С.Әшімбаевтың: ... ... ... ... ... ... ... прогресшіл даму жағдайында өрісі
бірте-бірте тарылыңқырап бара жатқан сияқты. Оның өзі ... ... ... ... ... ... ... өсуі
мен өзгеруіне, өмірдің алға дамуына ... адам ... ... ... ... отыр” [22, 39] - деген байлам жасауына біз айтып
өткен факторлар әсер етсе керек.
Әңгіме арқауы болып отырған ... ... ... саналатын Ә.
Кекілбаев, О. Бөкеев, Д. Исабеков, Ә. Тарази шығармашылықтарынан мол
ұшырасады. Ішкі ... ... ... ... бір ... дамып келе
жатқан сюжет аяқ астынан ширығып, күтпеген, тосын өмір ситуацияларының қым-
қуыт драмалық коллизияға ... ... ... Ә. ... ... бір қыры ... көрінеді. Мұндай стильдік бедерді біз бір ... ... ... сөз ... ... бұл ... ... әдеби үрдіске тән сипат.
Белгілі орыс жазушысы В. Распутин: “Махаббат пен өшпенділік, өмір мен
өлім, ... пен ... ... пен ... ... ... бұлар. Бірақ уақыт басқа. ... да ... ... ... проблема тұрады: бұл тақырыптарды қалай жазу керек? ... ... - ... күрт ... ... ... Қаламгер өз кейіпкерлері
мінез-құлқынан қалайда бір күтпеген тосын оқыстықтар іздеуі керек” [23, 38]
- дегені бар-тын.
Мұндай қажеттілік осы ... ... ... деп ... Бұл ... ... үшін мысалға Ә.Таразидің шығармашылығын
алып қарайық. Жазушының стиліне тән ... ... бірі ... әр ... ... ... ... Яғни шығарма
тағдырын шешетін басты нәрсе – бір-бірімен тез алмасып жататын ... ... ... ... ... ... ... романына
тоқталар болсақ, басты тұлға - Сағаттың және ... да ... ... ... ... ... қасы. Сағат бозбалалық
шағында талай-талай күтпеген оқиғалардың ... ... Осы ... ... образдың да дамуы қапталдасып отырады. ... ... ... ... ... басқа да жазушылардың
прозалық туындыларынан аңғару қиын емес.
Қаламгерлердің көркем шығарма бойындағы қайта-қайта ... ... ... ... ... ... емес, бірден әсер
ететін экспрессивтік суретке айрықша ден қоюы байқалады.
Қазіргі қазақ ... оң ... ... айтуға болатындай
табыстардың ішінде жазушылардың лирикалық ... ... жете ... ... Характер айшықтаудың, шығармадағы эстетикалық қуатты арттыру
жолында Б.Майлиннің дәстүрін жетілдіре түсті. Кейіпкер сезімі мен ... ... ... ... өмірлік оқиғаларға, тартысқа қаламгердің
қатысы шебер үйлесіп, табиғи арна тауып ... ... ... ... ... ... ... жазушылар талантының бір қыры болып
табылады.
Лирикалық әуен, ... ауыл ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... кезеңіндегі тыл өмірін, қазақ даласының тынысын
танытқан туындыларда ... ... Бұл ... ... ... қоса ... ... иісі”, “Жабайы алма”, Д.
Исабековтың “Біз соғысты көрген жоқпыз”, О. ... ... де ... ... ... болады. (Жалпы творчестволық
психологияда нақты бір тақырып ... ... ... ... ... мен
көркемдік тәсілдер болатынын байқап жүрміз. Жаңағы аталған ... ... ... Прозадағы мұндай құбылыстар - ғылыми түсінік берілуін күтіп
тұрған мәселелердің бірі).
Сонымен қатар, О. ... ... ... - ... ... ... ... дүние”, “Қар қызы”, “Мұзтау”, ... ... Д. ... ... ... ... Ә. Таразидің “Аяз ... Ә. ... ... шоқ ... ... ... сияқты повестері –
лирикалық прозаның үлгілері.
70-80-ші жылдардағы әдеби үрдісті таразылай келіп осы ... ... ... сыншылары “сыршыл психологизм” деген терминді
жиі қолданады. Әрине, лирикалық ... ... ... ... айрықша орын алатыны рас. Бірақ біз жазушылардың лирикалық стилін
сөз еткенде автор мен образдың, шындықтың сезімдік ара ... ... Ал, ... талдауда образ эволюциясының жекелік принципі
алдыңғы қатарға шығады. ... да ... ... ... шығарманың жанрлық түр-белгілерін ажырата отырып үңілсек, тұтас
көркемдік дамудағы нақты бір ... ... ... ... ... ... ... тереңірек ашуға көмегін тигізері даусыз.
Күн бар жерде түн бары сияқты, шаттық бар жерде ... да ... ... асыл ... ... ... ... шығармаларға
көңіл тоқтатар болсақ, адамзаттың бақыты үшін, ізгілік үшін, өмірлік ұлы
мұраттар үшін ... ... ... ... ... ... өліммен
аяқталып жатады. Бұған мысал ретінде Шекспирдің атақты трагедияларын
келтіруге ... ... ... ... жазылған Ш.Айтматовтың “Қош,
Гүлсары”, “Ақ кеме”, ... ... ... ... бекет” сияқты
туындыларында трагедиялық сарын басым. Бірақ осы ... ... ... ... ... аяқ асты ... деп айта аламыз ба?
Қайта бұл шығармалардағы ... ... ... ... ... шын мәніндегі Жақсылық пен Имандылық ерекше күшпен
дәріптелмей ме? Осы ... ... ... - последняя ... Не ... ... ... факта, но и само изображение его
как вечной тайны обостряет ... ... ... ... ... ... ... героев, и их смерть причиняет нам страдание, как будто мы
навсегда расстаемся с живыми людьми” [24, 279] - ... ... ойын ... орынды.
Өлім фактілері, қайғылы ситуацияларға белгілі бір суреткерлік мақсат
жүктеу ... ... ... ... тән. Атап өтуіміз керек,
қазақ прозашылары бұл жерде ... ... ... іргелі
дәстүрлерді еркін игеріп-меңгергенінің куәсі боламыз.
Д.Исабековтың “Тіршілік”, “Сүйекші”, ... мен ... ... ... ... ... ... үй”, О.Бөкеевтің
“Өз отыңды өшірме”, “Құм мінезі”, “Бәрі де майдан”, ... ... Ә. ... ... шынар”, “Қорқау жұлдыз” сияқты әңгіме, повесть,
романдарындағы трагедиялық ... ... ... кеңес әдебиетіндегі
адам болмысы мен оның өміріне бір ... ... ... ... ... Және де бұл туындылардағы трагизмнің символдық және реалистік
мәні үлкен. Көркем туындыдағы трагедиялық мазмұн мен ... ... ... астары ерекше-тін. ... ... ... мемлекеттік құрылымның халықтар мен ұлттар басына,
жалпы адамның абсолютті бостандық аясында дамуына мүмкіндік ... өмір ... ... ... ... орта ... өз
шығармаларында там-тұмдап болса да білдіре бастады.
Міне, бұл біздің 70-80-ші жылдардағы қазақ прозасындағы басты-басты
жаңашыл ... деп ... ... ... тұжырымдарымыз. Осы
мәселелердің кейбірін еңбегіміздің нысанасына орай алдағы ... сөз ... ... ... ... алға ... отырып, осы кезең
әдебиетіндегі тұтас, ортақ заңдылықтар сырын ашуға ұмтыламыз. Қамтылған
мәселелердің ... ... ... ... ... зерттеуге
лайық. Бұл жерде мынадай заңды сұрақ тууы мүмкін. Осы жаңашыл ... ... ... көркемдік құбылыстар әдебиетте бұрын-соңды ... ме? ... ... соны ... ... ... ... С.Мұқанов, Ғ.Мұстафин, Т.Ахтанов т.б. ... орны ... да, біз ... ... прозадағы идеялық-көркемдік
ерекшеліктер осы ... ... ... ... еді. ... ... прозасындағы сөз етіліп отырған эстетикалық сапа тек
қана бұл суреткерлердің жекелеген шығармаларынан, ... ... ... ... туындылардың бойынан ғана табылатын. Ал, 70-80-ші
жылдар әдебиетіндегі ... ... ... ... нәрсе – мұндай бағыттар
тереңдей келіп, тұтас әдеби процестің ерекшелігі деңгейіне көтерілді. Және
де ... ... ... ... ... ізденістер мұнымен шектелген
жоқ. Біз бүтіндей әдеби үрдістің бет-бағдарын белгілеген тенденцияларға
ғана тоқталдық. Ал, жеке ... ... мен ... ... ... қатысты сөз болып отырады.
Қазақ поэзиясы мен прозасында алпысыншы ... ... тың ... ... өсу белгілерінің байқалғандығы – ... бір ... ... ... Алпысыншы жылдардағы сыни және
зерттеушілік ой-пікірлер қазақ әдебиетіндегі өзгеріс-нышандарды ... бұл ... ... ... ... ... да терең
байламдар жасауға мүмкіндік ала алған жоқ. ... ... ... ... ... ... жаңа кезеңіне мүлде қабыспайтынын
уақыттың өзі көрсетіп берді. Көркем туындылар табиғатын қалыпты параметрлер
төңірегінде ... ... ... ... ... қасиетін барынша ашып көрсетуде едәуір қиындықтар туғызды.
Дидактикалық салмақты екшеп, идеялық құнарды тақырыптан ғана ... ... деп ... ... түре ... шығу ... процесінің тарам-
тарам бағыттарында шешілуге тиісті ... ... бар ... ... Әсіресе бұл проблема проза жанрында, оның ішінде эпикалық
проза төңірегінде көбірек ... ... ... топырағында повесть,
романдардың жеделдей дамуы проза теориясының алдын орап кетті.
Әдебиет сынды жанды қозғалысты жаңаша парықтау белгілері ... ... ... ... сексенінші жылдардың бас кезінде байқала
бастады. ... ... ... ... совет әдебиетін ... ... ... ... ... алғанда негізсіз
екені бүгінде әбден айқындалып отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... анық байқалады” [25, 187] -
деген тұжырымдардың бой ... ... ... ... ... айғағы еді.
Сол себепті тек проза емес, жалпы ... ... ... уақытындағы
дамуы табысты, көркемдік, идеялық-эстетикалық тұрғыдан ... ... ... дегенге келер болсақ, бұл өзгерістердің жасалуындағы
тарихи және рухани алғышарттарды көрсетуге тиістіміз.
Ең ... ... ... ... жылдардағы қазақ әдебиеті өзіндік
бастауын сонау көне замандардағы ескерткіш-жазбалардан ... ... қара ... ... танытқан жыраулар поэзиясы, Абай, Ыбырай,
Махамбет, ... ... ұлы ... ең бай ... бар, басқа да
халықтар өнерімен иық теңестіре ... ... ... ... ... үлесі бар ұлттық әдебиетіміздің жалғасы. Өмірін өнерінен бөліп қарау
мүмкін емес ... ... ... ... ... сайын
қалыптастырған түрлі жанрларының ішінде проза аз ғана мерзім ішінде әлемдік
деңгейге көтеріліп үлгерді. Мұның мәнісі ұлттық ... ... да бір ... ... ... ... тарихи даму жолында
ұлттық өнердің табысы ретінде бағаланатын, адамзат ... аса ... ... ... көтерілген үлгілерін меже тұтады, оларды
тудырушы тұлғаларға қарап бой түзейді. Ілгері уақытта ... ... ... бойындағы озық дәстүрлерді кейінгілер игере отырып, өз кезеңінің
ерекшеліктеріне бағындыра әрі қарай өрістетеді. Әдебиет үрдісіндегі мұндай
ізденіс ... ... және ... ... ... ... мен ... өзінің кең философиялық түсінігінде даму деп
аталатын процестің, жалпы қозғалыстың, өзгерістің негізгі тетігі ... ... ... ... ... ... атаулы үнемі өзгерісте болады
десек, сол құбылыстардың барлығы да дәстүр мен ... ... Бір ... ... бұл ... өзгеру мен диалектикалық дамудың
гармониясын сақтайды.
Проза поэтикасына, теориялық мәселелеріне ... ... ... ... ... айналып өту өте сирек. Оның өзіндік себептері де
бар. Әдебиет алға ... даму ... ... ... ... ... Бұл ... ұлттық шеңбердегі сөз өнерінде анық көрініс
береді. Неге десек, сол ... ... тек ... тән ... өмірге
деген көзқарасы, ғасырлар бойы жетіліп, белгілі бір ауқымда тұрақтап қалып
отырады. ... ... ... бейнелілік қасиеттері көп өзгеріске түсе
бермей, түрлі уақыт шеңберінде бір қалып сақтайды. Қазіргі ... ... ... ішкі жанрлық ерекшеліктерге ғана сай салмақтамай,
оны қазақ халқының фольклорлық мұралары мен эпикалық туындылар ... да ... ... ... ... өте кең ... екенін
ескергендік болып саналады.
Мысалы, қазір ғалымдар психологизм сынды бейнелеу тәсілінің берілу
амалдарының бірі - ... ... ... ... ... ... ... болғандығын” [26, 71] көрсетіп жүр. Мұндай
байламдарға негіз ... ... ... ауыз ... эпикалық
үлгілер: батырлар жыры, ғашықтық жырлар, ертегілер. Бұл жөніндегі ... ... Қ. ... ... ... ... “Абайға шейінгі
әдебиетімізде адамның басындағы күйініш-сүйініш әр ... ішкі ... ... ... ... адамның психологиясында болатын
өзгерістерді суреттеудің екі түрлі әдісі бар еді. ...... ... ... құрылатын әр түрлі монологтар” [27, 303] -
дейді.
Кейін бұл көркемдік тәсіл прозаның да ... ... ... ... ... ... ... параллелизм, ішкі монолог болсын,
көбіне лирикалық ... ішкі ... ... ... қара ... ... ... образ сомдаудың нақты құралы, жетіліп-толысып,
келе ... ... амал ... көрінді. Бұл жерде М. Әуезов ... рөлі ... ... ... психикалық процесін ашып
көрсетуде пейзаждың, монологтың ғана емес, сонымен қатар, диалог, ... ... ... ... ... қызметінің үлгісін жасап берді.
Ал, қазіргі қазақ прозасындағы лирикалық прозаның кең ... ... ... ... жаңашыл қалыпта бой көрсетуіне Б.
Майлиннің “Шұғаның белгісі” мен Ғ.Мүсіреповтың ... ... бір ... ... ... ... болмайды. Бұл повестердегі суреттеу
амалдарының сілемдерін кейінгі әдебиеттен молынан ұшыратамыз.
Әдебиетте, жалпы көркем өнердегі ... ... алып ... ... жеке бір ... да тигізер ықпалы ерекше. Сөз өнерінің бұрынғы
ірі табыстары мен ұлы шығармалар бойындағы биік көркемдік сапаға сүйенетін
кейінгі ... ... ... сол ... ... ... ашып, соны өзіндік көркем ойлау ... сай ... ... ... аян. ... шығарма жазудағы дербес стилдері, сөз
саптаудағы, өмір шындығын бейнелеудегі, көркем бейне мүсіндеудегі ... бола ... ... кей ... ... ... болады. “Индивидуальность писателей всех “рангов” не ... ... ... ... в ... ... из них
общность идейного содержания и выражающей его формы” [28, 28] - ... ... ... бұл ... айтқан ойлары біршама. Оның
“смену стадий национального литературного развития нельзя понимать так, что
литература, получащая господства на новой его ... ... ... ... на ... ... Нередко бывает так, что
некоторые ... ... на ... ... ... ... с идейной направленностью, господствовавшей на предыдущей
стадий литературного ... [28, 26] ... ... ойы ... ... ... сарқылмас арна ретінде әдебиетімізге күні
бүгінге ... ... ... ... ХХ ... М.Әуезов, С.Мұқанов,
Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Х.Есенжанов, І.Есенберлин, ... ... ... ... ... ... ... 60-
шы жылдардан бастаған қаламгерлерге белгілі дәрежеде ықпалы болды. Әсіресе
“Абай жолы” сияқты эпопеяның ... ... ... ... идеялық-
көркемдік сапасының аса жоғары межесі ретінде танылып, осы биік ... ... ... ... ... ... бұл ... зерттеуде
әжептәуір табыстар бар.
Дегенмен, әлемдік әдебиеттің және ұлттық көркем сөз өнерінің аясында
жетілген прозаның ... ... ... талдағанда
зерттеушілеріміздің көп ... ... ... алынып тасталған,
тоталитарлық қоғам ... ... ... М. Дулатов,
Ж.Аймауытов тәрізді прозашылардың дәстүр қалыптастырудағы рөліне жете көңіл
бөлмей жүр. Бұл ... ... ... ... ... сабақтастық қана сөз
болып келеді. Бұған дер кезінде назар аударған ғалым З. Ахметов: “Уже само
включение в литературный процесс ... ...... ... ... ... ... Жусупбека Аймауытова,
творчество которых целиком или частично относится к рассматриваему периоду,
существенно меняет прежние представления о казахском ... ... ХХв. ... ... по-новому осмыслить ... в ... ... [29, 30] - ... да біз ... ... дәстүр және жаңашылдық проблемасын
қайтадан қарастырып, жаңаша тұрғыдан келуіміз керек. ... ... із ... бұл ... ... әдебиеттік дамуға
кейін де ықпалын тигізді. Осы ықпалдың ... ... сөз ... ... осы ... мұралары әдебиеттен аластатылғаннан және біз
назар салып отырған кейінгі кезеңдегі жазушылардың ... ... ... ... ... ... ... керек. Бірақ
бізде көп жағдайда көркем әдебиеттегі дәстүр жалғастығын бір ... бір ... ... ... ... ... ғана іздеу
басым. Рас, кейбір қалам иелерінің өзіне ерекше рухани жақын санайтын, ішкі
тұтастық табатын жазушылары ... ... ... ... ... үлгі ... ... сияқты жайларды жоққа шығаруға болмайды.
Сонымен қатар, әдеби үрдістегі тереңдей зерделеуді қажет ... ... ... Ол – уақыт жағынан үлкен айырмашылыққа қарамастан бір-
бірінің творчестволық жетістіктерін ... ... ... деуге келе
бермейтін нақты бір суреткерлердің көркемдік жүйесіндегі ... ... ... байланыстарды қазақ әдебиетінің тарихына ... ... ... ... Мысалы, ХХ ғасыр басындағы прозашылардың ең
талантты өкілдерінің бірі – ... ... ... мен ... ... ... ... 70-ші жылдарда бере бастаған жазушы
Ә.Таразидің “Қорқау жұлдыз” романын қадағалай оқып шыққан адам ... ... ... ... еді. Әрине бұл шығармалардың көркемдік
деңгейлері шамалас деуден аулақпыз. Бірақ бір шығарма ... ... ... жарыққа келгенімен, жазушылардың ... ... ... бар. ... орай ... заңды сұрақтар
туындайды: Қаламгерлер шығармаларында стилдік жағынан жақын келетін
тұстардың айқын ... ... ... па? ... ... ... әсер етті деудің қаншалықты негізі бар?
Ә. Таразидің шығармашылық лабораториясына жіті зер салатын болсақ, ол
өзінің туындыларында Жүсіпбек ... ... ... анық ... ... ... себеп аз. Сонымен бірге “Ақбілек” авторының шығармалары
біраз уақыт бойы әдеби ... ... таса ... келгенін де есте
ұстауымыз қажет.
Мұндай типологиялық құбылыстардың табиғатын тануға ... ... ... дұрыс. Өйткені дәстүрдің берілуі тек тікелей ғана ... ... ... дәстүр мен жаңашылдықтың негізгі белгісі - ... ... ... ... ... ... жекелеген жазушы
творчествосындағы идеялық-көркемдік бағытты еркін ... оны ... ... ... ... қатар, қаламгерлер басқа да біреудің көркемдік
жүйесіндегі ... ... ... тыс та ... беретін жайлар
болады.
Профессор Б. Майтанов: ... ... ... ... ... ... ... болмаған күнде де іргелі өнердің нұрлы
әсері басқаша жолмен келуі әбден мүмкін” [30, 280] - ... ... ... жол екені таратылып айтылмайды. Ендеше біз ... ... ... ... ... болады?
Орыс ғалымдары А.Бушмин, М.Храпченколар мұндай құбылыстарға қайталану
(повторяемость) деген атау беріп, оның теориялық-методологиялық маңызын сөз
өткен-ді [31]. ... ... ... ... ... ... дүниетанымы,
өмірлік тәжірибесі, эстетикалық ... ... ... ... сөз
саптау, ой айту сынды бөлектіктерінің көрінісі әдебиетте тарихи ... ... ... ... ... деп ... “Сөз
суреткерлерінің ерекшеліктері туралы айтқанда, олардың ... ... пен ... ... ... мен ... көрінбейді деген
ұғым туындамайды. Бұл ортақ бастаулар мен ... тек ... ... ... ... ... ... әдеби процесте маңызды рөл
атқарады” [31, 242].
Әдеби қозғалыстың тарихына зер салу барысында көзіміз жетіп ... ... ... ... ... анығырақ көрінеді. Неге десек,
қаламгерлер бір ұлттың, бір халықтың өкілі болғандықтан көркемдік ... ... ... ... ... бір. ... сол ... ұлттық
болмысы, салт-дәстүрі, айнала қоршаған орта мен қарым-қатынасы, наным-
сенімі, дүниетанымы, адам, табиғат жайлы ... т.б. ... ... ... ... ... шығып, қаншалықты әлемдік биікке көтерілді
дегенімізбен, оның негізгі тамыры өзінің туған топырағында жататыны ақиқат.
Танымал ... ... ... көш бастаушылар әдебиет
ізбасарларына тікелей және сөзсіз әсер етіп қана қоймайды, сондай-ақ, ... ... ой және ... кеңірек алғанда тұтас қоғам арқылы
ықпал ете отырып, жазушылардың жаңа буынын ... [31, 121] ... ... ... дәстүр ұғымының тым күрделі екендігін меңзейді.
Ғалымның сөзінен мынадай қорытынды шығаруымызға болады: Қандай да бір
талантты ... өз ... ... дамуына әсер етеді, эстетикалық
атмосферасына ықпал жасайды. Сол қоғамның ... ... ... буын
өкілдері тек өздеріне ғана тән творчестволық ерекшеліктері бола тұра тарихи
қалыптасқан ортақ ... да тыс қала ... ... әр ... ... із тастап отыруының нәтижесінде барып ұлттық
шеңбердегі әдебиетте ортақ ... мен ... ... ... ... ... ... та өз шығармалары арқылы қазақ прозасының дамуына
сүбелі үлесін қосқанымен ... ... ... даму ... дәстүрін
енгізді.
Ұлттық сөз өнері өлкесіне алғашқылардың бірі болып роман жанры жүгін
арқалай келген ... ... ... ... ... озық
тұрғанын айтуымыз керек. Ұлттық құнардан тамыр ... ... ... биік ... өткізе білген жазушы туындысының таза
реалистік ... ... жаңа ... ... ... ... қазақ
әдебиетіндегі күрделі форма – романның мәуелі ... ... ... ... ... тууы ... ... белес болғандығы ақиқат.
Сондықтан да бұл шығарманың кейінгі ... ... ... ... да
қомақты еді.
Осы туындының Ә.Тарази ... ... ... ... ... сөз ... ... біріншіден, жазушылардың өз ... ... ... ... тиек ... ... тұтас
туындының арқауы болатын Ақбілек ... ... ... ... ... ... ... өздері өмір сүріп отырған
заман мен қоғамның трагедиясы көрсетіледі. Екі туындының ... ... қос ... заман ахуалына деген сыншылдық көзқарастары бас
кейіпкерлердің бойына ... ... ... ... ... ішкі ... арқылы беріледі. Қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... ... образдардың даму
эволюциясына назар аударатын болсақ, Жамал, Ғайша, Қамар, Ғайнижамал,
Раушан, Ботагөз, Ұлпандарды ... ... ... суреттегенде олардың
өз бостандықтары, идеялары жолындағы күресін, белсенді ... ... ... ... еді. Ал бұл романдарда әлеуметтік ой-пікірдің дені
көбіне кейіпкерлердің ішкі тартыстарына негізделеді.
Үшіншіден, қаламгерлердің адам ... ... ... ... жан ... мен ... беру тәсілдерінің де жақын
жатқанын аңдаймыз. Суреткерлер образдардың сезім әлеміндегі өзгерістерін
бейнелеу ... ... жан ... ... де ... ... эмоция мен қаһарман көңіл-күйі тұтастық тауып жататынтұстарға
назар ... ... ... ... Сен жыламай, кім жыласын? Тас емшегін жібіткен, ... ... ... ... ... ... бақытты
өміріңнің кілтіндей көріп, сары майдай сақтаған ... ... ... ... ... жойылды. Жас нәуетек жүрегің соқпай жатып ... Жаңа ... ... ... ... жоқ ... ... жас жаның
жанбай жатып шоқ болды. Есіл ерке балалық аяққа құйған астайын шолтаң етті
- ... ... ... бұла! Жасыңмен қайғы жуылсын! Жасыңнан теңіз
жиылсын! Теңізді дауыл ... ... ... ... ... ... тұншықсын. Суың да улансын! Қатын-қызы тұл болып, ... ... [32, ... ... ... осындай сипатта берсе, Әкім Тарази
Сәлиманың жан дүниесіндегі аласапыранға былай ... ... от ... сәтте не болғаныңды білмей қалдың
ғой, Лима. Өртке түскен тауықтай, қып-қызыл ... ... ... ... ... ... сары ауыз балапандай шыр айналып,тыпыршып, бір
аунап, бір тұрып, бүкіл ... ... ... ... ... қайда,
қалай ұмтыла бергеніңді,қайда, қалай жүгіре бергеніңді өзің ... ... ... ... бір жыл бойы ... ... ... жүздеген түндеріңнің
бірі және де қайталанғандай, азап пен қасіреттің салмағына шыдай ... ... ... ... өң мен түс арасында қиналып көрген шала,
түсініксіз түстеріңнің ... ... ... ... ... көтермек
болғандай, жалынып, анашыңды, әкешіңді, ағаларыңды шақырмақшы болғандай
дәрменсіз әрекеттің құшағында қалдың ғой, ... [33, ... ... композиция құру, сюжет өрбіту машықтарының
бірлігі. Оқырманын ... қою ... ... жұмбақ суреттеуден
бастап, біразға шейін ширықтырып алу тәсілдері ... ... ... ... ... ... оқушымен тілдесіп, тікелей қарым-
қатынасқа көшіп отыруы ... ... ... қалыптастырушылардың ірі
өкілі – Ж.Аймауытовтың стиліне тән болса, осы дәстүрдің ... ... де ... ... ... “60-80-жылдардағы қазақ қаламгерлері
өзінің әдеби дәстүрін білмей қалыптасты. Ш.Құдайбердиевтің ... ... ... лирикалық жолдарын, Ж.Аймауытовтың
Қартқожасы мен Ақбілегінің аңдусыз ... ... ала ... ... прозасын көркемдіктің жаңа деңгейіне көтерген прозашылардың буыны
қалыптасты” [34, 391] - деп айтады.
Екі ... ... ... ретінде келтіріп, ұзағырақ
тоқталуымыздың сыры ғалымның бұл айтқанымен толық келісе ... еді. ... ... ... ... ... дәстүрі кейінгі
уақытта да үзілген жоқ, бұл сабақтастық тікелей болмаса да ... ой ... ... қалды. Қазақ прозасының қалыптасуы кезеңі
мен жанрдың әбден орнығып, өрістеуге бет алған тұсында да ... ... ... стиль сілемдерін көреміз.
Қоғамның рухани-мәдени даму жолындағы қандай бір ... ... шығу ... ... бүгінгі күнмен үндестігін таразылау тарихи
сабақтастық шарты екенін ... ... ... нәр ... ... ортақ қасиеттер, басты желілердің қазіргі көркем ой
дамуының бағдары-на ... ... осы ... ... ... ... ерекшелігін тануда аса маңызды.
Әдебиеттегі жаңашылдық өнер өзегіне айналған, қоғам сұранысын
қанағаттандырарлық жаңа ... ... ғана деп ... - өткен уақыттағы көркемдік үлгі-өрнектерді жаңа заман талабына
сай жетілдіруге бағытталған соны ... ... ... ... өмір ... келу ... көз ... естіген
фактілерді қорыту, ойлау позициясынан, суреттеу принциптерінен белгілі бір
идеяны жеткізу ... ... [30, ... ... ... болмысына жинақталған, уақыт тезінен
әбден сұрыпталып жеткен табыстардың негізінде өнердің ... ... ... ... пен ... үдесінен шығу, сол арқылы шығарманың
көркемдік-эстетикалық шарттарын ... бұл ... ... ... негізгі қасиеті. Ал уақыт өте келе жаңашылдық деп танылған
ізденістердің өзі дәстүрге айналып диалектикалық бірлестік табады.
Әдебиеттегі ... ...... ... ... да ... ... адамдар санасының өзгеріске
түскен кезеңінде туып жатады. Бұл ұғымға көркем ... ... ... ... ... ... прозасының кеңірек қанат ... ... – дәл ... ... ... ... ... нәтижесі. Демек, осы аралықтағы әдебиеттің жаңаша келбет
танытуына ұлттық және ... ... ... ... ... тарихи-
саяси, әлеуметтік-психологиялық жағдайлар қатты әсер етті.
Тарихи тұрғыдан алып ... ХХ ... ... ... жалаң идеяларға бағындырылған кеңестік мемлекеттің тәртібіне
әлі де тәуелді кезеңге жатқызғанымызбен, жетпісінші жылдар ... ... ... ... ... ... өмірлік көзқарастарымен
салыстыра қарағанда бірдей деңгейде немесе шамалас ... ... ... Бұл ... ... ... дүниетанымын, рухани деңгейін одан
екі-үш онжылдықтар бұрынғы өлшемдермен бағалауға келмейді.
Қазан төңкерісінің нәтижесінде ... ... ... ... адам
табиғатына деген гуманистік көзқарасты түбірімен өзгертіп жіберді.
Әкімшілдік-әскери басқаруға негізделген бұл ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Ең бастысы, кеңестік жүйе
қоршауындағы адам осы обыр мемлекеттік машинаның елеусіз бөлшегіне айналды.
Адамзат дамуының ... ... ... бұл ... тұйық қоғамында
қамалған жаңа адам - “кеңестік адам” жасау процесі ... 20-шы ... ... еді. ... ... бейімделген мемлекеттің аумағаны
кіретін ұлттарға астыртын этникалық шабуылдың ... ... ... ... ... ... ... айналды.
Бастапқыда адам баласының гуманистік ыңғайға сай ... ... ... ... басталған төңкеріс кейін дүниежүзілік тәжірибеден
алшақтады. Әдебиет те, өнер де ... ... ... ... кетті. Сөйтіп тоталитарлық эстетиканың ресми доктринасы -
социалистік ... ... ... ... пен өнер өз ... жаңылды.
Әдебиеттің мұндай сипат алуы - оның саясаттануынан, коммунистік партияның
насихатшы құралына айналғанынан еді. Кеңестік кезең ... ... ... О. ... “Чтобы там не говорили, теория и ... ... ... ... и ... их ... составляют единой и неделимый текст ... ... ... ... ... ... ... не
чувствительной к соединению несоединимого, к утрате художественной правды,
к ... ... ... Она слепла и глохла прямо на глазах, не
доверяя больше своим органам чувств, ... ... ... - ... ... [35, 171] - деп жазады.
Төңкеріс орнатқан үкіметтің алғашқы жылдарында мықтап қолға алынған
таптық принцип мәдени-эстетикалық танымға айналғаны ... ... ... ... рухани азығы – бай әдеби мұрасы тәрк ... ... ... ... ... ... ұсынуға дейін барды. Ғалым Т.Кәкішев
сөзімен айтсақ, ... ... ... тапшылдық көзқарас
ожарлықпен көрініп, көп мәселені ... ... ... ... әр қилы ... қарым-қатынасын қиындатып жіберді.
Классикалық көркемдік аясында дамып келе жатқан қазақ әдебиеті ... ... ... жыртылып екіге айрылды” ... ... ...... ... өмір және ... ... жайлы жалпы адамзаттық мүддеге қабыспайтын өзінше ... ... ... ... де ... ... сәйкеспеді. Өйткені өнер
алдына адами құндылықтан гөрі партиялық принциптер мен ... ... ... шығармадағы адам сол идеяларға қызмет етті. Кеңестік қоғамның
ең басты қасіреті – ... ... ... шүбәсіз қарауы
және барлығы бірдей ойлайтын адмдар қауымын ... күш ... ... ... іске ... ... өзі дәлелдеп отыр.
Біршама уақыт саяси идеологиядан қара үзіп кете алмаған әдебиеттің 60-
шы жылдардағы ахуалы өзгешелеу еді. 50-ші жылдардың орта ... бері ... ... ... деп ... ... бұл ... тоталитарлық
мәдениеттің құрдымға кетуінінң басы болатын. Осы шақтан бастап өнер ... ... ... ... ... ... қасаң шарттар
шеңгелінің босауы ... ... ... тарихи жағдай-тын. Сталиннің
өлімі бұл процесті тек ... ... ... енді ... өмір ... ... ... ұмтылып, “тартыссыздыққа” қарсы тұра бастады. ... ... ... ... ... бола ... ... күтпеген
оқыс жұлқынысты реттеп отыратын саяси-идеологиялық тетіктердің ... көз жете ... ... мен ... осы ... ақыл-ой мен сана
серпілісі иелерін “алпысыншыжылдықтар” ... деп атап ... ең ... ... - ... ... сынға ала бастауы.
Осы шақта тарихқа деген біржақты көзқарастың қабырғасы сөгіле ... ... ... ... тарихи тақырыпқа деген сұраныстың күрт
өсе бастауының төркіні де ... ... ... бұл ... ... идеялық-эстетикалық
ой-пікірінің абсолютті еркін болмағаны, өздері өмір сүрген қоғам мен
әлемдік ... ... ... әлі де ... анық ... болмағаны рас. “Реалистік мәдениетте ... және ... ... ... ... ... одан өздеріне керектісін талап еткенімен, оны да,
басқасын да таба алмайды (өмірлілік, шындық, ... және ... [37, 25] ... ... ... жылдар өнерінің негізгі ерекшелігі - көркем туындылардың ... ... ... ... едәуір ілгері жылжытты. Сонымен
қатар қасаң қағидалар үлгісіндегі ... ... сыни ... Бір ... ... ... дейінгі көркем мұраның үздік
үлгілерін ғана бағдарға ұстай отырып, өнердің әу бастағы миссиясына жаппай
ұмтылыстың ... ... ... кеңестік саяси жүйенің сол кездегі
жағдайын сәтті ... ... ... өнердің тарам-тарам тамырларына қан ... ... ... болған 70-жылдардың да тарихи-мәдени ерекшеліктері бар. ... ... ... ... осы уақыттың көрсетіп берген бір шындығы –
қазақ көркем ойының жалпы әлемдік өріске құлшыныс ... ... ... ... Осы екі ... ... өзгерістерді бір-
бірімен салыстыратын болсақ, алпысыншы жылдардағы әдебиет қоғам мен өмір
шындығына баса назар ... ... ... ... әдебиеті сол
шындық пен көркемдік шындық арасындағы органикалық бірлікке көңіл ... ... ... ... тани ... суреткерлер соған сай көркемдік
құралдарды жетілдіре түсті. Интеллектуалдық есею Адамның шынайы болмысына
деген бөлекше ...... ... ... қоғаммен, тарихпен,
болмыспен, заманмен қарым-қатынасының алшақтығы мен үйлесімін тану шеңберін
ұлғайтты.
Мұндайлық жаңалықтарды өз ... ... ... сыны жете ... десек қате пікір айтқанымыз болар еді. Мәселен, сыншы Т.Тоқбергенов:
“Прозадағы жаңа нышандарды айта отырып, біз жас жазушыларымыздың ... ... тіл, ... ... ... ... ... тереңірек үңіле
бастағанын аңғарамыз. Өнердің ең басты міндетін, адамды, адамның мінез-
құлқын, тірлік-тынысын, осылар ... адам ... ... ... қып ... ... және соны көкірек көзімен ... ... [38, 136] - деп ... ... бұл ... ... емес еді. Социалистік қоғамға сай,
бір ғана партия идеяларын лайық адам бейнесін мүсіндеу ұрандарынан іргесін
аулақтау салып, ... ... ... ... бастауы 70-ші
жылдардағы кеңестік жүйеге кіретін халықтар әдебиетінің бәріне дерлік тән.
Кеңес әдебиетін жан-жақты зерттеген ғалым ... ... ... эти
две опорные идеи вели ... ... ... ... ... ... и ... правду о своем времени. Обе эти
идеи неотрывны одна от ... и ... ... ... ... в ... ... обстоятельствах, и правда жизни предстает
прежде всего в честном и глубоком изображении тех реальных обстоятельств, в
которых живет, ... ... ... [39, 253] - деп айтқан пікірі
де осыны айғақтай түседі.
Жалғыз әдебиетте ... ... ... ... ... ... қоса коммунистік идеологияның қамтыған саяси
аймақтары - Еуропадағы ... ... ... деп ... ... де тән. ... бұл елдердің әдебиетіндегі жаңа өзгерістер сәл
ертерек басталды. Зерттеуші А. Шешкен югослав әдебиетіндегі 70-ші ... сөз ете ... ... ... екі ... бейнеленгенін айтады.
Олар: рухани бұлқынысқа тәуекел еткен, қалыпты жағдайға мойынсұнбай ... және ... ... ... адамдар (40).
Ғалымның мұндай пікірге келуіне, ... ... ... ... ... А. ... “Мезет - 2”, Б. Павловичтің
“Қызыл ... ... ... ... ... ... ... М. Павичтің “Хазар сөздігі” романдарындағы ерекше
сыншылдық пафосы ... ... Бұл ... ... көбісі -
революционерлер, коммунистер және жазықсыз жапа шеккен адамдар ... ... ... ... отырған қоғамның бүкпесіз шындығы мен ақиқат
бейнесін жасау арқылы бұл жазушылар ... ... ... ... ... Яғни ... ... адамға деген жаңа көзқарас коммунистік
тұйық принциптер аяғы жеткен геосаяси аймақта жаппай өріс алды.
Түйіндей ... ... ... ... ... ... жалпы адамзаттық идеяларға сүйенген 70-80-жылдардағы біз атап
отырған жаңашыл бағыттар ұлттық және ... ... ... ... ... ... өсіп-жетілді. Қазақ ... ... ... ... озық ... қабылдай отырып адамға,
оның ғұмырына, тағдырына деген гуманистік көзқарастарды жетілдірді. ... ... соны ... ... әсер еткен екінші фактор
- қоғамдық саяси жағдай. 50-ші ... ... ... ... ... ... әкімшіл-әміршіл тетіктерінің сәл босаңсуы әдебиетке
әсерін тигізіп, шығармашылық еркіндікке жол аша бастады деп айта ... ... ой ... ... идея және адам ... ... жеке индивид ретіндегі табиғатына үңілу, оның ... ... ... ... ... тереңдей отырып, оның
қоғаммен, басқа да ... ... ... ... ... ... ... тек қазақ әдебиетінде ... ... ... ... даму ... айғақ ететін ... ... Біз ... ... кезеңде әлемдік әдебиетте аса
үлкен ... ... яғни адам ... ... аса ... ... білуге талпыныс жасады.
Әлем ойшылдары қазір Адамның өмірдегі орны ерекше екенін, ... ... кету ... ... ... отырғанын айтып жүр. Мұндай ескерту
соңғы жылдарға айрықша тән. ... ... ... ... ... күні
кешегі – қайта құру, жаңаша ойлау дегеніміздің өзі - күшке табынуды ... Сол ... ... ... ... ... адамның жан әлемі,
ішкі дүниесі үшін белсене күресуді жақтады. Бұның бәрі бір ... ... жете ... ... ... те, мәдениет те, гуманизм де
мәңгілік мақсаттар құралы болып қала ... ... ... адам ... ... ... ... адамның рухы мен ақыл-ойына сену деген сөз
және ... ... ... ... ... табалдырығында тұрғандығына
сену деген сөз.
Орыс ғалымы В.И.Толстых: ... ... ... в ... воплотить и ... ... ... ... ... ... ... главный секрет
непереходящего значения искусства любой эпохи, гуманистической ценности ... ... ... ... и уникально, что только оно (во всяком
случае, до сих пор) смогло выразить эту ... и ... ... с наибольшей полнотой и силой” [41, 214] - деп ... ... ... болмысы мен ұлттық табиғаты оның ғасырлар
бойы қалыптастырған өнерінде, әдебиетінде, фольклорында, ... ... ... ... ... ... ... қойылысының ерекшеліктерін көрсетуіміз үшін адам туралы ойлардың
ғылыми негізін, тарихи-мәдени алғышарттарын ашу аса ... ... ... ... ... ... адам ... өзгеріп, әлеуметтік-
тарихи, өмірлік тәжірибелерімен байыпталып отыратындығы, өмір мен ... ... ... ... ... ... Қазіргі
жазушыларымыздың адам мәселесі шеңберіндегі ... ... ... ... талдау үшін бұл күрделі мәселенің
нақты тарихына үңілу қажеттілігі өзінен-өзі айқын.
Байырғы қазақ ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... қарастырады. Мұнда адам табиғатқа қарсы қойылмайды,
қайта адамды табиғаттың бөлінбес бір бөлшегі деп есептеу басым. Қазақ ... бұл ... ... ... ... ... ... орта
ғасырлық кезеңге де тән. Бұл ... ... ... ... ... қарап отырсақ, Ежелгі Грецияда өнерге ақиқат
өмірге, табиғатқа еліктеу ... ... ұзақ ... ... ... Көне грек ... эстетикалық принциптеріндегі негізгі
түйіндердің бірі - өнердің болмысын адам мен табиғат қарым-қатынасынан,
бірлігінен іздеу ... ... Бұл ... ... ... ... Протогордың “Адам дүниедегі бар және жоқ заттардың өлшемі” деген
атышулы ... адам ... ... ... ... орны айрықша.
Қазақ философ-ғалымдары Ә. Нысанбаев пен Т. Әбжановтар: “Шынында да
адам барлық заттардың және ... ... ... ... болуға тиіс.
Мұндай идеяның негізінде адамның өзінің рөлі де және оның қызметінің ... ... ... ... осы ... ... ... барлық әлемді,
ғарышты, дүниені танумен қатар адамға да ... ... ... ... баса көрсетті” [16, 63] - деген ғылыми байлам жасайды.
Қазақ халқы - көшпелі мәдениеттің ірі өкілдерінің бірі. Сондықтан ... өмір ... ... үшін күресуінде, іс-әрекетінде табиғаттың
әкелер өзгерісі, тигізер ықпалы орасан еді. Адам мен ... ... ... ... да ... халықтарынан қазақ өркениетін
өзгешелейтін осы негізгі тіршілік көзі - мал ... ... ... түрінің арқасында біздің арғы бабаларымыз табиғат аясын емін-еркін
кезді, онымен тілдесті, сырласты.
“Кей халықты “ақын халық”, кей халықты ... ... ... ... ... ... ... осы халықтың осы өнерге деген ерекше бейімі,
таланты туа пайда болған ... ... екен ... ... Бұл ... ... өмір жағдайымен, тұрмыс күйімен, бастан кешкен қоғамдық
құбылыстарымен сабақтас пайда ... ... [42, 63], - ... ... Сол ... халқымыздың адам, оның өмірі, белсенді ... ... ... оның ... мен ... орай ... Осы ... осы заңдылықтардың дербес ... ... ... ... ... ... ... деген құлшынысын көрсетті.
Әлемдік жұмбақтарды, табиғат ... ... ... ... ... ... әкелді. Мифологиялық ойлаудың негізгі өзегінде адам
мен табиғат тұрды. Көркем ойдың және ... ... ... қозғаушы
күші, мұрындығы болған мифологизм ең алдымен, фольклорлық мұраларда:
ертегілерде, ... ... ... және ... ... мен
тиымдарында көрініс берді.
С. Қасқабасов: “Мифтік санаға табиғат пен рухтың бірлігі тән. Осыдан
барып оның ... ... ... заңы саналады (закон тождества). Өзінің даму
жолында мифтік сана екі түрлі сатыдан өтеді деуге болады. ... ... пен ... ... тең. ... ... ... табиғат қойнауынан
алшақтауына байланысты, жаңағы айтқан теңдік бұзыла бастайды” [43, 68] ... ... ... екі ... ... ... құбылуларын, оның аясындағы нешеме заттарға тіршілік
сипат ... ... ... ... бас игіштік қасиетті көрсетеді.
Содан да келіп фольклор жанры - ертегілердің ... ... ... санада туып жатады. Көбіне адам ... ... ... - ... Көлтаусар, Желаяқ, Жарғаққұлақтар адал істің, ерліктің
дем берушілері. Мұнда ежелгі қазақ ... ... ... ... ... ... Бұл түсініктер ертегілердегі адам ... ... ... Ә.Қоңыратбаев: “Адам әрекеті күшейген сайын
оның достары құс (самұрық), құмырсқадан да табыла ... ... ... екенін айту үшін ертегі күміс кездік, семсер, садақ сияқты сиқырлы
құралдарды адам бойына телиді” [44, 100] - ... ... ауыз ... ... бойынша адам - ең басты құндылық. Ғалымның
“Мифтік ойлаудың астарында табиғат, өмір құбылыстарын адам әрекеті, ... ... ... ... [44, 100] - деуі ... құдіретті күш
екендігіне, оның өзгерткіштік қабілетіне меңзегені. Сөз етіліп отырған ізгі
ниетті мифологиялық бейнелерге қарама-қарсы Жезтырнақ, ... ... ... ... ... ... ... шағылып жатуы адам
баласының тартысты ғұмырындағы жақсылыққа деген, ізгілікке деген ... ... ... ... ... соны түсінудегі
алғашқы қадамдар-тын. Мифологиялық ертегілерде адамның басты сапасы оның
нақты ... ... ... белсенділігіне көңіл бөлінеді. Бұл
балаң дүниетаным адам ішкі сырына әрине тереңдей алған жоқ.
Қазақ халқының классикалық ертегісі - “Ер ... ... ... ... ... ... ортасында көрсетеді. Халық
шығармашылығы тудырған осындай сүйікті ... ... ... ... ... ие. ... Төстіктер адам тіршілігі, бақыты үшін басын
бәйгеге тігеді. Яғни, адамсыз табиғаттың да орны бос. ... жер ... ... жер асты ... Бапы хан еліне келуі де үлкен философиялық
мағынаға ие. Ол ... - адам ... бар ... ... де орталық
тұлға.
Діндердің әлеуметтік-идеологиялық санаға айналып, қалыптасуына шейінгі
кездегі адамдардың жаратылысқа деген көзқарасы ... ... ... ... үлгілерден танылады. Сондықтан ... ... ... ... ... (адамға) алғашқы көзқарасы
болып табылады. Миф сияқты ... ... ... де ... ... Миф - ... баласының арман-үміті, қиялдау қабілетінің алғашқы
жемісі. Әу бастағы дүниетанымдық өзектердегі мифтің рөлі ... ... тән. ... ... ... өмір ... ... халық санасына ізін
қалдырған алуан-алуан оқиғаларды көз алдымызға елестететін эпостардан
ықылым ... ... ... жырақ жатпағанын байқаймыз.
Р. Бердібаев: “Көне эпоста дүниенің жаралуы туралы мифтік ұғымдар көрініс
тапқан. Оқиғалардың, ... үш қат ... ... жер ... осының айғағы. Алғашқы адамдар - “мәдени қаһармандар” іс-
әрекетінің, мифтік ... ... ... ... ... ... 90] - деп ой ... бізге эпостық мұраларға сүйене отырып мынадай
қорытынды жасауымызға жетелейді: Осы рухани мұраларда бейнеленетін ... қат ... ... ... ... адам ... ... айтылады. Адам
осы үш қат әлем аумағында, былайша айтқанда кеңістіктің үш ... ... ... ... ... ... ... деген білім
деңгейін көрсетеді. Бұл ежелгі мұраларымызда көне қытайлардың адам жайлы
концепциясымен ұштасатын ... бар. ... ... ... адам жер мен ... ... ... олардың арасын
байланыстырушы ретіндегі ойлар айрықша орын алған.
Сондай-ақ, ... ... ... ... құбылыстардың ерекше
көрінуі, яғни адамдардың жан-жануарлар, биологиялық өсімдіктердің жаны бар,
оларды ... күш бар деп ... ... ... ... жыр қаһармандарының аса шапшаңдықпен өсіп-есеюі адамзаттың өзін-
өзі танудағы процесінде табиғатпен тығыз ... ... ... ... ... ... ойлау үрдістерінің эпосқа
көшуінде осы ерекшелік сақталды.
Адам табиғатына қатысты диалектикалық категорияларға көзқарас қазақ
аңыздарынан да ... Бұл ... ... ғылымы аса ыждаһатпен
зерттеген, ежелгі көшпелі түркі тайпаларының рухани данасы - ... ... ... көп. Біз бұл ... ... ... адам ... гуманистік көзқарастарының қалыптасуы тұрғысынан сөз етпекпіз.
Адам баласының өмірінің мәні жайлы толғану ... ... ... ... ата бейнесінде көрінеді. Мәңгілік өмірді, адамзаттың мәңгі
өшпес ғұмырын іздеп өту, осы бір арманның жолында басын “тауға да, ... ... шарқ ұру ... ... ... нұсқаларда жоқ сюжет емес. Мұндай идея
көнелігі жағынан Қорқыттан да әрірек “Гильгамеш” эпосында да бар. ... тән ... ... - ... (аңыздардың) трагедиямен
аяқталуы. Дегенмен, Қорқыт трагедиясының өзіндік ... ... ... мына пікірін келтіру орынды. “Қорқыт ажалдан құтылудың амалын
өзі тапқан. Ол амалы - қобыз күйі. Олай ... ... ... ... ... ... ... белсенді… Өз еңбегі мен өнердің
құдіреті арқасында ажалды жеңеді. Оның өлімі - ... я ... ... ... ... ... Оның өлімі - кездейсоқ
жағдайдың нәтижесі” [43, 159-160] - ... ... ... өмірі, бақыты - адамзат баласының күні бүгінге дейін
ұмтылып келе жатқан межесі, қай қоғам болса да адамгершілік негізде ... ... ұлы ... Осы сенімге деген көзқарас, жалпы өлім фактісін
жауыздық пен қасіреттің асқан шегі деп ... ... ... етуі ... ... ... ... - Қорқыт туралы аңыздардың негізгі ... ... ... ... енді ... ... шаман емес, керісінше өмір
сүрген және өмір үшін ... ... ... жолын қандай бір
құдіретті күштен емес, өнерден іздеген, ажалмен айқасқан алып ... ... 13] - деп ... ... ... ... философиясын зерттеуші Б.
Хамзеева.
Өлімді абсолютті жамандық деп қарау дін ... ... ... бар ... Бұл идея ... тұлғасына қатысты аңыздарда
жалғасын тапты. Осы аңыздық мұралар, Қорқыт бейнесі ... ... ... оның ... ... ... категориясына деген көзқарасын
көреміз. Қорқыттың өлімді жеңуі, өнердің құдіреті - ... күйі ... ... ... Адам ... өзі ... адамның
ғажайып қасиеттері, таланты, іс-әрекеті тек жақсылыққа бағытталуы ... өмір мен ... ... адам баласының осы қарама-қарсы
категорияларға мәңгілік - адамның өнер ... ... ... қасиеті
тұрғысынан пайымдайды. Қазақ дүниетанымындағы осы күрделі ой Орта Азия
ренесансының мықты ... ... ... да ... ... ... ... жинақталған ауқымды дүниетанымдық
концепциялар адамзат қауымының гуманистік талаптан туған ... ... ... ... ... ... бар Асан ... жайында айтылатын аңыздар - ноғайлы
заманының ... ... ... ... ... толы ... береді. Әсіресе жыраудың тарихи-әлеуметтік жағдайларға қатысы төл
шығармалары арқылы бедерленген. Ол туралы аңыздардағы басты ... - ... ... ... ... қарау ойының да осы дүрмекке толы дүрбелең
оқиғалардың, ел ... ауыр ... ... ... ... ... ... жұмыртқалаған”, торқа топырақты, нуы да, суы да мол, бәрінен
бұрын елдің ... ... ... ... ... ... іздеу мен Қорқыт аңыздарындағы мәңгілік ғұмыр іздеу сарындары
жалғас жатыр. ... ... ... ... ... мәні ... Асан қайғы жөніндегі аңыздардың мазмұны адамның ізгі миссиясын
жүзеге асыру үшін аса ... ... ... жайына байланысты. Қарап
отырсақ, бұл аңыздардан адамның белсенді әрекеті жайлы, тылсым ... ... ... ... ... Өйткені мұнда адамның табиғат
аясынан алшақтай бастауының алғашқы нышандары бар. Бұл жерде адам ... ... ... оны ... Асан қайғының Моғолстаннан да, Сыр мен
Жайықтан да, Қаратау мен ... да, ... мен ... да ... бақытты ғұмыр кешуіне лайық “киелі” ... ... ... - ... ... Адам ... қойнауынан осылай алшақтай бастады.
Табиғат құбылыстарының барлығын құдіретті күшке тели ... ... адам ... ... оның ... мен ... ... жайындағы сыншылдық көзқарас орын тебе бастайды. Бірақ аңыз
сюжеттеріндегі гуманистік ой адам және ... ... ... ... ... бола ... ... алғашқы ізгі идеялар өрістеп, ғылыми ... ... ... Орта ... Х ... ... келеді. Әлемдік
цивилизацияда айрықша мәні болған, аса ірі экономикалық-мәдени орталықтар –
Хорезм, Отырар, ... ... бұл ... ... ... және ... бет-бағдарын айқындады. Бұл кезең - қоғамдық қатынастар ... ... ... ... те ... ... күшейе түсті. Адам бұл
кезде нақты физиологиялық, биологиялық жағынан, сонымен қатар руханилық
тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... сияқты ұлы ойшылдар шықты.
Біздің зерттеп отырған мәселемізге қатысты ... бұл ... көне ... ... ... іздестіруімізге де
болады. Әсіресе қазақ әдебиетінің арғы төркіні, бастаулары болып ғылыми
тұрғыдан дәлелденген түркі ... ... ... ... ... ... Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк сияқты өз заманының
батырлары мен бектеріне қойылған ... ... ... ... түркілердің діни ұғымдарының негізінде көкке, жерге сыйыну
жататыны мәлім. Сонымен қатар ... ... ... ... Ұмай ... жамандық атаулыны отпен аластауы - мифтік, анемистік, тотемистік
сананың ұшқындары. Біздің ... ... - ... мұра ... адам мен әлем ... ... ... нұсқаларда адамды
тұтас әлемнің(табиғаттың ғана емес) бөлшегі сезіну бар. ... ... ... төрт ... ... ойлар осыны айғақтайды.
Сонымен бірге, түркі халықтарының ер жүрек қолбасшысы, даңқты батыры – ... ... ... ... батыр балаларының аты Ай, Күн, Жұлдыз,
Көк, Тау, Теңіз болып келуі де ... ... ... ... ... ... ... байқалатын екінші бір нәрсе – адамның ерекше сапалық
деңгейі – тұлға (личность) туралы алғаш сөз қозғалады. ... ... ... ... ... өзі ... ... туралы
көзқарастарының жемісі. Олардың тұлға дәрежесіне көтерілуі ерлік пен ел
қорғау ... ... ... ... ... ... халқына қарсы тұрған жаудың бәрі қой аузынан шөп алмас момақан ... ... ... ... ... ... теңдесі жоқ делінетін
ерліктерден ... ... еді. Сол үшін де ... халықтарының
ерлігін дәлелдеу үшін) жырларда жау қолы - жыртқыш құсқа, лаулаған өртке,
ашқарақ бөріге теңеледі. Түркі ... ... ... тажалдарды жеңіп барып
зор даңққа ие болады” [47, 105] - дейді.
Жазбалардағы ... ... да ... қағандардың тұлғалық
ерекшеліктерін ашу үшін жұмылдырылады. Көне мұралардан ... ... ... ... ретінде қарастырылуы және ел бастаған қағандар мен
қолбасшылардың ... толы ... ... іс-әрекеттерін суреттеу
арқылы оларды биік дәрежеге көтеріп,тұлға турасындағы алғашқы түсініктерді
қалыптастырды. Осы ... ... ... тарихи жырларында әрі қарай
өрістеді.
Адамның адамгершілік сапасы мен оның толық бақытқа жетуі үшін ... мен ... ... Фараби мұрасындағы қойылатын басты
сауалдардың бірі. ... жер ... ... мәңгі еместігін айта келіп
адамгершілікті, өмірдегі адамның барлық органикалық, бейорганикалық, жанды-
жансыз заттармен қарым-қатынасында ізгі мұраттарды ... ... ... ... ... ... ... бірі Н.Келімбетов
өзінің “Ежелгі дәуір ... атты ... ... араб ... ... бір ... мазмұнын келтіреді: “Ей, барлық нәрселердің себепшісі!
Мына әлемдегінің бәрі сенің ... ... Сен өз ... қабат-
қабат аспанды жараттың, сол аспандар ортасында Жер мен Теңізді жараттың.
Міне, осы жер мен ... ... ... ... ... Тәңірім, сен
осылардың бәрінің иесісің. Ал мен сенен пана іздеп келген бір ... ... ... ... ... болса, ғафу ет, кешір! Сен өз
құдіретіңмен табиғат пен ... ... ... ... жан-тәнімді тазала” [48, 125].
Өлеңнің фабуласынан аңдап отырғанымыздай ақынның құдайға жалбарынуының
мәнісі адамның жан ... ... ... ... Адам ... қол ... ғана, пендеден ары таза азаматқа айналғанда
ғана адамдық атқа лайық келеді. Оның оқуға, білімге шақыратын идеясы да ... ... ... ... ... Бұл – ... айрықша қыры. Кейінгі дәуірлердегі ағартушылық ойдың бастауында
тұрған Әл-Фараби шығармашылығында білім артықшылығының мадақталуы ... ... ... ... ... адам ... шешуде қазақтың
ғылыми философиясына негіз жасады.
Адам мен ... ... ... жөнінде тың ойлар өрбіткен
ойшыл – Жүсіп Баласағұн. Ол алғаш рет қоғамдағы әлеуметтік ... ... ... Өзі ... ... ... қарым-қатынасы
моделін ұсынды, функцияларын көрсетті. Оның атын ... ... ... ... ... күретамыр ой - жақсылықты да, жамандықты
да тудыратын ... ... ... ... жеке ... осы
категорияларды таңдап алуындағы рөлінің ... ... ... ... ... ... адамдық қасиеттердің әрқайсысы
“Құтты білікте” жеке ... ... ... Күнтуды – қара
қылды қақ жарған әділдік, Айтолды – бақ пен ... ... – ақыл ... Оғдүрміш – қанағат. Осы жеке адам-символдар қоғамды құрушылар. Ал
қоғамның негізі осы адамгершілік принциптерге ... ... ... жеке
тұлға жинақтала келіп, бір-бірімен үйлесе келіп ортақ құрылым – ... ... ... Бұл ... ... ... топтар
өкілдері болып келуі (патша, ... ... ... ... ... қызмет жасайды. Біз бұл тұста тарихи дәуірдің де ... ... ... ... бара ... кезі еді. Әл-Фарабидегі сияқты
мемлекеттік ой-толғамдар Жүсіп Баласағұнда әрі ... ... ... ел
басқарған патшадан бастап, аспазға дейінгі ... хан ... ... ... ақыл-парасаты, міндеттері,
жауапкершілігі қандай болу керектігін жеке-жеке баяндап шығады” [48, ... осы ... ... ... қайталанбас құбылыс екенін танудың
айғағы және оның әлеуметтік тұрғыдан талдануы бұл мәселені ... ... ... жол ашқан айтулы табыс. ... ... ... ... ... оның ... көзқарасымен тығыз байланыста.
Ерте дәуірдегі адамның этикалық-адамгершілік қыры жайында, ... ... ... ... ... қатысы көне түркі
тайпаларының жасаған мәдениетінің ірі ... - ... ... Ахмет
Иүгінеки, Әл-Хорезми, Қожа Ахмет Яссауи шығармаларында, философиялық
көзқарастарында үнемі ескеріліп, айшықталып ... Адам ... ... қабілетінің қарымы, әлемдегі орны жайлы гуманистік тұжырымдар үнемі
назарда ұсталынып келді.
Қазақ халқының интеллектуалдық ... ... ...... Яссауи шығармашылығы. Оның өмірі мен туындылары – адам сияқты күрделі
болмыстың, оның ... ... ... танымға нысана
болуының өте үлкен бір кезеңі. Яссауидің бірден-бір, аса ... ... ... ... ... ... Оның ... кітабы” жыр жинағы
заманның рухани ... ... ... келді. Өйткені бұл тарихи
тұлғаның шығармашылықпен айналысқан кезеңі – түркілердің ... ... ... діни ... әлі толықтай еніп болмаған өліара
кезең. Рухани ... ... ... бір идеологиялық бағыт
қалыптаспаған кез еді бұл. Осы ... ... ... ... ... ... әдебиеттің негізін қалаушылардың бірі болды. Сопылық оның
өмір сүру салтына да айналды.
Сопылық концепциясы “Диуани хикметтегі” күрделі ... ... ... ... ... – адамның құдайға жақындауы, құдаймен бірлік табуы
болса, адамға жер бетіндегі күйкі ... бас ... ... ... ... ... пен ... шын мәнінде адамды қанағаттандырмайды,
ондай рахаттың бәрі жалған, одан ... ... ... ... ... ... мүлік, байлық, жалпы алғанда материалдық игіліктері тұрақсыз, ең
бастысы – рухани байлық, ... ... ... ... ... ... шығады.
Яссауи хикметтеріндегі сопылық сарын өз замандастарының дүниетанымына
әсер етпей ... жоқ. ... ойы ... адам ... ... ... ... пайдаланушылық қарекеттеріне өлшем қоюы қажет. Мұндай сопылық
талаптарға шыдас ... адам ... ... деңгейге жетеді. Осының бәрі
алланың алдында адалдығыңды дәлелдеуге керек.
Адамның еркі, бостандығы нәпсіден, ... ... ... ... ... кіршіксіздігі Яссауи шығармаларында құдайға деген
бөлекше сенім тұрғысынан пайымдалады. Уақыт өте келе оның адам ... ... ... ... ... қоғамдық ойының
қабаттарына сіңіп кетті.
Қазақ әдебиетінің тарихи даму ... ... ... қамтитын
дәуірі - сөз өнерінің асқан құдіреттілікпен танылған, поэтикалық үрдістің
биік межесін көрсеткен, көтеріңкі ... ... ... ... ... ойлар мен ... ... ... ... ... нысанасы болып келген күрделі тағдырлы
әдебиет.
Бұл кезең ... ... адам ... ыңғайлас
қарастыратын болсақ, Асан қайғы, Қазтуған, Доспанбет, Шалкиіз, Марқасқа,
Ақтамберді, Бұхарлар адам, қоғам, ... ... ... тақырыпқа
айналдырғанын көреміз. Қазақ жыраулары өздеріне дейінгі түркі ойшылдарының
арасында дәстүрлік байланысты үзген жоқ. Қайта ... ... ... ... ... ... мен концепцияларды
жаңаша қырынан танып, әрі ... ... ... адам және ... ... алып ... ... дейінгі
уақытта адам табиғаттан алшақтап үлгерді. ... адам ... ... түрлі құбылуларына шексіз бас иетін түсініктерден алыстап,
оған деген жаңаша қарым-қатынас туғызды. Мұнда табиғат ... ... ... ғана ... оның ... ... деген іргелі ұғымның
төңірегінде қарастырылады. Осы қасиетті ұғымдардың аясында ... ... ... ... сияқты мұраттар басты сарынға ... жері мен ... ... адам ... етене байланыста алынды.
Жалғыз-ақ Қазтуғанның ақындық дарынын әйгілеген “Алаң да, алаң, алаң ... ... жыры ... ... ... ... сағыныштың, асыл махаббаттың
ескерткішіндей қыруар ойға тамызық тастайды.
“… Қазтуған ... ... ... ... ... ... көшпендінің ой-өрісін көрсетеді, оның өзін қоршаған орта ... ... ... ... ... ... бізді таң
қалдырады. Қазтуған жырларының қасиеті де осында” [49, 152] - деп ... ... ... ... жер Қазтуғанның арыны бөлек, сезімі ... ... ... ... ... орта ... ... ғана емес,
байырғы дүниетаным қырларын да аңдатады.
“Салп-салпыншақ анау үш өзен,
Салуалы менің ордам қонған жер,
Жабағылы жас тайлақ
Жардай атан болған жер,
Жатып ... бір ... мың қой ... ... [50, ... ... қазақ әдебиетінің биік өресін, ақын эстетикасының байлығын
ғана емес, адамның туғаннан көңілі мен көзі алдындағы қалыпты ғұмыр ... ... жете ... ... бір аумақты қамтитын табиғи-
географиялық орта – туған өлкеге деген көзқарасы жырмен сомдалып ... ... ... тағдыры - халық тағдырымен, адам болмысымен
үнемі бірге өріледі. Бұған дейінгі табиғат жайлы ... ... ... ... осы ... ... жер, отан ... жіктеп
әкеткені болды.
Ежелгі түркі тайпалары даналарының ... ел ... тақ ... ... ... поэзияның да көркемдік нысанасы болып,
бөлекше арнада өрістеді. ... ... мен ... ... мен адам ... ... көзқарастар қанат жайды.
Қазақ ұлттық әдебиетінің көш басында тұрған қайраткерлерінің бірегейі
- Асан қайғының Әз-Жәнібекке айтқан толғауларында ... ... ... өз кезеңінің тарихи суретін көрсете отырып, ханға елдің мүддесін,
тілегін, ... ... ғана ... ... ... ... беруші.
Бүтіндей елдің басқару тізгінін қолына ұстаған хандарға, билерге деген
сыншылдық көзқарас Шалкиіз, Марқасқа, Үмбетей, Бұқарларға да тән ... ... ... ... ... өткір болса, Бұқардың “Ей, Абылай,
Абылайындағы” сыншыл тегеурін ел ... ... ... өздерінің
билеушілер өкілдеріне тигізетін ықпалы арқылы мемлекет істерін реттеуші, ел
басқарушыға - ханға, биге ... ... ... ... ... арқылы мүлдем оппозицияға кетпей, ақыл-кеңес беруге көңіл
бөлуі, қоғам дамуындағы ... ... ... айрықша мән бергенін
көрсетеді. Мінекей, адам мәселесінің тағы бір қыры - ... мен ... ... ... ... ... ... 70-80-жылдар прозасы адам мәселесін ... ... ... ... әрі ... жалғастырды. Біздің мақсатымыз да
осы рухани бастауларды бүгінгі күнмен сабақтастыру боп ... ... ... адам ... ұғым-түсініктерді басшылыққа ала отырып
қазіргі проза ХХ ... ... ... ... ... ... ... ұмтылды.
2 Әлеуметтік шындық және замандас мәселесі
ХХ ғасыр – ғылым мен ... ... ... ... мен
кибернетиканың ғасыры болды. Адам ақыл-ойдың нәтижесінде космосты игеруге,
оны зерттеуге жол ашты, түрлі ... ... ... ... ... ... медицина, биология, техника т.б. ғылымның
салаларында ұлы жаңалықтар туды. Адам ... ... ... ... ... ... ... инженерияда жануарлар мен өсімдіктердің жаңа
түрлерін тудыра бастады. Адамдардың дене ... ... ... қолданысқа енгізу тәжірибелері жасалды. Қысқасын айтқанда,
ғылыми-техникалық қарыштау қоғамдық-әлеуметтік сананың ... ... ... бойы ... ... ... ... ғана өзін-
өзі дамыта алады, ... ... ... ... мәселесі адам
эволюциялық жолмен өзі тудырған ... ... пен ... ... ... ... бермейтіні, қайта кері әсер еткіштік күшінің
басым түсіп жатуы болып отыр.
Қысқа ... ... ... зор өзгерістер адамның табиғи ... ... ... ... төңкеріс адамның материалды өндіріс
дәрежесіне игі ықпал еткенімен, рухани құндылықтар ... ... ... ... ... жасалуы планетарлық апаттың болу
мүмкіндігін күшейтті. Адамның ойлау қызметін алгоритмдеу, ойлау процесіне
жүктелген кейбір ... ... ... ... ... ойлау процесінің формалды сипаттары барынша қалыптаса бастады.
Бұл адам факторының барған ... орны ... ... алып ... осы мәселелер дүниежүзі ғалымдарын қазіргі уақытта қатты
толғандырып отырғаны хақ. Философ Н. А. ... “В ... ... ... ... ... стадий, и всегда трагична эта судьба. ... ... был ... ... и он ... героическую борьбу за свое
сохранение, независимость и освобождение, он создал культуру государства,
национальные ... ... Но он стал ... ... ... Ныне ... он в новый период. Он хочет ... ... ... Он создает организованное общество и
развитую технику, делает человека орудием ... ... ... ... ... Но он становится рабом организованного
общества и техники, рабом машины, в которую превращено ... и ... сам ... [51, 162] - деп ... ... мәселелердің қордаланып қалуы ендігі уақытта
гуманитарлық сфераның - ... ... ... ... жетекші рөлі туралы жаңаша көзқарастарды туғыза бастады. Қазір
көркем шығармашылықтың адам ... ... мәні ... ... мәдениет пен көркем өнердің бұрын-соңды болып
көрмеген қажеттілігі ... ... ... әдебиет зерттеушілерінің
бірі В.В.Иванов ХХІ ғасырда гуманитарлық ғылымға аса қатты ... ... айта ... ... ... ... ... қажет, керісінше
болған жағдайда барлық басқа ғылымдардың нәтижелерін болашақта қолдануға
жол жоқ” [52, 6] - деп ... ... ... ... жете ... ... әдебиеттің
орны жайлы басқа да ғылым салаларының өкілдері баса айтады. Мәселен, физика
маманы, академик А. Б. ... ... ... закон внутри нас стал
вопросом жизни и смерти человечества. Мы ... ... как ... ... от развития науки, и долг литературы – уменьшить этот
разрыв, утверждая нравственные ценности” [53, 3] - ... ... ... ... ... қарым-қатынасты Батыс
Еуропа, Америка жазушылары қазіргі ... ең ... ... ... бастады. Мұнда белгілі бір заңдылық та бар. Өйткені ... ... ең ... адам ... өзгерістермен сәйкеспеді. Мәселен,
кейінгі жылдары жапон әдебиеттанушылары мен сыншылары дәуір ... ... ... сомдау қажеттілігін айтып дабыл қаға бастады. Еуропалық
дәстүрде тәрбиеленген, еуропалық ... ... тек ... ... жапондық” болып келетін кейіпкерлерге қарсы тұрды. Олар ірі ... ... ... ... ... ... Юкио, Абе Кобо және т.б.
творчестволарында ... ... ... ... ... сынаған.
Мұны айтып отырған себебіміз, ғылыми-техникалық даму адам тұлғасының
гуманистік және ұлттық ... ... ... ... ... ... де ... қарыштау және адам мәселесі
төңірегінде біршама ізденістер бой көрсетті. Бұл мәселені сөз етпес бұрын
мына ... ... ашып ... ... Қазақ әдебиеттануында ғылыми-
техникалық төңкеріс ... көп ... ... ... жазылған
шығармаларға қатысты деп ... ... ... ... ... ... ... бейнелерімен ғана шектеліп жатамыз.
Бұл түбірімен жаңсақ пікір демесек те, ... ... ... ... ... мен техниканың өрістеуімен байланыстыра суреттейтін
шығармалар бұл тақырыпты шын мәнінде аша бермейді. Мұны ... ... ... атап ... Ол: ... ... және ... ғылым мен техника өкілдерінің бейнесін жасау ғана деп ... ... Бұл – аясы кең ... Қоғам өмірінің барлық саласындағы
адамдар – ғылыми-техникалық революция заманының адамдары. Ендеше ... да ... осы ... жауабын іздейміз. Тақырыпты игеру -
ғылыми-техникалық революция “тілімен” сөйлеу де емес” [54, 237] - дейді.
Біз сыншының пікірімен ... ... Адам ... бет ... ... ... ... Сол секілді ғылыми және техникалық өзгеріс адамның
тіршілік ету формасына, оның болмыспен қарым-қатынасына, ... ... ... ... ... сөз ету ... замандас бейнесін сомдау
дегеніміз – ғылыми-техникалық қарыштау адамын зерттеп-зерделеу ... ... тек осы ... ... ... ... ... тіреледі.
Қазіргі заман тынысын, ондағы құбылыстар мен өзгерістер адам бойына
қандай сезімдік әсерлер ... ... ... ... оның ... ... ... қалай әсер етті? Міне, осы сауалдар 70-жылдардағы
прозаның күрделі мәселелерінің бірі болды.
Зымыран заман тынысын аңғарудағы осы ауқымды мәселенің төңірегінде ... ... ... ... тап ... ... дәстүрлі зерттеу
әдістерінің жарамсыз болып жататынын ... ... ... ... “жұмысшылар тақырыбы”, “ауыл прозасы” деп ... екі ... ... да өзін-өзі ақтамаған сияқты. Соңғы жылдары орыс
әдебиеттануында қалыптасқан “деревня прозасы” сынды жанрлық анықтама бізге
“ауыл прозасы” ... ... ... Бұл ... ... ... кейпін
көркем бейнелеуде біз ұстанар сара соқпақ - өмірді жекелеген “кесектеріне”
бөлшектенбеген біртұтас суретке ұмтылу болса керек” [55, 321] - ... ... ... ... ... ... Рас, урбандалған орталық пен
ауыл тірлігінде ... ... ... бірдейлік
деңгейде емес. Уақыт ағысын сезіну де ... ... ... ... адам ... ... сөз еткенде оны тұтастық күйінде
немесе параллельдерге бара ... ... ... ... ... рухани
келбетін бүкіл қарама-қайшылықты болмысымен толық ... ... ... ... ... ... ғылымында қазіргі адам болмысын өркениет пен мәдениет
сияқты ұғымдардың аясында алып қарастыру бар. ... - ... ... ... қарым-қатынастардың дамыған жаңа сапасы. Ал
мәдениет - адамның ... ... ... ... ... ұсынған
көкейкесті мәселелерді осы ұғымдарды сабақтастыра ... ... ... ... ... ... ... қазақ
жазушыларының да ден қойған нысанасы болып табылады.
Бұл ретте О. Бөкейдің “Жетім бота” повесін мысалға алуымызға ... осы ... ... ... замандас тұлғасы дейтін
тақырыпқа әлемдік ауқымдағы мәселе тұрғысынан келген. Ой екпініне ... ... ... публицистикалық бояуы қанық дүние жасағандығы да
сондықтан. Повесть оқиғасы бас кейіпкер Тасжанның Ақтау қаласында болған 5-
6 күндік қысқа ... ... ... ... ... көп ... ... ғұмыры бір шығармаға жүк болып жататын. Ал кейінгі кезеңдегі
жазушылар адамның күндік немесе қысқа мезеттегі ... ... ... да
повесть тудыра беретін ... Бұл ... ... ... деп ... ... ... сюжетті адамның ішкі дүние
процестеріне, санадағы өзгерістерге құратын, жеке адамның табиғатына дендеп
енуді көздейтін ... ... Сол ... ... ... де
заман жайына терең үңіліп, өміршең мәселеге бойлауды ... ...... заманның білімді де ақылды ... және ... Ол ... ... ... ... арқылы елге танылады, құрметке
бөленеді, еңбегі бағаланып биік атаққа да қол жеткізеді. Алайда, ... ... да, ... ... ... ... таба ... шарқ
ұрғызатын да өзінің “перзентіндей” көрген осы ... ... ... ... ... оқиға авторлық идеяға бастау ретінде алынған. Осы
эпизодтағы Тасжанға ақыл ... ... ... ден ... “Балам, есіңде
болсын,-деді шыншыл да қамқор көңілмен, - Жалғанда қаланың қатынына жолама
- қарасы ... ... ішіп алып ... ... түбі не ... [56, 368]. ... ... болып көрінетін бұл эпизод - көркем
детальдың орнына жұмсалады. Өйткені осы “не ... ... ... ... ой ... ... Осы ... автор жойқын
цивилизация мен адамның рухани келбеті аумағындағы пікірін сабақтайды.
Заманның жаңаша келбеті, жеделдеп даму және ... ... ... ... ... ... ... болды. Оны қазақ жазушысының да
көркем ойлау ... ... Бұл ... Р.А.Зобовтың және
А.М.Мостопоненколардың ... ... ... искусства
формировалась под ... ... ... философских идей,
составляющих ... ... ... ... в ... ... ... Наличие этой связи несомненно даже тогда,
когда тот или иной художник … не ... ... к ... как ... 11] деген пікірін О.Бөкейдің де ойшылдық концепциясына қатысты айта
аламыз.
Жазушы Тасжанның мінез даралығын екі ... ... ... ... Оның ... ... ... арқылы баяндалатын
ауылдағы өмірі бүгінгі қала тірлігімен біте қайнасқан тіршілігіне контраста
алынады. Тасжан өзінің жан азабы ... ... ... ... Ол ... тіршілік ортасы, өркениеттік даму үлгісі – қала мен
ауылдың өмір салтын ойша салыстыра ... ... ... ... Автор
да Тасжанның ішкі ой ағымы ... ... ... ... ... ... ... көп бөлігі орталық қаһарманның ішкі монологынан
құралатынының себебі де осында. Сонымен қатар, кейіпкердің ішкі ой ... ... ... болмысымен тұтастануын, яғни автор позициясының
жалқы кейіпкерге жүктелуін де аңдаймыз. “Қазіргі ... таң ... ... ... біздер таң қалу сезімімізді жылдар жылжыған сайын жоғалтып
барамыз” [56, 412] - деп ... ол. Бұл ... ... селк ... төркіні неде? Оны рухани дағдарысқа ... да ... ... ... биігіне ұмтылған қазіргі бет алысы емес пе
екен?
Бұл сауалдарға шығарма құрылымындағы үш ... желі ... ... Олар - Тасжан-Вайра, Тасжан-Досым, Тасжан-Ақбота.
Тасжанның әріптесі Вайра бейнесінің повестегі тақырыптық-идеялық
мазмұнды ашудағы орны тым елеулі деу ... ... ол ... образ
деңгейінде де қалып қоймайды. Автор бұл ... ... ... ... ... ... аударады. Бас қаһарманның танымдық-
талғамдық, характерлік қырлары көп ... осы ... ... ... ... түседі.
Ал Досымның сюжеттік сахнаға шығуы лирикалық шегініс арқылы жүзеге
асырылады. Көркем шығармада көтерілетін негізгі ... ... ... ... там-тұмдап ашыла түсетіні де Досым образына байланысты.
Тасжан екеуінің мына диалогына назар ... ... ... ... Сен ... ... ... екенсің.
- Өзің ше, өзгеріп кеттің бе?
- Мен баяғы Тасжан емеспін, мүлдем бөтен біреумін. “Жаны” жоғалып, ... ... [56, ... ... ... ... ... себептік негіздерін
түсінетіндей. Осыншалық мүшкіл халін ... ... ... де ... Тас үшін өзі таба ... ... ... мен табиғи тазалық
тек балалық шағында және табиғаттың аясынан қол үзбеген ... ... ... ... бал ... өткерген туған ... ... өмір деп ... қалың нөпірдің ішінен мейірім
жұтаңдығын сезіну ол үшін ... ... ... ... Алғашында адам
мақсаты елге танылып, білімің мен білігіңді жетілдіру арқылы қоғамдағы өз
орныңды белгілеу деп түйген, және де қол ... Ал ... ... ... ... пенделік қанағатсыздықтан туып жатыр деп әсте
түсінуге ... Ол ... ... ... адам ... ... ... дағдарыс нышандарын көре білетіндей. ... ... ... - Оралхан шығармасының негізгі ... ... ... де ... ... құмырсқалар адам секілді, ал доп-домалақ ... ... ... ... ... сол ... ... жақындатамын,
қашан басып жібергенше саспайтын. Ойлаймын, бізді де біреудің алып табаны
төбемізден таптай салса ... ... ... ... ... ... [56, 427].
Шығарманың өзегіне салынған идея шығарманың осы үзігінен де айқындала
түседі. Әрине, О.Бөкейдің бұл идеялық ... ... бір ... амалдарсыз, негізгі ойды арқалаған кейіпкерлердің жан-жақты
ашылуынсыз ұсыныла салмайды.
Бұл орайда жазушының аса ... ... ... ... ... ... жинақтап тұжырымға келу жолында повестегі Ақбота
образы сәтті ... ... ішкі ... бұл ... ... сенімді түрде дәлелденбейтіні сияқты шығарманың ой-құнары да
Тасжан-Ақбота ... ... ... Авторға сөз ... ... мен ... теңіздің шекара сызығын жасап, адам күші ... ... ... шайқасқа жібермей, қоршап, қорғап жүрген жалғыз
жанашыр, жалғыз сақшы дәл бота ... ... қыз ... ... ... ... ... сөз жоқ, сол,-деп күбірледі. - Ендеше оның
тыныштығын еш бұзуға болмайды” [56, ... - ... ... Оның ... де, теңіз
жағасындағы қораш тамы да, ішкі жиһазы да Тасжанға он сегізінші ғасырдың
адамындай әсер ... ... - ... ... ... ... қарама-қарсы
өмір салтын ұстанған адам. Сондықтан да Тасжан оған ынтық. ... пен ... ... ... тірлік осы бір өзгеше жанның
лашығында ... ... ... адам ... ... ... категориялар – Уақыт
пен Кеңістік аясында салмақтауға тырысады. Бұл ұғымдар ... ... ... ... ... ие болғандығын айтқан ғалым М. Хамзин: “Уақыт
ағымы ... ... ... ... ... ... бүгінгі күні ол
сипатынан айрылған, адам санасындағы мұндай өзгерістер уақыт пен ... ... [58, 74] ... ... алсақ, шығармадағы Тасжан,
Ақботалардың іс-әрекетіндегі және ... ... пен ... ақиқат Уақыт пен Кеңістікті мойындағысы келмейді. Тасжан түсінігі
бойынша нағыз ақиқат - кешегі уақытта, яғни Ақбота болмысында. Сол ... ... ... ... ... оның ... бүгінгі
кеңістікке ауадай қажет. Өйткені адамзаттың мына шапшаң қозғалысы Уақыттың
өзін артқа ... ... келе ... ... өркениет орталығы
есебінде алынған Ақтау қаласының Ақботаны теңізге тықсырып келе ... ... де ... ... мағына жатыр.
“Біз асқан ақылды дәуірді бастан ... ... да ... бетіне қарағым келмейді, жек көргендіктен бе, әсте олай
ойламаңыз, ... ... да сақ ... ... ... Мен ... сезе ... Ал Ақбота өте кеш жаратылған. Ол он ... ... ... ... ... ... ... лайық келмейтін бүкіл
организмі уланған, демек биосфераны техносфера жеңген. Ол ... ... ... ... ... қоя берген балық секілді” [56, 433].
Ғылыми әдебиетте уақыттың бірнеше түрлерін бөліп қарастыру бар. Олар:
физикалық ... ... ... ... ... (бір ... қайталанбалы уақыт, оқиғалық уақыт). Ал жазушының Тасжан болмысына
жинақтаған идеялық тұжырымында уақыттың ... ... ... ... ... арқылы берілетін өткенге деген сағыныш бүгінгінің
зәрулігінен туып отыр. Ол өткеннен сабақ алумен шектелуді ғана ... ... ... қалыптастырған рухани құндылықтарға айналып
келуді ... ... ғана ... қоғам мен адамдарды жатсынуынан бас
тартуы мүмкін, сонда ғана Тасжанның “Тасқа” айналған ... ... ... ... ... ... қайта енуі мүмкін. Мінекей, тұтас
дәуірдің қайшылықтарын жан-тәнімен сезіне білген ... өз ... ... ... ... ден қойған.
“Бүгінгі біздің замандастарымыз қандай адам, осы екеуінің ара қатынасы
қандай принципке құрылған, адам өз өмірінің қызығын, ... ... деп ... нені ... не ... оны ... ... күннің
әдебиеті күн тәртібіне қойып отырған басты проблеманың бірі - осы. ... ... ... ... ортаға салып отырған ойлар да ... [11, 28] - деп ... ... С. Қирабаев. Сондай-ақ ғылыми-
техникалық қарыштаудың дәуірі ... ... ... ... ... жатқан өзгерістерді әдебиет кейіпкерлері арқылы бейнелеу күрделі
философиялық байламдар жасауға мұрындық болып ... жайы бар. ... ... ... ... тереңдігі мен рухани байлығы О. Бөкейге де
қазіргі өмірдің шыңырау шындықтарына ой ... ... ... түрткі болды. Содан да болар, суреткер шығармаларында әлеуметтік-
философиялық көзқарастар публицистикалық ыңғайға құрылады.
Алайда, осы публицистикалық серпін ... да бір ... ... ... ... кері ... ... жататын тұстар да баршылық. Оны
Тасжанның (“Жетім бота”) бойынан да, Ақтанның (“Мұзтау”) ой-толғамдарынан
да ... Бұл ... өте ... ... ... ... ... да болып жатады. Бірақ та, ... ... ... ... эстетикалық таным шеңберінен шығып,
әлдебір проблемалық мақала ... әсер ... бар. ... ... мұндайлық сипаты шығарманы тұтас ... ... ... ... ... Ең бастысы, жазушының өмірдің күрделі
оқиғаларын тек қана түсіне білушілігі емес, соны ... ... ... ... ... ... белгілердің бірі осы “мәселе
көтергіштік”, бүгінгі ... ең ... ... дәл ... ... ... әсер еткенін таңбалау екенін де естен шығармағанымыз жөн.
Мұндай ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бар. Қаламгердің біраз ... ... ... оның
прозасындағы көркем жүйеге де ықпал етпей қалған жоқ. О. ... ... ... заман алдындағы жауапкершілігін
жете ... ... ... ... Жер ... ... ... болашағына қаламгер бей-жай қарай ... ... ... ... ... ... ... сипат алуы, философиялық тереңдікке бейім келуі,
әлемдік мәселе төңірегінен сөз ... ... ... ... құраған
кеңес әдебиетінің 70-80-жылдардағы дамуына ортақ екенін ... ... ... ... ... ... келіп отырған себебіміз, прозадағы жаңа
көркемдік-эстетикалық ... енуі – ... ... ... өзгерістер енгізе бастауымен тығыз байланысты дер
едік. “Әдебиет – ... ... ... ... онда ... ... ... қалт жіберуі мүмкін емес еді. Ол жайында
А.И.Овчаренко былай деп жазады: “В литературе ... ... ... к ... ... ... быта ... с умением подниматься
от них к главным составляющим человеческого бытия, а исторический оптимизм
- с умением говорить читателю ... ... о ... ... ... ... человечества вперед несмотря ни на какие трудности, -
все-таки вперед, и выше” [59, 495].
Шапшаң дамып келе жатқан, ... ... ... мен ... ... ... барынша араласып, ақпараттар тасқыны күшейген ... ... ... ... ... тұрғысынан
бағамдау Ш.Айтматов, Ю. Бондарев, В. Быков, О. Гончар, Д. ... И. ... С. ... ... ... ... бағыттарының
бірінен саналады. Оларды бүгінгі күннің рухани мәселелері толғандырады.
“Деревня ... ... ... ... осы ... ... ... В.
Распутин: “Дело совершенно не в ... ... ... как ... критики. Речь идет о духовном мире миллионов людей, ... ... и ... будет уже не таким, как сегодня. Кто, как ... ... этот ... ... [60, 145] дегені бар.
Қаламгердің айтып отырғанындай, жазушылар ауыл ... ... ... ... ... ... аса зор ықпалында
қалған қала өміріне қарама-қайшылықта алып суреттейді. Олар үшін ауыл ... ... ... ... ... пен ... тазалықтың символы. Бұл
тақырыптағы шығармалардан өткен уақытқа ... ... ... О. Бөкейдің Тасжан (“Жетім бота”), Ақтан ... ... ... де осындай ерекшеліктерді табамыз.
Цивилизациялық даму мен ауылдық болмысты бір-біріне тығыз байланысты
күйінде ... тек бір ... ... ғана емес, жазушының бүтін
шығармашылығы арқылы да жүзеге асып жатады. Мәселен, Д.Исабековтің ... ... ... ... ... ... “Шойынқұлақ”,
“Талахан – 186”, “Конфронтация” т.б. бірнеше әңгімелерінде ауыл адамдарының
характерлеріндегі “қулық-сұмдықты” терең меңгермеген, ... да, ... баса ... ... Б. Майлин стиліндегі жеңіл юмор, зілі
жоқ қалжың ... ... ... ... аша ... Ал ... бас кейіпкер Жасын үшін осы бір кіршіксіз ниеттерді өз
ортасынан табу аса ... ... ... ... ... есуастық қой,-
дейтін ол. – Адам бойындағы өз еркімен туып, өз ... ... ... ... - ... мен жек көру. Енді соны ноқталамаңдаршы” [61, 99].
Д.Исабеков жаңа дәуір лебіне сай ... ... ... ... ... жаза ... екі түрлі типтік мінездердің ара-жігін
ашады. Заман ағымының адамдар психологиясына тигізер әсерінің ... ... ... ... сай ... ... назарда ұсталынады. Сондықтан да техногендік дамудың өтінде
жүретін, заманауи іргелі құбылыстардың ... ... мол қала ... ... ... анағұрлым аз өзгеріске ұшыраған ауыл ... ... ... ерекшеліктері, айырым өзгешеліктері
пайда болатынын аңғартады.
Жалпы алғанда, бұл жылдары ... ... ... ... қарағанда
анағұрлым көп жазылды. Әңгіме мен повестің өркендеуін ғалымдар әрқалай
түсіндіріп келеді. Академик ... ... ... ... адам ... ... ... ұзақ оқиғаларды қамтуы қажет болса, повесте ... ... ... ... жеке басына, ішкі дүниесіне көңіл бөлінеді.
Оның үстіне повесть ... ... ... ... ... оперативті түрде, батыл және ізін суытпай тез қармап ... ... да ... ... [62, 13] - ... ... ... зерттеу обьектісі еткен зерттеуші С. Асылбеков повесть пен ... ... “ХХ ... ... ... ... қаулап дамыған ғылыми-
техникалық революция қысқалық пен нұсқалықты сүйетін мінезін айқын таныта
бастағанынан”[63, 10] ... ... да, ... ... ... жатқан өзгерістері, аса
жылдамдықпен дамып келе жатқан ғылым да адам өмірінің практикалық ... ... ... ... ... комфорттық тұрмысын
жасауға, әлем, табиғат құбылыстарын танып білуге бағытталғанымен, түрлі
парадокстерді де ... ... осы ... ... жылдамдық әдебиеттен де
сергек болуды талап етті. ... ... ... сезе ... деп ... өзгерістерді, содан туған қайшылықтарды жіті байқағыштығын айтамыз.
Бүгінгідей жаңа кезеңде қазақ қаламгерлері де адам ... әр ... ... ... ... ... ... да адамның
қоғаммен, болмыспен, табиғатпен т.б. ... ... ... ... ... өзек қылды. Сонымен қатар, осы алуан тақырыптарды
жинақтап, әңгімелік, повестік сюжетке арқау ... ... ... ... ... қалдыратын ерекшелік қазақ прозашыларының
көпшілігіне тән болды. Мысалы, Д.Исабеков пен ... ... ... повесть жанрында жазылған шығармалар құрайды. Д.Исабековтің
қаламынан бүгінгі уақытқа дейін жалғыз роман - “Қарғын” туды. Бұл ... ірі жанр ... ... деп ... ... ... ол
стильдік өзгешелігін сақтай отырып, органикалық бүтіндікті қадағалай отырып
камералық сипаттағы романға ден қояды.
О.Бөкейдің “Өз ... ... ... да ... ... бір ... ... еді. Қаламгер бүкіл шығармашылығы арқылы
адамның күрделі табиғатына үңіліп келді деп тұжырым жасасақ, бұл ... ... ... адам ... ... ... ... Бұл сөзімізді шығармадағы жан-жақтылықты, полифониялықты жоққа
шығару деп қабылдамаған жөн. Керісінше, жазушы өзі ... келе ... ... ... эпикалық тыныстың қажеттілігін сезінген.
Өйткені “роман стремится воспроизвести не ... ... ... ... (от ... также не отказывается), но и тонкие нюансы
изменяющейся житейской практики и мироощушения героев” [64, 9].
Біз қарастырып ... ... ... және адам ... ... О. ... “Өз отыңды өшірме” ... да ... деп ... Бұл ... кеңестік үкіметтің бағы тая қоймаған
кезеңінде дүниеге келсе де, ... ... ... ... реализм
сынды бояма әдістің бұғауын батыл ... ... ... ... ... ... ... қазып суреттеу арқылы адам ... ... ... аясында көрсетуге тырысады.
Жазушы мұнда да Уақыт пен Кеңістік мәселесін назарға алады да, ... ... мен ... бір ... ... осы ұғымдардың айналасынан
өрбітеді. Роман бас кейіпкер - ... ... ... ... бұл ... ... деуімізге болатындай. Шығармада
Дарханның ой ағымы екі түрлі уақыттық ... ... Ол ... отыратын “Бүгінде” мен “Баяғыда”. Бұл детальдардың аса салмақты
философиялық жүгі бар. Мұнда автор Дарханның ... жайы мен ... ... үшін ғана ... меңзеуге жүгінеді десек, қателескен
болып шығамыз. Бұл ... ... ... ағымын аңдаудағы, Уақытқа
тәуелді адам болмысын көрсету ойы жатыр. “Бүгінгі” мен “Баяғыны” жалғап
жатқан, ... өтіп ... ... ... символ - бір ... ... ... ... ... өзегі - Адамды Уақыт ішінен
іздеу.
“Қазір ... ... қол ... ... алып, жыланның тіліндей жіңішке
рельс “ТИП-ША-ның заманы емес, екі күннің бірінде опат болып ... ... ... ... ... ... Иә, ... тыныш… Бірақ осынау
тыныштық, бейқам өмір Дарханның мазасын алып, жанын жегідей жеп бітті. Ол
“Неге соншалық ... Неге ... ... ерке ... Неге, көп
ұйықтап, аз жұмыс істейтін болып барамыз? ... ... ... көп ... таба ... түн ұзағы, күн ұзағы басын қатырып сандалатын”.
Дарханның өткенге деген сағынышы, ішкі ... ... ... ... ... түсіндіруге келе бермейді. Рас, Дарханның ең бір
әсерлі ... ... шағы ... ... адал ... бола ... ... орны
бөлек. Тағы да бір айта кететін жайт, қаһарманның басындағы сергелдең күй
адам мінезіндегі кәрілік ... ... ... келісе алмау,
жастық шақты аңсаудан туған психологиялық жағдай деп ... да ... ... ... ... сипат бар. Ол өзгешелік оның ... және ... ... еніп бара жатқан дәуірімен сабақтастырылып та,
салыстырылып та суреттеледі. Автор субьективті ... ... ... ... ... ... санасындағы өтіп кеткен
уақыт қияметке, арпалысқа толы ... ... Ол ... ... мағынасы қазақ даласындағы ұлы жаңалық - ... ... ... ... “Бүгінгісі” осы жаңалыққа қосқан еңбегін, жастығын жалмаған
күресін жоққа шығаратындай. Ол бүгін неге ... ... ... ... ... ... мола тұрғызудың қамымен жүр? Өйткені ол бойындағы бар
асылын ... ... емес ... ... ... ... алыптың астында жалғыз Гүлияға деген сезімі емес, оның жекелік
рухани болмысы жаншылған. Бірақ та, Дарханның ойлауынша сол ... ... ... ... ... ... сенім, болашаққа деген үміт, құлшыныс
бөлек еді. Бәрінен бұрын сахарадағы алып құрылысқа, таңсық іске деген ниет
ерекше-тін. ... рет ... ... ... паровоз келгенде оны Аягөз
өңіріндегі елдің тайлы-таяғы қалмай, ... ... ... еді; ... ... ... жылқы сойылып, “қуанышын ұзағынан сүйіндіргей” деп
тілеу тілеген; жата қалып рельсті сүйген момын ел ... бар ... ақ ... ... ... ... жолдан күтіп, көзіне жас алған. “Жасасын
шойын жол! Жасасын Түркісіб!” - деген” [65, 10].
Атап ... жайт - ... ... ... аса зор ... ... ... құрылысын жазушы көркемдік
фон дәрежесінде емес, орталық ... ... ... ... ... көркем туындының идеялық-философиялық мазмұны осы
обьектіден нәр алып, тікелей байланыстылық ... ... ... ... ... мәселе - қоғам шындығы реалистік арнада көрініс тауып
жатса, ол осы Түркісібке ... оның адам ... ... ... ... Түркісіб тақырыбы О. Бөкей ... жаңа ... ... шығарманың өзекті нысанасы – адам тағдырын, оның барынша
қайшылығымен көрсетудің ... ... ... ... ... ... бүгінгі рухани кейпін бейнелеудегі ... ... ... ... ...... ... күндерінен өзінің азапты тіршілігінің
елестерін көргенімен, сол заман адамдарының биік рухын ... ... ... ... көре ... ... Бұл оның байыбына
бара алмайтын, тереңіне жеткізбейтін сауалы. Бұл автордың үлесіне ... ... ой ... ... ... баяндауымен
қабысады. Қаламгердің көрсетуінше Дарханның трагедиясы, оның өзі жасаған
заттық дүниесінің рухани дүниеге айнала ... Бұл ... ... салмағына қатысты мына бір үзіндіге айрықша назар ... ... түсе ... жол ... ... деп ұран тастап, айқұлақтанғандары
да болды. Ал осы ... ... ... ... келе жатқан темір жол
өздерінің ғасырлар бойғы тағдырын түбірімен өзгертіп, жаңа салт, жаңа өмір,
жаңа арманға ... ... ... ... [65, ... ... мәселелерінің бірі – жаңа заманның жаршысы, ... ... мен ... ... ... ... - Түркісіб әлі де
қаймағы бұзыла қоймаған бұла дүниетанымға, қалыпты ... ... өмір ... аса ... ... алып ... ... тікелей
өндіргіш күші қазақ сахарасында реалдық, заттық болмысқа айналды. Осыған
орай ... ... ету ... де, ... да ... сипат алды.
Жазушының философиялық ойында баса назар аударылатыны – уақыт пен ... ... ... ... ... ... берілетін мына жайға
қанығамыз. Ол - кеңістік ретіндегі қазақ даласында Уақыт ырғағының бұзылуы
еді. Яғни, қауырт ... сай адам жаңа ... ... ... мәжбүр.
Мұндай философиялық мәселелерді О. Бөкей эстетикалық құралдар ... ... ... ... күш ... ... орасан үлкен
құрылыстың тегершігіне айналғанын, өзінің даралық қасиеттерін ... ... ... деген перзенттік сезімін өлтіріп алғанын санадағы
өзгерістерге сай айшықтайды.
Қаламгер Дархан ... оның ішкі ... ... ... ... ол ... ... оқиғалар арқылы бейнелеумен қатар,
кеңестік қоғамның бар ақиқатын, хаостық шындығын көрсетуді ең басты ... ... ... Сонымен қатар, “Өз отыңды өшірме” романының
полифониялық сипаты ерекше ... ... ... - ... ... тақырып қамтылады. Соның бірі біз әңгіме етіп отырған ... ... ... ... мен ... рухани дүниесіне
әсері болып табылады. Ол дала төсіне технократтық ... ... ... ... ... ... ... арқылы баяндалады. Қоғам өндіргіш
күштер мен құралдарды жетілдірген сайын ... ... және ... ... мораліне, өмірлік позициясына ... ... ... жазушының туындысындағы елеулі мәселенің бірі осы.
Адам мінезін ашатын типтік жағдайларды дәл таба ... ... ... өзгеше ауанның қалыптасуы мен характер арасындағы байланысқа
барынша мән бере отырып ... ... ... ... ... ... ... хал-ахуалы да, көңіл-күйі де нақтылы өмір
тынысынан ... ... ... ... шалдың замандастары бойындағы рухани
жұтаңдыққа алаңдауы оның жан әлеміндегі мазасыздықты ... ... ... ...... ... ... тым-тым алаңсыз тоңкүлкілігі,
тым жырынды ... ... әзір ... ... не қатты қуана, не қатты
қорқа білмейтін өлі еттігі-тін. Әлдекім алақанына ... бір уыс ... боп ... ... ... сағына берері осыдан ба?..” [65, 378].
Жазушы қаһарман ойы арқылы берілетін үлкен шындықтарды тек ... ... ... ... ... ... үшін ... өзінің материалдық
байлығын күшейткен сайын жеке адамның, оның өмірдегі салмағын, ... ... ... ... бермейтіндей көрінеді. Құланды
разъезінің суреті кейіпкердің ... ... ... Кеше ғана ... ... қызу да ... ... болған Құланды мына заманнан тысқары қалғандай жалғыздықтың сырын
шертіп, құлазыған мекенге айналуы Дарханның ... ... ... ... тағы да бір ... көк ала ... өтті. Заман
жақсарған сайын осынау жұпыны ғана разъезге поезд аз тоқтайтын болды” [65,
382]. ... ойға ... ... ... түсіретіні тегін емес. Бұл -
суреткерлік тұжырымдама. Дәуірдің ... ... ... ... ... деуге боларлық. Роман жүлгесіндегі қат-қабат шындықтардың бір
ортаға тоғысып, көркемдік шешім жасалатын тұс.
“Бүгінгі көп ... ... ... ... ... көріністердің бетінен қалқып, ұсақ-түйек өткінші ... ... ... өмір ... ... ... ... тартып,
астарын ашып, кейіпкер жанының барша құбылысын темірқазықтай төте жолға
бағыттай отырып, тұтас бір ойды тарқатып ... ... [55, 243] ... Бөкей романы осы үдеден көрінген шығарма. ... ... ... ең ... байлық - адамның сыртқы өмірді қабылдауы мен
ішкі әсерлерінің тұтастығы тұрғысынан байыпталады.
Қоғамдық өмірдің бүкіл салалары жедел ... ... мен ... күшіне сүйене дамып отырған қазіргі ... ... ... ... ... ... Ә.Тарази шығармашылығында
орталық мәселелердің біріне айналды. Осы тұрғыдан келгенде ... ... ... орны ... ... ... ... замандастарының образдарын сомдап, олардың ... ... ... баса ... ... Атап ... Ә.Тарази осы романдарындағы кейіпкерлерінің денін ғылым мен техника
жаңалықтары негізінде ұйымдастырылған адамның материалды игілік табу көзі ... ... ... ... әдебиетте өндіріс тақырыбына ... ... ... ... ... қазіргі заман үрдісін ... ... ... ... ... сай ... басты
нысаналардың бірі болатыны хақ. Сонымен бірге ... ... ... ... ... қоғам мен адамға
әкелген әсері дейтін мәселені көп ретте ... ... тағы ... ... ... ... тек қана ... алаңынан
іздеудің қаншалықты шолақ ... ... де ... ... ... ... ... әдебиетте Б. Горбатовтың “Донбасс”, В.
Поповтың ... и ... Г. ... ... в пути”, Б.
Кербабаевтің “Набит-Даг” сияқты т.б. ... ... ... ... алып ... ... бейнелеген ... ... ... ... ... ... ... ете жазылған өндірістік проза көп ... ... ... жылдары ұлттық прозамызда да ел ... ... ... ... роман-повестер жазылды. Соның біразын ... ... ... ... ... ... ... майданы”, “Алтын құс”, Ш.Мұртазаевтың ... ... ... ... М.Сәрсекеевтің “Көмбе”, “Жаңғырық”,
Р.Сейсенбаевтің “Өмір сүргің келсе”, Ө.Ахметовтың “Конвертор” т.б. Бұл
шығармалардың ... ... ... ... келе ... заман тынысын ... ... ... ... ... ... З.Шашкин, І.Есенберлин, З.Қабдолов
шығармаларында замандастың мінез-құлқы мен психологиялық табиғатын терең
бажайлауға деген ізденістер мен ... өз ... ... ... әділ
бағасын алған.
Ал жалпы алғанда, өндіріс өмірін зерттеп-зерделеуге арналған дейтін
туындыларымыздың көпшілігінде ... ... ... ... ... ... қатысты бейнеленіп, ондағы адамның
жан жүйесіндегі толқулар мен бұлқыныстарға, ... ... ... ... ... еді. “Бізде өндіріс мәселелері жүйелі сөз болады,
ғылыми-техникалық мәліметтерді де жиі ұсынамыз, бірақ осыдан идея шыңдауға,
мінез даралауға, ... ... ... пайда тиіп жатыр ма?” [66, 22]
деген зерттеуші Қ.Түліковтың сауалы да орынды.
Адам тұлғасынсыз көркем әдебиет жасалмайтындығын ... ... ... өмір ... ... ... ... тұрмыстық-материалдық
сапаға ғана емес, мінез бен дүниетанымға деген қатысы мейлінше ... Ал ... ... адам ... байқалмайды дей алмасақ керек.
Осы мәселелерге айрықша көңіл бөлуді діттейтін ... ... ... романдарында кейіпкерлерін таза шаруашылық істердің
ауқымында көрсетуден ... ... ... Бұл ... ... отырған
туындыларының тақырыбын біржақты өндіріске телудің қаншалықты дұрыс ... ... ... ... ... ... - қазіргі заман, ғылыми-
техникалық революция заманының өкілі. Түйсік-түсінігімен, ой-ақыл, білім-
білгенімен ұшқыр заманға лайық жан” [67, 73]. Біз осы ... ... ... ... ... ... мынадай ерекшеліктерді
де аңғарамыз. Ол ерекшелік кейіпкер мен заман ағымы арасындағы байланысқа
кеңірек ... ... ... Ол - ... ... парасатты жан
бола тұра, өзінің биік ... ... ... ойларының жетегінде
адамның субьективті тіршілігі мен жеке ... жете ... Бұл ... ... қомақты емеуріні жатыр.
“Жоспар деппін, құрылыс деппін, мұрныма су жетпей шапқылай ... ... адам ... ... екен ... ... ... деп жүріп жұртпен тіл ... ... ... ... ... ... мен кім үшін ... Өзім
үшін бе, семьям үшін бе? Жоқ, олай емес ... еді ғой. ... елім ... елден жырақ қалуға да болады екен-ау. Бұл да ... ... ... ой ... ... Омар – өз ... психологиясын жете зерттей алмаған жан. Ғылымда математикалық
шексіздік туралы аса үлкен жаңалық ... ол, ... ғана ... жан-
сезіміне бойлауды ұмытыпты. Өртасты өркендетуді, “Жабайы көшені” қалпына
келтіріп, жаңа ... ... сай ... ... Омар енді ... ... мен көшедегі тіршілік иелері - адамдардың сезім сарайлары туралы ойлап
көрмепті. Өзін аяқтан шала берген аярлық ... мен ... ... ... нендей жағдайдан туындап жататынына көз ... ... ... Омар ... ... мен шаруашылық талаптарын жедел
игеремін деп жүріп ең басты ... - ... ... Мысалға
келтірілген Омар монологына жазушы ... ... ... бейнесінің күрделілігінің бір парасын осы айтылған ... алып ... ... ... ... ... аламыз.
Адам – өз уақытының, өз заманының туындысы, ... ... ... ... бағынушы. Адамгершілік, ізгілік қағидаларының мәңгілік
екенін Омардың түсінуі қаламгердің көркем образдың басындағы ... ... ғана ... оның ... уақыт ағысына, замана болмысына
деген сындарлы көзқарасы деп бағалаған жөн.
Әдебиеттің өзекті тақырыбы – заман және ... ... ... ... да ... ... бұл ... қарапайым адамдардың
өмірін өзек етіп ... ... ішкі ... ... ... ... орай бейнелеуде жаңашыл ізденістерді байқатты. ... ... одан ... үш буынның өмірін суреттей ... өз ... ... ... ой ... әр ... тағдыр-талайындағы өзгешеліктер мен
тоқайластықтарды бейнелей ... ... ... ... ... ... ашып ... - әлем
әдебиетінде бар ... Бұл ... ... “Артомоновтар ісін”,
дүниежүзілік романистиканың үздіктерінің бірі болып ... ... ... “Жүз жылғы жалғыздығын” атасақ та ... Ал, ... ... - ... ... үш ұрпақ - Құнанбай - ... ... ... ... ... әр ... ішінара
тартыстары, ұғым-түсініктеріндегі кереғарлықтар ... ... ... ... ... мен сәйкестіктер
бейнелене отырып ортақ идея ашылады.
Әр буынның дүниетанымдық қырларын барынша шынайы көрсетуді ... бұл ... ... ... бір ... ... тұратын
композиция тетігін әдейі босаңдықта ... ... ... тән ... суреттеуге ден қоя отырып, Қараспан
әулетінен ... ... ... ... ортасы мен деңгейін
зеріттейді. Туындыдағы тартысты тек қана ... ... ... ... ... ... ішкі ... бейнелеуге
күш салады.
“Кен” романында айшықты суреттелген, қазақ прозасындағы жаңашыл
бейнеге ... ... - ... Бұл ... - замандастың жаңа типі. Әр
қаһарманды дара характерлік болмысы арқылы көрсетуді мұрат ... ... ... ... ... ... жинақтайды. Ол - Мәскеудің
жоғарғы оқу орнында оқитын, алып-ұшпа болса да, етек-жеңін ерте ... ... ... ... түгел жан. Оның мақсатты түрде Маринаға
үйленуі, Бөрібайды өзінің қолбаласы ретінде ұстауы, бір ... ... ... орап ... ... осы бозбаланың басынан табылып
жататын қасиеттер. Бірақ, ... тек осы ... ... ... ... ... жайнап, құлпырып, сағат сайын түлеп, жаңарып
түрленіп ... ... ... қалған сәттерде өзін-өзі аямай мүжіп,
кеміріп, сілікпесін шығаратын, оңаша қалған сәттерде оның өзіне қояр ... ... ... ... ... “мына Балбаланы” ақылды,
байсалды, алғыр көрінетін “анау Балбала” жерден алып, жерге салып, ... ... іліп ... қылып тастайтын, жұрт көзінше жайнап,
құлпырып, сағат сайын түлеп, түрленіп тұратын жігіт ... ... ... көп ... көп ... осындай қайшылығы мол кейіпкерді сомдау ... ... ... сай әдебиеттегі замандас мәселесіне біршама тереңдеп барды. Өзгеше
мінездердің ... ... ... ... ... ... ... дамудың бүгінгі белесіне сай адамның ішкі сырына үңілу, оның
сезім әлемін шарлау тек қана ... ... ... ... десек,
әрине, қателесеміз. Образдың ... ... ... ... ... әдебиеттің қай уақытта да назар аударып келе ... ең ... ... ... ... әр ... ... мен өзіндік бет-болмысы арқылы ерекшеленбей қалмайды. Сол тәрізді
70-80-жылдар прозасы да замандастың рухани ... ... ... өзгерістерге орай жалпыадамзаттық биіктен зерделеуде ... ... ең ... ... ... ... ... оны көркем бейнелеуде айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді.
Қорытынды
Айнала дүниені, қоршаған ортаны, әлемді, ... ... ... үшін ең ... ... ... керек. Бұл сауал ежелгі
дәуірлерден бері ... ... ... тұрды, тұра бермек. Яғни,
адамтану - аяқталмаған процесс. Адам болмысының таным ... ... бұл аса ... ... беймәлім қырларын, жұмбақ сырларын ашу
ұмтылысы күшейіп отырады.
Әдебиеттің пәні – адам ... оның ... ... ... ... ... ... және басқа да
қасиеттерін бейнелеп көрсетудің сан ғасырлық тәжірибесі бар. ... ... алға ... ... өзгерген сайын танылуы қиын жаратылыс – адам
турасында жаңа білімдер жинақталады, ... ... ... ... оның ішінде әдебиеттің қоғамдық санадағы ролі өлшеусіз ... Сол ... ... адам ... оның ішкі дүниесін, ой әлемін,
барша жұмбақты болмысын зерделеумен әдебиеттің ізгі миссиясы ... ... ... ... адам ... зерттеп қана қоймай, жеке тұлғаның
жан-жақты ... ... ... ... ... ... ерекшеленетіні де рас. Осы міндеттерді шешуде, көркем
шығармаға ... ... ... ... мен ... ... өзектерін зерделеу, жалпы адам болмысы турасындағы
көркемдік-философиялық концепциясын ... ... ... ... ... ... қазақ жазушыларының шығармашылықтарындағы адам мәселесінің
қойылысын жан-жақты зерттеу үшін, ең ... осы ... ... ... ... алуды жөн көрдік. Диплом ... ... ... осы ... даму кезеңі дәстүр және жаңашылдық сияқты ... ... сай ... ... ... ... ... өзгерістер, тың ізденістер
танылып, мазмұндық тұрғыдан түрленіп, ішкі құрылымдық ... ... ... Адам ... мен өмір ... ... қазақ
қаламгерлерінің шығармаларында философиялық толғаныстың артуы, кейіпкер
мүсіндеудегі, оның шыншыл бейнесін жасаудағы ... ... ... туынды болмысындағы драматизм, лиризмнің қуаттануы 70-80-жылдар
прозасының айтарлықтай ерекшелігі болды. Сонымен бірге, көркем шығармадағы
трагедиялық ... мен ... ... ... және ... ... адам ... қатысты әлеуметтік-философиялық ойларының
берілуінде айрықша қызмет атқарды. Әдебиеттегі адамдық аспекті бұл жылдары
кеңес мәдениетінің ... ірге ... ... ... бастады.
70-80-жылдар прозасының дамуы ... ... ... ... ... ... ... өнерінің классикалық
жетістіктерін молынан ... соны меже тұту ... ... ... ... ... прозасындағы тың ізденістерге, адам проблемасына
деген гуманистік, жаңашыл көзқарастардың ... әсер ... ... бір
фактор - қоғамдық-саяси жағдай. 60-жылдардан бастап ... ... ... ... кезеңнің тууы шығармашылық еркіндіктің пайда болуына,
дүниежүзілік көркем тәжірибелердің ... ... ... ... жасады.
Соңғы жылдар прозасындағы адам концепциясын айқындау үшін оның тарихи-
мәдени алғышарттарын көрсету маңызды. Өйткені қазақ халқының тарихи-мәдени
даму жолында бұл ... ... ... ... және ... ... ... ойындағы адам мәселесінің тарихына зер салғанда мынадай қарым-
қатынастық жүйелердің ... ... ... адам және ... адам ... адам және ... адам және ... адам және уақыт.
Ежелгі халық дүниетанымында, мифологиялық ойлауында адам мен табиғатты
тұтастық күйде қарастырса, көне әдеби ескерткіштерде адамды жалпы ... ... ... ... бар. Және де бір айта ... ... адам және ... мәселесі алғаш сөз болады. Батыр қолбасшылар
- Тоныкөк, Күлтегін сияқты серкелерді дәріптеу арқылы, ... ... ... - ... ... ... ... танытады.
Ал, адам және қоғам мәселесі Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн сынды түркі
ойшылдарының шығармаларында басты мәселе болып бой ... Бұл ... ... ... талдауға деген ұмтылысты да танимыз.
ХV-ХVІІІ ғасырдағы жыраулар поэзиясы осы қарым-қатынастық ... ... адам және ... ... ... ... ден қояды.
Жыраулар шығармаларындағы адам өмірін кезеңдерге ... ... ... Мұндай тенденция ХІХ ғасырдағы халық ақындарында да жалғасты.
Адамтанудың көркемдік ... ... ... бір ...... кезеңі. Абайдың адам турасындағы ... ... ... ... ... әсері мол болды. Мәселен, ұлы ақынның
адам руханилығы мәселесінде Қожа ... ... ... ... ... ... тұстары көп ұшырасады. Дегенмен, Абай творчествосына айрықша
көңіл ... ... - ... ... жеке ... жеке ... ... қарастырғаны. Ал бұл мәселеге келгенде Шәкәрімнің басты
нысанасы – адамның интеллектуалдық ерекшелігі. ... ... мен ... мәнісіне үңілген шығармаларында адамның ... ... ... ... жасалады.
70-80-жылдар қазақ прозасы адам ... ... және ... ұлттық концепцияларға сай дамытуды көздеді. Біздің ... ... ... ... ... ... адам ... жөніндегі сала-
сала ой-пікірлердің сілемдерін қазіргі қазақ прозасынан көрсетіп, ұлттық
көркем ойдағы қайсыбір тұрақты ... ашу және ... ... ... тану боп ... ... ... табиғат пен адам, табиғат пен қоғам қарым-
қатынастарына ден қоя ... адам және ... ... ... ... ... Мәселен, О.Бөкей шығармаларында табиғат және адам
қарым-қатынасына экологиялық ойлаудың этикалық ... ... ... ... ... ілтипат көрсетуі анық байқалады. Ал адам
және ... ... тек ... ... ... ... ғана ... мүсіндеудегі тарихи сана мәселесі арқылы да көрініс табады. Яғни,
адам онтогенезі, жеке адамның қалыптасу ... ... ... ... ... - ... ... жаңалықтарының бірі. Осы жеке адам
мәселесі, оның ішкі эволюциясы, ... ... ... ... ... нысанасына айналды.
Қазақ прозасы дүниежүзілік көркемдік дамудың құрамдас бөлігі
болғандықтан, ... сөз ... ... ... ... ... процестермен ұштастыра зерттеу бүгінгі таңдағы маңызды
мәселелер қатарында қала ... ... ... ... рухани
проблемаларын көтеруде қазақ қаламгерлері ... ... ... ... ... ... осы ... өркендеуге қосқан
үлестері де ашылып көрсетілуі керек. Қазіргі ... ... ... белгілерінің айқын көрініс ... бұл ... ... ... ... ... ... танытты. Бұл да болса
интеллектуалдық проза ізденістерінің тоқырамағанын, қайта сан ... ... ... ... мәселесі – экзистенциалистік әдебиеттің орталық мәселесі, басты
нысанасы болды. Адам ... кім, оның ... ... ... адам ... ... не, адам ... болуы мүмкін бе, адамның
болашағы не күйде болмақ, адамның тарихпен қатынасының сыры неде? - ... ... ... ... ... еңбектерінде
және көркем туындыларында ... ... ... ... ... адам мен ... әлемнің қайшылығы,
бөтендігі, адам мен ... ... ... абсурдтығы
мәселесіне де көп орын беріледі. ... ... ... ... О. Бөкейдің “Қар қызы”, “Өз отыңды ... Ә. ... ... ... Ә. ... ... сынды шығармаларындағы
әлеуметтік-философиялық пікірлерді талдау үстінде ашылды. 70-80-жылдары
қазақ ... ... ... ... ... ... ... мысалында зерттелді.
Адам феноменінің түрлі аспектілерін ... ... ... экзистенциалистердің күрделі концепцияларының бірі, іргелі
философиялық ұғым - жатсынуға да ... ... ... Адамның қоғамнан, оның
салаларынан, өз-өзінен жатсынуы мәселесі кейінгі жылдар прозасында тереңдей
қамтылды. Зерттеу жұмысы барысында ... ... ... ... деңгейі мен түрлері анықталды.
Адамның адамнан жатсынуы әсіресе, ... ... ... “Күй” (Ә.Кекілбаев), “Өз отыңды өшірме” (О.Бөкей) шығармаларында
терең айшықталды. Бұған философиялық тұрғыдан келген суреткерлер ... ... ... ... әлем және ... ... онтологиялық
проблемаға назар аударды. Ал О.Бөкейдің “Мұзтау”, “Атау-кере”, Д.Исабеков-
тың “Қарғын”, Ә.Таразидің “Тасжарған” шығармаларында қоғам мен ... ... ... ауқымды мәселе болғандығын көреміз.
Қысқасы, 70-80-жылдар прозасының идеялық-эстетикалық жүйесінде жатсыну ... бір ... ... ... табиғатына уақыт ағымы мен қоғамдағы ірі өзгерістердің тигізер
әсер-ықпалы айрықша. Адам қоғамнан сырт ... ... ... Сондықтан да
адамның рухани-психологиялық болмысын дәуір ерекшелігіне сай бағамдау
арқылы біз ... ... ... ... тарихи тұлғасына баға бере
аламыз. Осы қомақты мәселені ... ... ... және ... ... ... жан-жақты сөз етуге тырыстық.
Әдебиеттегі замандас бейнесі – тарихи-эстетикалық категория. ... ... ... сөз ету ... – қазіргі дәуір тынысымен біте
қайнасқан тарихи деректі адамды, яғни ... ... ... ... ... ... зерттеу деген сөз. Адамның жеке басында жүріп
жататын мінездік өзгешеліктерді, ішкі ... ... ... ... ... қатынастардың жиынтық бейнесін дарыту, сөйтіп барып
ортақ әлеуметтік ... ... ... ... та байқалмай қалмайды.
Адам - қоғамдық та, рухани да құбылыс. Қоғамның дамуындағы өзгерістер адам
санасына ықпал ... ... Сол ... ... қоғамдық қыры мен
индивид ретіндегі жеке психологиясы бір-біріне тәуелді қарастырылады.
70-80-жылдар прозасында ... ... және адам ... ... ізденістер көрінді. Зымыран заман үрдісі адамның рухани
дүниесіне, ойлау ... ... мен ... ... әсер ... Осы
мәселені де қамтып кеткен О. Бөкей “Жетім бота”, “Өз ... ... ... ... “Тасжарған”, “Кен” роман-повестерінде Уақыт
және ... ... ... ... ... ... мен ... рухани
кейпін бейнелеуге қадамдар жасайды. Қоғам қозғалысындағы жаңаша үрдістердің
қалыптасуы мен характер ... ... ... ала ... ... ... эволюцияға мән береді.
Сондықтан да, ғылыми-техникалық қарыштау дәуірі болған қазіргі ... ... мен ... тигізіп жатқан әсерін әдебиет кейіпкерлері
арқылы ... ... ... ... ... ... алып
келді. Адамның болашағы жөнінде алаңдау ... ... ... анағұрлым мол көрінуіне себеп болды.
Адамды айтқаннан кейін ... ... ... ... ... ... әдебиеттің мәңгілік тақырыбы ретінде қашан
да өз маңызын жойған жоқ. Соңғы жылдар ширегіндегі әдеби процестің тағы ... - ... бұл ... ... ... ең ... ... көтеретіндігі. Суреткерлер қоғамдағы типтік шындықтарды ашып
көрсетуде, әлеуметтік-этикалық ... ... ... ... да
мүмкіндіктерін ескерді. Бұл орайда Д.Исабековтың (Ақыр «аштан наурызға
дейін), (Талахан-186), (Ескеткіш), ... ... ... т.б. ... ... ... – қоғамның рухани ахуалы,
адамгершілік деңгейі. Жазушылар Б.Майлин, Ғ.Мүсіреповтер ... ... ... орнын ескере отырып, өз қоғамындағы кездесіп жататын ... ... ... ... ... біздің қоғамның дертіне айналған
тоғышарлық, оның түрліше көрінісі суреткерлердің адамгершілік-гуманистік
ізденістеріне сай сыншылдық позицияны нығайтты.
Шығармашылықтары ... ... ... өз ... - ... деген, ондағы салт пен ... ... ... мен ... ... ... принциптерге жақындамайтын тұстарына деген
үлкен келіспеушілігін батыл танытып отырды. Кейіпкерлердің ішкі ... ... ... ... ... ... ... замандастар тұлғасындағы түрлі мінездердің түпкі ... ... ... ... 70-80-жылдар прозасы көркемдік жағынан дамудың
соны белгілерін көрсетті. Бұл кезеңдегі әдебиет өзінің негізгі ... ... оның ... толы табиғатын шынайы көрсетуге барынша күш
салды. Өзіне дейінгі әдебиеттік дәстүрдің ең озық үлгілерін бойына ... тың ... ... Бұл ... мен ... ... тарихи-саяси, әлеуметтік-психологиялық алғышарттар болды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Базарбаев М. ... ... ... ... ... 1997. - 504
б.
2. Бердібаев Р. Сол бір жылдарда.//Жұлдыз, № 5-6,1995. -Б.118-140.
3. Фролов И.Т. Перспективы человека. Опыт ... ... ... ... - Москва: Политиздат, 1979. - 336
с.
4. Кекілбаев Ә. Кемелдік. //Уақыт және ... ... - ... ... 1984. -Б. ... ... Қ. Ж.Аймауытов романдарындағы тұлға концепциясы.
Филология ғылымдарының кандидаты ғыл. ... алу ... ... ... 1997. –157 ... ... З. ... Әдеби толғаныстар мен талдаулар. - Алматы:
Жазушы, 1977. - 380 б.
7. Рахымжанов Т. ... ... ... ... ... ғыл.
докторы ғыл. дәрежесін алу үшін дайындалған дисс-я. ... ... 362 ... Хамзеева Б. Қазақ халқының қоғамдық ой дамуындағы адам проблемасы.
Философия ғыл. канд. ғыл. дәр. алу үшін ... ... ... 1996. -27 б., ... Н. Қазақ
философиясындағы адам мәселесі. Философия ғыл. докторы ғыл. дәр.
алу үшін дайынд. дисс-ның авторефераты. -Алматы, 1988. - 36 ... ... Д. С. ... в ... ... ... - Москва: Наука,
1970. - 180 с.
10. Померанцева Е.С. Введение. //Концепция человека в ... 1980-е ... ... ... - ... ИНИОН АН СССР,
1990. -С. 5-15.
11. Қирабаев С. Екі ... ... ... Т.2. - ... ... - 544 ... ... Р. Екі томдық шығармалар жинағы. Т.2. -Алматы: Жазушы,
1991. - 576 б.
13. Кекілбаев Ә. ... ...... адал. //Жалын, 1989, №6.
–Б.21-26.
14. Әуезов М. Әр жылдар ... ... 1959. -555 ... Ысқақбай М. Шығарма шырайы - шындық. - Алматы: Рауан, 1994. - ... ... Ә., ... ... қарай бет бұрсақ. –Алматы: Қазақ
унив-ті, 1992. –160 б.
17. Лосев А. Философия. Мифология. Культура. - ... ... - 524 ... ... Ә. Екі ... таңдамалы шығармалар. Т.1: Роман ... - ... ... 1989. - 400 ... ... Б. ...... жаңашыл арна. //Уақыт және
қаламгер: әдеби сын. 7-кітап. - Алматы: ... 1980. -Б. ... ... Г.А. ... мир ... прозы. – Москва: Наука,
1983. - 191 с.
21. Есембеков Т. ... ... ... ... прозе. Автореферат дисс-ии на соиск. ... ... ... ... ... 1998. - 47 ... Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік: Сын мақалалар, портреттер
эссе. - Алматы: ... 1993. - 624 ... ... В. Адам жаны - ... ... ... ... Б. Сарбалаев). - Алматы: Жалын, 1980. -Б. 36-40.
24. Сигуа С. Миф и ... ... ... ... - ... 1984. –- 336 ... ... А. Әдебиетте тоқырау болды ма? //Уақыт және қаламгер:
Әдеби-сын мақалалар. - ... ... 1990. -Б. ... Дәстүр және жаңашылдық. - Алматы: Ғылым, 1980. - 367 ... ... Қ. ... ... ... мәселелері және Абай
поэзиясының тілі. Т.2. - ... ... 1960. - 364 ... Поспелов Г. Н. Вопросы методологии и поэтики. - ... ... ... 1983. - 336 ... Ахметов З. О своеобразии казахского литературного процесса начала
ХХ в. //Известия АН РК. Филологическая серия. Алматы, 1990. ... ... Б. ... ... ... ... //Дәстүр және
жаңашылдық. - Алматы: Ғылым, 1980.Б. 278-314.
31. Бушмин А.С. Преемственность в развитий литературы. - ... 1975. - 159 с., ... М.Б. ... индивидуалность
писателя и развитие литературы. - Москва: Сов. пис., 1975. - ... ... Ж. ... ... ... әңгімелер, пьесалар.
(Құраст. М. Атымов, Қ. Керейқұлов). - Алматы: Жазушы, 1989. - 560
б.
33. Тарази Ә. Қорқау жұлдыз: ... мен ... - ... ... - 288 б.
34. Исмакова А.С. Казахская художественная проза. Поэтика, жанр,
стиль (начала ХХ века и ... - ... ... 1998. ... ... Карлова О. Радостное бесчувствие. Сибирский случай. //Вопросы
литературы. Москва, 1992, №2, -С.171-183.
36. Кәкішев Т. Тұсаулы ой ... ... №6, 1993. -Б. ... ... Е. ... жизни” как формула реальности. //Вопросы
литературы. Москва, 1992, №2. -С. ... ... Т. Үш ... Әдеби сын. -Алматы: Жазушы, 1997. -196 б.
39. Бочаров А. Литература и время. - Москва: Худ. лит., 1988. - 383 ... ... А.Г. ... ... в ... ... ... человека в современной литературе. 1980-е годы. -
Москва: ИНИОН АН СССР, 1990. – ... ... В.И. ... и ... ... ... и его формы. - Москва: Политиздат, 1986. -С. 211-228.
42. Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. Әдеби-сын зерттеулер. - ... 1969. - 444 ... ... С. ... ... прозасы. -Алматы: Ғылым, 1984. -272
б.
44. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының ... - ... Ана ... - 288 ... ... Р. ... ... (жанрлық және стадиялық мәселелер). -
Алматы: Ғылым, 1982. - 232 б.
46. Хамзеева Б. Қазақ халқының ... ой ... адам ... ғыл. ... ғыл. дәр. алу үшін ... ... Алматы, 1996. - 27 б.
47. Жолдасбеков М. Асыл арналар: ... ...... 1986. - 328 ... ... Н. ... дәуір әдебиеті. - Алматы: Ана тілі, 1991. -
264 б.
49. Мағауин М. ... ... ... ... - Алматы: Жазушы,
1991. - 432 б.
50. Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық. Т.1. - Алматы: Жазушы, 1989. - ... ... Н.А. ... и ... ... ... Москва, 1989,
№2. -С. 143-162.
52. Иванов В.В. И дышет почва и ... ... ... ... 1988, 1
июнь. №22.
53. Мигдал А.Б. Что я читаю сегодня: Ответ на ... ... ... 1989, 4 янв. ... ... Б. Идея және ... ... және қаламгер: Әдеби сын. 7-
кітап. - Алматы: Жазушы, 1980. -Б. 229-237.
55. Елеукенов Ш. Замандас ... ... сын. - ... ... ... 300 б.
56. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Т.1: Повестер. - ... 1994. - 496 ... ... Р.А., Мостопоненко А.М. О некоторых проблемах взаимосвязей
философии и ... ... ... и ... - ... 1978. –С. ... Хамзин М. 60-80-інші жылдардағы қазақ романының стилі мен
типологиясы. Филол. ғыл. докторы ғыл. дәр. алу үшін ... ... ... 1997. - 339 ... ... В.И. Литература начало 80-х годов. //История ... ... 40-80-е ... ... для ... пед.
институтов. 2-е изд. - Москва: Просвещение, 1983. -С. 490-509.
60. Распутин В. Быть самим собой //Вопросы литературы. ... ... -С. ... ... Д. Екі ... таңдамалы шығармалар. Т.2: Роман, повестер,
әңгімелер. - Алматы: Жазушы, 1993. - 496 б.
62. Қаратаев М. ... ... ... және жаңашылдық
диалектикасы. //Дәстүр және жаңашылдық. - Алматы: Ғылым, 1980. -Б.
4-25.
63. Асылбеков С. ... ... ... ... ... (1970-1989
ж.ж.). Филол. ғыл. канд. ғыл. дәр. алу үшін ... ... ... 1997. - 27 ... Бернштейн А. Эпос обновления жизни. - Москва: Сов. пис., 1982. -
343 б.
65. Бөкеев О. Өз отыңды өшірме. - ... ... – 384 ... ... Қ. ... ... күрмеуі. //Уақыт және қаламгер: Әдеби
сын. - Алматы: Жазушы, 1986. -Б. 13-22.
67. Тоқбергенов Т. Қос ... ... мен ...... 1981. - 284 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Коммерциялық банктердің операциялары мен қызметтері26 бет
Қаржы саясаты нарықтық экономикада әлеуметтік- экономикалық мәселелерді шешуші процесс7 бет
Қатты денелер жайлы43 бет
Еліміздің экологиялық проблемалары11 бет
Арал теңізінің экологиялық мәселелері3 бет
Аралдың экологиялық жағдайы10 бет
Жапония мемлекетінің саяси-экономикалық дамуы9 бет
Табиғат қорғаудың қазіргі кездегі проблемалары5 бет
Топырақтың түйіртпектілігі7 бет
Цунами6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь