Қазақ әдебиттану ғылымында көне түркі ескерткіштерінің әдеби тұрғыдан зерттелуі

Мазмұны

Кіріспе 6
1 Ежелгі дәуірдегі әдеби мұралар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.1 Көне әдебиеттің жиналуы мен зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.2 Ежелгі жырлардың батырлар жырымен сабақтастығы ... ... ... ... ... ... .25
2 Көне түркі жазба ескерткіштерінің әдеби маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
2.1 Көне түркі ескерткіштерінің көркемдік сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
2.2 Ежелгі жырлардың сюжеті мен композициясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43
2.3 Көне түркі туындыларының көркемдік ерекшелігі және қазақ
эпосымен ұқсастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46
2.4 Көне түркі жырларындағы дәстүр жалғастығы мен сабақтастық ... ... 58
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ елінің тәуелсіздік алуы ұлттық әдебиетіміздің ақтаңдақ беттерін қайта қарап, кемшін тұстарымызды толықтыруға толық мүмкіндік туғызды. Ұлттық әдебиетіміз өзінің бастау-бұлағын біздің дәуірімізден бұрынғы VІІ ғасырдан бастайтын деректерді ғылыми айналымға енгізіп жатан тұста, түркі халықтарының алғашқы жазу-сызу мәдениетінің бірден-бір биік өлшемі – Орхон-Енисей ескерткіштерін көркемдік-эстетикалық тұрғыдан талдап, бағалаудың маңызы зор.
Жазу – адамзат ақыл-ойы мен ұшқыр қиялының жемісі, биік мәдениеттіліктің белгісі. Олай болса, түркі халықтарының әлемдік мәдениеттен ойып орын алатын асыл қазынасы – көне түркі ескерткіштері немесе Орхон-Енисей ескерткіштері аталып келе жатқан руникалық жазулар. Бүгінгі таңда көне түркі ескерткіштері аталып келе жатқан сына жазулар түбегейлі зерттеліп, толыққанды ғылыми жүйеге түсті деп айта алмаймыз.
Сөз жоқ, көне түркі ескерткіштері алғаш белгілі болған мерзімнен бергі екі ғасырға жуық уақытта аталмыш мұраларды зерттеу ісіне Г.Гейкель, Д.Мессершмидт, Ф.Страленберг, Г.Спасский, Н.Ядринцев, В.Томсен, В.Радлов, П.Мелиоранский, Г.Рамстедт, Наджип Асим, В.Бартольд т.б. шетел ғалымдарынан бастап, М.Әуезов, С.Аманжолов, Ғ.Мұсабаев, Ғ.Айдаров, А.Аманжолов, М.Жолдасбеков, Қ.Сартқожаұлы сияқты отандық ғалымдар өлшеусіз еңбек сіңірді.
Бұған қарап, көне түркі ескерткіштері түбегейлі зерттеліп бітті деген ой тумауы керек. Керісінше, осынау ғалымдар еңбегін бір жүйеге түсіріп, кешенді зерттеуге жол ашатын мезгіл туды. Аталмыш тақырыптың өзектілігі де осыдан туындайды. Ал біздің негізгі мақсатымыз – соңғы кездері ұйғыр ғалымдары айтып жүрген көне түркі ескерткіштерінің әдеби сипатына күмән келтірушілік пікірлерге тосқауыл қою, көне түркі ескерткіштерінің түркі халықтарының тарихи-көркем туындысы болып қала беретіндігін дәлелдей түсу.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ көркем әдебиетінің тууы, пайда болуы соңғы бір-екі ғасырдың немесе қазақтың жеке өз алдына халық, ұлт болып қалыптасуы кезеңінен ғана басталмайтыны халқымыздың оқыған, зиялы азаматтарына белгілі болса да, халқымыздың тарихи санасын, ұлттық қадыр-қасиеті мен салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын түпкілікті жоюға бағытталған отаршылдық саясаттағы іс-әрекеттер әдебиетіміздің тарихын оның бастау көздерімен байланыстыра зерттеп, шынайы, тиянақты танып-білуімізге кері әсерін тигізіп келгені қазіргі кезде айқындала түсті.
Орхон ескерткіштерін танып білуде ХІХ ғасырдың соңындағы В.Т.Томсеннің, В.В.Радловтың құпия жазулардың сырын ашуы мен аудармалары, әдеби сипаты жөніндегі пікірлері маңызды еңбектер болғаны тарихтан мәлім.
Еуразияның ұланғайыр кеңістігінен көптеген көне түркі жазба
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы: Қазмемкөркем әдебиет баспасы, 1962. – 426 б.
2 Жұртбай Т. Қолжазбаларды қор қылмайық // Жалын, 2004, №2. Б.7-9.
3 Мырзахметұлы М. Тараз ой-толғаныстары. – Түркістан. – 2005. – 238 б.
4 Сартқожаұлы Қаржаубай. Орхон мұралары. 1-кітап. – Астана: Күлтегін, 2003. – 392 б.
5 Айдаров Ғ. Орхон ескерткіштерінің тексі. – Алматы: Ғылым, 1990. –220 б.
6 Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, 1986. – 352 б.
7 Өмірәлиев Қ. VІІІ-ХІІ ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері.– Алматы: Мектеп, 1984. – 127 б.
8 Жолдасбеков М., Сартқожаұлы Қ. Орхон ескерткішінің толық Атласы. – Астана: Күлтегін, 2005. – 360 б.
9 Бердібай Р. Бес томдық шығармалар жинағы. Эпос – ел қазынасы. – Алматы: Қазығұрт, 2005. – Бірінші том. – 464 б.
10 Қоңыратбай Т. Түркі қағанаты кезіндегі фольклор (VІ-VІІІ ғ.ғ.) // Түркология. – 2004. – № 4. – Б. 44-46.
11 Бердібаев Р. Кәусар бұлақ. – Алматы: Жазушы, 1989. – 360 б.
12 Далгат У. Фольклор и литература народов Дагестана. – М.: Изд-во Восточной литературы, 1962. – 207 с.
13 Далгат У.Б. Литература и фольклор. – М.: Наука, 1981. – 303 с.
14 Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиетi. –Алматы: Санат, 1997. –368 б.
15 Медриш Д.Н. Литература и фольклорная традиция: Вопроси поэтики. – Саратов: Изда-во Саратовского университета, 1980. – 296 с.
16 Каскабасов С. О типах и формах взаимодействии казахской литературы и фольклора // Известия АН КазССР. Серия филологическая. – 1984. – № 3. – С. 19-24.
17 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1997. – 368 б.
18 Бердібаев Р. Көне түркі әдебиетіндегі көркемдік дәстүр жалғастығы // Түркология. – 2003. – № 1. – Б. 75-84.
19 Келімбетов Н. Ежелгі әдеби жәдігерліктер. – Астана: Фолиант, 2004. – 480 б.
20 Қоңыратбай Т. Ел мұрасы. – Алматы: МерСал, 2003. – 356 б.
21 Мелетинский Е.М. О генезисе и путях дифференциации эпических жанров // Русский фольклор, Т.5. – М.-Л.: Изда-во Акад. Наук СССР, 1960. – 471 с.
22 Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. – Алматы: Ғылым, 1993. – 296 б.
23 Ыбыраев Ш. Қазақтың мифтері мен мифтік аңыздары туралы // Кітапта Қазақтың мифтік әңгімелері. Құрастыр.: Ыбыраев Ш., Әуесбаева П. – Алматы: Ғылым, 2002. – 320 б.
24 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. – 272 б.
25 Валиханов Ч.Ч. Собр. соч. в 5-ти т. – Алма-Ата: 1961, Т. І. – 480 с.
26 Қасқабасов С. Тұтастану – фольклор поэтикасының заңдылығы // Қазақ фольклорының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 2001. – Б.8-62.
27 Цепон В.Д. Шакабпа. Тибет: Политическая история. – С-Петербург: Изда-во Нартанг, 2003. – 428.
28 Төлеубаев Ә.Т. Ғұндар мемлекеті – түркі мемлекеттігінің бастауы // Байырғы түркі өркениеті: Жазба ескерткіштер. – Алматы: Ғылым, 2001. – 584 б.
29 Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің бастаулары. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 256 б.
30 Батырлар жыры. – Алматы: Жазушы, 1986. – Бірінші том. – 264 б.
31 Манас. Қырғыз халқының батырлық дастаны. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас. 1961. – Бірінші кітап. – 274 б.
32 Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. – Астана: Елорда, 2001. –224 б.
33 Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 280 б.
34 Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, 1990. –351 б. Күлтегін. Тоныкөк. – Алматы: Өлке, 2001. – 144 б.
35 Рахымов Б. Тарихи жырлардағы түрік шежіресі. Екінші халықаралық түркология конгресі // Қазіргі заманғы түркология: теориясы, практикасы және алдағы міндеттері. – Түркістан: Тұран, 2006. – Б.31-35. – 512 б.
36 Батырлар жыры. – Алматы: Жазушы, 1986. – Екінші том. – 288 б.
37 Щербак А.М. Соотношения аллитераций и рифми в тюркском стихосложении. Народы Азии и Африки. 1961. – № 2. – C. 142-153.
38 Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Ғұндар. – Алматы: Білім, 1994. – 480 б.
39 Марғұлан Ә.Х. Қазақстан халықтары мен тайпаларының VІ-ХІІ ғасырлардағы мәдениеті. Қазақ ССР тарихы. – Алматы: Қазақ мемлекеттік баспасы, 1957. – І т. – Б. 85-122. – 640 б.
40 Әуезов М. Шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1969. – 11-том. – 534 б.
41 Марғұлан Ә.Х. Қазақстан халықтары мен тайпаларының VІ-ХІІ ғасырлардағы мәдениеті. Қазақ ССР тарихы. – Алматы: Қазақ мемлекеттік баспасы, 1957. – І т. – Б. 85-122. – 640 б.
42 Стеблева И.В. Поэзия тюрков VІ-ХІІ веков. – М.: Раритет, 1993. – 167 с.
43 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 288 б.
44 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1997. – 928 б.
45 Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы. – Алматы: Санат, 1996. – 128 б.
46 Тебегенов Т. Халық ақындары шығармаларындағы әдебиет пен фольклор дәстүрі. – Алматы: Білім, 2001. – 332 б.
47 Әдебиетттану терминдерінің сөздігі. Құрастырған З.Ахметов: – Алматы: Ана тілі, 1996. – 384 б.
48 Дәдебаев Ж. Ежелгі әдебиет және халық танымы // Қазақ әдебиеті: ежелгі дәуір. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – Б. 5-11.
49 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. – 268 б.
50 Эрнст Добельхофер. Знаки и чудеса. –Москва: Наука, 1963. –413 с.
51 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1-кітап: Оқу құралы. –Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 467 б.
52 Закенұлы Т. Қытайдағы түркітану мәселелері // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер (Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары, Астана қаласы, 2001 жылғы 18-19 мамыр). –Алматы, 2001. Б.105-112.
53 Байназарова Г. Қасиетті түркі елі. –Алматы: Өнер, 1994. –96 б.
54 Сартқожаұлы Қ. Байырғы түркі мұраларының зерттелу проблемалары: өткені, бүгіні, ертеңі // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер (Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары, Астана қаласы, 2001 жылғы 18-19 мамыр). –Алматы, 2001. Б.112-119.
55 Нұрғали А. Қазақ ілкі тектерінің дәстүрлі мәдениеті. –Алматы: Атамұра, 2000. –168 б.
56 Веселовский А.Н. Историческая поэтика. –Москва, Высш. Шк., 1989. –406 с.
57 Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. –Алматы: ҚМКӘБ, 1958. –394 б.
58 Әміров Р., Әмірова Ж. Көне жазба ескерткіштері. – Алматы: Рауан, 1995. –48 б.
59 Бабатайұлы Д. Замана сазы. –Алматы: Жазушы, 1991. –160 б.
60 Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы.–Алматы: Жазушы, 1995. – 237 б.
61 Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі. – Алматы: Хант, 1997. – 3-том. – 600 б.
62 Жеті ғасыр жырлайды: Екі томдық. –Алматы: Жазушы, 2004. –528 б.
63 Жұмабаев М. Шығармалары. –Алматы: Жазушы,1989. –480 б.
64 Қожа Ахмет Иассауи. Хикметтер. –Алматы: Дайк-Пресс, 2000. –208 б.
65 Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. –Алматы: Жазушы, 1980. –312 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе
6
1 ... ... ... Көне ... ... ... ... жырлардың ... ... Көне ... ... ... ... Көне ... ... ... ... жырлардың ... ... Көне ... ... ... ... және қазақ
4. ... Көне ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... алуы ұлттық
әдебиетіміздің ақтаңдақ беттерін қайта ... ... ... ... ... ... Ұлттық әдебиетіміз өзінің бастау-
бұлағын ... ... ... VІІ ғасырдан бастайтын деректерді
ғылыми айналымға енгізіп жатан тұста, түркі ... ... ... ... биік ...... ... көркемдік-
эстетикалық тұрғыдан талдап, бағалаудың маңызы зор.
Жазу – адамзат ақыл-ойы мен ұшқыр қиялының жемісі, биік ... Олай ... ... ... әлемдік мәдениеттен ойып орын
алатын асыл қазынасы – көне ... ... ... ... ... келе ... ... жазулар. Бүгінгі таңда көне
түркі ескерткіштері аталып келе жатқан сына ... ... ... ... ... түсті деп айта алмаймыз.
Сөз жоқ, көне түркі ескерткіштері алғаш белгілі болған мерзімнен ... ... жуық ... ... ... ... ... Г.Гейкель,
Д.Мессершмидт, Ф.Страленберг, Г.Спасский, Н.Ядринцев, В.Томсен, В.Радлов,
П.Мелиоранский, Г.Рамстедт, Наджип Асим, В.Бартольд т.б. ... ... ... ... Ғ.Мұсабаев, Ғ.Айдаров, А.Аманжолов,
М.Жолдасбеков, Қ.Сартқожаұлы ... ... ... ... еңбек
сіңірді.
Бұған қарап, көне түркі ескерткіштері түбегейлі зерттеліп бітті ... ... ... ... ... ... ... бір жүйеге түсіріп,
кешенді зерттеуге жол ашатын мезгіл туды. Аталмыш тақырыптың өзектілігі де
осыдан ... Ал ... ... ...... кездері ұйғыр
ғалымдары айтып жүрген көне түркі ... ... ... ... пікірлерге тосқауыл қою, көне түркі ескерткіштерінің түркі
халықтарының тарихи-көркем туындысы болып қала ... ... ... ... ... Қазақ көркем әдебиетінің тууы, пайда болуы
соңғы бір-екі ғасырдың немесе қазақтың жеке өз ... ... ұлт ... ... ғана басталмайтыны халқымыздың оқыған, ... ... ... да, ... ... ... ... қадыр-
қасиеті мен салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын түпкілікті ... ... ... ... ... ... оның бастау
көздерімен байланыстыра зерттеп, шынайы, тиянақты танып-білуімізге кері
әсерін тигізіп келгені қазіргі ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың соңындағы В.Т.Томсеннің,
В.В.Радловтың құпия жазулардың сырын ашуы мен аудармалары, әдеби сипаты
жөніндегі ... ... ... болғаны тарихтан мәлім.
Еуразияның ұланғайыр кеңістігінен көптеген көне ... ... ... ... ... ... ... жанрлық ерекшеліктерін, түрлерін анықтаумен қатар, олардың
фольклорлық қырларын айқындау міндеттерін ... ... ... ... ... жанры, ондағы фольклорға тән
белгілердің көріністері жөнінде ... ... ... ХІХ ... мен XX ... ... ... баспасөз беттері мен мұрағат
деректерінде кездеседі. Кезінде Ф.Корш, ... ... ... ... да ... жазба ескерткіштерінің әдеби сипатына
назар аударып, оларда фольклормен ұқсас ... ... бар ... ... ... қажеттігі туралы ой-пікірлерін білдірген екен.
Орхон жазбаларының құпия сыры ашылып оқылған ... ХХ ... ... ... ... зерттеген ғалымдардың еңбектерінде олар
тілдік, тарихи мұра ретінде ғана қарастырылып, әдеби ... ... ... ... ... мән берілмегендігін көреміз.
Орхон ескерткіштерінің фольклорлық сипаты алғаш аңғарып, ол ... ... ... да қазақ ғалымдары болды. Кезінде ғұлама ғалым
академиктер Ә.Марғұлан, М.Әуезовтер олардың эпостық ... ... ... ... ... ... бірқатар келелі, ойланатын
мәселелерге қозғау салып қана қоймай, Орхон ескерткіштерінің қадір-қасиетін
бағалауда да айрықша маңызды болды.
М.Әуезовтің: «...бұл күнге дейін ... тіл ... ... зерттеп жүр. Соған қоса ол фольклордың мейлінше көне үлгілерінің
ескерткіштері емес пе? Сол жазуларда ... ... ... да ... желісі бар ғой» деп [1, 143] ... ... тән ... ... кеңес түркітану ғылымында жаңа ізденістерге жетекші
ой салды деп ... ... Бұл ... ... жазбаларының
фольклорлық сипатын айқындауда әлі де маңызы артпаса, мәнін жойған жоқ.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Түркі қағанаты ... ... ... жазба ескерткіштер тілдік, көркем әдебиет тұрғысынан біршама
зерттелгенмен, ... ... оның ... ... ... сабақтастығы арнайы зерттеу нысаны болған жоқ.
Жұмысымыздың негізгі ... ... ... дәуіріндегі жазба әдеби
ескерткіштер (Орхон ... мен ... ... ... ... ... айқындау арқылы фольклор мен жазба
әдебиеттің бір-бірімен үнемі ... ... ... ... ... ... ... анықтау болмақ. Сонымен қатар көне ... ... ... да бір ізге ... ... ... саралау негізгі мақсаттан туындайтын міндеттер
болып табылады.
Түркі қағанаты дәуіріндегі фольклорлық ... ... ... сол ... жеткен ескерткіштер мен жазбалардан, әдебиет
үлгілерінен іздеуге тура келеді. Әдеби шығармаларда авторлардың ... дәл сол ... ... өзгерістерге түсіретіндері де ескеріле
отырып, Орхон жазбаларындағы фольклорлық жанрлар, мотивтер, ... ... ... алынды.
Әр жылдары түрколог ғалымдар өткізіп келе жатқан халықаралық ... ... бұл ... ... мен ... ... ... мақсат-міндеттерді айқындап келеді. Соның бір дәлелі
Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай ... ... ... ... өркениеті: жазба ескерткіштер» атты халықаралық
ғылыми-теориялық конференция. Бұл конференцияда көне ... ... ... ... ... алдағы зерттеу нысанасы
айқындалды. Конференция барысындағы ең үлкен жетістік ретінде көне ... ... ең ұлы ... әрі ең көлемді сына жазу – Күлтегін ... ... ... ... дер ... Көне түркі дәуірінде
жасалған жазба мұраларымыздың көпшілігі тас бетіне ... ... ... бөлігінің елімізден тыс сырт мемлекеттерде сақталып келе
жатқандығын ескерсек, отандық ... үшін көне ... ... күрделілігі айқындала түседі. Соған қарамастан, бұл саладағы
ізденістер толастаған емес. Жыл сайын көне түркі ... ... ... үшін арнайы мемлекеттік деңгейде ғылыми экспедициялар құрылып,
зерттеу жұмыстарымен шұғылдануда. Оған дәлел – 2003 ... ... ... ... ... 5 ... созылған У сай өңірінен
табылған 15000 жуық ... ... ... Осы ... дейінгі кезеңдерде жазылған
зерттеу еңбектерде Орхон ескерткіштері тарихи, тілдік ... ... ... ... қарастырылғанымен оның фольклорлық дәстүрмен байланысы,
олардың өзара сабақтастық қырлары арнайы ... ... ... еткен
зерттеу нысаны болмағандықтан, бұл мәселе зерттеу еңбегімізде көптеген
деректер, талдау-саралау негізінде ... сөз ... ... ... ... қарағанда әлемдегі барлық көне
түркі ескерткіштерінің саны – ... ... ... Осы тұста ғалым
Т.Жұртбайдың: «....дүние жүзінде 16 ... ... ... жазуының
ескерткіштері бар. Соның 8 мыңы Ресейде, 7-8 мыңдайы ... Ал біз ... 30-40 ... ... ... ... Парижде, Лондонда бар. Ал
Қытайдағысының есебі жоқ. Солардың ... неге ... Тым ... ... бір ... ... шығар болсақ, керемет тарихи ... еді. ... ... тарихымыздың беті ашылар еді» [2, 9] – деген
пікірі де қаперде жүрген көп ... ... ... Олай ... ... алдында осынау мол мұраның ғылыми жүйелі сипаттамасын жасау,
ғылыми қауымға таныстыру сияқты ... ... ... ... ... нысаны. Жоғарыдағы мәселелерді ескере келіп, «Орхон-Енисей
ескерткіштерінің көркемдік сипаты» деген ... ... ... ... алып отырмыз.
Зерттеудің ғылыми, теориялық және әдістемелік негіздері. Диплом жұмысын
жазу барысында әдебиет теориясы мен фольклортану туралы ... ... ... пен ... өзара байланысы, бір-біріне әсері,
Орхон жазбаларының ... ... ... әдеби сипаты, фольклорлық
туындылармен ... ... ... ... ... ... ... Б.Кенжебаев, З.Қабдолов, З.Ахметов, Ә.Қоңыратбаев,
М.Ғабдуллин, Р.Бердібай, ... ... ... ... Қ.Сартқожаұлы, А.Қыраубайқызы, Н.Келімбетов,
Х.Сүйіншәлиев, М.Мырзахметұлы, Ж.Дәдебаев, Т.Қоңыратбай, ... ... және ... ... ... ... мен ... басшылыққа алынды. Сонымен қатар фольклорлық
туындылардың ... ... ... ... мен ... ... оның ... туындыларға қатысы жөніндегі әр
кезеңдерде орыс тілінде баспа жүзін көрген шетел ... ... ... Д.Н.Медриш, Л.Н.Гумилев, С.Е.Малов,
С.Ю.Неклюдов, ... ... ... ... ... ... И.В.Кормушин, Н.Рахмонов, А.Бомбачи,
т.б. ғалымдардың ғылыми-зерттеу еңбектері, ... мен ... ... және ... ... ... ... тұстарда пайдаланылды.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Жұмыста салыстыру, жүйелеу, жинақтау,
әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмыс ... ... және ... ... мен ... ... тұрады.
1 Ежелгі дәуірдегі әдеби мұралар
1.1 Көне әдебиеттің жиналуы мен зерттелуі
2400 жылдан астам шамасындай тарихы бар жазба ... ... ... ... ... 300 жылдай уақыт
болса да, оларды елімізде тиянақты зерттеуге бет бұру мен оқу орындарында
оқытыла ... ... ... ... ғана ... ... Бұл бір ... қарағанда аз уақыт та емес, әрине.
Түркі халықтарына ... ... ... ... рухани мұраларды
танып-білу, зерттеу мақсатындағы іргелі жұмыстардың жүргізілуі еліміздің
тәуелсіздік алуымен тікелей ... ... ... ҚР ... және ... ... академиясы Әдебиет және өнер институтының ... ... ... он ... ... ... мен ежелгі
дәуірлерден бастап қазіргі дәуіріміздегі әдебиетке дейінгі көркем әдебиет
үлгілерін қамтитын жиырма томдық ... ... ... атпен жарық
көріп жатқан еңбектер де әдебиет тарихы ... ... ... ... ... ... дәуірінде туған әдеби жазба ескерткіштер қазіргі кезде
бізге белгілі болғандарынан әлдеқайда көп болуы ... ... Ол ... ... ... да материалдарға жазылған үлгілері болғандығын
көрсететін тарихи деректерді ғалымдар М.Мырзахмет [3, 196], С.Қаржаубай [4,
46] көрсетіп ... ... ... тілін тереңірек танып білуде белгілі ғалым, тіл
маманы Ғ.Айдаровтың арнайы зерттеу еңбектерінің маңызы аз ... [5, ... ... ... ... ... тіліне М.Жолдасбеков [6],
Қ.Өмірәлиев [7], Ғ.Айдаров ... ... ... мен ... ... ... ... жасаған поэзиялық аудармасы, М.Жолдасбековтің «Көне
түркі әдеби ескерткіштері және олардың қазақ әдебиетіне қатысы» ... ... ... ... ... т,б. ... ... бұл әдеби
мұраларды қазақ оқырмандарының жақынырақ ... ... ... ... жаңа ... ... туындап, тереңірек зерттеу нысанына
айналуына негіз ... ... ... ... пен ... ... 2005 ... баспасынан «Орхон ескерткішінің толық Атласын» жарыққа шығарды
[8]. Орхон ... ... ... танылмағандарының да басын қосып, бұл
жаңа Атласты ... ... ... ... ... Бұл ... бір ... астам уақыт ішінде табылған көптеген жаңа ... ... ... ... ... де ... көшіріліп,
транскрипциясы, жаңа аудармасымен, түсініктемесімен қоса ұсынылған.
Қ.Сартқожаұлы ... ... ... ... ... ... ғалымның жекелеген сөздер мен ... ... ... ... ... ... нақтылаулар жасағандығын байқадық. Жалпы алғанда, аталған аудармаларда
жырдың мазмұнын ... ... ... үлкен айырма жоқ ... ... Біз ... ... ... ... ... барысында әр
кездегі аудармаларды салыстыра отырып пайдаландық.
Белгілі фольклортанушы, ... ... ... ... ... жазылған Орхон ескерткіштерінің дүниежүзілік ... ... орны ... ... ... бұл ... түрік
халықтарының бұдан бір жарым мың жыл ... биік ... ... ... ... [9, 25], – деп баға берген осы рухани мұралардың
әдеби сипаты, жанрлық ерекшелігі ... әр ... ... ... де назар аударуды қажет етеді.
Фольклортанушы ғалым Т.Қоңыратбай жазғанындай көне ... ... ... ... мен ... және ... бастау алатын
үлкен бір сағасы» да [10, 46] ... ... яғни ХІХ ... ... аудармаларынан соң-ақ (В.В.
Радловтың (1895 жылғы), В.Т.Томсеннің (1896 ... ... ... ... ... ... туралы пікірлер осы күнге дейін ... ... ... ...... ... туындысы. Халықтың ежелгі
замандардан бастау алған ... ... ... әдет-ғұрыптары мен қоғамдық салт-сана, қарым-қатынастарының
негізінде пайда болып, заманалардың әр дәуір, ... ... ... ... ... олардың ой, сезім, талғам таразысынан
өтіп белгілі бір пішіндерге түскен ұжымдық еңбектің туындылары. ... ол ... ... ... ... белгілерін, ерекшеліктерін сақтап
отырады. Ал, көркем әдеби (туынды) шығарма жеке адамның (жазушы, ... ... ... яғни ... ... ... ... мен тарихи оқиғаларға, құбылыстарға
деген ... ... мен ... оған ... ... ... оймен
көмкеріліп, ауызша немесе жазба түрде жасалған өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... тек қана сөз
өнері емес. Фольклортанушы ғалым С.Қасқабасов көрсеткендей оның негізгі үш
сипаты бар. Фольклор сөз ... ... ... ол – ... және ... тұрмыстың бір бөлшегі [1, 20].
Әдебиетіміздің тарихындағы әр дәуірдің ... ... ... ... ... нәр алып, оны өзінше игеріп, фольклордың
түрлі жанрлары мен ... ... ... мүмкіншілігіне,
таным-түсінік, шеберлігіне орай тиісінше пайдаланып отырған. Бұл құбылысты
біз жалпы ... ... ... деп ... ... ... қағанаты
дәуіріндегі әдеби мұралар мен түркі тектес халықтар мекен еткен ... де ... ... ... ескерткіштерден байқаймыз.
Рулық заманда туып, ... тек қана ... ... ... ... ... фольклор үлгілерінің тәрбиелік және
көркемдік мақсатты көздейтін шығармаларға айналуы – ... ... ... көтерілуі мемлекеттік қоғамдар ... ... ... ... ... де фольклор қаншалықты көркем болғанымен, онда сол ... ... ... мен ғұрыптар, діни ... мен ... ... құрал, бірде бейнелі сөз, бірде әсіреленген ... ... ... ... ... ... ... реңк беріп
тұрады» [1, 32].
Қай дәуірде болса да ... мен ... ... ... ... болып
отырған. Олардың тарихи өзара байланысы әдебиет тарихын ... ... ... ... ... келе жатқан құбылыс екендігі
белгілі. Бұл байланыс әлем әдебиеті дамуының заңдылығын да байқатады. ... ... ... ... ... да бар бұл
құбылыстардың мәні мен өзгешеліктерін білу халықтың ... даму ... ... ... ... үшін де ... ... мен көркем әдебиеттің байланысында қандай заңдылық бар?
Көркем әдебиеттегі фольклорлық дәстүр ... ... ... ... ... ... ... көрейік.
Ғалымдардың пікірлеріне сүйенсек, фольклор мен ... ... әсер ету ... ... ... ... болмаған. Бір дәуірлерде бұл
байланыс белсенді жүріп, ... ... ... Осыған сәйкес әрбір ұлттық
фольклор мен әдебиет өздерінің қатынас жүйесін, яғни жалпы ... ... даму ... ... ... ... мына ойын келтіре кеткенді жөн көрдік. Ғалым:
«Көркем сөз шығармаларының даму, жетілу, жаңа сапаға көшу ... ... ... ... ... ... мен ... ықпалының замандар бойы
үзілмей желі тартып келгенін дәлелдейді. Түрлі халықтарда тарихи-әлеуметтік
жағдайларына қарай кейде осы арна қатарласа ... бір ... ... алдыңғы шепке шығып отырған. Сонымен ... осы екі ... ... даму ... ортақ үлкен заңдылықтар бар. Ол ауызша әдебиет
дәстүрлерінің бірте-бірте жазбаша дәстүрге ... ... ...... [11, ... мағынадағы ой-пікірлер фольклор мен көркем әдебиеттің ... ... ... ол жөнінде зерттеу еңбектер ... ... ... де ... жүр. Онда ... ... ... весьма сложно. С ... ... ... ... на ... произведение, вносил в него те или иные
диалектные изменения, в иних ... ... ... рифм к ... стихотворного текста который при устной форме бытование
неминуемо терял свою ... ... С ... стороны,
письменная поэзия, подвергавшаяся фольклоризации, сама ... ... ... ... на её ... устойчивые изобразительные
средства и образы, придавая последним историческую конкретность и другие
качества. Она привносила в ... ... ... и фразеологию,
способствуя тем самым его «литературному преобразованию», – [12, 80] деп
көрсетеді. ... ... ... в ... художественного
произведения должны одновременно рассматриваться и самостоятельностью (в
своем первоначальном значении), и ... ... с ... ... ... ... они ... в конкретной литературной
системе», – дей келіп, бұл жағдай ... ... ... ... шығарманың құрылымына, т.б. ... ... ... ... өзгеру деңгейін анықтаудың өте маңызды екендігіне
назар аударады [13, 10].
Кезінде ғалым М.Ғабдуллин де фольклор туралы, оның өзінен ... ... ... ... ... ... ... образ жасау, тіл ... ... ... ... ... ... ... болғандығы
жөніндегі ойларын жазып көрсетсе [14, 34], бұл мәселе жөнінде осы ... т.б. ... ... ... ... болады.
Әдебиет пен фольклордың байланысын арнайы зерттеп ... ... әр ... ... ... жүр. ... ғалым У.Б.Далгат:
1. Тура байланыс (Прямая связь);
2. Қарсы әсер байланысы (оппозиция);
3. ... ... ... ... [13, 33-50, 69-70]
деп жүйелей қарастырса, ғалым Д.Н.Медриш ... ... ... атап ... ... ... ... стилизация);
2. Интерпретация;
3. Әдебиеттің халықтық мифологияға қайтып оралуы;
4. Сюжеттік байланыс;
5. Стильдік байланыс;
6. Тақырыптық байланыс [15, 15].
Ал фольклортанушы ... ... ... мен ... ... төрт ... ... былайша жүйелейді:
1. Генетическая связь (генетикалық байланыс);
2. Оппозиция (оппозициялық немесе қарсы байланыс);
3. Созвучная ... ... ... ... связь (кері байланыс).
Ғалым атап көрсеткендей әдебиеттің ... ... ... әдебиеттің пайда болған кезеңіне тән болып келеді де, бұл кезеңде
фольклордың жанрлық түрлері, сюжеті, образдары, тілі ... ... ... ... ... және ол жөнінде айтылған, жазылған
пікірлермен танысу барысында ... ... ... біразының бар
екенін байқадық. Ондай байланыстардың болуының өзіндік заңдылықтары да бар.
Көркем ... ... ... көркем туынды жасау әрекетінде,
яғни ... ... оның ... тарихи-әлеуметтік
жағдайларға орай фольклорлық дәстүрді қолдануының әрқайсысына тән өзіндік
ерекшелігі болатыны ... ... ... ... ... дәстүр көрінісі,
көп жағдайда, көркем әдеби ... ... ... ... ... мен ... негізінде шығарма жазуы мен фольклорлық
жанрлар мен мотивтерді пайдалануынан, фольклорға тән ... яғни ... ... ... ... Орхон жазбаларына қатысы жөнінде М.Әуезов, Ә.Марғұландардан
бастап әр кездерде жазылған тұжырымды ой-пікірлер бұл мәселені одан ... ... ... ... ... «көшпелі елдердің халық поэзиясы тайпалық
шаруалар ортасында туған. Оның басы – Түрік қағанатының дәуірі» [17, 78], ... ... сол ... ... ... ...... ғасырларда хатқа (тасқа) түскен фольклорлық ... ... ... бар» ... [1, 320], ... ... ... келген кезден көп бұрын түрік рулары мен тайпаларында кең дамыған,
алуан жанрлы ауыз ... ... ... сол ... «хат ... дәрежеде әсер еткенін, демек, ауызша жыр, өлең жазба шығарманы
нәрлендірген негіздің бірі ... ... ... [18, 81], ... сипаттағы Н.Келімбетовтің [19, 120], Т.Қоңыратбайдың: «Түркі
қағанаты ... ... ... ... сөз ... біз олардың
тарихи-мәдени сипатымен қатар фольклорлық табиғатын да басты ... ... ... ... ... бір ... ... – VI-VIII ғасырлардағы фольклор
шығармаларының тасқа түскен үлгілері ретінде бағалаймыз» [20, 19] ... т.б. осы ... ... ... ескерткіштері кешендеріндегі
фольклорлық айғақтар, жазбалардағы мифтік көріністер мен ... ... ... ... үлгілері, шешендік арнау, толғаулардың, ырғақтың,
мақал-мәтелдердің қолданылуы ... осы ... ... ... ... мен ... ... қажет етеді.
Фольклордың басты сипатының бірі ... ... ... синкреттілігін Е.М.Мелетинский идеологиялық және ... деп екі ... ... ... [21, 83]. ... ... ... синкретизм ең ежелгі дәуірлерде
өнердің ... ... ... ... салттық, ритуалдық
көзқарастармен байланысты өмір сүруін сипаттайды. Дін пайда болғанға дейін
оның ролін мифтің атқарып ... ... ... Бұл ... ... табиғат
пен қоғам туралы түсініктермен бөлінбеген, олармен тұтас жүр. Түркілердің
тәңірлік дінінде ... ізі ... Ал, ... ... ... ... тегі мен түрлерінің бір-бірінен ажырамай, тұтас жүрген
кезеңін қамтиды» [22, 60-61].
Эпосты фольклордың бірнеше жанрлық ... көне ... ... ... бойына жинаған көлемді әрі синкретті сипаттағы
жанр десек, осы жанрға ұқсастық белгілері мол ... ... ... ... ... бар. ... қағанаты дәуіріндегі
кешендерде, сол кезден жеткен ... ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан. Солардың
бірі фольклорлық ... ең көне ... ... ...... бейнеленуінен байқалады.
Орхон ескерткіштерінде мифтік танымдар, мифтік сарындар да үлкен орын
алады.
Кеңес дәуіріндегі көркемөнерге қойылған социалистік ... ... ... тарих пен өнер туындыларына таптық көзқарас
тұрғысынан баға беру ... ... ... ... фольклорлық жанрлардың тереңдей, түбегейлі зерттелуіне де кері
әсерін тигізіп келгені ... ... ... жинақталып жарық
көруі мен зерттелуі кенжелеп келген жанрлардың бірі ... ... ... ... оған да сол ... ... ... да белгілі деңгейде әсері болды. Қазақтың мифтік аңыз-
әңгімелерінің ... ... ... ғана ... жарық көруін, соны
пікірлердің айтыла бастауын осыған байланысты деп түсінсек болады. Қазақтың
көркем ... ... ... мәселесі – мифтік сюжеттер, мифтік
құбылулар, олардың ... ... ... ... ... кейінгі кездері ғана қолға алына бастады.
Адам баласы өзі өмір сүріп отырған ортаны танып-білу жолында анимизм,
тотемизм, ... ... ... ... наным-сенімдерді,
дүниетанымдарды басынан өткергені белгілі.
Қ.Сартқожаұлы “бөгү” деп атауды ұсынып жүрген, ғылыми ... ... ... деп ... келе ... ... (тангрианство)
ежелгі түркілерде қалыптасқанына дейін де оларда ежелгі наным-сенімдердің,
таным-түсініктердің ... ... ... мен ... жазба
ескерткіштер мол деректер береді.
Алғашқы қауымға тән ... мен діни ... ... ... анимизм, тотемизм, магия, сондай-ақ рулық қауымның тұсында
қалыптасқан аруаққа табыну белгілері ... ... ... ... ... кешендерінде, жазбаларында едәуір ... ... ... көне ... таза ... ... да, көне заманғы мифке ... ... ... ... ... ... сақталған. Мысалы,
оларды түркілердің жаратылуы жөніндегі ұғымның берілуінен, ... ... ... ... ... ... ... олардағы дүниенің “жаратылысы, ненің
қалай, ... ... ... оның ... мен салдары, қоршаған ортаның
сыр-сипаты туралы айтылатын наным-сенімдер, түсініктердің” бейнеленуінен
[23, 3] ... ... жанр ... ... оған ... ... ... бірі ретінде ертегі, өлең, тарихи жырлармен қатар мифті де атап
көрсетеді. Енді Орхон ескерткіштеріндегі мифтердің ... ... ... сүйеніп айтуынша «Түркі қағанаты тұсындағы мифология
бізге толық жетпегендіктен, ол қандай болғанын дәл айтып, ... ... ... де ... ... кезінде де біршама циклденіп,
«мемлекеттің тез ыдырауына ... ... бір ... ... [24, 82]. ... ой-пікірлеріне ден қойсақ Түркі қағанаты
дәуірінде «Ежелгі мифтер мен ... ... мен ... бірыңғай
идеологиялық сипат алып, қағанды дәріптеу үшін біршама көркем ... ... Мұны ... ... ... ... ... Ол
мәтіндерден көне түркі заманындағы мифологиялық ұғымдардың ежелгі мифтік
түсініктермен байланысты екені байқалады. ... ... оны ... ... Көк ... деп ... ал ... Ұмай – әйел ретінде қастерлеу,
жалпы, табиғатты қадірлеу сияқты ежелгі ... ... ... ... ...... деп, Ашинадан тарағаны туралы тотемистік ұғымның
іздері Құлтегін, Білге Қаған, Тоныкөк туралы жазуларда жақсы сақталған» ... «Көк ... ... түрік тәңірісі», «Көк тәңірі», ... ... ... «Тәңірі», «Ұмай», «Қасиетті жер-су» деген ұғымдар
олардың тәңірлікке қатысты наным-сенімінен көрініс береді. Түркі қағанаты
дәуіріндегі ...... ... – әйел деп ... мифтік ұғымның
түркі халықтарында сақталғаны ... ... ... ... де ... ... ... ежелгі
түркі танымында әлем – аталық пен ... ... ... ... – күн, аналықтікі – ай, жердегі аталықтың символы – тау, аналықтың
символы – су. Бұлардың үстінде «Тәңір». ... күш ... ... ол ... деп ... [4, 88]. Кейбір түркі халықтарының мифтерінде жердің
иесі әйел құдай – Ұмай» [23, 3] ... ... осы ... ізі ... ... ... ... ішінде көлемділері болып саналатын «Күлтегін», «Білге
қаған», «Тоныкөк» ... көне ... бір түрі ... – әлемнің
пайда болуы жөніндегі мифтің ... ... ... ... жиі
кездесетін мифтік эпикалық уақыт пен ... ... ... бар.
Мысалы, «Күлтегін» жазуындағы:
Биікте көк тәңірі,
Төменде қара жер жаралғанда,
Екеуінің арасында адам
Баласы жаралған, – ... ... көне ... ... ... туралы ұғым-түсініктерімен байланысты болса, оны басқару үшін ата-
бабалары Бумын ... ... ... отырғаны, олардың Тәңірінің
бұйыруымен түркі халқына иелік етті ... ... да ... дәуір
ұғымдарынан елес береді.
С.Қасқабасов: «Тәңір образында мифтік ілкі ата – ... ... ... - дей ... ... көне мифіндегі болуға тиісті
ілкі-ата – демиург ... ... ... ... Ал, ... ... саналған. Яғни Тәңір – ең жоғарғы құдай, ол аспан мен
жердегі тылсым мен ... ... дей ... сол көне ... ... ... ... ұғымдар қазақтың мифі мен діни нанымында ғана
сақталып ... ... ... ... мен ... әдебиетінде
поэзиялық символға, көркем әдіске, метафораға» айналғанын айтады [24, 90].
Орхон ... үш әлем ... ... ... де ... ... ... көрсетуінше «Аспан мен жердің телегей теңізден
бөлініп жаралғаны туралы түсінік жаһанда үш әлем ... жер, жер ... ... ... ... [1, 234]. Бұл сенімнің қазақтарда да болғандығы
жөнінде Ш.Уәлиханов та кезінде ... ... ... ... ... ... дәстүр тұрғысынан сараптап, оларды түркі,
шығыс фольклорлық мұраларымен типологиялық тұрғыдан салыстыра ... ... ... ... ... ... ... анық.
Түркі-монғол халықтарының эпосы мен ертегілерінде түрлі дәрежеде
сақталған ... ... бұл ... ... ... фольклорының
ішінде батырлық ертегілерде бейнеленген («Ер Төстік», «Күн ... қыз» т.б.). ... ... әлемнің көріністері сол ... ... ... ... ... ... әлем жер бетінің
көріністеріне сәйкес келіп, эпостың бас ... ... ... ... ... ... жиі кездесіп қолданылатын әлемнің төрт бұрыштылығы
жөніндегі айтылатын сарын Орхон ... да бар. ... ... оң ... – күн ... ... – күн батыста, сол жақта – ... ... ... ... көбі ... ... ... тіркестер де
дүниені төрт бұрышты деп есептеген ескі ... ... ... мотив
бұл жерде Түркілердің мекен ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылған.
Ертедегі адамдардың дүниені төрт бұрышты деп ойлағаны жөнінде
фольклортанушы ... ... ... төмендегіше болып келеді:
«Алғашқы ... ... ұғым ... ... тек ... ... қарай
құрылған вертикальді үш әлем түрінде ғана емес, ... ... ... ... әлем ... де ... ...Қазақтың «дүниенің төрт
бұрышы» деген сөзі осы ... ... ... [24, ... ... ... Р.Бердібай да ғаламның пайда болуы туралы ұғымның көне
дәуірлерден бері халықтың фольклорында, ауыз әдебиетінде, ... ... ... келе жатқанын көрсете келіп, түркі халықтарының
эпикалық мұраларынан – ... ... тува ... ... ... мен батырлық ертегілерінен деректер, мысалдар
келтіреді. Ғалым: «Қазақ жырлары мен ертегілерінде ... ... ... ... төрт ... деп ... тіркестер, сөз жоқ, әлгіндей
архаикалық заман түсініктерінің бертінгі ... ... ... ... ... қазақ фольклорында аспан әлемі (космологиялық) аңыздарында
көбірек сақталған...», - деп көрсетеді [9, 27].
Ежелгі дәуірлерде ... ... ... ... өмір ... мифтерімен түркі мифтерін салыстыра зерттеу де түркі мифтерінің
өзіндік ерекшеліктерін айқындауға септігін тигізетін анық.
Мифтерде ұлттық характер көрініс ... ... ... ... ... ... түркі халықтарының өзіндік ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... келуі олардың ежелгі таным-түсініктерінің
фольклорлық мұраларында, жазба ескерткіштерінде ... да ... ... Орхон ескерткіштеріндегі, сондай-ақ көрші елдердің
фольклорындағы, ежелгі жазбаларындағы ... ... ... ... ... ... ... мифтерді айқындауда мотивтерді
салыстыра қарастыру оң нәтижелер береді деп ойлаймыз.
Қазақ мифтерінің бір ...... ... ... ... ... ... аңыз, әпсана, эпикалық жыр сияқты түрлерінің
бәрінде дерлік айрықша орын алатын ғажайып туу мотивінің де ... ... ... [23, ... мотив әлем халықтарының фольклорында бар. Ғажайып туу мотивіне
А.Н.Веселовский, В.Я.Пропп сияқты ... ... ... ол ... ... ... Бұл құбылыстың қазақ фольклорындағы көрінісі
С.Қасқабасов, Б.Әзібаева, Ш.Ыбыраев зерттеулерінде қарастырылды.
Эпикалық фольклорлық туындыларда жиі көрініс табатын ... бірі ... ... тууының түрлерін ғалым С.Қасқабасов: «тотем-бабаның
баласы, аталар ... ... ... әулие-әнбиелердің, пірлердің
көмегі және баланың төтенше жағдайда (әкесі үйде жоқта) тууы» [26, 240], ... ... ... ... дәуірі жазба ескерткіштерінде тотемизмнің – фольклорлық
ғажайып туу мотивінің де көрінісі бар. Ол ... ... ... ... ... деп көрсетіледі. Қағандардың, батырлардың
Тәңірден жаралуы ... ұғым ... ...... күн ... жаралуы
жөніндегі көне танымның бір көрінісі. Бұл жерде ежелгі ғажайып туу ... ... ел ... ерекше жаралатыны жайындағы ежелгі
наным «Тәңір текті, Тәңірден жаралған Түрк Білге қаған. Бұл шақта отырдым»
деген ... ... ... ... осы ... ел ... патшалар
мен қағандардың жай адамнан тумай, құдайдың құдіретімен ерекше жағдайда
туатыны туралы ұғым көптеген ... ... ... орта ... мен ... де кездесетіндігіне дәйекті мысалдар келтіреді.
Ғалым «Бұл – ғайыптан туу ... ... ... ... ... дей
келіп, бұл құбылыстың қазақтың көркем фольклорында да ... ... ... ... Ер ... ... ... «бұл көне наным өзгертілген, мұсылманданған түрінде де бас
қаһарманды дәріптеудің бір амалына айналып ... ... ... ... ерекше туылысы жайындағы мотив (сюжет), әсіресе көне
эпостарда ... ... ... басты қаһарманды дәріптеу, оның ерлігін
аша түсу үшін қолданылады, яғни ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің туу тарихына мән беріле
бейнеленетіндігінің бір ...... күн ... ... ... да, кейінгі қазақ фольклорында кездесіп отыратын мотив. Мысалы,
«Оғыз қаған» эпосындағы кейіпкерлер жаратылысы, Шыңғыс ханның күн ... ... пері ... ... т.б. Мұндай мотивтер қаһарманды
дәріптеудің ең биік үлгісі – ... ... ... ... ... классикалық эпостарда да қолданылады [26, 23]. Бұл мотивтің жыр
бастамаларында мифологиялық түрде ... ... ... «Ер Едіге»
жырынан да көруге болады.
Осы сияқты құбылыс, яғни алғашқы патшаның көктен келуі, ... ... ... ... ... ... да олардың қабірі белгісіз
болатыны туралы дәстүрлі аңыз Тибетте де бар екен ... ... ... ...... ... бастауы»
атты мақаласында: «Ғұндардың патшасын қытай деректері шәниуй деп ... ... ұлан ... ... ... ... да, ғұндар
шәниуйді «Аспанның ... ... ... деп ...... [28, ... ... сәулесінен болашақ батырдың жаралу мотивін ежелгі эпикалық
мұралардың бірі болып саналатын “Оғыз қаған” эпосынан да кездестіреміз.
Ежелгі ... ... ... ... адамның төбесінен нұр-
шұғыла жауатыны туралы айтылады. Қазіргі кезде жарық көріп жатқан ... ... ... ... ... іс-әрекеттерде көрініс тауып
жүргеніндей, «…түріктердің арғы ата-бабасы саналатын ... мен ... ... ... көк бөріні тотем тұтқаны, көк түсті киелі санағаны,
көк түсті байрақтарын желпілдеткені тарихтан жақсы мәлім» [29, 29-30].
Бұл дәстүр түркі ... ... ... да орын алған.
Қазақтың батырлық жырларында ... ... ... елді ... ... ... ... жаралған болып келеді. Мысалы, «Қобыланда батыр»
жырының бір нұсқасында мынадай жыр жолдары бар. Ондағы:
Шеттен келген дұшпаннан
Ел ... ... ... жаралған
Қыдырбай шалдың еркесі
Қара қыпшақ Қобыланды,
Балаңыздың аты бар [30, 18], – деген сияқты ... ... де ... ... ... ... құбылыс түркі халықтарының қаһармандық жырларында да бар. Мысалы,
қырғыздың «Манас» эпосында ... ... ... та ... нұр төгілген, ал
өзін көкжал бөрі қоршап қорғап жүрген қаһарман болып былайша:
Арқасында баланың
Қара көк жалы көрінді:
Қара ... ... ... ... көк ... ... қабынды.
Нұр төгіліп жолына
Бәрі ойлаған баланың
Манас деп аты табылды [31, 18], – деп ... ... ... ... ... сюжеттер мен мотивтер, ескі
ұғымдар жаңаша пайымдалып, заман талабына сай жырланып», ... ... ... ... ... да, ... ... фольклорды
эстетикалық тұрғыдан түрлендірді» [1, 237].
Қазақ мифтерінің ең көне түрлерінің бірі – жан-жануарлар туралы ...... яки ... ... бір жануардан, өсімдіктен, немесе
желден, күн сәулесінен, я ... ... бір ... ... ... ... және сол бабасының керемет қасиеттері ұрпағына дариды деп түсіну» [1,
21] болса, фольклорда кең көрініс ... бұл ... ... ... ... киелі кешендерінен, сол дәуір аңыздарынан, Орхон
жазбаларында көкбөріге қатысты жайттардан байқалады. ... ... ... ... ... бірі – бөрі ... екендігі
белгілі. Көкбөрі – түркілердің ежелгі тотемдік мифі.
Аңыздық деректерге ... ... ... өздерін көкбөріден
тарағанбыз деп түсінген. Ертедегі ... ... бір ... ... ... ... де ... болады. Ежелгі түркілердің өздерін
көкбөріден тарататындығы жайындағы ежелгі аңыз-әңгімелерді кезінде ... көне ... ... алып ... ... ... ... поэзия тілімен жырланған «Көк бөрі» атты
дастаны да болғаны ... ... ... ... ... «Көк бөрі»
дастанындағы аңыздар көне дәуірдің тарихи ... алыс емес ... ... «осы ... мен ... шындықтың арасын ажыратып алу қиын»
екендігін жазса [29, 52], ғалым А.Қыраубайқызы Көкбөрі ... ... ... деп ... [32, 15]. ... келтірген деректерге
сүйенсек, «Түрік байрақтарына бөрінің басы ... ... ... 220]. ... «Ашина» әулеті, яғни «бөрі тектілер» деп атап кетіпті.
Көк түріктер осы әулеттен өрбіпті. Олар бәрі ... ... ... ... ... көрші отырған тайпалар Ашина әулетін – ...... деп атап ... [29, 54].
Ежелгі түркілердің өздерінің шығу тегін көк бөрімен байланыстыратындығы,
қасиетті санайтындығы жөніндегі осы ежелгі ... ізі ... ... де ... ... ... ... заманына жататын ұстын ескерткіштерде, мысалы, Алғашқы
Түркі қағанаты дәуірінде ... ... ... ... бас ... еміп тұрған баланың бедері (барельеф) ... Осы ... ... ... ... (Ордубалық) ескерткіштерінде де бөрі
бейнесін тас ... ... ...... ... денесін –
айдаһарға, аяғын – жолбарысқа, иектің астындағы жүнін – ... ... ... бейнелеген [4, 98].
Тарихи деректерге қарағанда байырғы түркі заманында бөрінің мүсіні
гранит ... да ... ... жасалған. «...байырғы түркілердің бала
кезіндегі есімінен ... ... ... ... де ... ... Ол
тұлға тарихи шежірелер мен әпсаналарда осы атақ-шенімен аталады. Таспар
қаған інісі Жұтанды кіші ... ... ... ... жібергенде Бөрі-
хан Жұтан деген атақ-лауазым берген. Міне, осылайша байырғы ... бір ғана ... ... ... ардақ тұтып, Қағанның оққағарынан
бастап, Кіші ханға дейін бөрі ... ... ... ... ... тұратын киелі орынға қойылар ескерткіштің (мәңгітас) басына бөрі
бейнесін ойып ... оны ... ... ... ... ... [4, 98]. Егер фольклордың тағы бір ...... адам ... өн ... қолданылып, әр саласында
пайдаланылатын дүние» [1, 23], екендігін ескерсек бұл келтірілген ... ... ... ... фольклоры жөніндегі танымымызды кеңейте түседі.
Ежелгі түркілердің бұл түсінігі олардың Көкбөрі туралы аңыздарымен қатар
“Оғыз қаған” сияқты ежелгі дастанында да ... ... ... ... Оғыз ... Үрім ... ... соғысқа аттанған кезде оның
әскерін көктен түскен көк бөрі ... ... Ол ... ... ... түсіріп, шөк болып ұйықтап кетті. Таңертең болғанда Оғыз
қағанның шатырына ... бір ... ... Ол ... көк түкті, көк жалды
бір еркек бөрі шықты. Осы бөрі Оғуз қағанға сөз ... ... ... ... ай Оғуз ... ... сен ... боласың!
Ай, ай Оғуз қаған!
Қызметіңде мен жүрер боламын! – деп айтты. Бұдан соң Оғуз
қаған шатырын ... ... ... (Бір ... қарады, (қараса)
әскердің алдын бастап көк түкті, көк жалды, үлкен бір еркек бөрі ... ... ... да әскерімен) ол бөрінің артынан соңына түсіп, ... [33, ... ... «Оғыз қаған» дастанындағы Оғыздың дүниеге келуі, батырлық
бейнесі, оның ерлікке толы жорықтары мен ... ... ... аңғаруға болады.
Осы сияқты көріністердің қазақ ауыз ... де жиі ... ... ... ол сандаған ғасырлық тарихы мен тағдыры тығыз
байланысып жатқан түркі тайпалар туыстығының ... ... ... ... ... ... түркілердің қасқырды кешендердегі
тастан жасалған ескерткіштерде бейнелеуі, көк бөрі туралы ... ... ... ... ... ... ... тектес халықтар мен қазақтың
батырлық жырлары, т.б. ... ... ... ... көркемдік
байланыстың, сабақтастықтың бар екендігі байқалады.
Орхон жазбаларында түркі әскерінің күштілігін, басымдылығын көрсету үшін
жазбагер:
Тәңірі қуат берген соң
Әкем қағанның әскері ... ... – деп ... ... ... бұл ... бөрі ... ретінде бейнеленіп тұрмағаны анық.
Қазақта ер ... ... ... риза болғанында «бөрім», «нарым» деп
сүйсініп айтуы мен эпостарда батырдың ерлік іс-әрекетін бөріге ... ... бар. Осы ... Орхон жазбаларында да сол мәндес болып
келеді.
Бұл дәстүр кейінгі көркем фольклорда да кеңінен қолданылып ... ... ... да ... ... әскер бастаған батырларды көк
бөріге теңей сипаттау кең көрініс тапқан. Мысалы, «Қобыланды батыр» ... ... ... ... ... хан ... ... көк бөрі –
Қызылбастан хан Шошай, –
дейді. «Алпамыс», «Қобыланды» жырларындағы:
Қойға тиген қасқырдай
Сойып кетіп барады; («Қобыланды»)
Қойға ... ... қуып ... ... – деген жолдар сияқты
бейнелеулер басқа да батырлық жырларда жиі кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... қойдай болыпты, – деген жолдармен салыстыра қарасақ,
өзара байланыстың бар екендігі айқындала түседі. Осыған орай ... ... ... ... ... ... ... тараған деген
аңыздан шықса керек. ... түп тегі ... ... ... ерекше
қасиеттеген. Қасқырбек, Бөрібек, Бөлтірік, Бөрібай тәрізді кісі ... көп ... ... [34, 83], – деп ... ... ... ... халқының эпосы «Манаста» да көрініс тапқан.
Онда Манастың келбеті мен күш-қайратына:
Көкірегі кең, шалқақ ... кең, ... ... ... зәрі ... мүшелі көрінед.
Жолбарыс мойын, сом білек.
Бөрі құлақ, ер жүрек
Бөлекше түрі бар екен, – деп ... ... ... ... ... ежелден өз туына бөрінің бейнесін тоқып
салатын, соғысқа шыққанда атының ... ... бас ... қаптап алатын
болған.
Сүйінбай ақынның өлеңіндегі:
Бөрі басы – ұраным,
Бөрілі менің байрағым..., – ... ... да сол ... ... ... ... ... сияқты «Иттің иесі болса, бөрінің Тәңірісі бар» деген мақалдан да
қазақ халқының ... ... ... ... ... символика (көк түс, көк бөрі) түркілердің ұлттық этнопсихологиясына
мықтап ... ... ... айналған [4, 38-39]. «Көк ... ... ... ұлы», «көк бөрі» сияқты ұғымдар мен туымыздың көк түсті
болуының арасында дәстүрлі таным-түсініктердің ... ... ... ... ... ... ... байланысының, дәстүр
жалғастығының бір қыры олардың ежелгі аңыз-әңгімелермен сабақтастығынан ... ... ... мен Орхон ескерткіштерінде кездесетін ортақ ұқсастық,
сабақтастық ретінде олардағы Көк ... көк ... ... ... табуын, сонымен қатар өсіп-өнген жерді қасиетті санау, ол үшін жан
аямай күресу, қорғау ... ... ... ... ... сөз ... кездесулерін, т.б. ерекшеліктерді айтуымызға болады.
Осы дәстүр, яғни туған жерді қасиетті де ... ... ... ... ... ескерткіштерінде де қасиетті қонысы Өтүкен туралы айтылып,
кеңінен көрініс табады. ... ... ... жерді қасиетті деп
құрметтеулерінде де ежелгі мифтік ұғым көріністері бар [1, 237].
Енді осы ... ... ... ескерткіштері жазбаларындағы
көріністерінен мысалдар келтірейік.
Орхон өзені бойында Күлтегін кешенін орнатқан жердегі ұстын ... ... ... да қасиетті, киелі жер еді, енді міне, оның үстіне киесі
асқақтады» деген сөзі қашалып жазылған.
Сол сияқты ... ... тағы ... ... ... ... ... бардың.
Біресе ілгері шаптың,
Біресе кері шаптың,
Барған жерден не пайда таптың? [35, 117].
Өтүкен қойнауында отырса,
(онда) елде мұң жоқ [34, 44].
Өтүкен қойнауының нағыз иесі жоқ ... ел ... жер ... ... еді [34, 44].
Өтүкен жерінде отырып
(Қазынаға) керуен жіберсең,
Еш мұңың жоқ.
Өтүкен қойнауында отырсаң,
Мәңгі елдігіңді сақтайсың сен,
Онда түркі халқы тоқ [34, ... ... ... мен өзім – ... өтінген өтінішімді тыңдады:
Көңіліңдегіше баста, - деді.
...Өтүкен қойнауына бастадым [35, 132].
Түркі ... ... ... ... өзім – ... ... енді дегенді есітіп,
Түстік халықтар, батыстық, терістік,
Шығыстық халықтар келді [35, 132].
Тағы да сол ... ... ... ... ... берген екен,
Көп (екен) деп неге қашамыз,
Азбыз деп неге қорқамыз.
Неге басындырамыз? [35, 138] - деген жолдар ... ... ... ... ... ежелгі түркілерді олардың
сенімінде Тәңірімен ... ... ... ... да ... ... ... осылайша мәңгі тасқа ... ... ... ... ... мекен, киелі жер ретінде құрметтейтіні, сонымен
қатар ежелгі ... ізі де ... ... дәуірдегі Асан қайғының халыққа жайлы мекен, жақсы қоныс іздеуі
туралы әпсана мен қазақ халқының шұрайлы өлке – ... ... ... ... ... ... ой-толғам, танымдарымен астасып
жатқандығын байқауға болады. Ол жөнінде профессор Б.Рахымов: ... ... ... жау ... ... ... жүзге келмей өлмейтін мекенді табу
кейін де жалғасты. «Ақтабан шұбырынды кезіндегі Өтеген ... мен ... ... қоныс іздеуі, бүкіл қазақ жерін шарлауы, оның ... ... ... [36, 33], – деп ... ... ... батыр” жырында Жиделі-Байсын ... де ... ... ... ... былайша мадақтай:
Байсын деген өзені,
Жиделі байтақ қаласы.
Жаз – жайлауға, қыс – қыстауға,
Жер еді артық саясы...
Байбөрі деген бай ... мың екен ... ... тимеген,
Түйешілер мінбеген
Сексен мың екен маясы.
Шұрқырап жатқан бір жылқы,
Есебі жоқ көп жылқы
Жиделі-Байсын ... [34, 88] – деп ... ... ... ... ... мекендейтін шөбі шүйгін жер, жау
аяғы жетпейтін қоныс, адамы жүзге келмей өлмейтін мекен ... ... Асан ... ... ... ... ... арманы көрініс
тапқан аңыз-әфсаналарына ұласқан. Елдің мәңгілігін ... ... ел мен жер үшін ... ... ... ерлік, қаһармандық
жырларында дәстүрлі жалғастығын тапты.
Ежелгі түркілердің ұғым-түсінігі бойынша Тәңірі мен Ұмай ана түркілерді
айрықша жаратқандықтан, ол ... да ... құл мен күң ... тиіс ... Сол ... мен ... ... жан аямас ерліктерін көрсетіп, сол
ерліктерін ... ... ... ... ... ... Орхон,
Селенгі ескерткіштерінде «мәңгі тасқа» жазған.
Құнарлы жердің ғана нәрлі өнім, жеміс беретіні сияқты кейінгі дәуірлерде
өркен жайып дамыған ұланғайыр жырларымыздың бастау ... ... ... сөз ... ... ... да көп ... шүбә
келтірмейміз.
Ежелгі мифтер, сақ, ғұн дәуірлеріндегі ежелгі ... ... ... ... мен ... ... тәсілдер эпикалық
дәстүрдің кейінгі дәуірлерде орнығуы мен дамуына, Түрік қағанаты ... ... ... тууына, жазба әдебиетіне де үлгі болғаны анық.
Олардағы ізгі идеялар мен таным-түсініктер, көркем ... ... ... Орхон жырларында, кейінгі дәуірлердегі қазақтың қаһармандық
жырларында да дәстүр жалғастығымен сабақтасты.
1.2 Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... тасқа түскен Орхон жазбаларының
жанрлық ерекшелігін айқындаудың да өзіндік тарихы ... ... бойы ... ... жанры туралы өзара қарама-қайшы
екі түрлі ... орын ... ... ... ... ... т.б. арасында алуан түрлі пікір таластарын ... ... ... ...... және ... жазба ескерткіштері
көркем әдебиетке, соның ішінде поэзияға ешбір қатысы жоқ, Түрік қағанатының
дәлме-дәл ... ... деп ... ... ... – бұл жазба
мұраларда поэзиялық туындыға тән барлық белгілері бар, ... ... ... ... ... көркем туынды деп танылды.
Көркем әдеби туынды екендігі қазіргі кезде әбден ... ... ... еңбектер санатына қосқан ғалым А.М Щербак ... по ... ... не ... ... произведениями» [38,
145] дей келіп, тарихи деректер жиынтығы деген тұжырым ... ... ... те тарихи шежіре ретінде қарастып отырса да, оның
әдеби ... ... ... ... ... ... жанры жағынан
көркем публицистикаға да жақындығы жөнінде ой-пікір білдірген екен. ... ... ... ... ... ... бірдей тарихи
шындықпен сәйкес келе бермейтіндігін, тарихи деректердің толық еместігін де
ескертеді. Жазбадағы Күлтегін батырдың ... ... оның ... ... ... шығарма, құлпытасқа лайықталып пайдаланылған үгіттік
өсиет сарындағы үндеу мәтіндері деген пікір ... [39, ... ... бір жайт – ... ... басында айтылатын:
Биікте көк тәңірі,
Төменде қара жер жаралғанда
Екеуінің арасында адам баласы жаралған
Адам баласы үстінде ата – ... ... ... қаған отырған [35, 110], – деген ... ... ... ... ... «дүниенің бастауы дәл
біздің жыл санауымыздың VI ғасыры деп ... ... оның ... жаратылғанына не бары 200 жыл ғана болған. ...Шыңғысхан монғолдары
түріктер ... ... ... ... ... ... – түріктер де
өздерінің ата-бабалары жөнінде ешнәрсе білмеген» [39, 340] ... ... ... ... ... тән ... ... фольклормен
байланысын, фольклорлық дәстүрді ескермегендігінен деп түсінеміз.
Осы сияқты Орхон ... ... ... ... ... еңбектерінен де кездестіруге болады.
А.Щербактың бір кезде Орхон ескерткіштерін қысқаша тарихи деректер деп
танып, прозалық ... ... ... ... де бұл ... ... әрі ... кедергі келтірмеді.
Ә.Марғұлан “Түркі, монғол тайпаларының ертегі мен эпосының түп тегі сақ,
ғұн, үйсін, қыпшақ, көк түріктер ... ... ... ғасырларға
дейін үздіксіз дамуда болған“ дей келіп: «VI – VIII ғасырлардағы ... ... ... ... ескерткіштерінде жазылып қалдырған ең
ертедегі ақындық ... мен ... ... ... Бұл ... ... мен Білге хан басындағы ... ... ... болады. Бұл жазулардың тексті эпостық әңгіме стилінде
жазылған» [40, 117], – деп ... ... ... те кезінде бұл жазуларда эпостық аңыздардың шағын
да ықшам фабулалық желілері бар екенін айтқан-ды. Жазушы-ғалым: «Олардың
мазмұнында ... ... сазы ... ... сол ... ... ежелгі жырлардағыдай жеңілуді білмейтін батыр болғандығы
баяндалады. Ол жазуларда хронологиялық тәртіп те бар. ... он ... ... жеті ... ... яғни өлгенге дейінгі өміріндегі ерлік
қимылдары баян етіледі. ... ... жас ... бастап, өмірінің ақырына
дейінгі ерліктерін жырлайтын батырлық дастандардың сюжеттік ... бар» ... ... айтқан [41, 136].
ХХ ғасырдың 2-жартысына дейін Орхон ескерткіштерінің жанрлық сипатына
қатысты толымды да тиянақты ... ... ... ... ... ... жоқ ... те болады. Кезінде ғалым И.В.Стеблева Орхон
ескерткіштерін «В жанравом отношений их ... ... как ... поэмы» [42, 8] деген пікірге тоқталып, тұтастай поэзиялық
туынды ... ... ... таза поэзияның үлгілері деп таныған. Ол
жөніндегі ой-пікірлерін ... рет 1963 жылы ... Азии и ... ... «Орхон – Енисей ... ... ... ... ... осы ... ... арнайы ғылыми
зерттеу еңбегін жазды. Ол кейінгі дәуірлердегі классикалық әдебиеттің өркен
жаюына ықпал еткен поэтикалық ... ... мен ... ... жазба
поэзиясының да әсері болғаны жөнінде қорытынды жасайды. Ғалымның кейбір
тұжырымдарына М.Жолдасбеков, М.Мырзахметұлы, Қ.Өмірәлиев сияқты т.б. ... ... ... сын ... ... ... ... құрылысын, стилін негізінен
сақтағанымен ескерткіштегі ұйқасты жолдарды төрт жолды бір шумақ ... ... ... ... ... т.б. ойларының кейбір кемшін
тұстарын ғалым М.Жолдасбеков Орхон ескерткіштерін зерттеген өзінің іргелі
зерттеу ... [6] ... ... ... де ... ... ... көркем туынды – поэзия
ретінде қарастырған еңбегі, тұжырым, ойлары ол ескерткіштерді әдеби ... ... жаңа ... ... ... ... туғызды.
Қазақ әдебиеті тарихының ежелгі дәуірлердегі мұраларының зерттелуі қазақ
ғылымында кенжелеп қолға алынғандығы белгілі ... Ол ... ... ... ... ... ... мәселелері» атты мақаласында
(1955) бұл мәселені қолға алуға 40-жылдары саяси идеологияға ... ... ... ... бұл ... С.Е.Маловтың қолдап
“бұл мәселені қазақ ғалымдары ... ... ... ... деп
айтқанын, М.Әуезов, Ә.Марғұлан сияқты ғалымдарымыздың “ауызекі әңгімеде
қолдап жүргенін”, ... ... ... ... концепцияның
орнығуына аздық еткенін жазған болатын.
Қазақ әдебиеттану ғылымында ... ... ... яғни
«Күлтегін», «Білге қаған», «Тоныкөк» жазба ескерткіштерінің әдеби жанры
туралы ... ...... ... ... шығарма екендігі
жөніндегі мәселе де әлі де белгілі бір шешімін тапты деп айта ... осы ... ... тоқталып өтейік.
Орхон жазба ескерткіштерін әдебиет нұсқасы деп атап, алғашқы болып қазақ
ғылымында ғылыми еңбек жазған ... ... ... ... өлең
жолына түсіріп, ақындық өнердің үлгісі деп танып, алғаш рет композициялық,
жанрлық, стильдік тұрғыдан тексерген И.Стеблеваның монографиясындағы ... ... ... ... ... - дей ... ... жазбаны аударуда
автордың рухын, стилін сақтауды мақсат ... ... ... ... ... буын ... өзгертпеуге тырысқанын, ескерткіштің тек қана
өлеңге құрылмағанын, ... ... ... ... ... секілді эпикалық жырларды еске салатынын айтады. Ғалымның
пікірінше, эпикалық мұраның “біркелкі өлеңнен ғана ... шарт ... [6, ... ... ... эпостарға тән белгілер, мотивтерді мысалға келтіріп
Күлтегіннің ерлік ... ... төл ... кейбіреуіне арқау болуы
мүмкін деген пікір білдіреді. Орхон ескерткіштеріне ... шығу ... ... ... құнды материал ретінде де қарап ... бай жыр ... ... сол ... ескерткіштері – түркі
халықтары тарихының көне деректерінің әсерлі желісін жеткізген, эпикалық
шығармалардың шағын ... ... ... тарихи ерлік жырлардың ең
әдепкі үлгілері» [6, 86-87] деп ... ... та ... ... ... ... эпос деп ... 86],Т.Қоңыратбаев «қаһармандық эпос жырларының көне үлгісі», – ... ... ... ... ден ... «Бұл ... мазмұны мен стильдік көркемдік қасиеттері ... ерте ... ... ... ... [1, ... дәуірлер әдебиетін зерттеуге өзіндік үлесін қосып жүрген
Н.Келімбетов те ... ... ... және «Тоныкөк» жазба
ескерткіштерін жылнама шежіре ... ... ... пен ... ... ... ... үлгілері, тарихи тақырыпқа жазылған
дастандар» [29, 94], «сол ... ... тән ... ... ... ... ... түйін жасаймыз» [19, 98], – дейді.
Осы сияқты пікірді Х.Сүйіншәлиев те айтады. Ғалым Орхон жазуының негізгі
түрлері ... ... ... ... ... ... айта ... түркі қағандары – Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк басына қойған
құлпытастарға өте ... жазу ... ... ... жазылған кітап
деуге әбден болады» [44, 26], - деп ... ... ... ... ... және жазу ... атты
еңбегінде Орхон ескерткіштерінің жазуы, тіліне ... ... ... ... сюжет, мазмұн, стиліне қатысты ... да ... ... әдеби сипаты, мазмұны жөнінде: «Орхон ескерткіштеріне тән
мазмұн ... оқиғаның басты қаһарманы эпос кейіпкерлері деңгейіндегі хан ... ... ... ... ... ... пен ... рухты
мадақтауға арналады. Сондықтан, олар ... ... етіп ... басын
идіріп, тізесін бүктіріп құрту, жою деген стандартты ... ... тән ... ... [45, 141], – дей ... ... сын ... тарихи шындықты мәліметтерге қарай отырып анықтауды, кешенді түрде
зерттеудің қажеттігін ескертеді. Мәтіндегі кейбір ... ... ... келе ... жөнінде, тарихи деректер, белгілі бір
оқиға сілемдері сақталғанымен, ... ... ... ... бейімдей жазылған туынды» [45, 86-87] екендігі жөнінде ... ... ... ... ... ... ... жазбаларын
«поэзиялық-эпикалық шығармалар» дей келіп, оларда «түркі халықтары
шежіресінің лирикалық және ... ... ... ... [46, ... ... тілдік тұрғыдан зерттеуге үлкен үлес қосқан ғалым
Ғ.Айдаров та олардың жанры жөнінде де ой-пікірін ... ... ... ... поэзия түрінде жазылды дегенді мақұлдай беруге
болмайды. Ол ... ... ... ... ... сипаты
қандай болды деген сұраққа жауап бере алмайды», – дей тұрса да [5, ... ... VI-VIII ... ... тайпаларының тарихынынан,
мәдениетінен, әдебиетінен әдет-ғұрпы мен күн көру тұрмысынан, дәстүр, сат-
санасына ... ... ... ... ... тарихи әңгімелер болып
есептелінеді. «...поэзия да, творчестволық өлең ... жыр да ... ... айтқандай, поэма да емес, ол түрік қағандары мен бектерінің
бастарынан кешкен ... ... ... ... ... ... үлгісіндегі тарихи әңгімелер» [5, 29-32] деп, олардың ... ... ... бар ... де ... шығармайды.
Осындай тұжырымға келген Қ.Өмірәлиевтің пікірлері де төмендегіше болып
келеді. Ғалым «Күлтегін», «Тоныкөк» ... ... тән, ... ... фольклорлық үлгілердің бар екендігін айта ... ... ... ... ... бірден-бір тілдік мұрасы. Бірақ олар
тұтас күйінде бір стильде туған поэзия ... VIII ... ... мен ... ... ... «мен» арқылы баяндалатын ... мен ... ... қасындағы Асанқайғы, Бұқар сипаттас
шешендердің ... ... мен ел ... ісін ... ... 18], «...түрік тайпаларының сол тұстағы атақты қағандары мен батырлары
Білге (қаған), Елтеріс (қаған), Күл ... Тон ... т.б. ... жолдары
– ішкі бәсекесі, сырт елдерге шеруі, тәуелсіз ел болу ... ... ... ... [7, 30]. «...поэзия да емес, түрк қағандары
мен батырларының ерлік ... ... ... ... [7, ... «Күлтегін», «Могилян» сияқты ескерткіштер – жазба әдеби
нұсқалар. Олар хан жарлықтары мен шежіренің алғашқы үлгі ... [7, ... ... ... ғалым Р.Бердібайдың олардың жанры жөніндегі ... ... ... ... көбі ... ... шежірелік сипатын баса көрсетеді. Мұнда VI-VIII ғасырлардағы
түркі ... ... ... ... ... ... елге ... да, ыдырап, берекесі кетіп, айлалы жаудың тұзағына түскен, құрып
кетуге жақындаған кезеңдері де айтылған. Бұл ... ... ... проза деп санау орынды» [9, 407], – деген пікір айтады.
«Күлтегін», «Білге ... ... ... ... жанры жағынан
батырлық жырларға жақындығы жөніндегі пікірлердің басымырақ ... ... ... ... ... Осы ... ерекшелігіндегі
ұқсастық, қасиет олардағы ортақ стиль мен образдардың жасалу, көркемдеу
тәсілдерінен көрінеді.
Фольклорлық эпикалық ... ... ... мен ... да
баяндаушы сөздермен келіп отыратыны белгілі. Орхон жазбаларында тарихи
жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ... сияқты ортақ композициялық құрылымның болуы да ол ... ... ... ... бір ... тәсілді ұстанғандығын көрсетеді.
Эпикалық жырларда адамның көңі-күйін, күйініш-сүйінішін суреттеп беруден
гөрі болған жайды, кейіпкерлердің әрекетін ... айту жағы ... ... Әйтсе де эпикалық қаһармандық шығармалардың тек қана
баяндаудан тұрмайтындығы, онда әр ... ... ... араласып,
синтезделіп келетіндігі, солардың табиғатына сәйкес сан ... ... де ... ... ... ... жырлары мен батырлық жырлардың өзара ұқсастығын айтқанда,
оларды бірдей деп, бір ... ... ... ... ... ... авторларының халықтық ауыз әдебиеті ... ... ... ерекшеліктері де кең көрініс тапқан.
Көрнекті ғалым З.Ахметовтің: «Стиль – жазушының өмір шындығын ... ... ... ... ... ... ... тұлға-
бітімін танытатын даралық өзгешелігі, жазу мәнері, қолтаңбасы» [47, 186]
деп көрсеткеніндей, Орхон ... да ... ... ... көрініс тапқан.
Жазушы стилінің белгілі тарихи дәуірдегі ... ... ... ... ... тән ... түр жүйесі,
стильдік өзгешеліктер тарихи-қоғамдық жағдайға байланысты, ... ... ... ... қалыптасатындығын
ескерсек, Орхон жазбаларының стиліне өзіне дейінгі ... кең ... мен сол ... ... ... ... ... оны жазбагерлердің тарихи ... ... ... да ... ... әсер еткені анық.
Орхон жазбаларының ұзақ уақыт сандаған сөз ... ... ... фольклорлық туынды емес екендігі белгілі. Жазба
ескерткіштерде ... ... сөз ... ... ... ... ... фольклорлық дәстүрлерді пайдалана отырып жазудағы мақсат-
мұраттары, ғалым Ж.Дәдебаев көрсеткендей ... ... «сөз ... ... таңдап-талғауында, сараптап-саралауында шығармашылық
талап жатқаны... шығармашылық еңбектің ерекшеліктері ... ... ... ... мен ... сөз ... өмір
шындығынан өнер туындысын жасау туралы ойлары... әдеби ескерткіш ... ... ... ... жинақтау, суреттеу даралығы, образ
жасау, мінез даралау шеберлігі» [48, 10] байқалады.
Эпикалық ... ... ... ... сарындас тақырыптардың бір
үлгіде баяндалуы, ортақ сөз ... ... ... ... ... ... ... айтудың дәстүрлі шарттылығы туып», ол
біртіндеп стильге айналады екен.
Орхон жазбаларында тарихи мәліметтерді баяндау, хикаялау тәсілімен проза
үлгісінде ... ... ... ... ... жорықтар мен ерлік іс-
әрекеттерді сипаттауынан, айтушының (автордың) оқиғаларға өзінің ... ... ... ... ... жазба ескерткіштері мен
Алғашқы түркі қағанатына жататын «Бұғыты» жазбасында, сонымен қатар «Онгин
ескерткіші» мәтінінде, Екінші ... ... оң ... ... ...... ... Шор) арналған ескерткіштер мәтіндерінде жазылу стилінде
ұқсас, ... ... ... ... «Онгин ескерткіші» мәтінінде
«Түркі халқы өлмесін, жітпесін (шаршамасын) деп, жұлыс-керіс (бүліншілік)
болмасын деп жоғарыда ... ... ... ... деп ... ... ... деген т.б. сол сияқты сөз тіркестері кейде қайталана
қолданылып отырады. ... ... ... ... ... баласының әкесі жөніндегі айтқан сөздерінен де [4, 145-146]
«Күлтегін» ескерткішіндегі ... ... ... ... ... ... Біліге Күллі-чорға арналған ... ... оның ... ... көп ... сіңіргені, балалық шағындағы ерлік істері, ел
қорғаудағы жорықтары т.б. ерліктері баяндалған [4, 228]. Күллі-чордың ерлік
істері мен ... ... ... ... ... де ... жырымен
ұқсастықтар аз емес.
Орхон жазбаларынан шығарма авторларының Түркі қағанаты тарихындағы
тарихи ... ... ... ... ... ... ... етіп
жазуды ниет еткен талғамы айқын аңғарылады.
Қазақтың эпикалық қаһармандық жырларының да белгілі бір ... ... ... орай ... ... жазба поэзиямыздағыдай буын мен
ұйқастың келісті ... ... ... Бұл ... ... ғалым
Б.Кенжебаев, Орхон ескерткіштерінің көркемдік сипатын ... ... ... ... салыстырулар жасаған ғалым М.Жолдасбековтер
жан-жақты сөз еткен.
Түркі қағанаты дәуірінде жазылған Орхон ескерткіштерінің ішіндегі «Білге
қаған», ... ... ... ... ... ... жыр дәстүрінде жазылған мұра санатына ... ... ... зерттеуші ғалымдардың еңбектерінде молырақ көрініс тауып келеді.
Зерттеуші ғалымдардың көбісі бұл ... ... ... ... ... ... ... жақын деп таниды. Бұл ... ... ... ... ... ... әдебиетінің
дәстүрінен гөрі, фольклорлық дәстүр негізінде таңбаланған тарихи-әдеби
мұралар екендігіне көз ... ... ... еңбегіміздің бұл тарауында, негізінде, ежелгі түркі дәуірінің жазба
мұрасы ... ... ... мен ... батырлық жырларының шығу
төркіні, олардағы идея бірлігі мен ... ... ... ... ... көңіл аударып, көркемдік дәстүр жалғастығын
айқындауға мүмкіндігімізше әрекет жасадық.
Жанрлық жақындығы ... ... ... ескерткіштерін қазақтың
батырлық жырларымен салыстыра қарасақ, олардағы мотивтер – ... ... ... бас ... ... ... ... мен тұлпар образының қатар келуі, батырдың алғашқы ерлік жасап көзге
түсуі, қайталаулардың жиі ұшырасуы, сондай-ақ, шешендік сөз, ... ... ... ... фольклор жанрларының эпикалық туында бойында
кездесуі (бұл мәселер келесі тарауларда ... ... ... ... баяндаулардың ортақтығы, ежелгі таным-түсініктердің аралас
жүруі, т.б. сол сияқты белгі, құбылыстардың ортақтығы байқалады. ... ... ... ... ... салыстырулар жасау
әдебиетіміздің сан ғасырлық қалыптасу, даму ... ... ... ... аша ... ... ... ерекше дамыған қазақ халқының фольклорлық мұрасы мен
Орхон ескерткіштерін салыстыра зерттеу ... ... ... ... ... ... ... М.Жолдасбеков атап көрсеткендей халқымыздың
тарихи өткенінен, рухани өсуінен мол мағлұмат беретін шығарманы ... ... онда бұл ... ... ... көп сырларын
ашуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар «...эпостарымыздың жасалу ... қоса ... ... бүгінге дейін үзілмей жалғасып келе жатқан
жанды дәстүрді ... ... ... ... ... эпикалық жыр
дәстүрінің қайнар бұлағын, оның сарқылмас көзін ендігі жерде біз ... ... [34, ... ... ... ... өңдеу, жетілдіруінен,
халқымыздың ой саралау, талғам, қабылдаулардан өтіп дәстүрлі жалғастығын
тауып біздің дәуірімізге ... ... ... ... ...... ... эпостар мен Орхон жырларындағы ортақ белгіледің жиі кездесуі
олардың өзара ... болу ... ... ... ... ... шығу тегіне, тарихи, әлеуметтік негіздеріне назар ... ... ... ортақ ұқсастықтар болуының себебі ... ... ... шығу ... ... ... болады.
Өмірден өткен ерлерді құрметтеу, елдің бірлігі мен тыныштығын,
тәуелсіздігін, адамгершілік ... ... тұту ... ... ... мен ... ... кеңінен көрініс тапқан.
Қазақтың қаһармандық эпостары сандаған ... ... ... Енді осы ... ... ... ... бұрынды-соңды айтылған
пікірлерге назар аударып көрейік.
Батырлық жырлардың шығу тегі, олардың ... ... ... ... сабақтасты, өзара ұқсастығы мен байланысын сөз ... ... ... ... ол ... ... қалам тартқан Ә.Марғұлан,
М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаев, ... ... ... ... т.б. сол ... ... айтқан ой-
пікірлерін ескеріп отырғанды жөн деп білеміз.
Ә.Марғұланның пікіріне қарағанда, қазақтың қаһармандық жырларының ... сақ, ғұн, ... ... ... басталып, қандай ерлік жырлары
жырланса да, ... ... ... оқиға, тарихи фактілер арқау болған [49,
352].
Ғалым Т.Қоңыратбай атап ... ...... ... ... ... бір ... болып табылады.
Түркі халықтарында эпикалық дәстүрдің біздің жыл санауымыздан әлдеқайда
бұрын болғаны жөнінде айтқан академик Ә.Марғұланның: ... ... ... тарауы сақ, ғұн, үйсін, ... ... ... ... ... дейінгі V ғасыр» деген пікірі [47, 62], сол ... ... ... ғұн тарихында ерлік жырын шығарудың бір
жарқын дәуірі» [32, 9] ... ... ... эпостардың бастауларын түркі
тектес халықтардың ежелгі тарихымен орайластыра ... ... ... жырлардың шығу төркінінің көне замандардан бастау
алатыны жөнінде осы сияқты ой-пікірлерді кезінде т.б. ... ... ... белгілі.
Ең ежелгі замандарда қалыптасқан, ежелгі таным-түсініктер молынан
сақталған көне эпостардың кейінгі дәуірлердегі эпикалық ... ... ... ... ... ... аз ... анық. Бұл мәселе
ғалымдар Р.Бердібай мен ... ... ... ... жүр.
Р.Бердібай атап көрсеткендей архаикалық эпостың дәстүрі уақыт өте ... ... ... ... ... мен ... тарихи
түсінігіне орай көне эпос оқиғалары жаңа сипаттарға көшетінін, мұнда ... ... ... ... ... ... түсінігі көрініс беретін
полистадиялық сипатын, түрлі тарихи ... ұғым ... ... ... әр заманның шындығы елес беретінін анықтау да күрделі мәселе
болып ... [9, ... эпос ... дейінгі көне эпостың бай эпикалық тәжірибесін,
жалпы ауыз әдебиетінің ең көркем ... ... ... өз бойына сіңіру
арқылы қалыптасты» [22, 75]. ... ... ... ... шығармаларға да жаңа талаптар қоя бастайды. Олар елдің ... ... мен ... үшін ... ... жаңа ... лайықты бейнелеуге тиіс болды. Солай бола тұрса да көне ... ... ... эпостарда толық болмағанымен белгілі бір дәрежеде
сақталған.
Ең ежелгі эпостарда тотемдік алғашқы ата-бабалар ... роль ... ... Бабай Түкті Шашты Әзиз, Қыдыр, Ғайып Ерен Қырық Шілтен,
кәміл пірлер, Арыстанбаб, т.б. көмекке ... ... ... ... ана, Жер, Су ... беріп отырады. Бұлар – әр дәуірлердегі ... діни ... ... ... ұшыраған архаикалық
дәуірлерден бері келе жатқан көне бейне – жебеушілер ... ... ... ... ... ... дәстүрі,
жанрлық белгісі рулық қоғамда ... әрі ... ... ... де сол кезде-ақ берік орнығады. Ал онан бергі заманда эпос
жалпы халықтық мазмұнға ауысқанда сол ... ... ... ... ... онда ... қалыптасады. Ежелгі жазба
ескерткіштердегі ... ... ... ... күшіне жан
бітіріп, оны тірі адамдай ойлатып, сөйлетіп қою да сол ...... ... ... ... ... ... әйел бейнесінің батырлық жырлардағы әйелдер мен Орхон
жазба ескерткіштеріндегі Ұмай ана бейнесіне де ... ... ... ... ... ... белгілері сақталып, сапалық өзгеріске ұшырағаны
байқалады. Оның өзінде де эпос ... ... орын ... ... ... ... батырлық жырларындағы әйелдер бейнесі мен Ұмай ... ... бола ... ... болашақты болжау, батырға үнемі қамқор болуы
(«Қобыланды» жырында Құртқа батырғы ат ... ... ... ... аяқталып, Қобыландының қашан және қандай жағдайда еліне оралатындығын
болжауы, т.б. сол сияқты), Түркі қағанаты дәуіріндегі Ұмай ... ... ... ... ... қамқоршысы, желеп-жебеуші болып қолдап,
қорғап жүруі сол көне ... ... ... ... ... ... нәтижесінен өткен түрі десек болады.
Қаһармандық жырлардың шағын жанрлардан бастау алып эпикалық туындыға
айналатындығы жөніндегі пікірді кезінде ... те ... ... ... ... әлде бір ... қоштасуы және соны жоқтауға байланысты
таралған өлең-жырды алғашқыда бір ақын жинап, басын ... ... ... ... ... негіз қалауы ықтимал» дейді. Шындығында да
түркілерде, әсіресе, қазақ халқында еліне ... ... ... адамдар
қайтыс болғанда оған жоқтау ... ... ... есте сақтап ерлік
істерін аңыз етіп ... жүру ... ... ... еске алсақ,
эпикалық поэзия дәстүрінде де оның ізін ... ... ... ... осы құбылысты, яғни батырлық жырлардың шығу тегіне қатысты осы
мәселені айқын аңғарған.
Осы мазмұндағы ой Н.Келімбетов ... ... ... ... ... ... қол бастап, халқын сыртқы ... ... ... ... ... ... ел болып күңіреніп, аза тұтқан, ... ... ... ... ... ... Бір ... бүкіл елдің қайғысына айналған. Сол арқылы ел қорғаудың ... іс ... ... қауымға жария етілген» дей келіп, ғалым Алып «Ер
Тоңа» дастанының негізі оны жоқтаудан ірге тартатыны ... ... [19, ... ... тууы жайындағы академик Қ.Жұмалиевтің пікірін еске алсақ:
«Қай елдің ... ... ... бір тарихи оқиғаның ізін баса туғанға
ұқсайды және ол бір күн не бір ... ғана ... ... ... ... талай заман, талай ғасыр, талай тартыстардың нәтижесі.... Қазақтың
осы күнгі ұзақ ... ... ерте ... ... ... ... ... қаңлы, қоңырат, керей, қыпшақ замандарында әр рудың
өз істерін ... ... жыр ... ... көлемді жырлар жатуы, кейін
олар ұмытылса да есте сақталынып қалған ... ... ұзақ ... туу ... [4, 25-б] деп ... ... ... Х.Сүйіншәлиев те осы мазмұнда ой түйіп: ... ... ... ... қаза ... батырларына арнап жоқтау, жыр шығаруды ерте
заманнан бастап дәстүрге, ғадетке ... ғой, міне осы ... олар ... ... ... ... тамаша эпос шығарып,
қалдырған» [44, 35], – ... ... ... ... ... мен ... ... Е.Ысмайлов, Б.Кенжебаев, М.Ғабдуллин сияқты т.б. ... ... де ... ... болатын. Қаһармандық
жырларды ғалым М.Мырзахмет айтқандай «...тарихтың ... ... ... қорғау жолындағы арпалыстың дем берер рухани қажеттілігі тудырды.
Батырлар жыры – бір ... бір ... ... ... ... ... ... бойы елі үшін, жері үшін алысқан ... ... ... ... ... ... [3, 20] болып саналады.
Байырғы мифтерден, батырлық ертегілерден, жоқтау, қоштасу сияқты ежелгі
жанрлардан ... ... ... жырлар өзінің эпостық туындығы айналу
жолында ... ... ... бастан өткерді, ... ... ... ... жазып көрсеткендей:
«Қаһармандық эпос ... ... көне ... бай ... ... ауыз әдебиетінің ең көркем тәсілдерін, жеткен биігін өз бойына сіңіру
арқылы қалыптасты» [22, 75б].
Бұл келтірілген пікірлер қазақтың ... ... ... ... ғұн ... негіз алып, тарихи жағдайларға орай қалыптасып,
дамыған, дәстүрлі жанрлардың өңделіп, толықтырылып әр ... ... ... көріністері деп айтуымызға толық негіз болады.
Қазақ ғалымдарының көбісі VI-VIII ... ... ... қазақ фольклорындағы қаһармандық эпос жанрларының көне
үлгісі ... де ... ... ... – бұл ... ... ... қатарында есте
жоқ ескі заманның да, ислам діні ... ... ... де ... ... ... ... дамуындағы өзгерістер, тіршіліктің
жаңа мүдделері жырдағы ... ... ... жүйесіне де өз
жаңалығын қосып, құбылып отыратындығын көрсетеді. Әйтсе де, ... ... ... ... Оның ... отыруының тағы бір себебі эпосты
тыңдаушылардың батырға, оның тууы мен ... ... ... ... ... білуге деген ықыласы да болса керек. Осы мәселенің
эпостағы ғұмырнамалық тұтастануды туғызуға алып келу ... ... ... ... ... ... ықыласын білген жыршылар,
сөз жоқ, бар мүмкіндігінше, олардың талабына жауап ... ... ... ... асыру үшін олар фольклор поэтикасының бар қуатын, ол аз
болса көне мифология, ескі нанымдарды пайдаланған, оған қоса ... ... ... көркем құралдарды қолданған, сөйтіп батырдың өмірін
бір жүйеге түсіріп, әдемілеп, ... жыр ... ... ... ... жыр – ... жай өмірбаяны емес, ол туралы поэзиялық
ғұмырнама болып шыққан», – деп көрсетеді [26, 22]. Бұдан ... ... ... жыры ... да осы ... ... ұстанғаны байқалады.
Батырлық жырлар мен Орхон жазбаларындағы тағы бір ... ... ... ... да ... ... ... үшін
күрескен батыр сыртқы жауға қарсы аттанып, сандаған қиындықтарды басынан
өткізіп ақыры елге жеңіспен оралады. Осы ... те ... ... жалғастының басты белгісінің бірі ретінде қарастыруға болады.
Қорыта айтқанда, ежелгі эпикалық дәстүрдің Орхон жазбаларының жазылуына
әсер еткені сияқты, ... ... ... жазба ескерткіштердің де
қазақтың ... ... ... өзіндік орны болды. «Күлтегін»,
«Білге қаған», ... ... мен ... ... ... ... жырлардың арасындағы сабақтастық олардың жанрлық,
идеялық-көркемдік сипаттарындағы басты белгілерінен ... ... Көне ... ... ... ... маңызы
2.2 Көне түркі ескерткіштерінің көркемдік сипаты
Ғылымда көне түркі ескерткіштері деген атпен белгілі болған көне ... ... ... ... ... сына ... ... соқпағын ХVІІ ғасырдың соңында Европа ғалымдары салған.
Тұңғыш рет 1692 жылы ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы Тура жерінде бірнеше тастағы
таңбалар мен суретті ... ... ... болатын.
Кейін бұл деректі 1697 жылы Тобольдық орыс бояры Семен Ремезов «Сібір
даласының чертежын» ... ... ... ... картасында Дмитриевка
селосының маңында Талас өзенінің жоғарғы ағысында Қырғызстан жерінде
топографиялық ... ... ... ... ... жерді атап өткен. Екі ғасыр
өткен соң осы ... Фин ... ... ... ... ... сына ... тастарды тапты. ХVІІІ ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... бар ... жөнінде
алғашқы ғылыми жазбалар белгілі бола бастады.
1719-1722 жылдардың аралығында І Петр ... ... ... орыс
ғалымы Д.Г.Мессершимидт басқарған ғылыми экспедиция Сібір және Манчжурия
өлкелеріне зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Д.Г.Мессершимидт күнделігінде ... және ... «тік және ... ромб түріндегі бейнелерден тұратын» тастағы таңбаларды
белгілеп алғандарын ... ... ... ... деректер 13 жылға Сібірге жер аударылуға
жіберілген Филипп-Иоганн Страленбергтің қызығушылығын туғызады. 1730 жылы
Табберт-Иоганн Страленберг ... ... ... ... ... кездестіріп, оны өз тілінде «руника» яғни «құпия ... ... ... бастап алғаш рет ғылымда «руникалық жазулар» термині пайда
болды.
1793 жылы Т.Байер мен П.С.Палластың экспедициясы да осы ... ... ... ... шықпас бұрын аталмыш тастағы таңбаларды
кельт жазуы болуы мүмкін деген болжам жасаған болатын. ... ... соң ... ... тұтастай ғылыми басылымда жариялады.
ХІХ ғасырдың басы жинақталған материалдарды оқуға деген қызу ұмтылыспен
басталады. 1818 жылы орыс ... ... өзі ... тұрған «Сібір
хабаршысы» деген журналда ... ... ... ... атты ... Бұл ... өз ... әйгілі шығыстанушы ғалым ... ... ... ... бұл ... орай рецензия жазып, «аса
маңызды тарихи және философиялық ... ... ... ұлы ... – деп бағалайды. Ремюзе тастағы таңбалар индо-готтардың ұрпағы
усуньдардың мұрасы болуға тиіс деп ... Ал ... ... ... ... ... ... қалмақтарға тиесілі болуы мүмкін деген
болатын. ... ... ... бұл ... ... ... ... төңірегіндегі алғашқы ғылыми пікірталас болды. ... ... ... ... ... ... ... жазулар сақ
(скиф) немесе грек-готикалық тектен болуы мүмкін ... ... ... ... ... ... ... таза грек жазуына ұқсатты.
1857 жылы Г.Спасский уақытша үзіліс тапқан ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін деген теория
ұсынды. Бұл теория шығыстанушы ғалым В.Флоринский тарапынан қолдау тапты.
1859 жылы ғалым ... ... ... таңбадан пайда болған деген
теория ұсынды. Дегенмен, бұл теория ғалымдар тарапынан қолдау таба қоймады.
Міне, осындай ... ... ... алуы ... ... ... ... деген ұмтылысын арттырып қана ... ... ... ... ... ықпал етті.
Нәтижесінде, шексіз қызығушылыққа берілген фин Археологиялық қоғамы 1875
жылы Минусинскіге ... рет ... ... ... 1884 жылы
Гельсингфорста «Енисей жазулары» деген атпен 32 ... 8 ... ... [29, ... жылы орыс ... Н.М.Ядринцев Орхон өзенінің бойынан ... ... ... ... ... үлкен, белгісіз таңбамен
жазылған зәулім, қолдан қашалған төрт қабырғалы биік ... ... ... ... Күлтегіннің үлкен жазуы деп аталған, көшірмесі Астана
қаласына әкелінген әйгілі ескерткіш болатын. ... ... ... тасқа мынадай сипаттама береді: «биіктігі – 3,5 метр, төменгі
ені – 1,32 метр, жоғарғы ... ені – 1,22 ... ... ... жіңішкере
береді, жоғарғы бөлігі өрнектелген; тастың төрт жағы ... ... ... ... ... ... да, ... қабырғасы бірдей руникалық
жазумен толған».
Көп кешікпей Н.Ядринцев Россия археологтарының VІІІ ... ... сол ... ... көне ... ... Осыдан
бастап бұрын тек Енисей ескерткіштері деп қана аталып келген жазбалар енді
Орхон, яки Орхон-Енисей ... ... атқа ие ... жылдың көктемінде Н.М.Ядринцевтің ізімен Орхон өзеніне екінші рет
финдердің А.Гейкель ... ... ... және 1891 ... ... елімізде тюркологияның негізін салған ұлы орыс ғалымы
В.В.Радловтың басқаруымен ... ... те ... ... ... ... [50, 23].
1892 жылы осы екі экспедицияның да қорытындысы ескерткіштің суретімен
екі үлкен ... ... ... бұл ... дүниежүзі ғалымдарының алдына
ауыр да жауапты міндет – ... ... ашып оқу ... ... ... көне түркі ескерткіштерін зерттеудің жаңа кезеңі
басталды. ... ... ... ... руникалық жазуларды
оқуға күш салды. Бұл ... ... ... қиындықтарымен қатар кейбір
жеңілдіктері де бар еді. Өйткені, бұл уақытта ескерткіштің қытай тілінде
жазылған ... ... сол ... ... жасаған халықтың, оны
басқарған бектердің аты, онда ... ... ... белгілі
болаған.
«Ескерткіштегі қытайша жазылған жазуды алғаш оқыған Г.Гебеленц болатын.
Ол ескерткіштің қойылу ... ... ... бірі ... ... ол Гудул кэ-хан деген кісінің баласы, әрі елде ... ... Бикя ... ... ... ... айтылыпты» [51, 343].
Осы мүмкіндікті сәтті пайдаланған Дат ғалымы В.Томсен болды. ... ... ... ... ... тіл білімі кафедрасының
профессоры Вильгельм Томсен 1893 жылы дүниежүзіне Орхон жазуының «кілтін»
тапқандығы жөнінде мәлімдеме таратты [33, ... ... ... ... ... тек Орхон жазуларына ғана табылған
кілт деп ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... көне сызу-жазулардың да сырына үңілуге мүмкіндік берген ... деп ... ... [42, 10].
Вильгельм Томсен ашқан алфавитті қолданып, академик В.В.Радлов 1894 жылы
Орхон ... ... рет орыс ... ... ... ... ... алғаш рет жариялады. Ал В.Томсен болса, өз аудармасын тек 1895
жылы ғана ... ... бұл ... ... ... ... ... бастырды. Содан бері Орхон
ескерткіштерін ... ... бір сәт те ... ... ... бәрі де ескерткіштің қара сөз ... ... ғана ... болса, Москва ғалымы И.Стеблева оны өлең
жолдарына түсіріп 1965 жылы ... рет орыс ... өлең ... ... көне ... ... жөнінде өзінің зерттеу еңбегін
«Поэзия тюрков» [42] деген атпен жариялады.
Көне түркі ескерткіштерін ... ... ... ... ... ... ... З.Б.Чадамба,
Д.Д.Васильев, И.А.Батаманов, В.А.Лившиц, С.Г.Кляшторный т.б. ғалымдардың да
ерекше еңбек сіңіргендігін атап айтқан жөн.
Тұтастай ... көне ... ... ... ... ... ... ғылымын өркендетуде Финляндия, Дания, Германия, патшалық Ресей,
Кеңес одағының ғаламдары қажымай-талмай еңбек етті. Бүгінгі қол ... ... – осы ... ... ғалымдарының үздіксіз
ізденісінің нәтижесі екендігі даусыз.
Көне түркі ескерткіштерін зерттеу кеш те ... ... ... ... ... ... шығыс елдері дегенде алдымен атайтынымыз
монғол ғалымдары ... ... көне ... ең ...... жерінде сақталған. Бір қызығы, арнайы зерттеу
обьектісіне айналмаса да ... ... ... ... ... ғасырда тіркелген. Ол жөнінде монғол ғалымы Ш.Бира былай дейді:
«Надо полагать, что известные ныне науке ... ... ... ... ... ... ... древными тюрками. Не случайно на
территории МНР то и дело находият все ... ... ... На ... ... ... ... знаний, как мы уже отмечали,
трудно ... ... ... путем передавались монголам
историографические достижения тюрков. ... ... ... к ним, ... рунические надписи, хотя памятник Кюль-тегину был
в Монголии хорошо известен еще в годы правления Хубилай-хагана ... ... ... одноко, что указанные достижения доходили до других
кочевых племен и народов, в том ... ... ... ... ... ... ханның астанасы қазіргі Пекин қаласы болғандықтан, ... ... ... ... ғалымдарына де ертеден таныс
болғандығы күмән туғызбайды. ... ... ... ... ... ... ХХ ... еншісінде. Осы тұста Қытайдағы
түркологияны ең алдымен, көне түркі халықтарының тарихын ... ... жөн. ... ... түркологиялық зерттеулері кейінірек қолға
алынғанымен, олардың түркі халықтарын тарихи тұрғыдан зерттеуі біршама ... ... 1911 жылы Цин ... ... ... Ұланбатыр)
жіберген ұлығы Сандо жер-суды ... ... ... Күлтегін
ескерткіштеріндегі таңба жазуларды «tuo yin» тәсілімен 200 ... ... ... алады да, оны өз ... ... Ол ... ... атпен мақала жазып, сол кездегі «Әдебиет – ... 8 ... ... ... оны ... мазмұны туралы
түсінігінде көптеген олқылықтар бар еді. Өйткені ол ... ... ... ... тек жай ... ... ... болатын» [1, 105].
Күлтегін, Білге қаған ескерткіштері Таң патшалығының шуанзоң ... ... ... жылы (713) ... ... ... бетінде түркіше мәтіннің қытайша мазмұны жазылған еді. ... тек сол ... ... ... ғана оның ... ... есккерткіштегі түркіше мәтінді аударып, түсініктер беру Хань
Жулинь ... ... ... Оның ... ... ... екі ескерткіштің аударма мәтіндері пайдаланылды, әрі ол ... ... ... ... ... Қытай зерттеушілері аталмыш
үш ескерткіштің ... ... ... жақынырақ танысты. Бұл
Қытайдағы көне түркі тарихын ... ... ... ... ... ... байланысты қытай тіліндегі көне жазбалар Қытайда онсыз да
жеткілікті еді.
Атақты түркітанушы ғалым Цэнь Чжумянь ескі жазбаның ... ... ... Хань ... ... ... ... қаған, Тоныкөк
ескерткіштерінің қытайша аудармасын өңдеуден ... әрі оны 1958 ... ... ... тарапынан шыққан өзінің «Түркі тарихы» деп аталатын
үлкен кітабына кіргізді.
1977 жылы Қытайдағы түркі ... ... ... ... ... Гэн ... жоғарыда аталған ескерткіштердің мәтінін тікелей көне
түркі тілінен аударып, «Ертедегі ... ... ... оқу» атты ... ... Бұл ... түркология тарихында басқа елдер ғалымдарының
еңбектеріне иек сүйеушіліктің аяқталуы еді.
1980 жылы Гэн Шиминь «Ертедегі түркі ескерткіштері ... ... ... сол ... ... ... ... мәселелерін жан-жақты сөз
етті.
1981 жылы Линь Гань ... ... ... ... ... ... монғолдар үстемдік еткен Юань хандығынан бергі Қытайдағы түркі
ескерткіштерін байқау мен ... ... ... сондай-ақ түркі
ескерткіштерінің ерекшеліктері мен олардың тарихи дерек-темелік мән-мәнісі
баяндалды. Еңбектің құндылығы – Қытайдың ... ... ... түспеген
түркі тарихына байланысты тың деректердің болуында.
Қытай ғалымдары түркі тарихымен көне ұйғыр тарихын зерттеуде қыруар
еңбек ... ... ... ... ... төңірегінде 200-ге тарта
ғылыми еңбек жазылды.
Монғол ғалымдары көне ... ... ... ... ... зерттей бастады. Солардың қатарында Ц.Дамдинсүрэн, ... ... ... сияқты ғалымдардың еңбегін ерекше атаған жөн.
Әсіресе, 50-60 ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған монғол ғалымдарының ... ... ... монғол ғалымдары көне ескерткіштерді кешенді зерттеу ісімен
айналысуда. Соның бір дәлелі Күлтегін, Тоныкөк, Білге ... ... ... Чор ескерткіштерінің мәтіні монғол тіліне аударылып жарияланды.
40-50-жылдардағы М.Әуезовтың, ... осы ... ... ... ... алады. М.Әуезов өзінің 1952 жылы 8 ... ... ... ... ... эпосының халықтық нұсқасын жасау
керек» ... ... ... ... мен ... тілсіз
таста із қалдырған осынау ... ... сол ... ... ... ... ... бола ма?.. Егер мұндай ескерткіштер қара
тастан ойылып, қашалып тұрып жасалса, сол жырлардың ауызша айтылып таралған
әрі бұдан да ... ... ... ... бе? Егер ... ... ... түргештер және басқа да тайпалар шығара алған болса, сондай
аңыздарды сол дәуірде, тіпті ІХ ғасырда емес, VІ-VІІ ... ... ... халықты қорғаушы батырға әсіресе ділгір болған қырғыздар
қайтіп шығармайды?...» [1, 244] – деп ... ... ... ... ... ... назарын көне түркі ескерткіштерін зерттеуге
аудартуға түрткі болғаны сөзсіз. ... соң ... ... ... ... VІ-ХІІ ғасырлардағы мәдениеті», «Таңбалы тас жазулары»
атты еңбектерінде көне ескерткіштердің қазақ ... ... ... ... ... ... ... құндылығын жоғары бағалайды.
Соңғы 30 жыл ішіндегі Ұлытаудағы «Таңбалы ... Есік ... ... тостағандағы жазуларды» айтпағанда, Талас, Іле, Сырдария, Ертіс,
Жайық өзендерінің аңғарынан ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе, 1960 жылы Шардара
аумағынан, 1969 жылы Алматы облысынан, 1985 жылы ... ... көне ... ескерткіштер көне түркілерден қалған құнды ... ... да бай ... ... отыр.
«Соңғы дерекке қарағанда Шығыс Қазақстанда Алтай тайпаларының көне
тарихының қайнар көзі болып табылатын 100 шақты ... ... ... [53, ... ғылымдағы түркология ... зор ... ... «Аз и Я» және соңғы жылдары жазылған «Язык письма»
еңбектерін ... жөн. ... ... ұзақ ... бойы көне түркі
ескерткіштерінің тілін ... ... келе ... ... ... ескерткіштерінің тілі», «Білге-қаған Орхон ескерткішінің ... ... ... т.б. ... ... де ... ... үлес болып қосылғандығын айтқан жөн.
1971 жылы шыққан Ғ.Мұсабаев пен ... ... атты ... мен Ғ.Мұсабаевтың 140-қа тарта ғылыми
мақалалары, М.Жолдасбековтың ... ... [6] ... ... мен ... ғылыми мақалалары, А.Аманжоловтың тілдік зерттеулері көне ... ... ... ... ... әрі кешенді зерттеліп
келе жатқандығын аңғартады. Соңғы жылдары түрколог, ғалым ... ... ... жіберілген кемшіліктерді түзетіп, өзінің зерттеу
еңбегін ... Атап ... ... ... мәселелерге назар
аудартады: «Бір ғана Ұйғырдың Ел-етмиш ... ... ... ... тасы, немесе Моюун-чур ескерткіші мәтіндегі 156 ... ... күні ... ... бір ... бойы ... қате басумен
түркология әлемінде адасып жүр. ... ... 12 ... ... 11 қате тек қана ... тап ... отыр. Турфан,
Дунхуаннан табылған жәдігерліктердің мүлт кеткен дүниелерін жіпке тізсек,
талай айғақтарды алға тартуға ... ... осы ... ... үшін ... түпнұсқамен мықтап тұрып жұмыс жасауды ғылым ... ... ... ... ... [54, ... алғанда, соңғы жылдары қазақ ғалымдары ... көне ... ... ... ... «20 ... 250 ... жарияланып, 6 кандидаттық, 3 докторлық диссертация қорғалғандығы»
аталмыш ... ... ... ... қойылғандығын, күн өткен сайын, даму
үстінде келе жатқандығын дәлелдейді.
2.2 Ежелгі жырлардың ... мен ... ... тіл, ... ... ... толық тексерілу үстінде.
Сонымен қатар ескерткіштің жанры жөніндегі мәселе де ұзақ уақыт ... ... ... ... ... ... оның өлеңдік қасиетіне мән
берген ғалымдардың бағалы сөздері ертеде шыққан кітаптардан да ... ... ... Ф.Корш, А.Бернштам, ескерткішті ... ... ... ... мен ... ... ... табиғаты туралы көзқарастарымен белгілі А.Щербак,
И.Стеблева және т.б. Тіпті тарихшы ... те көне ... жыр ... ... ... ... шежіресі есебінде таныған. Дегенмен бұл
пікірді біз қостай алмаймыз. Көне түркі ... өлең ... ... өнердің үлгісі деп танып, ... рет ... ... ... тексерген И.Стеблева:
«Туған елінің тәуелсіздігі мен құлдыққа қарсы күресін, халқына және оның
ерлеріне деген ... ... ... ... ... текстілерін
жалаң тарихи (тарихи-өмірбаяндық) деректемелерге жатқыза қоюға ... ... ... белгілі бір ақындық дәстүрдің ортасында ... ... ... поэма деп тану әлдеқайда орынды болар еді» [42, ... ... ... тек қана ... ... жоғарыда айтқанымыздай,
арасында қара сөз араласып келіп отыратын өзіміздің ... ... ... ... еске ... ... қоң йылқа йеті йегірмеке учды. Тоғызынч ай ... йоқ ... ... бедізін, бітіг ташын бечіг-н йылқа йетінч ... ... қоп ... ... өл (ліп) қырқ ... йашыл булыт».
Жаңашасы: «Күлтегін қой жылы он жетінші күні өлді. Тоғызыншы ... ... ... ... ... ... ... мешін жылы
жетінші айдың жиырма жетісінде аяқтадық. Күлтегін өлгенде қырық ... ... 55] ... ... зорлап өлең жасаудың еш қисыны жоқ.
Өйткені эпикалық ... ең көне ... ... ... ғана ... емес. Әдебиеттің көптеген түрі бір шығармада-ақ араласып жататын
(синкретизм) ерте дәуірде өлең де, қара сөз де ... ... ... ... ... ескерткіштерін кейбір ғалымдардан (Г.Л.Гумилев)
өлеңнен іргесін бүтіндей аулақтатып, көркем прозаға жатқызуының себебі сол
араластық ... болу ... ... қара сөз ... үшін де өлеңдік өлшемдердің үлкен шебері
қоблу қажет» деген ғой ұлы Гейне. Сонда әдебиет әлемінде үлгілі әсем ... ... ... өзі ... ... ... бір ... болып шықпақ.
Қазақ әдебиетінде өзге халықтар шығармашылығында ... ... ... деп ... жанр бар. ... қай ... алсаң да, өмірдің
шындығына суарылған, ешкім өзгерте ... асыл ... ... да халқың жасаған ғажап өнерге ғашық боласың. Мәселен: «Баяғы
заманда аяқтыға – жол, ... сөз ... бір ... шешен дауда
суырылып сөйлеп отырса, дәулетті біреу: «Сөйле, сөйле, ... жоқ ... ... жоқ ... ... – деп ... ... әлгі кедей шыққан
шешен: «Сөйлесе несі бар. Жүйелі сөз ... ... ... сөз ... Сен мал мен басқа мақтандың. Байдың түбі – бақыл, қазына түбі –
ақыл. Ешкі егіз ... ... көп ... ит сегіз тауып малдан көп болмас.
Құлағым шұнақ ... ... ... ... ... ... тұлпар шығармын.
Тасыма! Құдайдың маған берейін десе ... жоқ па, ... ... ... жоқ па?» – ... ... Осы бір аз ғана ... қаншама өмір, қанша
даналық бар?! Мұны қара сөзбен айтылған жыр демеске лажымыз жоқ.
Екі сөздің ... дәл ... ... сөйлейтін, қара сөзден сан түрлі
жарасымды қисындар тауып сан құбылтқан, ... ... ... түлкідей
ойнатқан ақын халық – қазақ халқы – мінсіз қара сөз ... ... ... ... ... ... ... бір ұшы сол байырғы Орхон
ескерткіштерінде жатыр деуге ... да, ... ... ... мұра ма? Болса, ол ... ... ... ... ... қисындылық бар? Міне, бұл
сауалдарға жауап ... ... ... ... ... ... оның ішінде
қазақ әдебиеті үшін үлкен маңызы бар.
Егер халқымыздың ерлік дәстүрлерін көркем ... ... ... мен ... ... арасындағы табиғи туыстықты айқындай алсақ,
онда заты қазақ өлеңінің ең әдепкі үлгілері хақында нақтылы сөз ... ... да ... ... ... ... бірі ... Әлкей Марғұлан түркі
халқының мәдениетін, әдебиетін кеңінен ... келе ... ... ... ... ... ... поэзияның Орхон
ескерткіштерінде жазылып қалған ең ертедегі ақындық тәсілдері мен ... ... Бұл ... ... ... мен Білге-ханның
басындағы құлыптастарына жазылған жазулардан ... ... Бұл ... эпостық әңгіме стилінде жазылған» [41, 117].
Ғалымның Орхон ескерткіштерінен ақындық тәсілді де, дәстүрді де тауып,
оларды жанры жағынан ... ... ... ... осы ... да көруге
болады.
Заманымыздың әйгілі жазушысы, ойшылы академик М.Әуезов мынадай бір ... ... ... ... ... ... дейін оларды тіл тарихының ескерткіші ретінде зерттеп жүр.
Соған қоса ол ... ... көне ... де ... емес
пе? Сол жазуларда эпостық аңыздардың шағын да ықшам фабулалық желілері ... [1, ... ... мен ... ... руналық ерлік жырының белгілерін
айқын тауып отырғандығы анық.
Олай болса Орхон ескерткіштерінің жанры ... ... түп ... ... мен ... ... ... қиын емес. Біздің ғасырымыздың елуінші жылдарына дейін
кеңестік түркологияда Орхон ескерткіштерінің табиғатына жақын ... ... бір ... ... ... ... қос ғұламасының ой-
пікірі бір жерден шығып, әрі ... ... ... ... жол сілтегені ғылым үшін аса маңызды саналады. Жүздеген
жылдар бойы тек ... ... мұра ... ... ... Орхон
жазуларынан әдебиет сипатты анықтау, сөз жоқ ... ... ... ... да ... ... жанры туралы мәселені күн тәртібіне
алғаш қойған ғалымдар: Мұхтар Әуезов пен Әлкей Марғұлан деп ... ... осы ... ... ... тұңғыш рет
дәлелдеуші ретінде танылатын мезгіл жеткен сияқты.
Түркі қағанатының тарихын Күлтегін мен ... ... ... нәтижесі ескерткіш авторының алдында ... ... гөрі әлде ... бөлек, әлде қайда биік міндет ... ... ... ... жазуларының авторларын жалаң тарихи
фактілер емес, белгілі бір идеяға ... бола ... ... оқиғалар
қызықтырған тәрізді.
Тюрколог-тарихшылардың біразы ... ... ... дәл, алайда жеткіліксіз» деген ... ... ... әдебиет үлгісіне жататындығынан ғана халық тарихын егжей-тегжей
баяндамай, оның ең ... ... ... сәттерін ғана сұрыптап алып
суреттейтіндігін ескермеген.
Екіншіден, егер біз Орхон жазулары сөз етіп отырған фактілер ... ... ... ... оқып ... ... ... там-тұмдап қана берілген сараң тарихи деректерден жарытып
ештеңе түсінбеген болар едік.
«Сол себепті Орхон ескерткіштерін ... ... ... ... ... ... халқының ізгі арманын, кескілескен соғысын, ... ... ... жыр ... ... ... ең ... үлгісіне
жатқызу орынды» [6, 72] – деген М.Жолдасбековтың пікірі әділ айтылған деп
есептейміз.
Сондықтан да бір кездерде ... ... ... дамыған қазақ халқының
бай мұрасы мен Орхон ескерткіштерін салыстыра зерттеудің ерекше мәні бар.
Өйткені Орхон жырларын зерттеу проблемасын жалпы ... ... ... ... ... біз ... ... өткенінен, рухани өсуінен
мол мағлұмат ... ... ... ... ... онда бұл ... мәдениетіміздің көп сырларын ашуға мүмкіндік береді.
Қысқаша айтқанда, ... ... ... оған қоса ... ... ... ... жалғасып келе жатқан жанды дәстүрді
дәлелдей алатын боламыз. Қазақтың ұшан-теңіз ... жыр ... ... оның ... көзін ендігі жерде біз солардан іздеуге тиіспіз.
Осы уақытқа дейін қазақ эпосының тууы ... ... ... ... келсе, Тоныкөк, Күлтегінге арналған жырлардың зерттелуімен
байланысты, бұл мәселені нақты дәлелдермен ... ... ... Көне ... ... көркемдік ерекшелігі және қазақ
эпосымен ұқсастығы
Тасқа жазылған ... ... ... ... ... жаңадан
естіледі. Олай болса, сол тұста VІ-VІІІ ... ... ... ... ... әлі алдырған жоқ. «Күлтегін», «Білге ... ... ... ұлы ... ... ... секілді. Уақыт пен
Кеңістікті жалғастырып, ұланасыр үнге бөлеп тұр.
Қаның судай ақты,
Сүйегің тау боп жатты.
Бек ... құл ... ... күң болды.
Немесе:
Тізеліні бүктірдік,
Бастыны еңкейттік.
Еліміз қайта ел болды,
Халқымыз ... ... ...... ... сөз ... халқының рухымен үндесіп, ешкімге бас ... ... ... ... ... ... ... түркілер жыры бүгінгі көркемдік
қазыналарымыздың қайнар көзі. Орхон ескерткіштерін эпосқа теңеген Мұхтар
Әуезов ... ... ... Бұл ... сазы кейінгі ғасырлардағы
қазақ жыраулары Доспамбет, Ақтамберді, Үмбетей жырларына ... ... ... ... ... ... ... сөздерінде
тереңдеп жатқан, тебінгіні терге ... сөзі ... келе ... жырау
толғауларымен келіп тоғысып, табысып жатпай ма?
Жұқаны таптау – оңай,
Жіңішкені үзу – оңай.
Жұқа қалыңдаса,
Оны тек алып таптайды,
Жіңішке жуандаса,
Оны тек алып ...... ... данасы Тоныкөктің өсиет
нақылы елдікке жетудің бірден-бір жолы – береке-бірлік, ынтымақ екендігін
әлемге жар сап ... ... жоқ па? ... ... ... ... күшті ел азбайды, пішуі кең көйлек тозбайды» қазақтың ата сөзінің
түп-тамыры дана Тоныкөктің тебіренісінде жатқандай.
Қашанда тұтастық пен ... ... ... ... жазуында
халықтың тоз-тоз болғандығын береке, бірліктің жоқтығымен түсіндіреді.
«Бектерінің, халқының ымырасыздығынан,
Табғаш халқының ... ... ... ... ... ... халқы елдігін жойды» [33, 45].
Ел ішіндегі алауыздық, берекесіздік жеке адамның өмірі үшін ғана ... ел ... ... ... ... ... сол ... Күлтегін жырындағы аттардың образы ше? Әсіресе, ... ... ... ... ат ... айрықша суреттеледі.
Қиын бөгеттерден батырды астындағы арғымақ аты аман-есен алып ... ... ... боз ... ... ... ат сонда өлді.
Ерттеулі торы атын мініп шапты,
Ол ат сонда өлді.
...Күлтегін алып Шалшы ақбоз атын мініп,
Жауға қарсы ұмтылды [33, 54] –деп ... ... ... ... ... ақбоз аты» Ақтамберділердің
Күреңіне келіп атойласып жатыр.
Көне әдебиет үлгілеріне айтайын деген ойын ашық айтпай, пернелеу ... ... де тән ... білеміз. Күлтегін ескерткішінде елдің
шапқыншылыққа ... ... ... ... ... ... астарласа, «Қорқыт ата кітабының» соңғы жырында өзара дау-жанжалдың,
бақталастықтың елді ... әкеп ... ... ... ... ... өлең ... да өзіне тән ерекшеліктер
бар. Әсіресе, шумақтың үш тармаққа құралуы – көне түркі ескерткіштеріне тән
өлшем. Мәселен,
Бағым болғандықтан, (5 ... ... (6 ... ... тірілттім (12 ... ... үшін (5 ... ... (5 ... отырмадым (6 б), – ... ... ... ... (6, 100). Алайда, бұл жолдардан
буын сандарының тұрақсыздығын, соңғы ұйқастың сақтала ... ... қиын ... ... ... ең ...... пен дыбыс үндестігі
басым жатыр. Сол сияқты М.Жолдасбеков көне ... ... ... ... әр жолы бір ғана ... ... ... барлығын да
мысалға келтіреді.
Сүңсүдіміз (а) ... (а) ... ... (а) ... ... [6, ... ... дала төсінде еркінше көсіліп, көшіп-қонған көшпелілер үшін
төзімділікті бағалап, ерлікті дәріптеу – ... ... Осы ... ерлік дәстүрді өскелең ұрпаққа үлгі етіп қалдырудың тиімді ... мәні бар ... ... болған. Әзірше, ең көне ... ... ... «Көне түркі ескерткіштерінде» Күлтегін мен Тоныкөктің ерлік
істері бастан-аяқ осы ... ... Сол ... ... ... ... орай, батырлықты, сұлулықты ... ... ... бар. ... ... ... – ерлік,
ғашықтық жырларда – сұлулық басым жырланған. Ел басына күн ... ... ... алға тартып, батырлықты мақтан ету – халықтық үгіт-насихаттың
ең ... ... келе ... ... бойынша түркі халықтары ерлікті, батырлықты,
батылдықты ұрпаққа үлгі етіп, ... ... ... ... күші ... бетпе-бет келгенде жеңіс тағдырын ... ... ... батырлар
шешкен. Қысылтаяң шақтағы шұғыл шешім, батыл ... ... ... ... аз ... ... Тоныкөк жазуында шағын қолмен он оқ әскеріне
бетпе-бет ... ... ... ... ... ... дедім:
– Мен, білге Тоныкөкпін. Алтын қойнауынан асып келдік, Ертіс өзенін
кешіп келдік. (Кім) келсе де ...... ... ... білмейді, Тәңірі,
Ұмай, қасиетті жер-су Жеңіс берген екен,
Көп (екен) деп неге қашамыз,
Азбыз деп неге ... ... ... [33, ... ... Тоныкөк жауынгерлерінің намысын қайрап, бойларына
қуат береді. Көп пен азды ... ... ... мен ... ... ... ... Күтпеген шабуылмен өзінен екі-үш есе басым
жауды бағындырады.
Соғыс бар жерде жеңіс пен жеңіліс ... ... Бірі ... ... үстем
болса, екіншісі жеңіліп табанға тапталады. Тарихтың ... ащы ... ... да ... кешірген.
Табғаш будунқа бегілік ұру оғулун құл болту,
Сілік қыз оғлуң күң болту
(Табғаш халқына бек ... құл ... ... күң ... [33, 29].
Түркі халқының тәлкекке түскен тағдыры, талауға ... жан ... ... абай ... ... жырында түркі қағанатының ақылгөйі Тоныкөк - табғаш, қытан, ... бас ... ... жаулардың шабуылдамақ хабарын естіп:
Түнде ұйқым келмеді,
Күндіз отырғым келмеді [33, 69], – деп алаңдайды. Алаңдау ғана
емес, қағанға ақыл салып, елді ... жол ... Жыр ... жанға
батқан жайсыздықты, шұбалаңқылыққа салынбай, образбен ойнатып, бір ауыз
сөзбен түйіндеген. Қанша уақыт екені белгісіз, ... ... ... ... аз ... өтпейтіндігі анық. Осы мерзімдегі ұйқыны алған
уайым, бір сәтке тыным таптырмаған ой – ... ... аз ... ... Күлтегіннің үлкен жазуында Бумын мен Естемі қағандардың ел ... ... ... ... ... ... бәрі дұшпан екен,
Сарбаздарымен аттанып,
Төрт бұрыштағы халықты
Көп алған, бәрін бейбіт еткен,
Бастыны еңкейткен,
Тізеліні бүктірген» [33, 44].
Тарихи дәуір жүктеген ауыр салмақты көркем ... ... ... ... Осы ... ... бұрыштың бәрі дұшпан" деген жолдар да
еріксіз назар аудартады. Көшпелілер үшін дала ... кім ... ... сол
ғана тұрақтап қала алмақ. Мықты болсаң, бағындыр. Әлсіздігің сезілсе,
басқаға жем ... ... Түрк ... ... ... хандығы тұсындағы
арпалыстар соған куә.
Бізге жеткен көне жазбалардың ... ... ... ... негізгі идея – береке мен бірлік. Әрине, сыйластық, ... асыл ... ... ... ... та ... ... сол татулыққа
жету үшін ұрпағын, елін сыртқы жаудан қорғауға тура келеді. Ондай атты ... кім ...... сонікі. Жеңілсең жаудың табанына тапталасың. Осыдан
өзіңді және өзіңе жақын ... ... үшін ... ... туады. Қазақтың «жалғыз шауып жау ... ... ... ... ... ... да, «Батыр – бір оқтық» – дейді дана
халықымыз.
Көне дәуірден күні бүгінге дейін ... ... ... ... «көк
тәңіріні» жаратушы күш, қамқор ие деп түсініп, ... ... [55, ... ... ... ... ... ең алдымен Алланы ауызға алатыны
сияқты, Түркі қағанатының атажұртында дүниеге келген шығармалар Тәңіріні
(Көк Тәңірі) ... ... ... ... үлкен жазуындағы:
Биікте көк тәңірі,
Төменде қара жер жаралғанда
Екеуінің арасында адам баласы жаралған.
Адам баласы үстіне
Бумын қаған, Істемі қаған отырған [33, 28], – ... ... Көк ... мен Қара Жерден кейінгі құдіретті күш – Бумын мен
Істемі қағандар ел иесі ... ... ... деп ... эпос (хебос) – жыршы деген сөз. Демек, бұл ұғымның ең алғашында
белгілі бір елеулі оқиғаны ... жыр ... ... ... ... – деп ... ... – батырлардың ерлігін
жырлаған эпостар халықтың қалыптасуымен қатар туа ... ... ... ...... төңірегінде неше түрлі өлеңдер
құрастырылып, солардың негізінде бүтін цикл жасалған» [56, 267].
Қазақ ... тууы ... ... Қажым Жұмалиевтің мына ... ... «Қай ... ... ... ... бір тарихи оқиғаның
ізін баса туғанға ұқсайды және ол бір күн, не бір ... ғана ... ... ... өткізген талай заман, талай ғасыр, талай тартыстардың
нәтижесі... Қазақтың осы күнгі ұзақ эпостарының бастамалары ерте ... ... ... кезінде: үйсін, қаңлы, қоңырат, керей, қыпшақ
замандарында, әр рудың өз істерін ерлікке ... жыр ... ... жырлар жатуы, кейін олар ұмытылса да есте сақталынып қалған
аңыздардың негізінде ұзақ жыр, ... тууы ... [57, ... ... бір ғана ... ... ... тарихын зерттеген:
М.Әуезов, Е.Ысмайлов, Б.Кенжебаев, М.Ғабдуллин ... ... ... да кезінде айтқан болатын.
Демек, ерлік жырлары халықтың қалыптасуымен қатар туған болса, ... ... жыр, дәл ... ... халқының қалыптасу кезеңінде
жасалған. Ал, ... ... ... өзі ... ... ... ... Керей, Найман, Жалайыр, ... ... ... ... ... ... ... дәуірдегі мұралары еді. Сол
себепті де қазақ ... ... ... ... ... ... халқы ақындық қабілет-дарынды өзінің ата-тегі – байырғы түркі
тайпаларынан мұра тұтқан.
Олай ... ... ерте ... ... ... ... арнаулардың, келісімді ырғақтың, ойлы мақалдың,
азалы жоқтаудың, жойқын соғыс ... сан ... ... Солардың
қай-қайсысының да дамыған, жетілген түрлерін ... әр ... ... ... ... жаралған
Түрк Білге қаған,
Бұл шақта, отырдым (таққа),
Сөзімді түгел естіңдер!
Немесе:
Тоғыз оғыз бектері, халқы!
Бұл сөзімді мұқият тыңда, терең ұқ – ... ... ... ... ... ... ... жоралғысын танимыз.
Риторикалық сұраққа негізделген шешендік арнаудың мұндай түрлері ... өте көп. ... ... ... ... ... жер ... кім қорлайды?!
О, қасиетті Өтүкен қойнауының халқы!
Біресе ілгері шаптың,
Біресе кері ... ... не ... ... бәрі де ... адасып, быт-шыт болған, кейде ес жиып іргелі ел
болған түркі халқына, оның ерлеріне арналған.
Осындай ... ... ... ... Орхон ескерткіштерін
ерлік жырына жатқызғанның өзінде, үндеу, үгіттеу мақсатында туған ... Бұл ... ... ... ... алмайды. Өйткені, қазақ
эпостары да ... ... ... туған.
«Халық арасында әлдебір батырдың қоштасуы және соны жоқтауға байланысты
таралған өлең-жырды алғашқыда бір ақын жинап, басын ... ... ... ... тууына негіз қалауы ықтимал» [1, 35] – ... ... ... ... ... ... арналған, олардың
тіршіліктегі істеген ерлігін баян еткен жұрт жарасы, ел шері – ... ... ... ... ... негізгі қазық болғандығы
даусыз. Орхон жырларындағы ... ... ... ... ... мен оның ... суреттей келе:
Інім Күлтегін қаза болды,
Өзім қайғырдым.
Көрер көзім көрместей,
Білгір ақылым білместей болды,
Өзім қайғырдым,
Тағдырды тәңірі жасар,
Адам баласының бәрі ... ... ... ... жас ... ауыр шер ... да ... қайғырдым.
Екі шад, бүкіл жеткіншектерімнің,
Ұландарым, бектерімнің, халқым (ның),
Қасы-көзі әз болар деп қайғырдым.
Осы жолдар:
Қосабаның жолында,
Құс қонбас, Құла жапанда,
Жылай-жылай бір ... өтті ... – деп, ... мерт ... ... алты ... ... іні-қарындасқа жолдаған аяулы Төлегеннің ащы
зарымен қалай әдемі үндесіп жатады. Бүгінгі ұрпақ сол ... ... ... ... ... үзіліп қалған жас арманын, қимас арманын
ұғынады.
Немесе, Орхон ескерткіштеріндегі:
Көрер көзім көрместей,
Білгір ақылым білместей болды.
Жылай-жылай жұртымның,
Қасы-көзі әз болар деп қайғырдым, ... ... мен ... суы ... ... көзім жылай-ай, – секілді Аналық зарының арасында
«Алпамыстағы»:
Көретін ... көр ... ... асық ... ... тия алмай
Көзімнің жасы төгіліп,
Жылап-еңіреп, егіліп,
Арасында шеңгелдің, – деп, ботадай боздап келе жатқан Байбөрі
қасіретінің арасында аса үлкен алшақтық бар деп айта ... ... ... ... ... басына түскен ауыр
шерді: аяулы ерден, туған інісінен айырылған Білге қаған ... ... ... ... Аналық пен Байбөрінің жылай-жылай көзі көр болса,
өзіне қорғаныш іздеген Алпамыстай, ... ... ... күткен
халықтың аңсаулы арманы баяндалады.
Осындай жоқтау бізге ең көне деп есептелетін «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»
эпосынан таныс. ... ... ... ... ... сөздерді қазақ
әдебиетінің ең көне түрлерінің бірі деп есептесек, сол үлгілерді Орхон
ескерткіштерінен де ... ... ... өзі ... жырларының қазақ
халқына қатысты туынды екендігін тағы дәлелдей түседі.
Халқымыздың ең көне эпикалық мұрасы – ... мен ... ... ... ... тағы бір ... мынада: қазақтың батырлар жырына
тән бұлжымас ... ... ... біз ... ... да табамыз.
Ол ортақ қасиеттер: біріншіден, Орхон ескерткіштерінің де, қазақ
эпостарының да ... ... бір. Ол – өз ... өз ... ... ... ... қорғау идеясы.
Екіншіден, солардың қай-қайсысында да әлеуметтік сарын басым. Ат жалын
тартып, ... қару ... ел ... үшін ... ... аттанып, жеңіспен
оралады. Батырдың ерлігі қырғын қантөгісте көрінеді.
Үшіншіден, эпикалық жырларда жеңілуді білмейтін батырлардың жас шағынан
өмірінің ақырына ... ... ... ... ... Қобыланды мен
Алпамыс батырлардың дүниеге келуінен бастап суреттелсе, Орхон жырларында
Күлтегіннің он алты ... ... жеті ... ... өміріндегі ерлік
істері баяндалады.
Мұның бірінші себебі – біз алдыңғы екі жырдың ... ... ... ... ... ... талай жыраулардың қолынан өтіп, талай
ғасырларды ... ... ... ... ... жетіп отырғандығы
белгілі.
Екінші себебі – «Күлтегін» тасқа басылған жыр десек, оның ауызша одан ... ... ... ... ... ... бе?
Үшінші себебі – эпостарда батырлардың астындағы ұшса – қанат, сенімді,
қанатты тұлпар серіктеріне ерекше мән ... ... ... ... ... ... Қарақасқасы.
Ал, Орхон жырларында бір Күлтегіннің астынан мұндай сәйгүлік, желаяқ
аттардың талайын көреміз. Бір өзгешелігі, ... ... ... ... олардың біразы оққа да ұшып жатады. Дегенмен Күлтегінге шыдағандай
серік: Алып Шалшы ақ ... ... ақ, ... ... ... ... сай тұлпарлар ерекше көрінеді.
Төртінші бір себебі – ... да, ... ... да ... жиі ... ... ...
Түтікпенен су берген,
Түндікпенен күн берген,
Немесе,
Жасы құрдас менімен,
Мұңы мұңдас менімен, – деген тіркестер «Алпамыстағы» ... ... қан ... ... шаң ... – тәрізді жолдар; Орхон жырларындағы

Бастыны еңкейтті,
Тізеліні бүктірді.
Немесе,
Кедейді бай қылдым,
Азды көп қылдым,
Тату елге жақсылық қылдым т.б. ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Күлтегін, Тоныкөк жырлары мен қазақ эпостарының арасында басқа да ... ... ... ... ... ұланғайыр жорықтар,
айбынды айқастар ... ... ... әрі өте ... ... ... ... табғаштарға қарсы аттанып, жауының
«Елдігін жойып,
Хандығын қиратып» жүрген ... ... ... ... ... ... қалмақты үрейлендірген Алпамыстың ересен
қимылдарына ұқсас. Мысалы:
«Күлтегінде» Түнде ұйқтамадым,
Күндіз отырмадым.
«Қобыландыда» Түн ... ... ... барасың?
«Алпамыста» Күннен күнге түн қатып.
Бұл жолдардан өз халқының тәуелсіздігі, ... үшін түн ... ... ... ... ... жортуылын көреміз.
Сол секілді «Қобыланды батыр» мен «Алпамыс батыр» жырларындағы ... ... қан ... аузын шаң қылды,
Айдарлысын құл қылды,
Тұлымдысын тұл қылды, – деген шумақты, «Күлтегіндегі» мына
жолдармен салыстырсақ:
Бастыны еңкейтті,
Тізеліні бүктірді.
Бек ұлдары құл ... ... күң ...... ... құл, күң ... ... мағына қолданылуына және басқа да ұқсастықтарына ... ... ... жайындағы эпостарды әр дәуірдің, бір ... ... ... деп ... ... ... бұлардың бәрі
ерте дәуірдегі ерлікті дәріптеген эпикалық дәстүр ... ... ... ... ... басылып, ондағы шығармаға қатысты нақтылы
тарихи деректердің ... ... ... ... «Алпамыс» эпосының Орхон дәуірінде жалғасты шыққандығының
айқын бір дәлелін жырдан аңғарамыз:
Шаң астына қараса,
Айшықта ала ту көрді.
Ту астына қараса,
Жер қайысқан қол ... ... ... ... мен көк ... тура жол ... ... тастың бетінде
Жазылған таста хат жатыр,
Хатқа бала қараса,
Іші толған тамаша,
Талай-талай кеп ... ... ... сөз ... ... жүрсе деп,
Алпамыс жалғыз келсе деп,
Жазған көрсе деп,
Тасқа қалам басады.
Алпамыс деп ат ... атын ... тас ... ... ... ... Бұл ... эпостың
шығу дәуірін анықтауға септігін тигізетін құнды материал.
«Алпамыстың» ең алғашқы нұсқасында тастағы жазудың мазмұны толық болуы
керек, бірақ ғасырлар ... ... ол ... ... ... ғана қалған.
Ауыздан-ауызға, ұрпақтан-ұрпаққа ауызша тараған әдебиет үлгілерінің тағдыры
осындай. Жылдар өткен сайын ... ... ... әр ... ... ... береді.
Көне түркі дәуірінен келе жатқан дәстүр бойынша қасқыр, бөрі арқылы да
көркем бейне жасаудың әр түрлі ... ... ... бөрі ... енді ... ... ... символы ретінде алынған.
Жалпы салыстырмалы алынып отырған жырлардың ... ... жау – ...... теңеледі.
Мәселен, Күлтегіннің үлкен жазуындағы: «Әкем қағанның қосыны бөрідей
бопты, ... ... ... [33, 13], – ... ... ... ... тәпіштеп баяндап жатудың қажеті жоқ. Бөрі арқылы күштілікті,
мықтылықты білдірген.
«Күлтегінде» Әкем ... ... ... қойдай бопты.
Немесе: Түргеш қағанының әскері Болшыда отша, бөріше келді.
«Қобыландыда» ... ... ... ... ... Қойға шапқан бөрідей
Талқандап қуып бөледі.
Осы үзінділерден түркі халқы бөріден тараған ... ... ... бөріге теңеу басым. Өзінің түп тегі санаған халық ... ... ... ... бөрімен байланысты Қасқырбек,
Бөрібек, ... ... ... кісі ... өте көп ... осыдан.
Және де түркі руларының батырлары жорыққа аттанғанда өз туларының ұшына
қасқырдың бас терісін байлап шығатындығы жайында сол ... ... ... шайқастар да соншалықты ұқсас беріледі. Мысалы:
Қаны судай ақты,
Сүйегі таудай (үйіліп) жатты
(Күлтегін).
Майданнан аққан қызыл қан
Сарқырап ақты судай боп.
Өліктері төбе ... ... ... боп (Алпамыс), – деген үзіндіде қанды
– аққан суға, ...... ... тауға теңеу – үнемі тұрақты болады.
Жырлардағы тағы бір қызықты ұқсастық – ... елге ... ... өзі ... сияқты желісін үзбей келе жатқан жалғасты дәстүр.
Мысалы Орхон жырларында Білге қаған, Күлтегін өздері ... ... ... ... ... Алпамыс қалмаққа Кейқуатты патша етеді. ... ... боп ... кеткен, өлімші халге жеткен халықты ... ... ... де, ел-жұрт ететін де – осы батырларымыз. Батырлардың
негізгі міндеті өз Отанын ... ... ... ... сол ... – ел тұрмысын жақсарту. Осындай маңызды мәселелер ... ... ... ... сөз, асыл ... ... өз арасында іріткі
шығып, бағынбай, бағытсыз кеткен түркі халқы жайында ... ... ... тойсаң аштықты түсінбейсің,
Сондығың үшін алдандың,
Ханның тілін алмадың.
Жер-жерге бардың (сандалдың).
Аштықтан әбден арыдың, – деп ... әрі ... ... ... – күң, ері құл ... ... ... кеткен халықты ата-мекеніне
қайта жинап қоныстандыратын – Күлтегін.
Күлтегіннің ерлігінің арқасында түркі халқының:
Кедейі бай болды,
Азы көп болды.
Құл құл ... ... ... ... ... «Алпамыс» жырларынан да кездестіреміз.
Қобыландының жырақта жүргендігін пайдаланып, Алшағыр оның елін шауып
алады. Қалмақтың ... ... ... ... ... ...... қыпшақ жағалай,
Қараспан тауға қоныпты.
Кемшілік көріп кәпірден,
Пенде болып ... ... ... екі ... ... ... көп ... берді еліне,
Пақыр, кедей, кеміне,
Кедейі байға текеліп,
Риза болды бәрі де.
Алпамыста:
Жиылған халық жылады,
Тозып кеткен ел –жұртын
Тегіс жиып алады.
Тентегі мен тезісін
Түзетіп жөнге ... бір ... айта ... ... – Орхон, «Алпамыс» жырларында жеті
санының жиі қайталануы. Мысалы:
Әкем қаған он жеті ер ертіпті.
Жиылып жетпіс ер бопты.
Қосыны жеті жүз ер ... жеті рет ... ... ... өлгенде інім Күлтегін жеті жаста қалды.
Күлтегін қой жылы он жетінші күні дүниеден ұшты.
Тоғызыншы айдың жиырма жетісінде жерледік.
Мазарын, ... ... ... ... жылы ... ... ... тегіс аяқтадық.
Күлтегін өлгенде қырық жеті жаста еді.
«Алпамыста»:
Жеті жыл ... мен ... мың ... өлтірмей
Сірә де кезек бермеймін.
Жеті жылдың ішінде
Көрінбеді кісіге.
Ендігі жеті кез
Темір үйді салдырды.
Жеті күн мен жеті ... ... бер, - ... орны жер болып
Жеті күн ұдай түнеді.
Жұмбақ жеті саны, бір жағынан, «Алпамыстың» көнелігін дәлелдесе, екінші
жағынан, ... пен ... ... шыққан уақытының жалғас, ... бір ... ... ... тағы да ... алып ... көне ... жеткен тастағы жырлардың
көркемдік-идеялық сүрлеу, соқпағы кез-келген ... ... ... ... қиын емес. Мұның өзі Күлтегін, Тоныкөк жырлары мен қазақ
эпосының тарихи тамырластығын, дәстүрлі байланыстылығын, ... ... біте ... ... түсетіндігі анық.
Көне түркі ескерткіштері – әлі де болса халқымыздың шығармашылық қуатына
рухани нәр беріп, мәңгілік болашаққа қадам баса беретіндігіне сенеміз.
2.4 Көне ... ... ... жалғастығы мен сабақтастық
Дулат пен Абай творчествосының танымдық, қоғамдық, көркемдік мәнін толық
ұғыну үшін әдебиетте орнықтырған ... ... ... үлгі-
өнегесі қалай жалғастық тапқанын арнайы қарастыруымыз қажет. Көркемдік
дәстүр жалғастығы жайында Н.Келімбетов былай ... ... ... ... ... ... заңдылығы екені мәлім. Мұндай жалғастықтың ... ... ... бір дәстүрге негізделеді. Дәстүр дегеніміз –
бір ұрпақтан, келесі ұрпаққа ұдайы ауысып ... ... ... ... ... мен ... ... халықтың мінез-құлқы
мен іс-әрекеттерінің рухани негізі болып табылады. Мұның өзі ... ... да ... ... ... ... Өйткені, әрбір ұрпақ
өзінен бұрын ғұмыр кешкен барлық ұрпақтар жасаған рухани мұраны игеріп, оны
– жаңа ... ... ... ... ... отыруы тиіс. Сонда ғана
қоғам дамуының ... ... ... түрде жүзеге асады» [29,
38].
Дулат пен Абай ХІХ ғасырда өмір сүрген ... ... ... ... өлеңдеріне тән өлшем-үлгілерімен де өз кезінің ... ... ... ... ... тән ... ... өте көне дәуірге жетелесе, ал енді бір ... ... ... ... Қ.Өмірәлиевтің айтуына қарағанда,
«ХІ ғасырдағы түріктердің ауызша және ... ... ... тел ... а а а б - ә ә ә б – в в в б... – түрінде ұйқас құрайтын 7-8 ... ... ... [58, 41]. ... Махмұд Қашғаридың «Диуани лұғат ат-түрк»
сөздігінде мынадай жыр ... ... ... еркүзі,
Ақты ақын мундузы,
Тоғды йаруғ йулдузы,
Тыңла сөзүм күлкүсүз,
Түрлүк чечек йарылды,
Барчын йазым керілді,
Ужмақ йері көрүлді,
Тумлуғ йана ... [58, ... ХІ ... ... тән ... ... бар осы ... ғасырда Дулат өлеңдерінде қайталанады:
Атаны бала алдады,
Шешеге назар салмады.
Теңгерер жақсы қалмады,
Қысқа менен ұзынды...
Мәстек озып бәйге алды,
Бағасыз қыран жай ... қылы ... [29, ... ... бір ... ерекшелігі – Қашғари өмір сүрген түркі
дәуірінен бастау алып, ұлы Абай салған ... төл ... ... дәуірге желі болып тартылған айшықты жырлар мен отты ... ...... ... ... өлең ... оның негізін салды деп айтуға әбден
лайық адам. Дулат – қазақ төл жазба әдебиетінің алғашқы нышандарын ... ... ... ... поэзиясымен қазақ жырауларының жыр-толғаулары
арасындағы дәстүр жалғастығын, байланыс белгілерін де аңғару қиын ... ... ... ... ... ... ... бейнесін
сипаттайтын жоқтау, мақтау өлеңдерінің ғажайып үлгілері бар. ХV-ХVІІІ
ғасырларда өмір ... ... ... ... ... модельдік
формалар біршама жетілдірілген түрінде қайталанып отырады. М.Қашғари
«Сөздігінде» алып Ер Тоңа ... ... ... ұзақ ... ... ажал ... ма,
Ер Тоңаны алды ма,
Сұм дүние артта қалды ма,
Қайғылы жүрек жыртылды- ... ажал ... ... ... құлатты,
Бектердің бегін сұлатты,
Қыршын да ғұмыр қырқылды-ау.
Мұнда шумақтың алғашқы үш жолы ... да, ... жолы ... төртінші жолымен үндесіп жатады. Жырдың мұндай түрі бертінде, ХІХ
ғасырда өмір сүрген Дулаттың өлеңдерінде жиі ... ... ... ... елді ... аяқ басқаның,
Қаратаудан асқаның.
Түлігі төртеу мал үшін,
Ен жерді мекен етем деп,
Игілікке жетем ... ... ішем ... менен тон пішем деп,
Қара қазан, сары бала,
Кемпір-шалдың қамы үшін – [59, 63] деп ... ... ... дастаны – түркі тайпаларының байырғы поэтикалық өлшемінде ... ...... ... [7, 72]. «Бұл ... бойынша, жырдың
алғашқы үш жолы өзара ұйқасады да, төртінші жолы келесі ... ... ... ... Көне ... ... көг ... негізінен –а -а
–а –б; -в –в -в –б; -г -г -г -б ... ... ... Ер Тоңа өлді ... ажун қалды му?
Өзлек өчун алды му?
Емді йурэк йыртулур.
Ежелгі түркі жырларына тән ұйқастың мұндай түрі бертін келе ... ... да кең орын ... мәлім. Мәселен, Доспамбет
жырау, Шалкиіз жырау толғаулары мен ... Абай ... ... көг ... жиі ұшырайды. Көне түркі ауыз әдебиеті тудырған
мұндай жыр өлшемін ұлы Абай ... ғана тән ... ... әдебиетте
көркемдік дәстүр ретінде жалғастыра түсті.
Мәселен, Абай «Білімдіден шыққан сөз» деген өлеңінде:
Әділет басқан елер ме,
Сөзге жуық келер ме?
Түзу ... сене ... ... ез?
«Айтшы-айтшылап» жалынар,
Ұққыш жансып шабынар.
Ұқпай жатып жолығар,
Ұйқылы ояу бойкүйез», – дейді [60, 29]. Сан ... ... келе ... ... дәстүр жалғастығы мазмұндық және модельдік
бірліктің қатар сақталуына ... ... көне ... ... – ған, -мыш, ... ... ... келеді, әрі ұйқасып тұрған
сөздер етістік ... ... ... М. ... ... ... жыр ... бар:
Ерді ашып татурған,
Иавлақ йағығ қатарған,
Бойынан тутуы қазырған,
Басты өлім ағтару [61, 12].
Дәл ... жыр ... ХІХ ... ... поэзиясына да тән деуге болады.
Махамбет:
Садағына сары жебе салдырған,
Садағының кірісін,
Сары алтынға малдырған,
Тереңнен көзін ойдырған [62, ... жасы сел ... толы көл ... боп шері ... беріп, қайғы алған.
Қайғылыны уаттым [59, 22].
Дулаттың «Тобышық атты бүгілтіп» деп басталатын өлеңіндегі:
Күнбатысқа көз салмай,
Күншығысты еске алмай,
Бізді алатын жау жоқ ... ... жау жоқ ... байқамай,
Маған не бар дескенсің, – [59, 47] деп келетін ... ... ... ... ... ... ... тағынан.
Қара толқын, жау толды,
Шығыс, батыс жағыңа, – [59, 38] деп ... ... ... ... ... ... көз салшы,
Көрдің бе, ханның жалынын? [63, 50].
Немесе:
«Пайғамбар» деген өлеңіндегі:
Күнбатысты қараңғылық қаптаған,
Күні батып, жаңа таңы атпаған.
Түнеріп тұр ... ... ... ... таптаған... [63, 54] – деген өлең жолдары
сонау бір ғасыр ... өмір ... ... ... желі ... тұр. Мағжан
күншығысты жақтап, күнбатысты мансұқтайды. Дулат болса, батыс пен шығыстағы
қос алып мемлекеттің аранының ашық ... ... Бұл тек ... ... ... ... халықтарының басына төнген қасірет. Дулат соны
ақындық болмысымен сезінеді. Ал Мағжан болса, бабасының ... ойын ... соң ... ... жаңғыртушы.
Дулат пен Абай көне түркі поэзиясына ден қойған. Көне түркі жазбалары
мен қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ... ... өзінен-өзі көрініс беріп жататыны бізге мәлім. ... тиек ... орта ... мұралары мен жазба әдебиетінің ... та ең ... ... ... ... мәселесімен
тікелей байланысты. Қожа Ахмет Иассауи жалынды жырымен қасиетті Құран
Кәрімді түркі ... өз ... ... ең ... ... жеткен үлкен
дүниесі «Диуани Хикметтен» ... ... ... пен ... ... ... ... жалғастығының іздерін іздеп көрейік.
Хақты сүй, пендешілік қамын жеме,
Кісінің, қыл көпір тұр малын жеме.
Қарындас, ... бала ... ... ... ... сорлы, сағың неге.
Белгісіз қалды енді қанша ғұмырың,
Берік бол, жалғыз хақты барым де де.
Адамның асыл тегі су мен көл ғой,
Көл болмас ... ... ... дене [64, ... ... – ақ осылайша адамдықтың ізгі жолы – ... ... ... ... діни ... ... ... ғибрат алар, ұрпаққа ұран тәлім-тәрбиеге толы жырлар, әсіресе ХІХ
ғасырда жыраулар поэзиясы мен жазба әдебиетінің арасына көпір бола ... ... ... ... ... ... ... беріп
отырады.
Әлі-ақ көзің жойылар,
Мынау жалған дүниеңіз,
Батып ... ... ... жоқ ... күн өтер ... күн сүрген ғұмырың,
Ұйқыда көрген түспен тең, – [59, 19] ... ... ... ... қара жер, сыз болмай ма?
Өткір тіл бір ұялшақ қыз болмай ма?
Махаббат ғадауатпен майдандасқан,
Қайран менің жүрегім мұз ... ... өзі де рас, сөзі де ... сөз еш уақытта жалған болмас.
Көп кітап келді ... оның ... ... сөз ... [60, ... ... замандасы, шәкірті Әріп ақын «Өлім туралы» деген өлеңінде:
Сыбызғы, сырнай қызық әлі –ақ кетер,
Білдірмей жүргеніңде ажал жетер,
Бақи ... ... бәрі ... сонда қалар, өмір өтер, – деп жырлайды.
Дулат пен Абай ізін қуушылар қатарына Ғ.Қарашты да ... ... ... ... ... әсері мол болғандығын, Бұқар, Дулат, Шәңгерей
өнегесінің ізін өлеңдерінен байқаймыз. Әсіресе, «Замана жайынан» толғауынан
ежелгі жыраулық дәстүр айқын аңғарылады.
Асқар, асқар, ... ... ... ... едің ер ... ... ... орытып,
Жер шетіне аяғың,
Басып едің, ер қазақ! [65, 18] – ... ... ... ... ақын ... ... ... сәні жоқ,
Төрт түліктің қонысы,
Басылмайтын сонысы.
Көк майса белі болмаса,
Өзен-судың сәні жоқ.
Өрлеп, құлап қонатын,
Жағасы малға толатын,
Аймақты елі болмаса [59, 24].
Ғұмар – тек ... ... ғана ... ... да ... тұтқан ақын.
Ғұмардың Абайдан алған үлгісін көптеген өлеңдерінен ... ... ... ... Абайдың атақты “Көзімнің қарасы” өлеңінің стилімен
жазылғаны, ұлы ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Абайда:
Қайғың – қыс, жүзің –жаз,
Боламын көрсем мәз, [60, 33] – деп ... – қыс, ... - көп, ...... ... ... болдым мәз [62, 24] –
дейді. Ғ.Қараштың Абайды ұстаз тұтқанын, Абайдан үйреніп, қана қоймай ... ... ... тың ... ... А. ... ... атап көрсеткен. А. Нұрқатов: «Ғ. Қараш – өзінен ... ... ... та ... әр елдің әдебиеті үлгілерінен үйрене отырып,
өзіндік стиль тапқан ақын», – деп жазды [66, 101]. ... да, ... әр ... өнері мен әдебиетінде, сәулеті мен ... сөз жоқ. Олай ... сан ... ... ... пен ... ... жалғастығының тарихын зерттеу ... ... ... ... мен мақал-мәтелдердің қайнар
бастаулары ежелгі түркі дәуірінің ... сөз ... ... ... ... ... мен ... ғасырлардағы жыраулар
поэзиясы, Дулат пен Абай поэзиясы арасындағы сан ғасырларға созылып жатқан
көркемдік дәстүр жалғастығы үзілген емес, әлі де өз ... ... ... ... ... ... ... киелі мұра – Күлтегін, Тоныкөк,
Білге қаған, Күлі Чор, Мойын Чор, ... ... ... ... сайын
ұрпақтың рухани игілігіне айналып, рухани жан дүниемізді байыта түсері хақ.
Бір ғана Күлтегіннің үлкен жазуының ... ... ... ... ... хабар беретіндігі анық.
Түркі қағанаты дәуірінен бізге мұра болып ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарды жас
ұрпақтың бойына дарыту – бүгінгі күннің міндеті.
Олай болса, біздің дипломдық жұмысымызда көне ... ... ... танымды, ата-бабаларымыздың көркемдік-эстетикалық ойлау
жүйесін шама-шарқымызша тұтас құбылыс ретінде танытуға тырыстық.
Жоғарыда Көк Тәңірі
Төменде Қара жер жаралғанда,
Екеуінің ... ... ... ... ... жүргізуге,
Ата тегім Бумын, Естеми қағандар отырған, – дейтін қасиетті
өлең жолдары «Көк тәңірі мен Қара Жерді (Жер ананы) ғана ... ... ... өшпес рухының кепілі.
Орхон жазба ескерткіштері мәтіндерін фольклорлық үлгілермен салыстырып,
олардың ... ... ... ... ... ой-пікірлерді
еске ала отырып, ойды жүйелей келе, мынандай ... ... ... ... жазбалары дәуір шындығын танытатын, жазбагерлердің
өзіндік қолтаңбалары бейнеленген, сонымен ... өз ... ... ... ... ... ... жазба ескерткіштерінің жанрлық ... ... ... ... ... ... әр ... сипатта
болғанын байқадық. Бұл мәселе әлі де жан-жақты қарастыруларды қажет етеді.
Үшіншіден, қай кез, дәуірде болса да сөз ...... ... фольклорлық дәстүрге арқа сүйеп отырған. Бұл ... ... де ... ... ... ескерткіштері стилінде өзіне тән ерекшеліктер бар. ... оның ... ... жырлармен жақындастыра түсетін басты
белгілерінің бірі – ... ... ... Халық ауыз әдебиеті
жанрларының стилі Орхон жазбалары ... ... ... ... ... поэзиясының дәстүрлерін игеруінен, көркемдік ойлау жүйесінен
де байқалады.
Төртіншіден, Орхон жазбаларындағы фольклорға тән ... бірі ... ... те тән. ... ... ... әр ... наным-
сенім, ұғым-түсініктері мен танымдарының бейнеленуінен көрінсе, ... ... ... ... ... көне ... ... және тағы басқа фольклорлық жанрлармен – жоқтау, арнау, толғау,
мақал-мәтел, шешендік сөздер үлгілерінің қолданылуымен көрініс ... ... ... ... ... бір ... ... ғалымдар жазып келген болса, жақында ... ... ... ... көне ... қорымнан тапқан мәйіттің жеке
қымбат бұйымдарымен бірге көмілген, жиегі көне ... ... ... ... өте ... ... ... қазақ
домбырасының тарихын тереңдете түсіп, ауыз әдебиетіміздегі жыршылық,
жыраулық дәстүрдің көне замандардан ... ... ... ... Ғалым
Н.Базылханның айтуынша, бұл мұра VІІ-VІІІ ғасырлардағы көне түркілер
дәуіріне тиесілі [67, 15]. ... ... ... ... бір әуенге
қатыстылығы болғанын да шамалауға болады.
Бесіншіден, қазақтың қаһармандық жырларымен ортақ ұқсастығы мол. ... ... ... қаған”, “Күлтегін”, “Тоныкөк” жырлары
қаһармандық жырларға ... ... жыр ... ... туындылар.
Орхон жырларының негізгі арқауы – ел тәуелсіздігі. Оларды ерлік жырларына,
қаһармандық ... ... ... ... ... ... идея бірлігі;
– тақырып ортақтығы;
– сюжетіндегі ұқсастықтар;
– образдардың жасалу ерекшелігі. Батыр мен тұлпар ... ... ... ... жиі ... ... Орхон жазба ескерткіштерінде фольклорлық эпикалық дәстүрге
сәйкес ... тән ... та ... ... көрініс тапқан.
Фольклорда күрделі көркем жинақтау (типизация) ... орын ... ...... ... ... ... Қазақ
фольклорындағы тұтастану – батырды дәріптеу үшін қолданылатын көркем құрал,
поэтиканың заңдылығы. Тұтастану түрлерінің белгілері ... ... бар. Олар ... қаһарманды дәріптеу, ерлігін аша түсу мақсатында
қолданылған.
Қазақтың батырлық жырларына тән ... ... пен көне ... ... сюжетінде де типологиялық ортақ ... бар. Ол ... ... мен ... ру ... ... ата-баба) туралы баян,
алғашқы ерлік, батырлар ... ... ... ... ... ... т.б. мотивтердің оларға ортақ екендігінен ... ... ... ... ... мен ... ... да ортақ белгі, ... бар. ... ... ... де ... ... кездестіреміз.
Жетіншіден, Орхон ескерткіштерінің фольклорлық дәстүрмен сабақтастығының
көрінісі фольклорға тән айшықтарды, яғни тіл ... ... ... ... ... ... басым болуы фольклорлық
туындыларға тән ерекшеліктің ... ... мен ... ... ... ... ... шумақтар, сөз тіркестері,
оралымдар мен жекелеген сөздерді ... да ... ... ... ... ... тақырыбындағы туындылар болғандықтан олардың
көркемдік тәсілдерінде батырлық жырларына тән ... ... ... әдіс-
тәсілдер бас қаһарманды дәріптеуге, мадақтауға бағытталады, көркемдік
бейнелеу құралдары кейіпкерлер образын ашуға қызмет ... ... ... ... да ... қағанаты
дәуіріндегі әдебиет үлгілерінде кеңінен қолданылғанын байқадық.
Орхон жазбаларында эпос қаһармандарын ... ... ... ... бұл ... ... ... айқындай түседі.
Ел үшін (Түркі халқы), жер үшін (қасиетті Өтүкен қойнауы), Түнде ұйқыдан
айырылған, күндіз отырудан қалған» Білге Тоныкөк, Түркі ... үшін ... ... ... ... ... пен ... тұтқасы болған Түркі
ұлысының мақтанышы.
Даланың дана тасының ... ... қан, қара ... ... жазылған
қасиетті сөздер, өзара үйлесім тауып, елдің өткен шежіресін ... ... сыр ғып ... ... ... әр ... әр сөйлемді оқыған
сайын, тарлан тарихымыздың көмескі беттеріне күн сәулесі ... ... ... ... ... ... әрі елдік деп түсінген Түркі жұрты басынан өткерген
азабы мен қайсысын, ... мен ... ... ... ... ... ... ешкімге ұқсамайтын даралықпен мәңгі өлмейтін балбал
тастарға қашады. Сондықтан да ... мұра ... ... ... біріншіден, Орхон ескерткіштері – түркі халықтары
тарихының көп деректерінің әсерлі желісін жеткізіп, ... ... ... өрістерін қамтыған тарихи – ерлік жырлардың ең әдепкі
үлгілері.
Екіншіден, Орхон ескерткіштері мен ежелгі ... ... ... ... ... ... байланыстың барлығын дәлелдейді деп
білеміз. Бұдан шығатын қорытынды – ... ... бай жыр ... сол ... ескерткіштерінде қаланған.
Үшіншіден, көне түркі ескерткіштері белгілі бір ... ... ... халықтарының көркемдік дүниетанымын танытатын, әсерлі, ... ... ... жазылған. Олай болса, көне түркі ескерткіштері өзінің
әдеби құндылығын, маңыздылығын күн өткен сайын жарқыратып аша ... ... ... ... ... М. ... және ... – Алматы: Қазмемкөркем әдебиет баспасы,
1962. – 426 б.
2. Жұртбай Т. Қолжазбаларды қор қылмайық // Жалын, 2004, №2. ... ... М. ... ... – Түркістан. – 2005. – 238 б.
4. Сартқожаұлы Қаржаубай. Орхон мұралары. ...... ... – 392 ... ... Ғ. ... ескерткіштерінің тексі. – Алматы: Ғылым, 1990. –220
б.
6. Жолдасбеков М. Асыл арналар. – ... ... 1986. – 352 ... ... Қ. ... ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері.–
Алматы: Мектеп, 1984. – 127 ... ... М., ... Қ. ... ... толық Атласы. –
Астана: Күлтегін, 2005. – 360 б.
9. Бердібай Р. Бес ... ... ... Эпос – ел қазынасы. –
Алматы: Қазығұрт, 2005. – Бірінші том. – 464 ... ... Т. ... ... ... ... ... ғ.ғ.) //
Түркология. – 2004. – № 4. – Б. ... ... Р. ... ... – Алматы: Жазушы, 1989. – 360 б.
12. Далгат У. ... и ... ... ... – М.: Изд-во
Восточной литературы, 1962. – 207 с.
13. Далгат У.Б. Литература и фольклор. – М.: Наука, 1981. – 303 ... ... М. ... ... ауыз әдебиетi. –Алматы: Санат, 1997. –368
б.
15. Медриш Д.Н. Литература и фольклорная традиция: Вопроси поэтики. ... ... ... университета, 1980. – 296 с.
16. Каскабасов С. О типах и формах взаимодействии казахской литературы и
фольклора // ... АН ... ... ... – 1984. – № ... С. 19-24.
17. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – ... ... 1997. ... ... ... Р. Көне түркі әдебиетіндегі көркемдік дәстүр жалғастығы ... – 2003. – № 1. – Б. ... ... Н. ... ... жәдігерліктер. – Астана: Фолиант, 2004. –
480 б.
20. Қоңыратбай Т. Ел мұрасы. – Алматы: МерСал, 2003. – 356 ... ... Е.М. О ... и ... ... ... жанров //
Русский фольклор, Т.5. – М.-Л.: Изда-во Акад. Наук СССР, 1960. – ... ... Ш. Эпос ...... Ғылым, 1993. – 296 б.
23. Ыбыраев Ш. Қазақтың мифтері мен мифтік аңыздары туралы // ... ... ... Құрастыр.: Ыбыраев Ш., Әуесбаева П. –
Алматы: Ғылым, 2002. – 320 б.
24. Қасқабасов С. ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1984. – 272 б.
25. ... Ч.Ч. ... соч. в 5-ти т. – ... 1961, Т. І. – 480 с.
26. Қасқабасов С. Тұтастану – ... ... ... // ... поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 2001. – Б.8-62.
27. ... В.Д. ... ... ... история. – С-Петербург: Изда-
во Нартанг, 2003. – 428.
28. Төлеубаев Ә.Т. Ғұндар мемлекеті – түркі мемлекеттігінің бастауы ... ... ... ... ... – Алматы: Ғылым, 2001.
– 584 б.
29. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің бастаулары. – Алматы: Ана ... ... 256 ... ... ...... ... 1986. – Бірінші том. – 264 б.
31. Манас. Қырғыз ... ... ...... 1961. – ... ... – 274 б.
32. Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. – Астана: Елорда, 2001. –224 б.
33. Ежелгі дәуір әдебиеті. ...... Ана ... 1991. – 280 ... ... М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, 1990. –351 б. Күлтегін.
Тоныкөк. – ... ... 2001. – 144 ... Рахымов Б. Тарихи жырлардағы түрік шежіресі. ... ... ... // ... заманғы түркология: теориясы,
практикасы және алдағы міндеттері. – ... ... 2006. – ... – 512 ... ... жыры. – Алматы: Жазушы, 1986. – Екінші том. – 288 б.
37. Щербак А.М. Соотношения аллитераций и ... в ... ... Азии и Африки. 1961. – № 2. – C. ... ... Л.Н. Көне ... ...... ... 1994. – 480 б.
39. Марғұлан Ә.Х. Қазақстан халықтары мен тайпаларының VІ-ХІІ ... ... ССР ...... ... мемлекеттік баспасы,
1957. – І т. – Б. 85-122. – 640 б.
40. Әуезов М. Шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1969. – ... – 534 ... ... Ә.Х. ... ... мен тайпаларының VІ-ХІІ ғасырлардағы
мәдениеті. Қазақ ССР тарихы. – Алматы: Қазақ мемлекеттік баспасы,
1957. – І т. – Б. 85-122. – 640 ... ... И.В. ... ... ... ... – М.: Раритет, 1993. – 167
с.
43. Қоңыратбаев Ә. Қазақ ... ...... Ана ... ... 288 ... ... Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1997. – ... ... А. ... ... және жазу тарихы. – Алматы: ... – 128 ... ... Т. Халық ақындары шығармаларындағы әдебиет пен ...... ... 2001. – 332 ... ... ... сөздігі. Құрастырған З.Ахметов: – Алматы:
Ана тілі, 1996. – 384 б.
48. Дәдебаев Ж. ... ... және ... ... // ... ... ежелгі
дәуір. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – Б. ... ... Ә. ... жыр, ...... ... 1985. – 268 ... Эрнст Добельхофер. Знаки и чудеса. –Москва: Наука, 1963. –413 ... ... ... ... ... 1-кітап: Оқу құралы. –Алматы: Қазақ
университеті, 2001. – 467 ... ... Т. ... ... ... // ... түркі өркениеті:
жазба ескерткіштер (Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... Астана қаласы, 2001 жылғы 18-19 мамыр). ... ... ... Г. ... ... елі. ... Өнер, 1994. –96 б.
54. Сартқожаұлы Қ. ... ... ... ... проблемалары:
өткені, бүгіні, ертеңі // Байырғы түркі өркениеті: жазба ... ... ... 10 ... арналған
халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары, Астана қаласы,
2001 жылғы 18-19 ... ... 2001. ... Нұрғали А. Қазақ ілкі тектерінің дәстүрлі мәдениеті. ... ... –168 ... ... А.Н. Историческая поэтика. –Москва, Высш. Шк., 1989. –406
с.
57. Жұмалиев Қ. ... ... мен ... тарихының мәселелері. –Алматы:
ҚМКӘБ, 1958. –394 б.
58. Әміров Р., Әмірова Ж. Көне жазба ескерткіштері. – Алматы: ... ... ... ... Д. ... ... –Алматы: Жазушы, 1991. –160 б.
60. Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы.–Алматы: Жазушы, 1995. –
237 б.
61. Махмұт ... ... ...... ... 1997. – 3-том. – 600 б.
62. Жеті ғасыр жырлайды: Екі томдық. –Алматы: Жазушы, 2004. –528 ... ... М. ... ... ... –480 ... Қожа Ахмет Иассауи. Хикметтер. –Алматы: Дайк-Пресс, 2000. –208 б.
65. Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. –Алматы: ... 1980. –312 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ әдебиттану ғылымында соңғы кездері мифтер мен аңыздардың көркемдік қызметіне жан-жақты талдау43 бет
Психология ғылымының, пәнінің жалпы мәселелері мен негізгі даму кезеңдеріне толық сипаттама73 бет
Ғылыми таным3 бет
Ежелгі түркі мәдениеті: Орхон, Енисей жазбалары6 бет
Орхон- Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні, зерттелуі8 бет
Қазақстан, ресей және дүни жүзі елдерінің географиясында халықтардың зерттелуі8 бет
Құқықтың қайнар көздері5 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь