Авторлық сана – мәтіннің базалық ұғымы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 тарау. ПОЭТИКАЛЫҚ МӘТІН ШЫНДЫҚТЫ ТАНУДЫҢ ҚҰРАЛЫ РЕТІНДЕ: КОГНИТИВТІК АСПЕКТ
1.1. Көркем мәтін және лингвистикадағы «тілдік тұлға» түсінігі және «автор бейнесі» түсініктері туралы ғылыми көзқарастарға шолу ... .6
1.2 Көркем мәтінді зерттеудің психолингвистикалық мәні ... ... ... ...13
1.3. Поэтикалық көркем мәтінді таным тұрғысынан қарастыру ... ...16
1.4. Көркем мәтін түзу мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
1.5. Автор санасы ұғымы және оның ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ...32

2 тарау. КӨРКЕМ МӘТІН АВТОР ӘЛЕМІ МОДЕЛІ РЕТІНДЕ: МӘТІННІҢ ТАҢБАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ КОГНИТИВТІК АСПЕКТІСІ
2.1.Әлемнің көркем моделі ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
2.2. Мәтіннің таңбалық қасиеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
2.3. Мәтін әлеуеті мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
2.4. 2.4. Көркем шығармадағы поэтикалық мәтіндерінің ұйымдасу ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
2.5.Дискурс және поэтикалық дискурс, поэтикалық сана хақында ... ...50

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
К І Р І С П Е

Тақырыптың өзектілігі Әрбір ұлттың тілі – сол елдің менталды дүниесі мен шынайы этникалық болмысының айнасы. Тіл ұлттың мәдени өмірі мен дүниетанымы туралы ақпаратты сыртқа көрсетіп қана қоймайды, сонымен бірге шаруашылық тәжірибесінен алынған білімдер жүйесінің санада ұғым ретінде қалыптасып, тілдік таңбалар арқылы репрезентациялану құбылысын айқындаушы бірден-бір құрал. Тілдің таңбаның қызметін жан-жақты тану мақсатында жүргізілген зерттеулер бұрын сол тілдің құрылымдық деңгейіне тән ерекшеліктерді айқындаған. Қазіргі таңда тілді танудың басты категориясы ретінде ұжымдық сананың немесе индивидтік танымның рөлі басты орынға шықты. Сондықтан да тілді ғылымның жаңа кезеңіне орай теориялық-танымдық сипатта зерттеудің қажеттігі өзекті мәселе болып отыр. Бұл үрдіс тіл мен адам санасын тұтастықта қарастырып, тілдік жүйедегі білімді адам миының өнімі ғана емес, күрделі ассоциативті-вербальды құрылым ретінде кешенді сипаттауға негізделеді. Адамзат өзін қоршаған ақиқат дүниені, құбылыстар мен олардың сапа-қасиетін түрлі таным деңгейінде бағалайды да, санада қалыптасқан ұғым-түсініктерді қорыта отырып өңдейді, елеп-екшейді, тәжірибеде қолданады, бұлардың тұтас көрінісі ретінде ғаламның тілдік бейнесі жасалады. Ал бұл этностың, оны құраушы жеке индивидтің таным деңгейіне ғана емес, генетикалық табиғатына, сол тілде сөйлеушілердің психофизиологиясына, әлеуметтік ортасына, жас ерекшелігіне байланысты болады. Бұл жоғарыда көрсетілген, тілдің танымдық деңгейін қарастыратын антропоцентристік парадигманың мақсат-міндеттеріне жауап берсе, ол өз кезегінде когнитивтік зерттеулермен тығыз байланысты.
Бүгінгі таңда халқымыздың алтын тұғыры, рухани-мәдени қазынасы болып табылатын тілімізді зерттеудің ауқымы кеңейіп отыр. Тіл табиғатына терең бойлап, жан-жақты қарастыру, тілдік бірліктердің сипатын айқындау лингвостилистика, этнолингвистика, психолингвистика, когнитивтік лингвистика т.б. ғылым салаларының зерттеу нысанына айналып отыр.
Сөйлеу әрекеті (мәтіні) аумағындағы когнитивтік теория мен практиканы дамыту қажеттілігінен туындайды. Біржақты дәстүрлі талдаудан қазіргі талдауларға өтудің қажеттігі индивидуалды санадан туындаған және оның ерекшелігін тіркеген динамикалы вербальды-бейвербальды нысан ретінде қаралатын мәтінді тірек етумен байланысты жүзеге асады. Эстетикалық мақсатта жасалған көркем мәтінді коммуникативті және мағыналық бірлік деп мойындап, сол бірлік нені тудыратынын талдау қажет. Бұл жағдайда мәтіннің когнитивтік, мәндік, эмотивтік, коммуникативтік тұтастық мәселесі авторлық сана категориясын енгізу арқылы шешілуі мүмкін. Авторлық сананың онтологиялық анықталмауы оны сәйкесінше сипаттау жолдарын іздеуді талап етеді. Жұмыста авторлық сананың (АС) когнитивті-ментальды сипатын көрсететін тілдік материалды талдау әдісі қолданылады. Автордың шын санасы мен авторлық сана танымдық категориясы сәйкес емес құбылыс. Олар психофизиологиялық феномен мен оның моделі ретінде қатысты. Модель оның шығармашылық әрекетінің жемісі ретіндегі сөйлеу туындысы (мәтін) негізінде мәтін тұтастығын зерттеуге және автор санасын сипаттауға мүмкіндік береді.
Диплом жұмысының мақсаты авторлық сананы мәтіннің құрылымжасаушы негізгі категориясы ретінде айқындау.
Мақсатқа жетуде шешілуі тиіс міндеттер:
- Авторлық сана мен автор санасы ұғымдарын ажырату;
- Авторлық санаға ғалымдар пікіріне сүйене отырып ғылыми анықтама беру;
- Аталған категорияның негізгі мәртебесін негіздеу;
- Мәтіннің «мәтін – автордың ғалам моделі» аспектісінде зерттеу әдіснамасын айқындау, ғаламның көркем моделі, ғаламның поэтикалық моделі, ғалам моделі ұғымдарын когнитивтік аспектіде айқындау; поэтикалық мәтіннің когнитивтік моделінің ерекшелігін анықтау.
Диплом жұмысының жаңалығы:
- Тілдік тұлға деп, бір жағынан, кез келген тіл ұстанушыны түсінсек, екінші жағынан, тілдің жүйелік ұғым, түсініктерін, мәтіндерді функционалды талдаумен қосатын индивидтің тілдік қабілетін сипаттаудың кешенді тәсілін түсінеміз.
- Тілдік тұлға теориясы негізінде ғаламның тілдік бейнесін жасаудағы автор санасының рөлін, тілдік қабілетті тануға болады.
- Кез келген мәтіннің ұйымдастырушылық бастауы, оның мазмұндық және формальды мәнінің себебі іштей біріздендірілген, мәтінде жүзеге асырылатын бір-біріне гомоморфты танымдық (ақпараттық-мағыналық), таңбалық, коммуникативтік, эмотивтік жүйелердің жиынтығын көрсететін авторлық сана болып табылады;
- Авторлық сана - мәтінде жүзеге асырылатын іштей ретке келтірілген, автордың когнитивті-концептуалды жүйесіндегі бір-біріне гомоморфты жүйешелердің динамикалы жиынтығының салыстырмалы тұрақты символдық-таңбалық бейнесінің мәтіннен шығарылған ерекше моделі.
- Жалпы – бірегей - ерекшенің имманентті өмір сүретін диалектикасы кез келген концептуалды-мағыналық жүйенің барлық бөліктерін түгелдей моделдеу қағидасының әдістемесін жасауға септеседі.
Диплом жұмысының әдіснамалық базасы ретінде отандық және алыс, жақын шетелдік ғалымдардың осы мәселе төңірегіндегі концепциялары мен тұжырымдары, өлең мәтіні теориясы туралы еңбектер, мәтін теориясы, дискурс теориясы туралы зерттеулер қызмет етті. Жұмыс тілдік, концептуалды талдауларға сүйенеді.
Диплом жұмысының дереккөзі ретінде негізінен ақын М.Жұмабаев авторлық шығармаларынан үзінділер алынды алынды.
Диплом жұмысының теориялық және практикалық құндылығы: Диплом жұмысында мазмұндалған материалдар мен бақылаулар ЖОО-дағы тақырыпқа қатысты лекциялық курстарда пайдаланылуда («Поэтикалық мәтіннің когнитивтік негіздері» пәні) және оны осы мазмұндас курстарды, арнаулы семинарларды жүргізуде пайдалануға болады.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, 2 тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1 Тураева З.Я. Лингвистика текста. – Москва: Просвещение, 1986. –
107 с.
2 Болотнова Н.С. Основы теории текста. – Томск: Издательство Томского университета, 1999. – 205 с.
3 Бабенко Л.Г., Васильева И.Е., Казарин Ю.В. Лингвистический анализ художественного текста. – Екатеринбург: Деловая книга, 2000. – 345 с.
4. А.Байтұрсынов. Ақ жол. –Алматы, Жалын. 1991. -463 б.
5. Хомский Р. Язык имышление. – М, 1972. –309 с.
6. Лакофф Дж. Когнитивные моделирование // Язык и интеллект. –М., 1995.
7. Гумбольдт В. фон. О различении строения человеческих языков и его влияние на духовное развитие человека // В фон. Гумбольдт. Избранные труды по языкознанию. М; ОАО НГ «Прогресс», 2000, – 400с.
8. ван Дейк Т.А. Язык познание коммуникация. «Прогресс»., -М. 1989. –309 с
9. Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. –М, 1993. 371 с.
10. Потебня А.А. Мысль и язык (1862) /Внутреняя форма слова/. Ш. В.Гумбольд 207-213 с. // Хрестоматия по истории русского языкознания М., «Высшая школа». 1973. -504 с.
11. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность М., Наука, 1987. 261 с.
12. Қожахметова Ф. Тұрмағамбет Ізтілеуов тілдік тұлғасының дискурстық сипаты. Дисс... филол. ғыл. канд. – Алматы, 2004.
13. Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию. М: Наследие, 1997. -268с.
14. Маретбаева М.Ә. Әңгімелеу мәтінінің тілдік-стилистикалық сипаты Ф.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты, Алматы-2007
15. Имашева ГЕ. Міржақып Булатұлы шығармаларындағы «Ғаламның тілдік бейнесі»/ Ф.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты, Алматы-2007
16. Ниятова Ш.С. Махамбеттің тілдік тұлғасы. Филол. ғыл. канд. автореф. –Алматы, 2007, 26 б.
17. Виноградов В.В. О языке художественной прозе. Москва, Наука, 1980, 360 с.
18. Потебня А.А. Теоретическая поэтика. М., 1990.
19. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік.: Алматы: Сөздік-словарь, 1998. – 304б.
20. Дмитровская М.А. Макрокосм и микрокосм в художественном мире А.Платонова. Калининград. 1998.
21. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. –Алматы: Қазақ университеті, 1999. –309 б.
22. Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. -Алматы, «Айкос» 184б.
23. Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. М., Науки, 1987.
24. Кубрякова Е.С. Человеческий фактор в языке-язык и порождение речи. М., 1991.-191 с.
25. Н.Д. Артуюнова. Логический анализ языка: Культурные концепты. М.: Наука, 1991-199 с.
26. Манкеева Ж.А. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным. №4. 2001. 39-44б
27. Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана. Алматы, 1998, 140 б.
28. Колшанский Г.В. Коммуникативная функция и структура языка. Москва, Наука, 1984, 175 с.
29. Сүлейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. Алматы, 1989. –160 с.
30. Жаркынбекова Ш.К. Репрезентация этноментального мира человека: методы выявления // Вестник КазГУ, 2002 №4.
31. Гиздатов Г.Г. Типология и динамика когнитивных моделей в речевой деятельности: дисс. Док, филол. Наук. – Алматы, 1999. -300с
32. Күштаева Т.М. «Тары» концептісінің семантикалық құрылымы мен лингвомәдени мазмұны // фил. ғыл. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. –Алматы, 2002. 152б.
33. Снасапова Г.Ж. Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени бірліктер. Дисс... филол. ғыл. канд., Алматы, 2003.
34. Аитова Н.Н. Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивтік семантикасы. –Ақтөбе, 2006
35. Жапақов С. Эпикалық фразеологизмдердің когнитивтік негіздері. Филол. ғыл. канд. автореф. – Алматы, 2003. 28 б.
36. Елемесова Ш. Көркем мәтіндегі ұлттық мәдениеттің тілдік релеванттары. Дисс... фил. ғыл. канд. Алматы, 2003. -127 б.
37. Саткенова Ж.Б. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі (Б.Соқпақбаев шығармалары бойынша) ???
38. Қожахметова Ф. Тұрмағамбет Ізтілеуов тілдік тұлғасының дискурстық сипаты. Дисс... филол. ғыл. канд. – Алматы, 2004.
39. Жуминова А.Б.Тезаурус языковой личности поэта О. Сулейменова. Афтореф. к.ф.н. Алматы, 2004.
40. Әмірбекова А.Концептілік құрылымның поэтикалық мәтіндегі вербалдану ерекшелігі: филол. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2006. -28 б.
41. Павиленис Р.И. Проблемы смысла; Современный логико-функциональный анализ языка. М.. 1983.
42. Бутакова Л. О Авторское сознание в поэзии и прозе: когнитивное моделирование; Барнаул, 2001.
43. Жалғасбаева Б.
44. Жұмабаев М. Шығармалары. Алматы, 1989
45. Тілеубердиев Б.М. Қазақ ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері. Филол.ғыл.док.дисс. автореф.- Алматы, 2006. 38 б.
46. Телия В.Н. Метафоризация и ее роль в сознании языковой картины мира // Роль человеческого фактора в языке. –Москва, 1988, 205 с.
47. Лосев А.Ф. Проблема символа и реалистическое искусство. –Москва, Искусство, 1976. -367с.
48. Князева Е.Н. Синергетика языка, сознания и культуры. Академия. -М, 2002. 371 с.
49. Выготский Л.С. Мышление и речь // Собр. соч. В 6-ти. т. том 2. Москва, 1982.
50.Барт Р., Избранные работы. Семиотика. Поэтика. Москва, 1989
51 Кузьмина Н.А. Интертекст и интертекстуальность: к определению понятий, Текст как объект многоаспектного исследования. Вып.3.Ч.1.Санкт-Петербург – Ставрополь..
52. Бахтин М. Эстетика словесного творчества. —М., 1989. С. 371
53. Мирча Элиаде Миф. аспектілері/ Аударған С.Қоңдыбай «Әлемдік мәдениеттану ой-санасы». Он томдық. 2-том. Мифология: құрылымы мен рәміздері. Алматы, «Жазушы», 2005. – 568 бет.
54. Платон Сочинения. М., 1968.
        
        ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: «Авторлық сана – мәтіннің базалық ұғымы»
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................................................3
1 тарау. ПОЭТИКАЛЫҚ МӘТІН ШЫНДЫҚТЫ ТАНУДЫҢ ... ... ... ... мәтін және лингвистикадағы «тілдік тұлға» түсінігі
және «автор бейнесі» түсініктері туралы ғылыми көзқарастарға
шолу.....6
1.2 Көркем мәтінді зерттеудің ... ... ... ... таным тұрғысынан
қарастыру.......16
1.4. Көркем мәтін түзу
мәселелері........................................................28
1.5. Автор санасы ұғымы және оның
ерекшеліктері...........................32
2 тарау. ... ... ... ... ... ... ... ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ КОГНИТИВТІК АСПЕКТІСІ
2.1.Әлемнің көркем моделі
ұғымы.............................................................39
2.2. Мәтіннің таңбалық
қасиеті..................................................................46
2.3. Мәтін әлеуеті
мәселесі.........................................................................48
2.4. 2.4. Көркем шығармадағы поэтикалық мәтіндерінің ұйымдасу
ерекшелігі..........................................................................................................49
2.5.Дискурс және поэтикалық дискурс, ... ... ... І Р І С П ... ... ... ұлттың тілі – сол елдің менталды
дүниесі мен шынайы этникалық болмысының айнасы. Тіл ұлттың
мәдени өмірі мен дүниетанымы ... ... ... ... ... ... бірге шаруашылық тәжірибесінен алынған
білімдер жүйесінің санада ұғым ретінде қалыптасып, тілдік
таңбалар арқылы репрезентациялану құбылысын айқындаушы
бірден-бір ... ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеулер бұрын сол тілдің құрылымдық
деңгейіне тән ерекшеліктерді айқындаған. ... ... ... ... ... ретінде ұжымдық сананың немесе
индивидтік танымның рөлі басты орынға шықты. Сондықтан ... ... жаңа ... орай ... ... ... өзекті мәселе болып отыр. Бұл үрдіс тіл
мен адам санасын тұтастықта қарастырып, тілдік жүйедегі
білімді адам миының өнімі ғана емес, ... ... ... ... ... ... өзін қоршаған ақиқат
дүниені, құбылыстар мен олардың сапа-қасиетін түрлі таным
деңгейінде бағалайды да, ... ... ... ... ... ... тәжірибеде қолданады,
бұлардың тұтас көрінісі ретінде ғаламның тілдік бейнесі
жасалады. Ал бұл ... оны ... жеке ... ... ғана ... генетикалық табиғатына, сол
тілде сөйлеушілердің психофизиологиясына, әлеуметтік
ортасына, жас ерекшелігіне байланысты болады. Бұл
жоғарыда көрсетілген, тілдің танымдық деңгейін
қарастыратын антропоцентристік парадигманың
мақсат-міндеттеріне ... ... ол өз ... ... тығыз байланысты.
Бүгінгі таңда халқымыздың алтын тұғыры, рухани-мәдени қазынасы
болып табылатын тілімізді зерттеудің ауқымы кеңейіп отыр. Тіл
табиғатына терең бойлап, жан-жақты ... ... ... айқындау лингвостилистика,
этнолингвистика, психолингвистика, когнитивтік
лингвистика т.б. ғылым салаларының ... ... ... ... ... ... ... теория мен
практиканы дамыту қажеттілігінен туындайды. Біржақты
дәстүрлі талдаудан қазіргі талдауларға өтудің қажеттігі
индивидуалды ... ... және оның ... ... вербальды-бейвербальды нысан ретінде қаралатын
мәтінді тірек етумен байланысты жүзеге асады. Эстетикалық
мақсатта жасалған көркем мәтінді коммуникативті және ... деп ... сол ... нені ... талдау қажет.
Бұл жағдайда мәтіннің когнитивтік, мәндік, эмотивтік,
коммуникативтік тұтастық мәселесі авторлық сана
категориясын енгізу арқылы шешілуі мүмкін. Авторлық
сананың ... ... оны ... ... ... талап етеді. Жұмыста авторлық сананың (АС)
когнитивті-ментальды сипатын ... ... ... ... ... ... шын ... мен авторлық
сана танымдық категориясы сәйкес емес құбылыс. ... ... мен оның ... ... ... оның ... ... жемісі
ретіндегі сөйлеу туындысы (мәтін) негізінде мәтін
тұтастығын зерттеуге және автор санасын сипаттауға
мүмкіндік береді.
Диплом жұмысының мақсаты авторлық ... ... ... ... ... жетуде шешілуі тиіс міндеттер:
Авторлық сана мен автор ... ... ... ... ... ... сүйене отырып ғылыми анықтама
беру;
Аталған категорияның негізгі мәртебесін негіздеу;
Мәтіннің «мәтін – автордың ғалам моделі» аспектісінде зерттеу
әдіснамасын айқындау, ғаламның көркем ... ... ... ... ... ұғымдарын когнитивтік
аспектіде айқындау; поэтикалық мәтіннің когнитивтік
моделінің ерекшелігін анықтау.
Диплом жұмысының жаңалығы:
Тілдік тұлға деп, бір жағынан, кез ... тіл ... ... ... тілдің жүйелік ұғым,
түсініктерін, мәтіндерді функционалды талдаумен
қосатын индивидтің тілдік ... ... ... ... ... ... негізінде ғаламның тілдік бейнесін
жасаудағы автор санасының рөлін, тілдік ... ... ... ... ... ... оның ... формальды мәнінің себебі іштей біріздендірілген,
мәтінде жүзеге асырылатын бір-біріне гомоморфты танымдық
(ақпараттық-мағыналық), таңбалық, коммуникативтік, эмотивтік
жүйелердің жиынтығын көрсететін авторлық сана ... сана - ... ... ... ... ретке
келтірілген, автордың когнитивті-концептуалды
жүйесіндегі бір-біріне гомоморфты жүйешелердің
динамикалы жиынтығының салыстырмалы тұрақты
символдық-таңбалық бейнесінің мәтіннен шығарылған
ерекше моделі.
Жалпы – бірегей - ерекшенің имманентті өмір ... кез ... ... ... ... түгелдей моделдеу қағидасының
әдістемесін жасауға септеседі.
Диплом жұмысының әдіснамалық базасы ретінде отандық және алыс,
жақын шетелдік ... осы ... ... мен ... өлең ... теориясы
туралы еңбектер, мәтін теориясы, дискурс теориясы туралы
зерттеулер қызмет етті. Жұмыс тілдік, концептуалды
талдауларға ... ... ... ... негізінен ақын М.Жұмабаев
авторлық шығармаларынан үзінділер алынды алынды.
Диплом жұмысының теориялық және практикалық құндылығы: Диплом
жұмысында мазмұндалған материалдар мен бақылаулар ЖОО-дағы
тақырыпқа ... ... ... ... ... ... негіздері» пәні) және
оны осы мазмұндас курстарды, арнаулы ... ... ... ... ... Диплом жұмысы кіріспеден, 2
тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен тұрады.
1 тарау. МОДЕЛЬДЕУ ШЫНДЫҚТЫ ... ... ... ... ... ... және лингвистикасындағы «тілдік тұлға»
түсінігі және «автор бейнесі» түсініктері туралы ғылыми
көзқарастарға шолу
Мәтін лингвистикасы мәселелері ... тілі ... ... кеңінен қарастырыла бастады. А.Байтұрсынұлы,
Қ.Жұбанов, Р.Сыздық, Х.Нұрмұқанов, Е.Жанпейісов,
М.Серғалиев, ... ... ... ... ... Г.Әзімжанова,
Ж.Қайшығұлова, А.Әділова, Г.Смағұлова, М.Ахметова т.б.
ғалымдардың зерттеулерінде сөз болып, көркем әдебиеттің
тілдік фактілері сараланды. Қазіргі ... тіл ... ... ... ... Қ.Ә. Жаманбаева, Г. Қосымова, Ш.М.
Елемесова, Ж.Б. Саткенова, Ә.Ж. Айтпаева т.б. ғалымдардың
еңбектерінде кең ... ... ... ... ... мәселесіне деген
бетбұрысы олардың жалпы тілдік сана мәселесіне деген
ықыласын аңдатады.
Қазіргі таңда мәтін лингвистикасына қатысты қалыптасқан
зерттеулердің мынадай ... ... ... ... ... пен ... болып табылатын, ең жоғары жүйе
ретіндегі мәтіндік зерттеулер; мәтін типологиясын
коммуникативтік көрсеткіштері және соларға ... ... ... ... ... ... ерекше мәтіндік
категорияларды анықтау; мәтін әсерінен болатын
тілдік бірліктердің сапалық дәрежелерінің жүзеге
асырылуының әртүрлі деңгейлерін ... ... мен ... ... Мәтін
лингвистикасы мәтіннің түрлі аспектілеріне кешенді
талдау жүргізеді. З.Я.Тураева оның қазірде белгілі болған
онтологиялық, гносеологиялық аспект, жеке лингвистикалық,
психологиялық, прагматикалық аспектілерін ... [1, 8 ... ... ... ... ұстанымдарына
мыналар жатады: көркем шығарманың мазмұн мен формасын
(тілін) ... алып ... ... ... ... ... байланыс, қарым-қатынасын ескеру;
бейнеленетін мазмұнға автор қатынасын ескеру;
шығарманың жанрлық ерекшеліктерін ескеру; ғылыми дамудың
жаңа бағыт-бағдарларына сүйену т.б.
Мәтінтанушы ғалымдардың зерттеулерінде мәтінге тән белгілерге
тұтастық және ... ... ... Н.А. ... И.Р.Гальперин); бөлшектену
(Т.В.Трошина); прагматикалылық (И.Р.Гальперин) жатқызылады.
Көркем шығармалар ішіндегі поэтикалық ... ... ... ... салыстырғанда ашыла түседі.
Бұл орайда А.Н. Веселовский, А.А.Потебня, Б.В. Томашевский,
Ю.М. Лотманның пайымдаулары өте маңызды. Поэзия мен проза
эстетикалық ... ... ... қарай
ажыратылады және осы тұста өзіндік ұқсастықтары да жоқ
емес. Көркем поэтикалық ... ... ... ... ие ... ... ... категориялық белгілеріне Н.С.Болотнова
коммуникативтілік, концептуалдылық,
прагматикалылық, ақпараттылық, құрылымдық,
интегративтілік, регулятивтілік, мағыналық
аяқталғандық, ... ... ... ... ... ... ... жатқызады [2, 31 б.].
Л.Г.Бабенко «мәтіннің универсалды категорияларының негізіне
тұтастық (мазмұн межесі) және байланыстылық (тұрпат ... олар ... ... ... ... ­–дей келіп [3, 56 б.], мынадай категориялардың
маңыздылығын атап ... ... ол ... ... ... ... байланыстылық, ол
ақпараттық, интегративтілік, аяқталғандық, хронотопа т.б.
категориялар арқылы қамтамасыз ... ... ... ... сипаты, диалогтық сипаты;
көркем мәтіннің ішкі және сыртқы ... ... ... және ... ... ... (эстетикалық қасиетіне қарай прагматикалылығы,
концептуалды болуы, бейнелілігі); түсіндірілуі [3, 57 б.].
А.Байтұрсынұлы көркем мәтіннің өзіне тән ерекшеліктерін басты
назарға ала отырып, «ақын тілі» мен ... ... ... ... келісті де қисынды
болуының талғамдық шарттарын ұсынды. Ол тілді зерттеудің
функционалдық, қатысымдық қырын басшылыққа ала ... ... өзге ... ... ... ... ретінде
эстетикалық критерийді алады. Ғалымның әуезе түрлерін
анықтауда мазмұндық-құрылымдық емес, жанрлық ұстанымды
басшылыққа ... ... Ол осы ... ... ... ... ... [4, 208 б.].
Қазіргі тіл білімінің антропоөзектік бағыттағы зерттеулерінде
тілді тек тіл жүйесі ауқымында зерттеп қоймай, ... ... мен ... адам мен оның санасы байланысын, оның
ішіндегі тіл иесінің алар орнын анықтаумен ұштастыра
қарастыру көзделіп отыр. Осымен байланысты әдеби ... жеке ... ... тіл ... ... ... когнитивтік тұрғыдан зерттеу - тіл
біліміндегі өзекті мәселелердің бірі. Осыған орай
жеке тілдік тұлғаны екі түрлі қырдан, атап айтқанда,
когнитивтік лингвистика аясында және ... ... оның ... ... ... өз септігін
тигізеді. Осы тұрғыдан қарастырылған қазақ ақындары
шығармаларының концептілік құрылымы негізінде анықталатын
ғаламның тілдік бейнесі мен тілдік тұлға ретіндегі болмысын
ашуға, ... сана ... ... ... тіл ... ... дәйектейтін өзекті мәселелердің
санатындағы қажеттіліктен туындап отыр.  
Ол бүгінгі таңда тіл біліміндегі ... ... ... когнитивтік, психолингвистикалық
парадигмада қарастыруға мол мүмкіндік береді. Жаңа ғылыми
парадигмаға сай тілді зерттеуде негізгі назар тілдік ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар мен тәсілдер, метатілдік
теориялық негіздер қалыптаса бастады. Жалпы тіл табиғатын
когнитивтік негізде қарастыру ... 60-70 ... ... [5], ... [6] ... ғалымдардың
еңбектерінде кездеседі. «Когнитивті лингвистика» термині
алғашында 80-жылдары М.Бривиштің еңбегінде айтылған.
Негізінен бұл ... ... тіл ... ... [7], Т.А. ван Дейк [8], Э.Сепир [9], А.Потебня [10]
тәрізді ғалымдардың еңбегінен бастау алады.
     Академик В.В.Виноградов тілдік тұлғаны екіге бөліп
зерттеген: автор тұлғасы және ... ... ... көркем мәтінді тірек ретінде алып, тілдік
тұлғаның үш деңгейлік үлгісін жасайды [11,118]. Кейбір
ғылыми ... ... ... ... яғни өз ана ... адам ... танылады, сондықтан оның тілінің
мазмұны, сол тілдегі ортақ тыныс-тіршілігінен хабар береді
[12.15]. Бұл орайда Ю.Н.Караулов былай дейді: «Біріншіден,
тілдік тұлға әлеуметтік заңның ... әрі ... ... ... тұлға этностың тарихи өсуінің
жемісі, үшіншіден, тілдік тұлға меншіктілікке, оның
биологиялық, әлеуметтік, ... ... ... төртіншіден, тілдік тұлға өзінің қолданыс аясында
жүйелі құрамды белгілерді жасаушы, пайдаланушы болып
табылады» деген қорытынды жасауға болады [11.22]. Бұны
тілдік тұлғаны адам ретінде ... деп ... ... ... тілдік тұлға өз алдына жеке бір әлем ретінде
макро жүйедегі тіл ерекшеліктерін танытады және құрылым
түзеді. Ислам Айбарша «Ұлттық ... ... ... ... еңбегінде тілдік тұлға
құрылымын сатылы жүйе бойынан таниды. Тілдік тұлға
құрылымын сатылы: философиялық, яғни тіл, ... ... ... ... семантикалық, танымдық және
прагматикалық деңгейлерден тұратын құрылымдық жүйе ретінде
сипаттауға болады. Осылардың ішінде танымдық деңгейде белгілі
бір этномәдени ұжымның яғни ұлттың ... ... ... ... ... [11.18]. ... Айбарша өз пікірінде
Ю.Н.Карауловтың тілдік тұлғаның деңгейлік үлгісіне ... ... ... ... ... ... тілдегі ерекшелігі де күрделілік, сондықтан тілдік
тұлғаның ішкі, сыртқы бейнесінің, яғни ... ... мен ... ... ... ... ... бір
күндік іс емес. Сол себепті Ф.Б.Қожахметова «Т.Ізтілеуовтың
тілдік тұлғасының дискурстық сипаты» зерттеуінде былай дейді:
«Тұлға – тарих, әлеуметтану, әдебиеттану ғылымдарымен ... және ... ... ... мұраты – жетілу.
[12.20].
Шын мәніндегі, тілдік тұлға құрылымы – кешенді ... ... ... ... В.А.Маслованың көрсетуінше мынадай
компоненттер енеді: 1) құндылық, дүниетанымдық, тәрбие
мазмұны компоненті, яғни құндылықтар жүйесі және өмірдің
мәндері; 2) мәдениеттану компоненті, яғни тілге ... ... ... ... ... ... 3) жеке тұлғалық компонент, яғни, әр адамда бар
терең жекелік қасиеттер ... Осы ... ... тұлға мәселесі әртүрлі бағытта
зерттеу бастамаларын алған, комплексті (көп адамдық)
және идиолекті (бір адамдық тұлғалар) [В.Г.Нерозняк],
этносемантикалық тұлға [С.Г.Воркачев], элитарлы тілдік
тұлға [О.Б.Сиротинина, ... ... ... орыс ... ... ... тілдік және
сөйлеу тұлғасы [Ю.Е.Прохоров, Л.П.Клобукова] батыс және шығыс
мәдениетінің тілдік тұлғасы [Т.И.Снитко], сөздік тілдік
тұлғасы [В.И.Карасик], ... ... ... және т.т. ... ... «тілдік тұлға» мәселесіне келудің үш жолы
орын алған» дейді Ф.Б.Қожахметова:
1.Психолингвистикалық. Тілді зерттеудің психолингвистикалық
аспектісіне алғаш ... ... бірі ... ... Оның ... ... ... ұжымның әлеуметтік –
тілдік формасы мен нормасын, әлеуметтік топтың тілдік
дүниетанымын бейнелеп көрсетеді.
2. Лингводидактикалық. Қазіргі лингводидактика тілдік тұлғаны
тілдік қабілеттерді қосып ... ... ... ... ... ... Бұл жол кең ұғымда академик В.Виноградовтың
еңбектерінде көркем ... ... ... ... ... ... тұлғаны анықтау жолдарының ішінде
тілдегі тілдік тұлға көрінісі, оның рөлін зерттеуге
байланысты Ю.И.Карауловтың бағыты көңілге қонымды.
Дәстүрлі тілдік мәселесі қашанда ... ... ... әр ... мәдениеттің өкілі дәстүрлі
тіл таным өзегінен көрінеді. Сондықтан адамның жалпы
интеллектуалдық деңгейі тілдік тұлғаның қалыптасу
баспалдақтарының ... ... ... ... тұлғаның
парасаты, өзіндік білім көкжиегін анықтауда когнитивті сипат
жетекшілік қызметке ие болады. Тілдік тұлғаның таным
позициясы дәстүрлі тілдік ... анық ... ... ... ... қоғамдық, психологиялық
және т.б. ерекшеліктері оның тұлғалық мінезінің құрылымын
түзеді. Адресаттың адресатқа хабар беру қажеттілігі - табиғи
болмыстан туған рухани қажеттілік. Бұл ... ... ... ие болмаса, халық санасында тілдік
тұлға ойлары, сөздері жатталып қалмас еді. Қазірдің өзінде
хатқа түсіп ... әр ... ... өздерін, олардың
адресаттарының ойларын халық қабылдай бермейді. Сол себепті
тілдік тұлғаға тән қасиет халық ... орын таба ... ... ғана ... ... тұлға немесе одан да
көлемді ұлттық тұлғаға айналуы мүмкін. Мысалы,
М.Дулатұлының «Алаш» сөзінің ... оның бар ... ... ... ... ... ... ой биігі, қазағын бай деп, кедей деп бөлмей,
бір ұлт ретінде сүюі көрініп жатқандай болады. Бұл жерде
В.А.Маслова ... ... ... ... ... ойға
оралады: «Адам мақлұқаты өмір сүру үшін жүйе, координат
(бағыт-бағдар), өмір философиясы, дін қажет және ... күн ... ... махаббат қандай көлемде қажет
болса, сондай көлемде керек» [1,118]. Бұлбұлды қолыңмен
қысып ұстасаң немесе торда ұстасаң сайрамайтыны сияқты,
адам ... ... үлес ... ... үшін ... бостандық, азаттық алдымен қажет.
      Екінші қажеттілік – тектілік категориясы және ұлттық
тәрбие, ... ... ... ... ... ... тұлға бүгінде тіл білімінде әртүрлі терминдермен
айтылып жүр. Нақты айтсақ, субьект (әлемді танушы және әлемді
өз сөзінде ... ... ... ... ... ... ... пассивті информант, айтушы/тыңдаушы,
сөздік портрет, идиолект, автор бейнесі, интеллектуал,
автор бейнесі, ақынның өз ... т.т. Бұл ... ... адамның саналы деңгейін зерттеуден туған. Дегенмен
бұл мәселелерде ала-құлалықтар жеткілікті, себебі әртүрлі ғылым
салалары қиюласып, ... даму ... ... тілдік
тұлғаны өзіндік тұрғыдан анықтауға тырысады. Ю.Н.Караулов
орыс тіл білімінде осы саладағы ... ... ... ... ... құрылымға жинақтап анықтайды. Соған сүйеніп,
тілдік тұлғаның астарында ... ... және ... ... мол қабілетінің жиынтығы жатыр деп
санаймыз. Олар:
 а) тілдік-құрылымдық қиындық дәрежесімен; ә) шындық болмыстың
терең және нақты бейнесімен; б) анықталған мақсат
бағыт-бағдарлығымен өзгешеленеді. Бұл ... ... мен өзі ... ... ... ... Бұл ... тілдік тұлға сипатының барлық
негізгі синтезі үшін қажет болса, бір ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы.    Сонымен,
бұдан былай «тұлғалық» парадигмасының басты идеясы бойынша
«әрбір мәтіннің соңында тілдік жүйені билеуші ... ... ... ... ... барлық қасиетін көрсететін айнасы – тіл, сол
себепті тіл әртүрлі деңгейдегі тілдік тұлғалардың соғыс
майданы. Ұлттық тілдік ... ... ... ... тілі оның рухани азығы, ол үшін «тіл өнері – дертпен тең»
(Абай). Міне, осы позициядан ... ... ... ... ... ... ... Тілдік тұлғаны анықтау үшін
оның ұлтжандылық танымын алдыңғы кезекке қойған жөн, өйткені
бір елдегі әртүрлі ұлттарға ортақ тіл арқылы ... ... ... намысын жыртпаса оның ұлттық рухани
болмысы әлдеқайда төмендеп ... Бұл ... ... ... ... ... ... тұлғаға, тіпті адресат
деңгейіне жылжытып жіберуі мүмкін. Дегенмен, тілдік тұлғаның
шарықтау шегіне жетуі өз ана тілі мүмкіндігінің аясында
жүзеге асатыны ... ... ... ... ғана ... ... ... атрибут болып қала береді.
Инкубаторлық қасиет тілдік тұлғаға қарсы, жат
нәрсе, оның жекелігі ішкі сезім көрінісі, қоршаған ортаны
өзінше қабылдауы тілдік ... ... ... ... ... ... Осыдан барып, өзіндік сөз таңдау
яғни тіл талғамы түсінігі бойын билейді, ол өз кезегінде сын
категориясының тілді тұлға бойында қалыптасуына алып ... ... ... ... ... ... тұлғаның сөз
екшеуі, сөз таңдау қабілеттері ұлғайып, тілдік тұлға ауқымын
кеңейтіп, оның елді аузына қарататын қасиеттері ұлғая
түседі.
Тілдік тұлға жекелік тіл – тіл ... ... ... ... қалыптасады. В.А.Маслова былай дейді: «Языковая
личность – социальное явление, но в ней есть ... ... ... в ... ... ... внутреннее отношение к языку,
через становление личностных языковых смыслов; но при этом
не ... ... что ... ... ... ... становление языковых традиций. Каждая языковая личность
формируется на основе присвоения конкретным человеком всего
языкового богатства, созданного ... ... ... ... ... ... дами түскен сайын,
құрылымдық сатысы құрылыс көрінісіне ие ... ... өз ... ... ... Ішкі ... ... сайын тілдік тұлға сол мәдениеттегі жағымсыз
салт-дәстүр қылықтарды талқандай бастайды да, ұлттың
дамыған бөлігі сүйенетін өлшемге (критерий) айналады.
Жалпы, тілдік тұлға ... өзі ... тіл ... ... ... тәрбиеленген, ұлттық рух пен
ұлттық тілді толық меңгерген жеке адам, бүкіл ұлттық болмысты
бойына жинақтаған индивид. Тілдік тұлға деп, бір жағынан, кез
келген тіл ... ... ... ... ... жүйелік
ұғым, түсініктерін, мәтіндерді функционалды талдаумен қосатын
индивидтің тілдік қабілетін сипаттаудың кешенді тәсілін
түсінеміз. Яғни, тілдік тұлға теориясы ... ... ... жасаудағы автор бейнесінің рөлін, баланың
тілдік қабілетін тануға болады. Тілдік тұлға мәселесіне
қатысты ресей ғалымдарымен ... ... ... ғалымдары да
нәтижелі жұмыстар атқарып келеді. Дегенмен, ұлттық тілдік ... орыс ... ... ... кеңінен
зерттеген болса, ал өз тілтанушы ғалымдарымыз Имашева
зерттеуінде М.Дулатовтың тілдік тұлғасына жан-жақты сипаттама
берілген ... ... деп, бір ... кез ... тіл ... ... жағынан, «тілдің жүйелік ұғым,
түсініктерін, мәтіндерді функционалды талдаумен
қосатын (біріктіретін) индивидтің тілдік қабілетін
сипаттаудың кешенді тәсілін» түсінеміз [15,71].
Ю.Н.Карауловтың пікірінше, ... ... ... ... ... ... вербалды-семантикалық деңгей;
Бірінші немесе лингво-когнитивтік деңгейді ұғымдар,
концептілер, идеялар сияқты бірліктер құрайды.
Зерттеуші Ш.Ниятова ақпараттардың адам санасына қатыстылығын
айта ... ... адам ... ... екі ... көрсету қажет: а) белгілі бір дереккөзден алынатын
барлық ақпараттардың жиынтығы аддитивті ақпарат деп ... ... ... үшін ... ... алу ... ... ақпарат селективті ақпарат деп
аталады [16,7] деп көрсетеді де, ... ... ... тұрғыда, яғни: 1) сананың қалыпты және өзгерген күйіндегі
тіл, сөзжұмсам және сөйлеу қызметі психологиясы ... ... ... ... ... ... ... 3) көркем әдебиет тілін зерттей отырып қарастыру
керектігін айтады.
Жазушы тілін зерттеуде тарихи-әдеби аспектідегі ... ... ... ... ... көрініс табады. Осы
тұрғыда В.В.Виноградов: «Тар мағынасында алғанда, «автор
бейнесі» кейіпкерлердің бүкіл сөйлеу аясында ... ... ... ... ... өз ... ... тілдік тұлға ретінде емес, көптеген сөйлеуші және
түсінуші тұлғалардың жиынтығы ретінде көрінеді. Автор
«эго-сы» («Мені») ... ... ... ... ... ал ... ... осы мазмұнның бір
бөлігіне ғана қатысты болады. Автор «Мені» тұтас алынған
мәтіннің идеялық-көркемдік концепциясымен ұқсастырылса,
кейіпкердің «Мені» осы концепцияның бір ... ғана ... ... «автор бейнесі» – қарапайым ғана сөйлеу
(сөзжұмсам) субъектісі ... ... ... ... ол ... ... да. Ол ... сөйлеу
құрылымдарының бүкіл жүйесін баяндаушы-әңгімелеушіге қатысты
ала отырып біріктіретін және сол арқылы тұтастың түйіні, яғни
идеялық-стилистикалық жиынтық-нүкте болып табылатын ... ... ... [17, 152] деген анықтама берген.
Тілдік тұлғаның қуаты - сөз, ойы – ... ... ... ... – ұлт ... ретінде халқын сүюі сезімімен
өлшенеді. Осы үш қасиет бірлесіп келіп, адамның бойындағы
игі, ізгі қасиеттердің оянуына, бас ... ... ... уәкілі ретінде «арнау» айту қажеттілігі туындайды.
Яғни, Абай айтқандай «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін».
Ұлттық мәдениеттің қаймағында ... ... ... үні ... ... ... ... көтереді. Тілдік тұлға сипатына
ену, мақсатты түрде жүзеге ... Оның ... ... яғни ... сезімнен немесе табиғи дарынның қабілетінен
туған ішкі жағдайлар әсер етеді. Шығармашылық тұлғалардың
өзіндік әлеміне бойлай ену үшін, оны қалыптастырған
жағдайлардың ... ... ... ... Көркем мәтінді зерттеудің психолингвистикалық мәні
Мәтін сөйлеудің сыртқа шыққан, ... ... ... ... ... нәтижесі болып табылатын
жоғары психикалық қызметтің күрделі түрі. Сөйлеу
әрекетіне көп деңгейлі, көп қырлы құрылым мен өзге де
психикалық қызметпен тікелей ... ... жүйе ... байланысты мәтінге тән күрделі психикалық құрылым
оның мағыналық, құрылымдық және композициялық тұтастығынан,
грамматикалық ерекшелігінен көрінеді.
А.Н.Леонтьевтің ... ... ... ... ... ... тыс ... түсінісу механизмдері
басты нысанға айналады. Мәтіннің жасалуынан сөйлеу
әрекетінің үш ... ... ... ... ... ... ... әрекеттің бағыттылығы,
орындаушылық сипат алуы, бақылануы (В.И.Галунов,
Т.М.Дридзе, А.Н.Леонтьев). Мәтіндегі сөйлеуші әрекетінің
бағыттылығы дегеніміз – оның не ... ... ... ... ойы мен ... Сөйлеушінің бұл
коммуникативтік ниеті мәтіннің жасалуына түрткі болады да,
мәтіннің мазмұны мен құрылымының коммуникативтік-танымдық
бағдарламасын айқындайды (Л.И.Доблаев, В.П.Белянин,
И.А.Зимняя). ... ... ... ... ... және ... ... жеткілікті білуі оның
авторлық позициясын танытады. Мәтінде суреттеліп отырған
құбылысқа немесе оқиғаға деген автордың интеллектуалдық,
эмоционалдық бағасы – шығармада ... ... ... ... жасалуының бұл 1-фазасында автордың
негізгі ойын нақты әрі түсінікті жеткізуі үшін маңызды
мынадай мәселелерді ескеру керек: сөйлеуге негіз болған
қарым-қатынас жағдайы; мәтіннің ... ... ойға ... толыққанды болуы, бірақ
ондағы берілген ақпараттың шектен тыс көп немесе артық
болмауы ... ... ... ... ... ... ойының «тілдік материалдануы»
жүзеге асырылады. Негізгі ой санада қалыптасқанмен, оның
«тілдік қабық жамылуы», сонымен бірге қалыптасып, аяқталған
сипат алуы сөйлеу барысында ғана мүмкін ... ... ... байланысты санадағы ой әуел бастан өзінің
семантикасы жағынан оның сөйлеудегі сипатына сәйкес келе
бермейді. Сөйлеу әрекеті құрылымының 3-фазасында
сөйлеушінің айтайын деген ... ойы ... ... қана ... оның вербалдануы да
сұрыпталады. Осы тұста мәтіннің тақырыптық және ... ... өте ... ... ... ойлардың
ассоциациялығы тіл арқылы берілген ойдың семантикалық
тұтастығына нұқсан келтіруі мүмкін. Шынайы аяқталған ... ... ... ... мағыналық және құрылымдық
тұтастыққа, композициялық тәртіптілікке, грамматикалық
байланыстылыққа ие болуы керек. Сонда ғана сөйлеу әрекеті
толыққанды жүзеге асады. Айтылған қасиет-сапалардың тілдік
қана емес, психологиялық та ... ...... ... және ... ... ... бірлігіне тән қасиет-сапалар
Олардың психологиялық мәні12
Тақырыптық тұтастық Сөйлеудің логикасына нұқсанын келтірмейді,
реципиенттің мәтінді қабылдауына оңтайлы жағдай туғызады.
Мағыналық тұтастықСөйлеудің негізгі (орталық) және қосалқы
(перифериялық) ... және ... ... ... ... мүмкіндік береді.
2-кестенің жалғасы
12
Композициялық тұтастықМәтінді түсінуді, қабылдауды жеңілдетеді,
мәтіннен тыс, мәтіндегі және мәтінде ... ... ... ... алып ... ... береді.
Грамматикалық байланыстылықМәтін мазмұны мен құрылымын
тұтастықта ұғынықты және жеңіл қабылдауға әсер етеді.
Берілген кестеден мәтінге қатысты маңызды екі процестің жүзеге
асатынын көреміз. ...... ... (кодталу),
екіншісі – қабылдануы және түсінілуі (декодталу).
Алғашқысы сөйлеуші немесе жазушы автор арқылы
қалыптасса, соңғысы айтылған мәтінді қабылдаушы
тарапынан жүзеге асырылатын процесс болып табылады.
Біріншісі ... ... ... ... ... ... ... екіншісі
сөзқабылдау және түсіну туралы мәселелерге тірек болады.
Аталған психологиялық үдерістердің нысанын сөйлеу әрекетінің
негізгі бірлігі ретінде мәтін құрайды. Әңгімелеу ... ... ... ... аспектілерінің алғашқысы
– мәтін талдаудың өлшемдері мен талаптары ретінде негізге
алынса, соңғысы – оның ... және ... ... мен ... ... ... ... талдауда басты назарға алынуы тиіс тағы бір мәселе –
мәтіннен тыс – мәтінде – мәтін астары ... ... ... (В.П.Белянин, Н.И.Жинкин,
А.И.Новиков). Сөйлеу бірлігінде ақиқат өмір туралы
обьективтік ақпараттар орын алады да, ол мәтіннен тыс
қалыптасатын объективтік құбылыстарға жатады. Әрине, көркем
мәтіндерде көп ... ... ... өмір сол қалпында
берілмейді, ол мәтіннен тыс мәліметтер автордың көзқарасы
тұрғысынан, оның ... ... ... ... ... тыс ... ақиқат өмірдегі
оқиғалар жатады. Көркем мәтінде оның жасалуына автордың
қиялы өзіндік ықпалын тигізетіні белгілі. Мәтін астары жасырын
берілген ақпарат болып ... да, ол ... ... белгілі болады. Оны түсіну
мәтін бірліктерінің арасындағы ассоциациялық байланыстың,
олардың «аккумулятивтік» қасиеттерінің нәтижесінде іске
асады[18.41].
Мәтіннің сөйлеудегі нейропсихологиялық ... ... – оның ... көрінісі болып табылады, себебі сөйлеу
әрекеті мида жүзеге асады. Қазіргі психология сөйлеуді
қарым-қатынас жасаудың аса маңызды құралы, саналы
әрекеттің күрделі және ... ... түрі ... ... тән ... ...... мотив түрткі болып, ішкі сөйлеу алқабы арқылы сөйлеу
схемаларында кодталатын ойдан тұрады. Ол «генеративті»
грамматика арқылы толық сөйлеуге ... ... ... ... бөгде адамның сөзін қабылдау және оны
талдап түсіну арқылы декодталуы, мәнді-маңызды жақтарын
аршып алу және оны ішкі сөйлеу алқабы арқылы ... ... ... ... айналдырудан тұрады. Сөйлеудің бұл
жүзеге асу тетігі сөйлесім арқылы ... ... Сөз және ... берілген ақпаратты талдау
және топтастыру арқылы нақты пайымдаулар мен ... ... ... ... жасау құралы бола
тұра, бір мезгілде дерексіздендіру және топтастыру
операцияларын жасауға тірек болатын әрі ақыл-ой
қызметін жүзеге асырушы тетік, әрі категориялық ... ... ... кез ... ... мәтін сөйлеу
бірлігі ретінде тек қана тілдің материалданған көрінісі
ғана болып қоймайды, ол сонымен бірге, сөйлеушінің ойлау,
ойлауды ... ... ... болып табылады. Мәтіннің жазба
тілде таңбаланғанға дейінгі оның санада ұйымдасу процесі мен
механизмдерін, оның тілде көрініс табуын, тіл арқылы ... ... жеке ... ... және ... дүниенің тіл арқылы таңбалануын, сөйлеуші сөзінің
санадағы уақыт пен кеңістікке қатысын психолигвистикалық,
нейролингвистикалық тұрғыдан кең түрде зерттеу қазақ тіл
білімінің, соның ... ... ... ... тұрған өзекті мәселелері болып табылады.
1.3 Поэтикалық көркем мәтінді таным тұрғысынан ... ... poitik tehne – ... ...... ... бар ... айқындар жүйе
туралы ең көне ғылым саласы. Кең мағынасында поэтика
әдебиет теориясымен үндесер ұғымды білдірсе, ал нақтылы
мағынысында сол теориялық ... бір ... ... ... ... ұғымындағы поэтика – әдеби тек пен
түрдің, ағымдар мен бағыттардың, стильдер мен әдістердің
ерекшеліктерін зерделейді, сондай-ақ көркемдің тұтастық
әртүрлі деңгейінің ішкі байланыс ... және ... ... Оның өзі мақсатты зерттеу аспектісіне
байланысты романтизм поэтикасы, романның поэтикасы немесе
білгілі бір суреткердің шығармашылығының поэтикасы, не бір
көркем шығарманың поэтикасы ... ... ... ... барлығы тілге қатысты екенін ескерсек, онда поэтика
тілді зерттейтін көремдік құралдар туралы ғылым болып
анықталады.
Поэтиканың мақсаты – шығарма құндылығынан эстетикалық
әсерленуді қалыптастыруға ... ... ... және оны ... болып табылады
(мысалы, метрикалық өлеңдерде сюжет элементтері маңызды роль
атқармайды ал ырғақ пен дыбыстың мәні зор, ал ... ... ... ... деп ... ... поэтиканы құруға алып келді (классицизм
дәуірінде, ХІХ ғ. Еуропа әдебиетінде).
Ал, «Сырттан» зерттеу баяндау ... ... алып ... ... ... аймақтық әдебиет томаға тұйық және дәстүрлі
шектеулі болған жағдайда поэтиканың нормативті типі
ықпалын ... ... ... ... дәуірінен
бастап бірінші жоспарға баяндау поэтикасын алып шықты.
Негізінде, поэтика, жалпы (теориялық немесе жүйелік
«макропоэтика»), жеке баяндау түрінде
(«микропоэтика») және тарихи болып үшке бөлінеді.
Жалпы ... ... – үш ... да толық қамтитын, әдістердің
толық жүйелі репертуарын (эстетикалық ықпалды ... ... ... ... жағын (ырғақ, бунақ, ұйқас, өлең өлшемі,
дыбыс толқыны т.б. зерттегенде) ... ... ... ... ғылыми қарастырады.
Сөз табиғатына үңілгенде, шығарманың лексикасы, морфологиясы
мен синтаксисі зерттеледі де, бұл сала ... ... ... ... ... ... («сөздердің байланысы») стилистикалық фигура мен
троптар ретінде поэтика мен ... ... ... ... методологиясының ерекшелігі (грамматикалық поэзия)
пән ретінде соңғы уақытта зерттеле ... ... ... ... ... бен ... ... мен іс), сюжеттер (оқиғаның байланысты
жиынтығы) зерттеледі де, поэтиканың бір бағыты болып
табылады.
Жеке ... ...... жеке ... ерекшелігіне сай топ шығарманы (бір циклді, бір
автордың, әдеби бағыттағы жанрдың, тарихи кезеңінің қатысына
қарай) баяндап, талдап түсіндіреді.
Оның ... және ... ... ... ... ... ... поэтика) қамтылуы да
қарастырылады.
Тарихи поэтика жекелеген поэтикалық жүйеше әдісті салыстырмалы-
тарихи әдебиеттанудың ... ... ... ... ... ... ... ортақ қасиеттерін,
олардың ортақ (генетикалық) ұқсас (немесе типологиялық)
қайнар бастауын ... ... ... заңдылықтар
негізінде ашуға, сол арқылы тануға бағытталады.
Әдеби сөз өнерінің тамыры ауызша сөз өнерінде (фолкьлорда)
жатыр, ... ... ... ... ... ... бастаудан алады.
Тарихи поэтиканың негізгі проблемасы – жанр, кең мағынада
алғанда, сондай-ақ, «элегия» т.б. байланысты бірлікте, не
жекелей ... ... ... жанр мен ... шегарасы
өзгермелі, сондықтан поэтикалық жүйе дәуір ықпалымен
және формалық өзгерулермен кезектесіп, өзгешеленеді. Осы
өзгерістерді тарихи поэтика зерттейді.
Поэтика – ... ... бір ... ... ... – ұлттық бітім-болмысты, ұлттық психологияны,
ұлттың дүниетанымы мен оның өмір сүру ... ... мен ... ... ... ... мәтін -  ұлттық мәдениеттің тілдік көрінісі, айнасы.
Сондықтан әрбір көркем шығарманың бойынан сол ұлт ... та ... да ... ... ... ... ... лингвомәдениетану бағытында тіл адамның
танымындағы мәдени константалар (тұрақты құндылықтар)
арқылы ұғынылады, түсіндіріледі. Сол мәдени ... ... ... ... ... жүзеге
асады. Лингвомәдениеттану бағытының негізгі мақсаты –
алдыңғы ұрпақтың ғасырлар бойы жинақтаған рухани және
материалдық мәдениетінің ... мен ... ... қатысты ақиқат белгілерін таңбалайтын тұрақты
тілдік бірліктерді зерттеу. Тілді лингвомәдени бағытта
қарастыру үшін өзімізге танымал тарихи (диахронды)
және сипаттамалы (синхронды) зерттеу ... ... ... ... ... тарих,
мәдениет, салт-дәстүр, өнер, астрономия, т.б
ғылымдармен тығыз байланыста зерттеледі.
Лингвоелтанымдық бағыттың негізгі ... - ... екі ... үш тілде өзара салыстыра отырып,
ұлттық нышандарын айқындайтын, сол елдің болмыс-бітімін,
халықтың мінез-құлқы мен тұрмыстық ерекшеліктерін ... ... ... мен ... зерттеу. Бұл бағытта
қарастырылатын объектілер белгілі бір елдің ... ... ... ... басқа ұлтта жоқ өзіндік нышандарын көрсете
алатын тілдік бірліктер болуы керек. ... ... ... бір ұғымды ауыс мағынада түсіндіру үшін
өздері күнделікті көріп жүрген, болмысы ... ... ... ... ... тіл ... танымдық қызмет атқаратын құрал ғана емес, сондай-ақ ұғым
– тіл – мәдениет жиынтығынан құралатын, тұтас дүние жөніндегі
мол ... ... ... ... код, қор, ... ақпарат
көзі ретінде танылады. Адамға рухани, интеллектуалдық
әлеуметтік мүмкіндіктерден туындайтын маса мол ... ... ... ... ... ... Санадағы бұл
ақпараттар концепт немесе ұғым арқылы түйінделеді. Ұғым
белгілі бір объектінің ең мәнді ... ... ... ... концепт объектінің ең мәнді
белгілерімен қатар, мәнді емес ... де ... мен ... екі ... семиотикалық жүйеде
танылғанымен, бір бірін толықтыратын, өзара тығыз
байланысты тұтас жүйе. Мәдениет – қоғамдық ... ... ... ... әлеуметтік фактордың ықпалы
зор. Өйткені бір этностың мәдениеті екінші этносқа оның
тілдік таңбалары арқылы ... ... кез ... тілдің сырын шынайы тану үшін тілдің өзіндік
заңдылықтарын білу жеткіліксіз, оның түпті тамыры сол
тілде сөйлеуші этностың сан ... ... ... тарихымен,
күнделікті өмірде орныққан мәдениетімен, ой танымымен тікелей
байланысты. Мәдениет пен тілдің бастау бір бірімен ... - ... ... тіл – ... нақтылықты адамзаттың тіршілігі өтіп
жатқан әлем ретінде жасайды. Ал адамзаттың тіршілігі –
мәдениеттің әлемі екені белгілі. Әрине тіл физикалық
нақтылықты қалыптастырады дей ... ... ол ... ... ... осы ... әлеуметке жеткізуші
ғана. Дегенмен тілдің көмегінсіз болмысты толықтай тани аламыз
немесе тіл қатынас пен ойлаудың кейбір ... ... ... деп ... де қате ... еді. Шын ... әлем ... түрде тілдік нормалар негізінде
жасалады. Адамның қандай да бір құбылысты әрқалай
көруі, естуі, қабылдауы ... ... өз ... сай ... байланысты.
     Тіл – мәдениеттің өмір сүру формасы болса, мәдениет - оның
ішкі мәні. Осы тұрғыдан алғанда тіл мен мәдениетті бір-бірінен
бөліп қарауға ... ... бір ... ... болады. Тіл мен
мәдениеттің байланысы, тілдің мәдениетті сақтау, сипаттау,
жарыққа шығару қасиеттерін анықтайтын арнайы ғылым керек, 
ол - өзіндік зерттеу ... бар, ... ... ... бар лингвомәдениеттану саласы.  Тіл  - тек
мәдениетті танытушы құрал ғана емес, тілдің бойында ... ... ... ... ... ... ізін ... тұратын ұлы күш. Лингвомәдениеттану
негізінде ұлтқа тән мәдени-танымдық жүйенің ... ... Ол ... зерттеулерге тілдің
кумулятивтік қызметі негіз болады. Ал дүниенің тілдік
бейнесіндегі ұлттық сипатты айқындаушы лингвомәдени
көрсеткіштерді тіл, мәдениет, өркениет ұғымдарының
өзара байланысы тұрғысында қарау ... ... ... ... ... ... ... мәдени
байлығы, болмысы, дүниетанымы, өмір тіршілігіне, күнделікті
тұрмысына қажет бұйымдары, әдет-ғұрпы, салт-санасы, талғамы,
т.б. сол тілде таңбасы емес, дүниенің тікелей бейнесі емес,
оның біздің ... ... ... ... ... бейнесі, яғни «дүниенің тілдік
бейнесі». Осыған байланысты профессор А.Салқынбай: «Әлем
бейнесінің бүкіл ... мен ... сана ... ... тіл – ... ... ... Тіл –
тек қарым-қатынас құралы ғана емес, адамзат дүниетанымы мен
сананы қалыптастырып, дамытуға қызмет ететін күрделі
құрылым. Тіл ... ... ... бөлігінің бірі
болып қана қоймайды, бүкіл мәдениет пен танымның негізі
саналады. Мәдениет тіл арқылы жүйеленіп, ... ... ... рөлі ... ... ғана ... адам ойының, санасының
жетілуі мен дамуына да ықпал етеді» [21.6], - дейді.
Тілдің байлығы тек сөздік қор мен ... ... ... ... бұл ретте ұлттық тілдік тұлғаны
қалыптастыратын танымдық жүйелердің, психологиялық және
әлеуметтік құрылғылардың, мәдени тілдік бірліктердің барлығы
да ... ... ... ... ... ... мен оған ... айқындалатын сана қызметі адамзат
атаулының когнитивтік ерекшеліктерін құрылымдық және жүйелік
негізде сұрыптауға бағытталады. Сондықтан тіл білімінде тіл,
мәдениет және ұлт ... ... ... ... ... тұрғыда зерттейтін жаңа
бағыт – когнитивтік лингвистиканың орны ерекше.
Ғалам бейнесі дегеніміз – ... ... ... ... танымға тәуелсіз өмір сүреді. Ал табиғи тіл біздің ... ...... ... бейнеленген негізгі форма.
Е.М.Абақан: «Тіл білімінде
«әлемнің бейнесі», «әлемнің ұлттық бейнесі сияқты термин
ретінде қолданылып жүрген сөйлемдерде әлем ... жеке ... я ... ... адамзатқа тән құбылыс
ретінде қарастырылады. Оның когнитивтік санаға қатысты,
танымдық сипаты адам ... ... ... ... «әлемнің
тілдік бейнесі» қоршаған ортаның тікелей, тура бейнесі бола
алмайды екен. Себебі, болмыс пен тілдің арасында адамның
санасы тұрады», – деген пікір ... [22.75]. ... ... ... ұғым ... ... ... дүние
мен жеке этностың өзіне тән ұлттың бояуын бойына жинақтайды.
Бұл ұғым аясындағы концепт – көптеген тіл қабаттарының қайнар
көзі. Жалпы қай ... ... да ... мен ... ұғым мен ... кеңею
аясын, сөз мағынасының даму процесін көруге болады.
Шындығында, адам санасының индивидуалдылығын ... ... ... ... ... ... ... тәжірибелер
түйіні, барша мойындаған шындыққа қатысты болатынын ұмытпаған
абзал. ... сана ... ... ... ... ... көрінеді, кейін ұжымдық санамен
мойындалғаннан соң ғана оның жемісіне айналып,
объективтенеді. Ол процесс уақытпен емес, алдымен ... ... ... ... индивидуалды білім
мазмұнының объективтенуі оның ғаламның тілдік бейнесі ретінде
өмір сүруінің басты шарты. ... оның мәні ... ... Ал ... ... білім мазмұнының
ерекшелігі қабылдаушы сезімінің субъективтілігіне қатысты
болмақ, яғни ақпараттың қабылдаушының объективті емес,
субъективті ... сай ... ... ... бейнесі динамикалы негізді және ғалам бейнесіне
тілдік араласудың нәтижесі. Ол тереңнен ғалам моделі арқылы
басқарылады. Ғаламның тілдік бейнесіне ... ... ... ... ... оның әр басқа көрінісіне
сай модель түзеді, объективті шындық сана, ғалам моделі
арқылы ғаламның тілдік бейнесіне бейнеленгенде ... оның ... ... объективті шындықтың өзі
емес, оған қатынас бейнесі ретінде көрінеді. Ғаламның тілдік
бейнесінің философиялық мәнін түсінуге арналған Ю.Степанов
[23], Е.С. Кубрякова [24], Н.Д.Арутюновалардың [25] ... ... ... бейнесінің түрлі белгілері
көрсетіледі.
Тілдік мазмұнның ерекшелігі рухтық қуатты иемденген, тілдік
сипаты, формасы бар, адамның тілдік қабілетінде ... Олар ... ... ... ... ... етеді
және жүйелі дамуда өзек ретінде көрінеді, барлық жағдайда
танылмайды, адам санасына ... ... ... ... ... ... рухани моделі белгілі
жүйеде семантикалық өріс жасай отырып қалыптасады. Осы жерде
тілдік мазмұн мен ... ... бір ... ме, ... ... бола ма, ... мен ... секілді сұрақтар жауап беруді қажет етеді. Бұл
сауалдардың жауабы әуелі адам ... ... ... ... ... ... ... сөйтіп
ақпараттардың қабылданып қана қоймай, бейнеленіп,
таным модельдерін құруының негізгі ұстанымдарын анықтаумен
қатысты.
Осыған сәйкес дүниені тұтас тану теориясы ... ... ... ... ... анықтауынша былай беріледі:
1. Қоғамдық тәжірибеге негізделуі, яғни дәстүр жалғастығы,
танымның қазыналық сипаты.
2. Таным модельдерінің символдық түрлері, яғни тілдің ... ... беру ... бейнелеуге мүмкіншілік жасау.
3. Таным модельдерінің жүйелі сипаты, сабақтастығы. Яғни ол –
таным моделінің құрылымдарының ... ... ... ... ... когнитивтік негіздерінің негізгі
ұстанымдары тіл қызмет етуінің ғана емес, құрылуының да
негізгі ұстанымдары.
Бүгінгі ... ... да ... тіл ... ... ... құндылығы деп танылып, өркениетті қоғамның негізгі
қағидаларының біріне айналады. Жалпы алғанда, ... ... ... ұғым, түсінік,
пайымдау тәрізді түрлерінің обьективтенуі болып табылады.
Сонымен қатар тіл қоғамдық сананың түрлерін қалыптастырумен
қатар өз кезегінде оған әсер етеді. Ал ... ... ... құбылыстар тілде өз таңбасын қалдырып отырады. Тіл
қоғамдағы тарихи, әлеуметтік, рухани, мәдени, ... ... ... ... тілдік жүйенің құрылымдық
бірліктері тек лингвистиканың ғана емес, этностану,
әлеуметтану, мәдениеттану, елтану т.б. нысанына
айналып отыр. Ендігі кезекте лингвистика ... да ... ... әлдеқайда кеңейте түсті. Лингвоелтану,
лингвомәдениеттану сияқты тіл білімі салаларын басқа
ғылым салаларымен ... ... – тіл ... ... ... ... ... Тілдік жүйенің
құрылымына тереңдеп барудың ұлттық тілдің табиғатын шынайы
танудың бір жолы – ... ... оны ... ... мазмұндық жағы мен тұлғалық жағын
тілдің өз заңдылықтары негізінде ... ... ... жолы –
оларды тілдік емес мәнділіктермен, яғни ақиқат өмір, ойлау,
танымдық тұрғыда бір-бірімен тығыз байланыста қарау болмақ. ... ... ... ... бұл ... – әлемдік озық лингвистиканың теориялық
бағыттарын әбден дәстүрге айналған құрылымдық
лингвистикадан ... ... жаңа ... ... жөн ... Тілді жеке адам мен
ұжымның психологиялық, танымдық ойлау өрісімен, әлеуметтік
мәдени деңгейімен және рухани-практикалық қызметімен
сабақтастыра қарастыруды көздейді.
Жалпы когнитив терминінің кең ... ... ... ... жуық келеді. Танымның түпкі мақсаты,
әрине құбылыстардың ішкі табиғатын игеру, соны бейнелеу
және соның нәтижесінде адамның іс-әрекеттеріне пайдалану,
іске ... ... ... ... ... игеру,
бейнелеу ұғымдары түрінде іске асады. Таным сыртқы дүние
заттарына бағытталған ... ... оны ... ... адам ... ... ... айтылған
процестің үнемі адамның ішкі жан дүниесіне қарай
бағытталатындығында жатыр. Таным процесі адамның ішкі
жан дүниесінің күрделі құрылымдарын тудырады және ... ... да ... отырады. Осылайша, танымның
өзгеруі мен толығуын адамның ішкі қажеттіліктер дәрежесі
белгілейді. Когнитив терминінің философия-психологиялық мәнін
Қ.Жаманбаева өз еңбегінде былайша атап ... ... ... ... ағылшын сөзінен алынған. Психикалық
процестердің өтуін басқаратын әлдебір білімдер
жүйесінің құрылымы когнитивтік құрылым делінеді.
«Әлдебір» деген сөзді қолдануымыздың мәні бар. ... ... ... ... ... ... ғана ... Ғалым анықтамасының түпкі мәнінен адам санасындағы
білімдер жүйесінің күрделі құрылымы когнитивпен байланысты
екенін аңғарамыз.
Когнитологтардың пайымдауынша, әлемдік тіл білімінде ... ... ... ... ... ... адам санасындағы барлық танымдық,
интеллектуальдық, эмоциялық қасиеттердің тілмен
байланысының сан-салалығы мен жан-жақтылығын ашып көрсетуде,
тіпті олардың жүзеге асуы мен ішкі құрылымының ... ... ... бұл ... ... зор көмегін тигізеді.
Жалпы, ғалымдардың кейбірі когнитивтік талдауда ақиқат пен
бейақиқат мәселелеріне қатысты көзқарасты қайта қарау
қажеттігін, өйткені оның ... ... ... ... нанымды нәтижелер алуға, жеке
адамдар мен әлеуметтік топтардан үздіксіз алынып жататын
жаңа мәліметтер арқылы үнемі өзгеріп отыратын ... ... ... ... беретінін, оның
адамдар арасындағы қарым-қатынастарындағы келісімдер мен
қайшылықтарды, саяси және идеологиялық жүйелер негізін
анықтауда таптырмайтын әдіс екенін ерекше атап өтеді.
Яғни, тілді ... беру мен ... ... когнитивтік
жүйесі ретінде бағалайды.
Біз де жұмысымызда осы теориялық принциптердің негізін
басшылыққа ала отырып, көркем әдебиет тілінің
ерекшеліктерін, атап айтсақ, өлең ... ... ... ... ... ... тілдік тұлға
мәселесін, таным мәселесін қарастыруды жөн көрдік.
Өйткені, ұлттық тілдің болмысын шынайы тану үшін тілдің
өзіндік заңдылықтарын білу жеткіліксіз, оның түп ... ... ... ... ғасырлар бойы тарихымен,
тұрмыс-салтымен, мәдениетімен, дүниетанымымен
қарастыру аса қажет дүние. Ал, қазақ рухани мұраларының
ішінде өлең мәтінімен жазылған шығармалардың ұлттық ... таза ... ... бейнелейтін сөз қолдану
ерекшелігімен байланысты.
Орыс лингвокогнитологтарының пайымдауынша, ғалам бейнесінің
сапалық ... ... ... ... ... мен балалар; психикасы дұрыс адамдар мен
психикасында ауытқулар бар адамдар; қазіргі өркениет
адамдары мен ... ... ... ... бір-бірінен айырмашылығы айтарлықтай ғалам
бейнесінің үш түрін айыруға болады:
1) ... адам ... ... және ... ... ... психикасы дұрыс адам ғалам бейнесі және психопатологиялық
ғалам бейнесі;
3) «өркениетті» ғалам ... және ... ... ... кез ... ... тән ... деп білеміз. Жас
ерекшелігіне, өмір тәжірибесіне қарай бала жасындағы
тұлғаның (субъектінің) ғалам бейнесі ересек адамдардың
қоршаған дүниені қабылдауынан, оны интерпретациялауынан
өзгеше болатындығы даусыз.
Поэтикалық ... ... – өсу, ... ... ... тұлғаның бейнесі. Ол жеке өз
бетінше қалыптаспайды, оған табиғи дарынмен қатар өзі
сияқты поэтикалық ойлаушы ұжым, әдеби орта ықпал етеді.
Яғни, ... ... ... бар ... ... ... мен ... ерекшелігіне қарай белгілі бір мәдени
деңгейдегі субмәдени «субкультура) қауымдастық ретінде
қарастыруға болады.
Жалпы, адамзат дүниені эстетикалық, ... ... ... ... зерделейді десек, шығармашылық тұлғаның
дүниетанымы жас ерекшелік психологиясына сәйкес қоршаған
ортаны тануды қызығушылықтан, қиялдаудан, еліктеуден
бастайды. Бұл кезеңде адамның ... ... ... ... бөліп қарастырудың алғашқы сатысында болады.
Бірақ, қаламгер шығармашылық өсу, толысу барысында өзіндік
ой-танымын жан-жақты, дәл ... ... ... ... әдебиет тілін таным тұрғысынан қарастыру,
қаламгерлердің сөз қолдану ерекшелігі мен автор бейнесі
ретінде ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі күні өзекті мәселе болып
отыр. Жалпы, қазақ тіл білімінде ғалымдар тілдік тұлға
теориясына байланысты ... ... ... ... нысаны етіп алған шығармаларды жан-жақты талдап
көрсетті. Қазақ тіл білімінде соңғы уақытта жүргізілген
зерттеулердің ішінде проф. Э.Д.Сүлейменова [29] тілдік
таңбаның ... ... мәні ... ... ... ... ... Н.Ж.Жарқынбекова адамзаттың
этноментальді дүниесінің тіл арқылы берілуін [30]
көрсетеді. Сонымен ... ... ... ... ... концептілердің көрінісін
талдаса [27], Г.Г.Гиздатов сөз әрекетіндегі когнитивтік
модельдердің типологиясын [31], Ш.Ниятова Махамбеттің
тілдік тұлғасын [16], М.Күштаева жеке лексемалар арқылы
концепт мазмұнының берілуін [32], ... ... ... ұлттық-мәдени компоненттерін
[33], Н.Аитова түр-түс атауларының когнитивтік семантикасын
[34], С.Жапақов эпикалық фразеологизмдердің когнитивтік сипатын
[35], Ш.Елемесова байырғы ұлттық танымның көркем прозадағы
тілдік бейнеленуін [36], ... ... ... ... ... ... ... тұлға мәселесін
тереңінен зерттеп, айқындап берді [37]. Сондай-ақ, Ф.
Қожахметованың Тұрамағамбет Ізтілеуовтың [38], ... ... ... тұлғасын [39] жан-жақты қарастырған
еңбектері бар.
Зерттеуші Ж.Сәткенова өз еңбегінде концептілерді жеке тұлғалық,
адамдардың жас ерекшеліктеріне байланысты, жалпыұлттық деп
бөліп қарастырып, Б.Соқпақбаев ... ... ... ... ... «шабыт», «тәртіптілік», «тәртіпсіздік», «қулық»,
«өмір», «тағдыр», «дүние», «тоқшылық», «той», «аштық»,
«қуаныш», «өкініш», «сезім», «қызғаныш», «ұят»,
«қорқыныш», «үрейлену», «қобалжу», «сезіктену»,
«ашулану» тәрізді 25 ... ... ... [37.26]. ... зерттеуші автордың тілдік тұлғасын
жан-жақты талдап көрсетеді.
Негізінде, тілдік тұлға ... ... ... тілдік
бейнесін жасаудағы ұлттық танымды айқындауға мол
мүмкіндік беріп отыр. Ұлттық болмысты танудың бір жолы –
танымдық жүйедегі тілдік ... ... Ал ... ... ... білімдер жүйесі негізінен концептілік
құрылымға барып тіреледі. Бұл дегеніміз нақты бір тілдік
таңбаға байланысты ақпараттың ұлттық ... мен ... сана ... ... ... Бұл ... қазіргі таңдағы антропоцентристік парадигмадағы
когнитивтік бағыттың зерттеу нысанына айналады. Себебі, қазіргі
тіл білімінде тілге деген көзқарас, оны танудың жолдары
өзгерді. ... тіл ... ...... ... санада қандай ақпараттар негізінде
қалыптасқанын, қандай ғылыми шеңберінде, қандай психикалық
қабілет негізінде қабылданғанын анықтау. Когнитивтік бағыттың
негізгі қызметі – ... ... ... бір ... Репрезентация – алғашқы түсініктен
бастап, дамыған бай концептілік жүйедегі түсінікке ... ... ... Соның ішінде адамның танымдық
әрекеті мен тілдің өзара қатынасын ... ... ... ... ... ... ... когнитивтік аспектіде талдау
жасау негізінде сол ұлттың, сонымен қатар тілді тұтынушы
ұжым мен индивидтің ... ... ... ... ... ... орай тілдік қоғамдастық
мүшелерінің болмысы мен дүниетанымын пайымдауға
болады. Ол үшін тілдің болмысы мен табиғатын сол тілді
жасаушы адаммен біртұтас қарастыру қажет. Осы ... ... ... ... ... ... ... ортақ болу себебі,
олардың өмір сүру кезеңі мен ұлттық болмысты жете
меңгергендігінде болса керек. Ақындардың ... ... ... ... ... тақырыптық, мазмұндық және
концептілік жүйенің құрылымы жағынан ерекшеліктері мен
ұқсастықтарын байқауға болады.
Жалпы, концепт – тілдік ескерткіш болып табылады. Осы орайда
«концепт ... ... ала ма ... ... ағымына
орай өзгеріске түсе ме?» деген заңды сұрақ туындайды. Бұл
сұраққа бір ... ... ... болмайды, бір жағынан концепт
өзгермейді, ол сөздің тұтас мағынасын сақтайды, ... ... адам ... ... отырып толығуға, өзгеруге
бейім, сондай-ақ беретін ұғымның толыққанды, жан-жақты
тереңділігімен ерекшеленеді. Бұл арада концепт ... мен жаңа ... ... ... ... ... ... отырып, тұрақты
болып қалады, сонымен қоса концепт әр кезде біздің
алдымызда жаңа бір ... ... ... ... ғаламның тілдік бейнесін ұғынуға мүмкіндік береді.
Концептіні лингвомәдени тұрғыдан түсіну кезінде, ең алдымен
концептінің этномәдени ерекшелігі аталып өтіледі.
Сондай-ақ, концепт ... ... іске ... ... ... ... лексика-семантикалық парадигма жасайтын
мәдени түрде таңбаланған ауызша мағынасы, тіл арқылы
айтылатын және этномәдени ерекшелікте таңбаланған ұжымдық
білім ... жылы ... ... ... «Тіл ... негіздері: эмоция, символ, тілдік сана» атты
еңбегі де «тілдік сана құрылымын», «гештальт теориясын» мәтін
құрылымымен, модельдер жүйесімен әрі көркем шығарманың
символдық ... ... ... сол ... ... ... «құндылықтар
дүниесі» секілді тіркестердің қолданылу шеңбері анықталып,
когнитивтік лингвистиканың қазақ тіл біліміндегі даму ... ... ... ... ... ... ... сипатымен, эмоция мен ақпарат
арақатысымен дәлелдеп көрсеткен тілші «...таным сыртқы
дүние заттарына бағытталған тәрізді көрінгенмен, оны
жүзеге ... ... адам ... тұрғысынан
бағдарласақ, айтылған процестің үнемі ішке қарай
(адамның ішкі дүниесіне ... ... ... ... деп көрсетеді. Сана мен эмоцияның қарым-қатынасын
сипаттар «ішкі терең қажеттілік» нормаларына ерекше ... ... ... мен ... әлемін де сананың сол
«ішкі қажеттілікті қанағаттандырар» өзгешелігі деп таныды,
сондықтан ... ... де ол ... ... ал оны ... ... ... сананы анықтайтын
құрамды бөлік» яки «идеалды үлгідегі құрылым» ретінде
қарастырды. Тілші «Мәтін бізге құрылымның болмысын
анықтау үшін және ... ... ... ... ... үшін ... [27; ... деген
тұжырым жасады. Ішкі әрі сыртқы ұғымдардың
қарама-қайшылығы мен өзара сабақтасқан бірлігі
негізінде танымдық ... ... ... ... ... ... «энтелехия» терминдерінің
негізін «өзі туралы деректің жеткіліксіз болуы» мен «ішкі
ниет» мәселелерінен өрбіте келе, «Мұң концептісін» саралап
тұжырымдады. Осы ... өлең ... ... жасап,
адамның «ішкі жан күйін тану» [27; 67-б.] мүмкіндігіне
назар аударды. Зерттеуші «Сөз біздің мәндер дүниесіне
өтуімізге ... Сөз ... ... ... ... ... ... (ішкі ниетке) айналады. Адамның сөз
әлемі – оның бүкіл тағдыры» [27; 67-б.],- дей отырып, тілдік
бірліктердің мүмкіндігін құрылымдық болмысынан әлде-қайда
жоғары көтерді, ... ... ... ... ... бейнелі қабылдаудың кілті ретінде
сипаттады.
Қазақ тіл біліміндегі лингвокогнитивтік аспектіні жан-жақты
қарастырған ... ... ... ... ... тілдің когнитивтік парадигмасы дүниенің айнасы
секілді емес, әртүрлі реңге, бейнеге салынған ... ... ... ...... тану барысындағы тілге
дейінгі санада тұжырымдалған мазмұнды ойлардың жиынтығы.
Сондықтан дүние туралы түсінік санада ойша шоғырланады,
сол түсініктердің ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... өзі таңдап
алған ең маңызды мазмұндардың барлығы эксплицитті бола
бермейді» деген пікірмен әбден келісуге болады [40, 16].
Сонымен, ... ... ... мәселесін концепт
тұрғысынан қарастыру арқылы ұлттық болмыстың тілдегі
көрінісін, тіл ... мен ... ... категориялары рухани мәдениетін
тану, олардың қызметі мен орнын анықтау деп түйіндеуге
болады. Осы орайда когнитивтік лингвистика ... ... ... ұлттық мәдениеттің және рухани
құндылықтардың тілдегі көрінісі көркем
шығармаларда берілуі арқылы кеңейе түсетіні
байқалады. Қандай да бір ақынның тілдік ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымның
белгісін айқын аңғаруға болады.
Тілдегі сөз мағынасын ашу, оның концептісін тану – күрделі
теориялық ... Бұл тек ... ... ... ... ... ... зерттеу нысаны
болуға тиіс. Себебі, аталған ғылымдардың барлығы да адамзат
баласының өмірімен, тұрмысымен, тіршілігімен, ақыл-санасымен,
қимыл-қозғалысымен, ... ... ... ... ... ... ұғым мен ... өзіндік ерекшелігі
анықталуда. Егер ұғым танылатын объектінің мәнді, мазмұнды
қасиеттерінің жиынтығы болса, ал концепт – ұлттық болмысқа
негізделген ментальді ... ... ... ... ғалам туралы мәдени-ұлттық дүниетанымын
білдіретін тілдік бірліктер танылады. Концепт арқылы
тіл мен адам ойының арасындағы байланыс жүзеге асырылады.
Концепт – жеке ... ... ... тілдік
элементі, ал сана – мәдениет айнасы. Концептіні таныту
мақсатында кез келген тілдік бірлік, лексикалық мағынасы ... ... Ал ... ... ... ... ала
алмаймыз, тек белгілі бір мәдениетті тануда қолданылатын
және автор үшін маңызы зор деп танылатын күрделі ұғымдарды,
ең бастысы жалпыадамзаттық, жалпыхалықтық, жалпыұлттық
құндылықты ... ... ... тани ... ... ... балалар тақырыбына жазылған
шығармалардағы тентек, оқушы, баға, еркелік, мектеп,
ұстаз, тәртіп т.б сөздер бала ... мен ... ... ... ретінде мәдени концепт деп таныла алады. Яғни, концепт
бойынан адамның дүние туралы жағымды, ... ... ... ойы, танымы көрінеді. Мысалы, мектеп оқушылары үшін
жағымды және жағымсыз ... мол, бала ... әсер ... бірі – ... ... үшін алатын бағаның мәні зор.
Мектеп жасындағы бала ... ... «үш» – ... ... ... пен ... – жақсы деген ұғымды жинақтайды.
Бұл ұғым қаламгерлердің әрбірінде өзіндік стильмен
ерекшеленеді. Бірақ бұл ұғымның бала санасына әсері
барлығында ортақ ... Мұны ... ... ... ... Бұл жас ерекшелік психологиясына сай,
бала санасындағы «жақсы», «жаман» ұғымын қоса білдіреді.
Бұл айтылған ойларды жинақтай келіп, концепт – аса ... деп ... ... ... Концепт объектінің
семасы арқылы да танылады. Бірақ ол мазмұн – жадыда саналы
түрде ... ... ... ... – бұл ... ... ол жалпы түсінік. Концептіні барлық жағдайда бейне деп
тани алмаймыз, себебі, ол бірде бейне ретінде, ... ... ... ... ... ... ... концепт
қалыптастырушы материал ретінде қызмет атқарады.
Сондықтан да концепт терминіне түсінік беруде санадағы
ментальді ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы, өлең түрінде жазылған шығармалардағы
негізі деталь – автордың әртүрлі құбылыстарды бейнелі
бейнелеуі. Кез келген автор ғалам бейнесін суреттеуде оның
болмысын өз ... мен оның өзін ... орта ... ашып ... мәтін жолдары арқылы белгілі бір көзқарастың адам
санасындағы ассоциациялануын аңғарамыз.
В.Виноградов зерттеулерінде сөз ... ұғым ... ... үзігі» формасында танылған
[17.16]. Демек сөз мағынасы санадағы ұғымның мазмұнына қызмет
етеді. Сөз мағынасын сана ... ... ... ... бір ... деп ... ... теориясында эстетикалық-көркем танымда объективтенген
концептілер маңызды болып саналады. Себебі оның бойынан ұғым
тудыру, атау беру, түсінік қалыптастыру, бейнелеу,
ассоциативті, эмотивті модусін анықтау сияқты
қасиеттерді ... ... ... ... ... ... ... концептілерді объективтендіруде
сезімдік бейнелеу әрекеттері белсенді қызмет атқарады.
Концепт – бұл ... ... оның ... ... анықтайды. Бұл тілдік
бірліктер адам санасындағы ұлттық таным мен мәдениеттің
ерекшеліктерін қамтиды. ... ... ... ... ... ... құрылымдары бар. Ал
оқырманның танымдық білімдер жүйесі ең бірінші өзін қоршаған
ортамен, күнделікті қарым-қатынас дәрежесімен тығыз
байланысты. Мысалы, қарапайым адам санасына ең жақын
ұғымдарға оның ... ... сай ... ... және осы ... ... ... бір деңгейдегі
әлеуметтік, мәдени ақпараттардың жиынтығы концептіні құрайды.
Бірақ, адам танымындағы концептілік ... ... ... ... ... ... идеалды және олар
санада әмбебап заттық код бірлігі арқылы таңбаланады. Санада
концепт бейне түрінде туындайды, кейін ол абстракция ... ... ... ой ... ... ... ... концептіні
меңгеру үшін санада қалыптасқан құрылымын анықтау керек.
Бұл құрылымда субъектінің байқаған, бақылаған, ... ... ... ... Бұл ... ... ұласады [41]. Яғни, адамның танымдық
әрекеті мен тілдің өзара ... ... ... ... қызметі ерекше. Когнитивтік тіл білімі когнитивизм
ғылымынан тарайды. Когнитивизм – бұл адамның зердесін, ойлау
қабілеті мен ментальді ... және оның ... ... ... Адамның білімі мен танымы
туралы, дүниені қабылдау және ұғыну механизмі туралы ғылым.
1.4. Көркем ... түзу ... ... ... ... ... әлдеқайда күрделі,
мәтінге дейін де автордың санасында тілдік емес ... ... ... ... көркем идеясы, сол
идеяны тілдік құралдармен берудің тәсілдері мен амалдарының
өзіндік ерекшеліктерін қарастырудың жан-жақты қараудың да
маңызы зор. Поэтикалық сөз ... ... ой ... ... ... ... ... айтсам”, “қалай
айтсам”, “кімге айтсам” деген мәтіндік құрылымға дейінгі ой
жүзіндегі сөзі яғни ... ... ... тілдік
таңбалар арқылы объективтеніп, мәтін түзіледі, бірақ
коммуникация аяқталмайды. Коммуникация мәтінді
оқырман қабылдаған соң, автордың идеясын нені айтқанын,
қалай ... ... ... ... не ... ... соң ... Бұл – коммуникацияның сәтті аяқталуы,
ал коммуникацияның сәтсіз аяқталуы да мүмкін. Ол сөздің
коммуникативтік ... ... ... ... байланысты болуы ықтимал. Сөздің коммуникативтік
сапасын төмендететін // жоғарылататын жайттарды анықтау мен
себептерін көрсету; коммуникативтік сәттілік // сәтсіздік
мәтінге дейінгі аймақта ма, ... ... ма, ... ... ма, оның ... нақты айқындау, сөйтіп мәтіннің
сапасына тұтастай баға беру сөз мәдениетінің іргелі теориялық
мәселелерінің бірі болып саналады» [14].
    Көркем мәтін – айрықша тілдік код, ... ... ... ... ... аша алатындай тілдік
білімнің болуы шарт, өйткені автор айтпақ ой-сезімін тілдік
бірліктер арқылы кодқа салады. Ал тілдік білім дегеніміз
сөзді, оның мағыналарын, ... оның ... ... білу ... ... “Оқырман-тілдік тұлға”
мен “суреткер- тілдік тұлға” – нақты бір тілдің субъектісі.
Тілдің дыбыстық, лексика-семантикалық, ... ... мен ... ... екеуіне
де ортақ. Алайда автор лексика-грамматикалық, дыбыстық т.б.
бірліктерді діттеген мақсатына қарай іріктеп, ақиқат
дүниеде кездесетін референттерді мәтінде өзіндік
“тілмен” ... ... Бір ... бұл ... ... код болса, екінші жағынан, когнитивтік код
я болмаса тіл субъектісінің санасындағы ақиқат дүниенің
картинасы, ұрпақтан ұрпаққа тіл арқылы беріліп келе
жатқан дәстүрлі білімдер ... ... ... тілдік
таңбалар оқырман санасындағы ақиқат дүние туралы “тыныш”
күйдегі білімді “оята” бастайды. Тілдік таңба стимул
болса, оқырман санасындағы білімнің мән алуы ... ... Бұл жайт ... ... ... тілдік тұлға” мен
“суреткер тілдік тұлға” арасында диалогтің ... Екі ... код – ... код пен ...... ғана сөз ... (адресант пен
адресат) арасында диалог болады.
    Алайда мәтінде, тіпті орташа статистикалық тілдік тұлға
үшін де, кездесетін қиын тұстар болуы мүмкін. Өйткені
қайсыбір тілдік таңбаларда ... ... ... ... ... ... үстірт қана
ашылуы ықтимал.
    “Суреткер-автордың” санасында білім түрінде жүйеленген
ақпараттардың едәуір бөлігі поэтикалық мәтінде тіл арқылы
когнитивтік кодқа салынады. Ал “оқырман-адресаттың”
санасындағы білім ... ... ... ... арқылы когнитивтік кодқа салынған ақпараттар
толығырақ ашылады. Ал оқырман санасындағы ... ... ... ... ... ... ... болса, мәтіннің мазмұнына, суреткердің
діттеген ойына тереңірек баруға реципиенттің мүмкіндігі
шектеулі болып қалар еді. Міне, “автор-суреткер” мен ... ... ... ... ... ... білім көлеміне, екеуін байланыстыратын дәстүрлі
білім факторына тәуелді.
    Мәтінде кодқа салынған ақпарттардың типтері –
лингвистикалық, танымдық, ... ... ... Кодқа салынған эстетикалық ақпараттар көркем
мәтінде оқырманның сезіміне әсер ету үшін қолданылады.
Сыртқы дүниедегі белгілі бір ... ... ... ... ... дүние картиналарына қозғау
салады. Сондықтан көркем шығарма тілі абстракті ойлауға
емес, сезім мүшелерінің деректі ... ... ... кезде зерттеушілер әсер, ықпалды оның ішінде
эстетикалық әсерді ... ... ... ... ... ... әсер ету категориясын
тілдік тұлғаның санасымен байланыстыру керектігі жөнінде
пайымдаулар айта бастады. Әсер автор мен оқырман арасындағы
байланыстан туындайды, ал мәтін оқырманның авторға ... ... ... ... үшін ... ... ... көңіл бөледі. Мәтіндегі сөз бірсарынды
болып кетсе, оқырманмен арадағы байланыс әлсірей бастайды
Суреткер сөзді бәрі айта ... ... ... ... ... ... мәтін арқылы
байланыс ойдағыдай болмас еді. Сондықтан суреткер қалыпты
нормадан ауытқып отырады.
     Мұндай тұсқа оқырманның қалайда назары тоқтайды. ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз
оқырманның әлгіндей ерекше кодты жай кодқа ауыстыруы. Көркем
мәтіндегі ерекше эстетикалық бедері бар кодты жай кодқа көшіру
арқылы ... оның ... ... Енді осы ... эстетикалық кодты оқырман шамамен жай кодқа түсіреді.
Эстетикалық кодты жай кодқа ауыстыру, санаға азды-көпті салмақ
түсіріп, мәтінді қабылдаудағы ... ... ... де осы: ... ... ... ... түседі. Алайда мәтін біркелкі, біртұтас
эстетикалық кодтан құралмайды. Эстетикалық жүктемесі бар
сөздер ара-тұра болмай, сөз ... ... ... толы ... ... ... ... мен оқырман арасындағы байланыс әлсірейді. Сөздің
коммуникативтік сапасы нашарлайды.
    Эстетикалық бедері күшті сөздер ара-тұра қолданылғанмен,
жарқылы ерекше болып, айналасына ... ... ... де ... ... ... бөлейді.
    Оқырман мәтіннің едәуір бөлігін автоматизммен оқи береді.
    Көркем мәтін – 1) тілдік, 2) ... 3) ... ... ... ерекше тілдік семиотикалық
жүйе. Көркем мәтін тілінде бұлар бір-біріне байланыссыз
оқшау тұрмайды, керісінше, олар ... ... ... ... ... тұтас дүниеге айналдырады. Осы аталған
кодтарды ашу арқылы оқырман автормен диалог құра ... ... ... ... тигізер ықпалы,
оқырман реакциясы, оқырманның зерделеу әрекеті
тұрғысынан зерттеудің маңыздылығы мен өзектілігі сөз
мәдениеті ғылымының иманентті жүйеден антропоцентристік
бағытқа бет бұруы үшін аса ... аса ... ... ... бір ... бірлікті немесе сөз
актісін адресант + мәтін + адресат тұрғысынан талдау
дискурстағы ақпараттың эстетикалық мәнділігінің басым
екенін байқатып, коммуникативтік біртұтас жағдаяттың
табиғатын объективті түрде ... ... ... ... ... ... ... лингвистикалық
объектілерді танудың тіл біліміндегі тәсілі ретіндегі
моделдеу әдіснамасының ерекшелігін қарастыру арқылы
өрбітеміз. ... ... ... ... ... ... маңызы бар. Автор санасы моделі белгілі бір жүйеде
тілдік когнитивтік моделдерге ... ... ... өзі ... ... ... ... генетикалық тамырлас жалғастықта өрбиді.
Мәдениеттің, өркениеттің әр қилы кезеңдері мен дәуірлерінен
өткен сайын тілдік ұжым ... ... ... бір ... ... тек ... қана емес,
эстетикалық түрде де тани біледі және таныта алады. Сол ақиқат
дүниенің ... ол ... ... ... ... ... ... тілдік құралдардан басқа эстетикалық
мақсатта қолданылатын бейнелі құралдармен де таныту жағдайлары
кездеседі. Осындай адам санасындағы ақиқат ... ... ... эстетикалық-көркем негізде таныту әсіресе
өнермен тікелей байланысты шығармашылық таланты бар
дарынды тұлғалардың ой ... ... ... бардың барлығы обьективтене бермейді. Ал, тілдік
көрініс алған білім қоры біздің санамызда шын мәнінде болатын
жағдайларды көрсетуі керек. Концептуалдаудың нәтижесі жадта
вербальды ... мен ... ... ... ... үшін оның ... ... белсендірілуі қажет, сонда
ғана олармен байланыста тілдік және энциклопедиялық білімге
қол жеткізе ... ... ... өзі өмір ... ... ... білдіріп, әрі оның интеллектуальды, рухани
дүниесін сипаттайтын және өзге халықтан ерекшелендіретін
қасиеттерін ... ... ... ... бейнесін
танытудағы индивидте не ұжымдық санада жинақталған біліми,
мәдени ақпараттардың құрылымын, оның жүйелену, топтасу
механизмін анықтау, бұнымен қоса басты когнитивтік бірлік
– концептіні ... ... оның ... ... мен тілдік
көрінісі мәселелерін айқындау, бір тұжырымға келу терең
зерттеуді талап етеді. Көркем мәтіндегі кейіпкердің
сипатын ашатын қай құбылыс болмасын ... ... ... тығыз байланысты қарастыра отырып,
ұлттық дүниетанымды кейіпкер болмысымен дәл ... ... ... ... ... ... Олардың әрбір бейнеленген
көркемдік дүниесі тілдегі ұғымның модельденуіне ықпал
етеді.
Сонымен, поэтикалық мәтінді танымдық аспектіде қарастырып, ол
арқылы әлемді тану негізінде санада қалыптасқан этностың
мәдениеті мен ... ... мен ... ... жинақтау және концептілеу, оларды бір жүйеге
топтастыру, ғаламның тілдегі бейнесін анықтау тәрізді қызметтер
атқарылады.
1.5. «Автор санасы» ұғымы және оның ... ... ... ... ... мен практикалық
жұмыстар жүргізу әрекеттерімен тығыз байланысты тақырып өз
сонылығымен танылады. Бұл әрекет мәтінге индивидуалды
санадан туындаған және оның ерекшелігін ... ... емес ... ретінде қараумен
түсіндіріледі. Сондықтан көркем мәтінді эстетикалық мақсаттан
туындаған коммуникативтік және ... ... ... ... осы бірліктен туындаған нәтижені де
саралау қажет. Бұл ретте мәтіннің коммуникативтік,
когнитивтік, мағыналық және эмотивтік мақсаты мәселесі
авторлық сана категориясының енгізілуі ... өз ... ... сана ... ... ... ... „адамның
құндылықтарды, заттар мен құбылыстардың универсалды
байланысын тану мүмкіндіктерін әрі сол сабақтастық
негізінде әрекет ету ... ... ... тән ... ... ... ... ілімнің қалыптасуын
дәйектейтін құрылғы” деп таниды [13; 14-б.]. Логика саласы
бойынша жарық ... оқу ... ... ұғым туралы
төмендегідей анықтама берілген: „Ақыл-ой дамуы
дегеніміз – бұл өз мәнінде ескіні қайта ой ... және жаңа ... ... өзгерген жағдайларына
сәйкес құрастырушы қабілет ретінде қарастырудан өзге еш ... [42; ... ... ... мен танымдық категория ретіндегі автор
санасы –екі басқа құбылыс. Олар психофизикалық феномен
және оның моделі ретінде бір-бірімен қатысты болады. Модель
–мәтіннің мақсатын ... ... сана ... ... оның ... ... нәтижесі ретінде
шығарады. Ол индивидтің реалды санасының бір бөлшегін ғана
көрсете алады.
Кез келген көркем мәтіннің негізінде авторлық сана ... сана ... ... ... ... ... когнитивтік, семиотикалық,
коммуникативтік, эмотивтік жүйелердің жиынтығы[42]. Бұл
ретте мәтіндегі ғалам туралы білім мен пайымдардың берілу
тәсілі, сезімдік қабылдау ... ... ... ... авторлық сананың әр алуан
қабаттарына жатқызуға болады.
Авторлық сананың негізін триада ... сана ... сана ... ... ... және ... мен
обьектінің қарым -қатынасының нақты нәтижесі (мәтін) ретінде
көрсетуге де болады.
Айта кету керек, ... сана ... ... ... кең
парадигмада қарастырылады. Тілдік құбылыстарды моделдік
зерттеу әдіснамасына А.Ф.Лосев тұжырымдамаларында ерекше көңіл
бөлінген. Мәтін бойынша авторлық сананы моделдеудің ... ... ... ... ... ... негіздемесі сөйлеуші адам
(шешен, сөйлеу авторы, мәтін авторы) мен тілдегі субъективті
факторларға катысты антроптық бағыттық теорияларда, адам
санасы, тілдік, риторикалық, ... ... ... мен ... ... эстетикалық теорияларында қаланған.
Сана феномені мен құрылымына философия, ... ... ... ... бөлінеді.
Авторлық сана мәселесі лингвистикада тілдік санаға қатысты
жалпы және жекелеген концепцияларда ұшырасады. Ал бұл
мәселе XΙX ғасырдың аяғы мен XX ... ... В. ... Б. де ... А. ... Ш. ... Б. ... кездессе, кейінірек бұл идея Г. В. Колшанский,
В. А. Михайлов, Ю. С. ... Е. С. ... ... өз жалғасын тапты.
Когнитивтік тұрғыдан қарастырғанда, кез- келген көркем
модельдің семиотикалық құрылымы – нақты когнитивтік
модельдер арқылы автордың ... ... ... мен ... алу, ... ... ... көрсететін бір-бірімен байланысты
және бір-біріне тәуелді әртүрлі деңгейдегі мәтіннің вербальды
белгілерінің жиынтығы. ... ... ... ... семиотикалық белгілер, яғни сөздер арқылы көрініс
табады. Мәтіндегі белгілі бір символ –сөздер арқылы автор
санасының құрылымдары анықталады. Оны мына түрде көрсетуге
болады.
1-сурет
Мәтін
символ
авторлық ... ... ... аса талантты ақыны М. Жұмабаев поэзиясы
арқылы танытуға болады. Мағжан өлеңдеріндегі авторлық сана
құрылымының Ай мен Күн ... ... ... ... Ақын ... ай мен күн олардың өздерінің
беретін барлық лексикалық мағыналарынан бөлек ерекше
құрылым түзген[43].
Түсіндірме сөздікте ай мен күннің мағынасы ... 1. ... ... ... ... 2. ... он ... бір
бөлігі, 3. одағай сөз.
Күн: 1. жарық беруші планета. 2. тәулік, 3. Уақыт.
Ал, Мағжан Жұмабаев поэзиясында ай мен күн ... ... ие ... көзім, күн бетіңді көрейін, Жұлдызды- жүзік айды алқа
ғып берейін. («Жұлдызды- жүзік, айды- алқа ғып берейін»).
Шаңқай түсте өткір алтын Күн ... ... ... түн
сұлу. («Сен сұлу»). Зуһра деген қыз бала, беті –алма, жүзі-
Ай. («Зуһра»)[10].
Бұл ретте авторлық ... Ай мен Күн- ... жылы ... ... ... Күн ... періштем деп
айналып, Алтын Ана Күн жүрер («Жазғытұрым»). Тұрсың сен
мейірімді Ай нұрың шашып ... ай») ... ... авторлық санада Ай мен Күн -мейірімділік, шапағат.
Қайғылы Ай тұрсың көкте түсің қашып, қайғылы жер жүзіне нұрың
шашып («Айға»). Батады Ай, мен де ... ... Ай, мен ... өлемін. Күні батып, қайғы батып ел жылар, ерке бала
сен де жыла, шегіп зар. («...Альбомына») [44].
Мұнда ақындық санада Ай мен Күн ... ... ... Ай мен Күн ... ... ... ... құрылымы айқындалады. Олар: сұлулық, мейірім,
шапағат, қайғы- мұң. Бұл – авторлық санадағы
микроқұрылымдар.
Мағжан өлеңдері арқылы біз Ай мен Күн ... ... ... ... де анықтай аламыз.
Олар:
Жаратушы (адамнан тыс кеңістік). Ерте күнде отты Күннен Гун
туған, отты Гуннен от боп ойнап мен ... ... ... ... ... ... ... (ішкі кеңістік).
Көкте - Күнмін, көпке нұрым шашамын, көңілге алсам, қазір
ғарышқа асамын! («Мен кім»). Күнге ғана бағынам! Өзім
-Күнмін, ... от! ... ... қапас (тылсым кеңістік).
Жарық сәуле, Айды, Күнді көрмеймін, жарты өлік ... ... ... ... ... ... Ай ... жаным- азат, денем- тұтқын («Сарғайдым») [44].
Бұл ақынның абақты азабынан туған өлеңдері. Жоғарыда
келтірілген өлең жолдарынан байқайтынымыздай, ... ... ... авторлық санада Ай мен Күн
символы жаратушы, ерік, қапас, түнек макроқұрылымын
түзгендігін көреміз.
Демек, М. ... ... ... ... ... құрылымы төмендегідей анықталады. 2-сурет.
М. Жұмабаев өлеңдері
Ай мен Күн символы
Авторлық сана. ... ... ... тыс ... ерік ... ... ... кеңістік)
Сұлулық, мейірім, шуақ, қайғы -мұң
Кез- келген көркем мәтіннің негізінде автор санасы жатады.
Авторлық сана- мәтінде көрінетін бір-біріне гомоморфты
болып келетін когнитивтік, ... ... ... ... ... М. Жұмабаев шығармаларында авторлық сана құрылымы Ай мен
Күн символдарының қолданысы арқылы ... ... ... сана ... негізінде тұтастай танымдық
құрылым жатырғандығын көрсетеді. Сол себепті авторлық сана
ұғымы ... ... әлі де ... ... ... анықтауды
қажет ететін күрделі құрылым.
М.Жұмабаевтың көркем әдебиет әлеміндегі макрокосм (табиғат) ... ... ... ... ... да ... ерекшелігін танытады. Нақтырақ айтсақ,
М.Жұмабаевтың шығармаларындағы табиғат күштері: от, су,
ауа, жер, жел, күн, ай сияқты дүниелердің адаммен ... ... ... ішкі ... ... да өзіндік нәтижесі бар. Ең алдымен бұл
мәселерді қарамастан бұрын табиғат күштеріне берілген
анықтамалар мен теориялық жұмыстарға тоқталған ... әлем ... ... ... ... гректер табиғат күштерін төрт негізгі элементтерге
жіктейді – от, су, ауа, жер. Ежелгі ойшылдар ... пен ... ... ең ... ... ... және олардың байланысын қарастырған. Адам мен
табиғат бөлінбес бір негіз ретінде қарастырылған.
Біздің ертедегі ата-бабаларымыз ежелден-ақ адамның табиғатпен
етене байланыстылығын инстинкті түрде ... ... ... пен ... ... көптеген ортақ дәстүрлер пайда
болған. Мысал ретінде ирандық дәстүрді алатын болсақ,
адамнын денесі (не сүйегі) –жер, қаны-су,
шаштары-өсімдіктер, көзінің жанары ... ... ... деп ... ... құдіреттілігі жайларын қазақ поэзиясында
көркем шығармашылықпен пайдаланған М.Жұмабаевтың сөз
өнерінің ... ... ... Зер ... ... ... яғни ... күшерінің
микро адам бойындағы күштерге қатысын М.Жұмабаевтың «Жан сөзі»
өлеңін талдау арқылы беріп керелік. Бұл шығармасында автордың
адамның жандүниесін табиғатқа ... өзі адам ... ... ... ... – әлемдегі төрт табиғи күштердің бірі. От барлық дүниені
жылытады, оған ... ... ... ... көзі
болған күн негіз бола алады. Ежелгі аңыздар бойынша аспан
денесі күннен ертеректегі адамдар бір үзім от бөліп алыпты
деген сөз ... ... ... ... «от» ... ... пайдаланған.
«От бол!-дедің, от болып жанбадым ба?
Күйдірмей, сірә, нәрсе талғадым ба?
Күлді де ... ... ... де алдым,
Мынау «күл», мынау «гүл» деп таңдадым ба?
Бұл жолдардан адамның жандүниесі, алаулап алпыс екі тамырды
соқтырған жүрек дүрсілі отқа ... ... ... ... ... қасиеттері жанға көшіріліп
бейнеленген.
Су – жер бетінің бөлінбес бөлігі. Сусыз өмір жоқ, ... ... ... бәрімізге аян. «Су
атасы –Сүлеймен үйге қонақ келіп ед, амандығын тілеймін»
немесе «Су патшасы Сүлеймен, Бір шелек су тілеймін»,-деп суға
табынған, суды ... ... ... ... ... қасиетін енді жанға теліп, ұтымды тілмен бейнелеп
жазған:
«Су бол! - дедің, сылдырып ақпадым ба?
Жыландай жүз бұралып жатпадым ба?
Ерікті-еріксіз суымнан ... ... ... ... ... ... ... адамның дене мүшесі сумен етене
байланысты және макро және микрокосм байланысында да
маңызды роль атқарады.
«Жел бол!»-дедің, жел болып еспедім ... ... ерте я кеш ... бе?
Желдей жынды есалаң екпінді боп,
Зулап тұрған отқа өзім түспедім бе?!
Жел- зулап бір ... ... ... ... ... жылдам әрі бағытын өзгерткіш қасиетке ие. Осыны Мағжан
орынды пайдаланған. Өзін желге теңеудің өзі макрокосмға
тәуелділікі көрсетеді.
Дүниенің төрт бұрышына сәулесі мен ... ... күн мен ... ... Күн ... жылулығымен адамға күлкі мен шаттық
сыйлайды.
«Күн бол!» -дедің, мен күндей күлмедім бе?
Күннен де астым, мен «күндіз-түн» дедім бе?
Күн-тәккаппар, мен ... ... ... ... мін ... бе?
«Ай бол!»-дедің, Ай болып жүзбедім бе?
«Әпсүн» оқып, жер жүзін кезбедім бе?
Анадайдан ... ... ... ... ... бе?
М.Жұмабаевтың «Жан сөзі» өлеңі адамның зейінін микрокосмнан
макрокосмға ... ... ... Бұл ... ... ... күштері мен адамнын ішкі
дүниелерінің параллельдігі теңгеріледі. Адамның
табиғатқа жақындылығы сонша, бар ойы мен ... ... ... Ақын танымындағы ай мен күн
олардың өздерінің беретін ... ... ... ... құрылым түзген.
М.Жұмабаевың жазған шығармашылық дүниелерін поэтикалық тұрғыдан
қарастын болсақ, онда табиғатқа жақындық аңғарылады.
М.Жұмабаевтың «Сен сұлу», «Шолпы», «Жан сөзі», ... т.б ... ... дәл ... ... ... КӨРКЕМ МӘТІН АВТОР ӘЛЕМІ МОДЕЛІ РЕТІНДЕ: МӘТІННІҢ
ТАҢБАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ КОГНИТИВТІК ... ... ... ... ... ... вербалды таңбалардың, субъективті
мәндердің индивидуалды ұйымдасуынын арақатынастық
тәсілдерді айқындау, автор санасының концептілік
жүйесінің танымдық құрылымын, әлемнің поэтикалық
моделінің танымдық мазмұнының еркешелігін ... ... ... ... зор. ... мәтін талдаудың
әртүрлі аспектілерінде когнитивті-менталды зерттеулердегі
когнитивті, дәстүрлі, динамикалы лингвистикалық тәсілдерді
біріктірудің тиімділігі ... ... Ол ... ... мәндік-таңбалық жүйе ретіндегі және автор
санасының шығармашылық тұрақты емес мән тудырушы ретіндегі
моделдеушілік қасиетін түсіндіруге мүмкіндік береді.
Әлемнің көркем ... ... ... күрделі
құрылыған, салыстырмалы түрде тұрақты, белгілі бір
түрде ұйымдасқан құрылымдық элементтері ... ... ... ... және концептуалды аймақтармен
динамикалық арақатынаста болатын шындықтың
эстетикалық бейнесі ретінде түсіндіріледі. Ол тілдік
жүйе ... жіне ... ... ... туындайды.
Қазіргі лингвомәдениеттанымдық теорияны жасау ең алдымен «тіл»,
«сана» және «мәдениет» тәрізді негізгі категорияларды теріс,
кейде тіпті қарама-қайшы түсінуден ... ... ... лингвомәдениеттанымның нысаны, мәні, мақсаттары мен
міндеттері айқындалмай қалады да, ал өзекті мәселенің өзі
тілдің әмбебап онтологиялық ...... ... мәдениет негізі болып табылатын шындыққа оның
қатыстылығы сіңісіп кетеді. Лингвомәдениеттанымның нысаны
«заттары» вербалданған рухани маңызды құндылықтар болып
табылатын (сол немесе ... да бір ... ... ... тыс дүниенің бір бөлігі ғана деп түсінетін
көзқарастар да бар. Метафоралық сөйлеу-ойлау зерттеулерінің
дәл ортасында дәстүрлі түрде тұрған тұспалдай айту ... ... ... ерекшеленеді.
Адамзаттың ойлау қабілеті – адамзат миындағы қоршаған әлем,
ондағы құбылыстар, зат атауларының сапасы мен ... ... ... үрдістің көрінісі.
Адамзаттың ойлау қалыптарына: түйсік, қабылдау, елес
жатады. Осы ойлау формаларының нәтижесінде санада тілдік
емес білімдер ... ... ... ... ... ... ... обьективтенеді. Психологияны
когнитивтік лингвистикамен сыбайластыратын оның әдісі
емес, сөйлеуші адам ... ... ... тіл ... ара ... қарастыруы болса керек. Шындық дүниені адам
көзбен емес мимен көреді. Тілдік таным жад, ойлау, қабылдау
сияқты психологиялық ұғымдарға ... ... ол ... парадигма құруға мүмкіндік береді. Тілдің санада
құрылуы семантикалық жад, есте сақтау қабілеті, оның ақпарат
сақтау мүмкіндігіне тәуелді. Психология мен когнитивтік
лингвистика сондай-ақ, ... ... ... ... ... қарастырудың деңгейінде ұштасуымен
айқындалады.
«Әлемнің тұтас бейнесі тілде сақталған» деген қағидаға орай,
ондағы тіл бірліктерінің ішкі мәнін символдармен, шартты
таңбалармен, жалпылау, пайымдау, қорытындылау ... ... ... тіл біліміндегі кейінгі үрдіс. Бұл
бағыттың негізі жаңа дамып келе ... ... ... ... ... барлығы
концептілік жүйедегі ұлттық болмыс пен ұлттық
дүниетанымның ерекшелігін танытады. Концептілік ... бір ұғым ... ... топтасуы жайында
ғалым Б.Тілеубердиев өзінің еңбегінде: «Сөзде сөздің алуан
түрлі ассоцациялық байланыстарын бейнелейтін денотативті
және коннотативті мазмұн болмақ, олар өз ... ... ... мағыналарын жинақтайды. Концептіде
әрбір тілдік тұлғаның мәдени деңгейі іске асады, концептінің
көрінісі сөзде ғана емес,сондай-ақ сөз ... ... ... де ... ... Себебі, лингвомәдениеттаным үшін когнициялық білім тек
қалыптасып қана коймай, сонымен қатар құрылымданатын да
ерекшелігі маңызды орын алады. Когниция – ... әлем ... ... жаңа ұғым-түсініктерді
үлгілейтін креативтік күш.
Көркем шығармаларда автор тарапынан кез келген ... ... ... оны «ғаламның тілдік
бейнесі» моделіне салуы, тілдік бірліктердің денотаттық
мәннен, коннотаттық мәнге ауысуына ... ... ... заңды құбылыс. Автор ұлттық болмыс пен танымның
көрінісін кейіпкердің ұғымына сәйкестендіріп,
шығарманың мазмұнына сай логикалық ... ... ... тілдік жүйесін құрайды. Дегенмен, көркем
мәтінде бейнелерді сәйкестендіруге шек жоқ. Бейнелеу –
заттың басқа да бір затпен байланысқа түсуі ... ... ... ... ... және
ауыспайтын, көрінетін, көрінбейтін модельдері қатар
қолданылады. Себебі автор сол ... ... ең ... ... Осы ... ... ... логика бар жерде
жүйелі түсінік қалыптасады. Сонымен, тілдік танымдағы
ұғым – логикалық ұғымның дыбыстық көрінісі, логикалық бейне
– образдың тіл ... ... ... ... ... ... – бұл ұлттық мәдени мұраның дәлелі» деген теориялық
тұжырым жасайды [46,203].
Э.Д.Сүлейменова әлемдік ... де, ... ... ... ... ... әрекетінің «нәтижесі және шарты» деп қарастырды,
сондықтан тілдің танымдық негізін де «жеке тұлғаның өзіндік
жетістігі, когнитивтік, перцептивті және аффективті
үдерістердің жан-жақты және ұзақ ... ... ... ... әрі
универсалды амалы, адамзат санасының қабылдау,
ойлау, түсіну, есте сақтау сынды өзге де ... ... ... ... ... ... [29; 82-б.] ... қабылдады. Әлемдік
тәжірибенің ұтымды үлгісі ретінде тілші когнитивтік процесте
қатар қолданылатын субъективті–объективті және
дара-универсалды қатынастарға тоқталды, ... ... ... бейне ұғымдарын да осы байланыстардан
өрбіте отырып, олардың тіл мен таным негізін дәлелдейтін
бірлігіне және қажеттігіне назар аударды. ... ... ... ... үшін ... зор екі ... ие
болады: бірін танымдық әрекеттің нәтижелерін тілде бекіту
амалдары ... ... бұл ... ... жүзеге асу сипаты айқындайды» [29;
124-б.],- деп атап көрсетті, сондықтан автор әлемнің бейнесін
сыртқы ортаны танудың әрі болжам мен ... ... мен ... ... нәтижесі
ретінде айғақтады.
«Ғаламның тілдік бейнесі» қағидасына сәйкес, кез келген көркем
шығармадағы дүниетанымдық тілдік ... ... ... ... ететіні заңды құбылыс. Адам ес біле бастағаннан
ақиқат өмірге бейімделуі үшін өзін ... ... ... өмірлік тәжірибесі туралы мәдени ақпараттардың жадтағы
қорын жинақтай бастайды. Осы түрлі білімдер арқылы
индивидтің ... ... ... ... ... дүниені қабылдау мен танымның көрінісі барлық
адамдарда бірдей болмауы мүмкін. Дегенмен, ... ... тән өте ... білімдер жүйесі индивидтің
санасында бірте-бірте жетіле түседі. Ал адам санасындағы
мұндай концептуалдық құрылымның көрінісі ... ... ... ... ... жас ерекшелік деңгейіне байланысты
бірте-бірте маңызды ақпараттармен толыға ... Кез ... ... ... баға беру үшін адам санасының
танымдық деңгейі ақпараттармен толығып тұрады.
Қазіргі таңда психолингвистикада ғалымдар сөздің коммуникантқа
әсерін, ақпараттардың қабылдануы мен жадта сақталуын жан-жақты
зерттей ... тіл ... ... терминін қолданып
жүр. Себебі, «Коммуникант – белгілі бір әлеуметтік жіктің
өкілі. Адамның дағдылы іс-әрекеті ... ... ... ... сөз ... сол ... жікке, ортаға лайық
болады. Коммуниканттың жас ерекшелігі (бала, ересек, қарт),
жынысы (әйел, еркек), мекені (ауыл тұрғыны, қала тұрғыны),
кәсібі, жұмысы, от басындағы орны ... ... ... [47.12]. ... ... ... ... отырып синэргетиканың мәні ерекше екенін
байқаймыз. Синэргетика – бұл сөздің қуатын, адам мен ... ... ... сала деп ...... ... мен ... орта
энергиясының арасындағы байланысты зерттейтін ғылыми
бағыт. Синэргетика лингвомәдениеттанымдық ... ... және ... айту ... ... көзі болып табылады. Сондықтан
синэргетикалық зерттеудің мәні белгілі бір
лингвомәдениеттанымдық кеңістіктің тиісті
бөлігінің ... ... оның ... ... ... атау ... ... энергиясының
қалыптасуына ықпал ететін күштік кернеудің симультандық
(сызықтық емес) тетіктері қалыптасады. Синэргетика
осылайша тұспалдай айту ... ... ... зерттеу әдістемесі
(ментальдік сұлба және эвристикалық көзқарас) философиялық
аспектісінің аса маңызды элементі болып табылады. Мұндай
көзқарастың өзіндік ерекшелігі синэргетиканың әмбебап ... ... ... ... байланысты бейнелі сөз
синэргетикасын тану оның қалыптасуы мен сөйлемде қолданылу
факторларын кең ауқымда қарастыруды топшылайды. Тұспалдай
айту белгілері ... ... ... ерекшелігі
Е.В.Князева негізін қалаған заңдылықтың шешуші
пресуппозитивтік негіздемесі ретінде ... дей ... «Біз ... ... ... ... үшін орын аз қалады» [48.102] деген қорытынды
жасайды.
Көркем шығармада кездесетін синэргетикалық ... ... ... ... қарастыруға болады:
1. Жағымды энергиялық қутты сөздер;
2. Жағымсыз энергиялық қуатты сөздер;
3. Тілек ұғымды беруші қуатты сөздер.
Жағымды ... ... бар ... бірліктер көркем шығармада
жиі қолданысқа ие болады. Мұндай тілдік бірліктердің
бағалауыштық сипаты басым болып ... ... ... бала ... ... әсер ... ... қалаушылардың бірі Л.С.Выготский
бұл рөлді мынандай қанатты сөзбен анықтап ... «Сөз ... ... Бұдан сөздің барлық когнитивтік процестерге
қатысатындығы туралы тұжырым шығады: жағдаятты басқарады,
дүние әрекетінің, өзара түсіністігінің және танымының
сәйкестігіне қызмет ... Шын ... де, ... мән бере ... адам ... ... сананың құндылықты-мағыналық өрісіне
енгізеді» [49.164]. Сөздің магиялық қуаты адам санасында
тез көрініс береді. Әсіресе, жағымсыз энергиялық қуатты тілдік
бірліктер адам психологиясына кері әсерімен ... оның ... ... жағымсыз көзқарасын қалыптастырады.
Синергетика ашық емес, тең салмақты емес жүйелерде өтетін
процестерді зерттейді. Оның барлық элементтері
(прототекстер, ... ... ... бір-біріне
қатыстылығы кездейсоқ суперпозициялы, өзгергіш. Синергетикада
абсолютті басы және соңы деген ұғым болмайды: барлығы да
бақылаушының уақыттағы ... ... ... ... Синергетика когнитивті жүйелердің эволюциясын «үлкен
уақытта» қарастырады.
Ашық еместікпен жүйенің басқа да маңызды сипаты байланысты
болады: ... ... ... бұл ... қажетті шарттары болып табылады. Интертексте
бей-берекеттіктен тәртіпке өту үнемі жүреді,
орталықтан тепкіш және орталыққа тепкіш ... және ... ... ... сияқты интертекстегі негізгі үрдістердің мәнін сипаттау
энергия ұғымын ... ... ... ... ... ... ... – мәнділіктер қуаты бойынша жұмыс
жасауға қабілеттілік. Интертекске энергия тұтастай да,
жекелеген компонеттері (автор/оқырман, ... ... ... ... ... ... оның құрамдастары эксплицитті және
имплицитті бөліктері. Эксплицитті бөлігі белгілі бір тіл
өкілдерінің мәтінді бірдей не біркелкі түсінуін қамтамасыз
етеді. Бұл интертекстің ... ... ... жетуін, даму үрдісінің сабақтастығын сақтауға
бағытталады. Энергияның бұл компоненті уақыт бойынша
түрленбейді және интертекстегі реттеушілік бастауды
қамтамасыз ... ...... өз тегі ... ... ... ... ғалам моделіне және уақытқа тәуелді. Ол
сандық белгісіздігімен, қозғалғыштығымен, көмескілігімен
сипатталады. Сөйтіп энергияның имплицитті құрамдас бөлігі
интертекстің күйінің бірі ... ... ... ... энергетика жөнінде айта кетудің мәні бар.
Поэтикалық энергетиканың жағымды мазмұнының толығуы ... ... ... ... Себебі ғылыми
зерттеулерде көп айтылып жүрген кемелдену - тілдік
сана/ ... ... ... ... құрылуы осы сәттермен
байланысты анықталу тиіс. Поэтикалық сана ... ... ... ... ... сана кемелденгенде тілдік тұлға мойындалады.
Ақынның поэтикалық ойы кемеңгерлік сипат алып, жетілудің ... ... ... ... бастайды, ақынның
поэтикалық санасы өзінің жаратушылық болмысының нәзік
үлгісінің дәлме-дәл сәйкестігіне ие болады. Ақынның өлең
мәтінді шығармасы бірден дискурс ретінде қабылдана
бастайды, ақынның өзі ... аты ... ... Бұл ... шыңы іспеттес. Өлең мәтіндері
әрбір қабылдаушының поэтикалық ырғағына, ... сай ... ... ... етеді.
Әркім, яғни әр оқырман поэтикалық санасының ашылуына
қатысты түрлі деңгейде бола тұра кемелденген тілдік тұлға
өрген туындыға өз ... өз ... өз ... өз өмірін
баламалауға даяр болады. Ал қалың оқырман өкілін сол
күйінде, сол жағымды энергетикамен қуатталған ... ... ... өзге ... ... ... ... белгісіз жайлы энергиямен еріксіз түйіседі, оған белгілі
бір ... ... ... да ... егіледі, осының
арқасында жалпы сананың тазару процесі жүреді.
Поэтикалық сана кемелденуі ішкі әлемді жетілдіруге,
жаратылыстық болмыспен үйлесімде сезінуге мүмкіндік береді.
Поэтикалық сана ... ... ... ... кезеңдерде
бірізділікпен өтеді. Оның ашылу жылдамдығы адамның өзінің
дамуға ұмтылысынына тәуелді. Белгілі жағдайларға сай
поэтикалық сананың жабылуы да мүмкін. Біздің тұтас
халыққа тән ... ... ... күйі осы ... ... ... ... ғана тән боп жабылып қалуының
көрінісі іспетті. Осы жерде поэтикалық сананың кеңітілуі туралы
да айта кетуді орынды көрдік. Егер адам өмір ... ... ... ... ... ... толқынының жағымды тербелісі, дірілі де жиілей
түседі. Осы уақытта сананың ... ... ... ... бір ... ... ... ғана сананың адан
әрі ашылуы жүзеге асады.
Поэтикалық ойлау да – энергия алмасу түрі.
Бейнелер – ойлаудың құрамдас ... ... біз сөз ... ... ... ... ойларды/ бейнелерді
жеткізуге біздің тіліміз жете бермейді. Бірақ бейнелер де
– сезімдік органдардың күйіне тәуелді қабылдау энергиясы.
Сезіну – ми ... ... ... ... ... ... оның ... жасампаз ақпаратты біздің
ойымызға айналдырады және жадты пайдалана отырып өз ойларын
қаттайды. Біздің ... ... ... ... сөздер, сөз әрекеттер сақталады. Көз жанары
өз қабығындағы қаптаған нүктелер арқылы жарық импульсын
қабылдайды, оны ми ... ... ... ... ... ... ... қабылдану, қабылданбауына
басқа нейрондар жауап береді. Әріптермен де, олардың
комбинациясы түріндегі сөздермен де, ырғаққа бағынған
өлең мәтіндерімен де осы ... ... ...... ... ... ... қабылдау адамның жан-күйіне
байланысты. Егер белгілі бір мәнді ақпаратқа ие мәтін адамның
сол тыңдаған сәттегі жан-күйіне сай ... ол ұзақ ... ... ол сол адам үшін ... ... тіріледі. Ал өз
табиғатынан поэтикалық ойлауға ие жан үшін өлең мәтінінің орны
ерекше болатыны сөзсіз. Бұның жиі қайталануы жағдайында оның
мида сақталуы беки ... Яғни ... ... жақсы
поэтикалық мәтінді ойлай-ойлай (іштей қайталау, оқу,
еске түсіру, мысал ретінде айту, өзгеге/өзіңе оқып ... ... ... ... ... ... жасап, оны есте сақтай аламыз. Мұны жиі жасау
арқылы мидың көптеген нейрондарының есте сақтауын
белсендендіреміз. Сана – ... ... ... әр ... ... ... генеологияны, ұлттың сана
энергетикасын мәңгілік тасымалдаушы, сақтаушы, қуаттаушы
күш болып табылады. Сөйтіп,
- адам санасы мимен және оның жұмысымен емес, адамның өз генімен
тығыз ... ... ... күштен келген ақпарат ген арқылы миға барады;
- адамның санасы – геном қозғалысының ... ... ... ... ... ... жоғарғы күшпен тікелей байланысты;
геном – жоғарғы күштен келетін ақпаратты сақтаушы;
геном өз ұрпақтарына жіберілген генетикалық жүк болса, ... ... ... ... ... жүк болып табылады.
Барттың көзқарасынша, «мәтін жұмыс, өндіріс процесінде ғана
жүзеге асады»[50]. Оны кеңейте түссек, мәтін қабылдау мен
өндіру жұмысы процестерінде жүзеге ... ... ... алғанда шығармашылық әрекет автор ретінде де,
оқырман ретінде де жүзеге асады. Мәтін туылуында өзінен
бұрынғы бар мәтінге сүйенбей ... ... Бұл ... өзіндік орны көрінеді. Дәйектеме мәтіндік
үзіліссіздіктердің байланыстылығы мен тұтастығын
қамтамасыз ететін маңызды механизм болып табылады.
Когнитивтік ... ... ...... ... ... ... талдау-жинақтау әрекеті.
Дәйектеуші өзіне мейілінше қарапайым да ерекше негізді болып
табылатын элементтерді бөле отырып, типтік ... ... ... ... ... ... ... дәйектеме кезінде өңдеуге, қайта монтаждауға
ұшырайды. Дәйектеу кезінде қайта құрылған мәтін – бұл
мәні бойынша екіншілік ... ... ... ... қайта құрылуы нәтижесінде пайда болған типтік
мәтін болмысы ... ... ... ... ... ... ... бірліктер тілдік
бірліктер (сөз, сөйлем, буын), бөлік элементтер (сөз
бөлігі, сөйлем сегменті, ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Поэтикалық шығармада белгілеушілер ғана емес,
белгіленушілер де қайта ... ... ...... ... келгенде, дәйектеме қайсысы болуы мүмкін дегенді
түгендеудің мүмкіндігі жоқ, дәйектеме – субъекті жүктеген
көркем шығарма компонетінің ... ... ... бере ... ... оны ... ... шығарады, оны түрпетті мәтін энергиясына малынған
маркерге айналдырады. Дәйектемені метатекске араластыра отырып
дәйектемеші өз есебінен оның ... ... ... Бұл ... үрдісінің екінші –
жинақтаушылық фазасы, қайта құруға
қарама-қарсылықта құру.
2.2. ... ... ... ... қасиетін қарастырудың поэтикалық мәтін
мәселесін қарастыруда өзіндік мәні бар. Мәтіннің
таңбалық тұтастық ретіндегі вербалды таңбаларының
танымдық күрделілік деңгейі, таңбалық құрылым типі оны
құраушы менталды-когнитивті ... ... ... ... ала
анықтауға мүмкіндік береді. Көрсетілген тәуелділікті тану сөз
бен мәтіннің танымдық қасиетін жіктеуге мүмкіндік жасайды.
Бұл секілді жіктеу тілдік бірліктердің белсендендірілген
когнитивтік құрылымдармен, ... ... ... ... тәсілдерін бөлуге мүмкіндік береді.
Вербалды таңбалар өз мағынасының танымдық табиғатына байланысты
моделдеушілік қызмет атқаруға қабілетті келеді. ... ... біз ... ... тұжырымдамаларына сәйкес
мәнділікті түсінеміз. Ол индивид санасындағы сөз бойында
жатқан репрезентациялардың сан алуандылығынан тұрады; ол
репрезентацияларды қолданудың түрлі стратегиялары бар;
стратегияларды таңдауда ... ... ... ... ... ... ... таңдауда белгілер түрлерінің
тірек болатыны айтылады[ 42.126] Оның күрделенген танымдық
операциялар нәтижесі түріндегі көрінісі тілдік формалар
арқылы тікелей біріле алмай, концептуалды ... түзу ... ... ... ... ... формалды ұйымдасу
тікелей концептуалды мазмұнды бермейді, сөздің
когнитивті қызметілігіне көз жеткіздіреді. Бұл
негізде сөз жан-жақты білім жүйесіндегі және сан алуан
тәжірибелі адам ... өмір ... ... мен ... ... оның ... ... когнитивтік
құрылымдарына қол жеткізу құралы ретінде қаралады. Әртүрлі
вербалды таңбалар әртүрлі когнитивті ... мен ... ... ... ... ... ... когнитивтік
белгілерін белсендендіру арқылы танытады. Бұл тәсілдер
когнитивтік құрылымның өзінің сипатына тәуелді және ол
да вербалды репрецентациялар ... ... ... ... ... ... ... моделдің когнитивтік ұйымдасу ерекшелігін
айқындаудан тұрады, абстракциялаудың бір деңгейіндегі
таңбалық моделдің мейілінше жоғарғы/төменгі
деңгейлерімен арақатынасын айқындаудан, яғни
мәтіндік моделдің когнитивті-менталды құрылымын қайта
құрудан ... ... ... пен ... ... ... қалпына келтіру, менталды кеңістікті
түзу, таңбалық-когнитивтік сәйкестіктерді құру болып табылады.
Бұл секілді тәсілдер шеңберіндегі мәтіннің таңбалық ... ... ... деп ... ... ... (таңбалық-мағыналық) жүйенің жалпы
заңдарына бағынуы;
динамикалылығы;
менталды аясының ашықтығы;
қайсысының мәндік мазмұны құрамдас компоненттердің ұқсас
өлшемдерден сапалық ... ... ... ... және ... элементтерді біртұтастыққа келтіруге
қабілеттілігі;
тудырушы және қабылдаушы санасында өмір сүретін мәтіндік
таңбалық комбинациялармен ... ... ... ... вербалды құрамға және онымен
байланысты когнитивтік құрылымдар жиынтығына
тәуелділігі.
Оның таралуындағы басқы рөл «индивидуалды-субъектілік»
фактордың – мәтінде таралудабірліктердің ... ... ... ... санасына тән болады,
динамикалық жүйелер сияқты моделдерде мәндік көлемнің
өсуіне сәйкесінше жағдай жасалады. Интерсубъектілік
фактор поэтикалық ... ... мен ... ... ... ... жүйесін сөйлеу әрекетінің эстетикалық
мақсатқа бағытталып, оның компоненттерінің өзара
әрекеті мағына мен оның комбинацияларының
индивидуалдылығы конвенционалды ерекшеліктер
есебінен көркем моделдің мәндік көлемінің өсуін ... ... ... барлық таңбаларының жиынтығы
ретінде түсіну керек.
Когнитивтік көзқарас тұрғысынан алғанда кез келген көркем
модельдің семиотикалық құрылуы - автор ... ... ... бір ... модельдерімен ақпаратты,
пікірді, білімді, бейнелерді алу, сақтау, берудің жекелеген
тәсілдері арқылы жүзеге асатын мәтіннің өзара байланысты және
өзара тәуелді әртүрлі деңгейлі вербалды таңбаларының ... ... ... ... қабілеттері кез
келген деңгейдегі тілдік бірліктердің таңбалық
табиғатымен шарттастықта болады. Таңбалық комбинация
ретіндегі мәтіннің өзінің вербальды ... ... ... ... ... ... типі мен құрылуы оның когнитивті-ментальды
көлемінің ұлғаю ауқымын алдын ала анықтауға мүмкіндік
береді. Танымдық-семиотикалық нәтижелер тілдік таңбаның
моделдеуші қасиеттерін сипаттау мен жіктеу ... ... ... ... ... ... ... мен компоненттерінің өзара
әсерлесу тәсілдерін, когнитивтік құрылымының өзінің
сипатына қарай сапасымен байланысын анықтауға, белгілі
бір когнитивтік құрылымдармен, ... ... ... ... және ... ... концептілік
жүйесінің жүйешелермен тілдік бірліктердің көпжақты
қарым-қатынасын алдын-ала айқындауға мүмкіндік ... ... ... ... ... зерттеу автордың бір мәтіні және оның
мәтіндер жүйесі шегінде өмір сүретін таңбалық-когнитивтік
арақатынастың гомоморфизмін көрсетеді. Бұл ... ... ... жол ... ... ... танымдық
әлеуетінің әртүрлі грамматикалық кластары мен авторлардың
сөйлеу жиілігіндегі айқын таңбалық «тірек қолданыстарын»
анықтаудың мүмкіндіктері ... жүр. Олар ... ... ... ... ... меңгерудегі когнитивтік құрылымдарды жинақтауының
сәйкессіздігіне, сананың әртүрлі бөлігінде олардың
белсендендірілу себептері бойынша сөйлеуге енгізу
тәсілдерінің түрлілігіне, субъективті мәнмен белсендендіру
типінің байланысына куә ... ... ... – оның әртүрлі деңгейдегі
таңбаларының бірізді немесе параллель түрде әр
алуан типтегі және әртүрлі ... ... ... ... және ... бөліктері мен оның барлық кеңістігінде
көрсете алуында. Таңбаның танымдық әлеуеті мен мәтіннің
танымдық әлеуеті индивидуалды, сондай-ақ ұжымдық ... ... ... ... ... өзгермелілігі (даму) - әртүрлі когнитивтік
белгілерді белсендендіруге қатыса отырып, әр алуан
ақпараттарды, әр алуан когнитивтік ... ... ... сан ... мәтінді жеткізе отырып таңбаға мейілінше көп
когнитивті құрылымдарды енгізуге мүмкіндік беретін
оның үлкен көлемде таралу мүмкіндігі.
Сөздің когнитивтік әлеуеті оның сөз ... ... ... қасиетімен,
парадигматикалық, эпидигматикалық,
байланыстарымен және позитивті рөлімен алдын ала
анықталған ... ... ... ... ... ... болу ... Етістік сөздер
синтагматикалық бағыттылығы мен бірнеше
валенттілікке иелілік мүмкіндігі күшіне қарай
көбінесе жүйелі немесе окказионалды синтагматиканы жүзеге
асыру есебінен когнитивтік ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Атау актісімен байланысты есім сөздер когнитивтік
құрылымдардың ықшамдалған типтерін репрезентациялайды. Сөздің
поэтикалық мәтіндердегі ... ... ... дейінгі мағыналарды жүзеге асырудағы ұқсас емес
когнитивті моделдерге және мағынаны білдіруде сәйкес
түспейтін құралдарына сүйенетін автор санасымен анықталады.
Бұл әртүрлі ақындардың ... ... ... ... ... ... ... поэтикалық мәтіндерінің ұйымдасу
ерекшелігі
Кез келген мәтіннің өзіне тән баяндалу ырғағы мен интонациясы
болады және көркем поэтикалық мәтіннің
эмоционалды-экспрессивтік ұйымдасуына
ықпал етеді. Олардың көркем ... ... ... оның ... ... де байланысты болады.
Поэтикалық мәтіндерінде баяндау-суреттеуге қарағанда,
лирикалық- эмоционалдық ал эпикалық мәтіндерінде
драмалық және лирикалық баяндау тәсілі басымырақ болып
келеді. ... ... ... ... ... айрықша
ықпал етеді. Шығарманың стилистикалық тоны дегенде туындының
жалпы эмоционалды ауаны, шығарманың көңіл-күйі айтылады.
Адамның көңіл-күйі сияқты шығарманың да адамға ... ... ... ... ... ... ... сол арқылы танылатын ырғақтан анық
көрінеді. Ғылымда көркем поэтикаға тән ырғақ туралы түрлі
көзқарастар бар. Ырғақ – бұл объективті құбылыс, сондықтан
дүниедегі ... ... тән өмір сүру ... бар.
Көркем поэтикаға тән ырғақ әңгеме жанрына ұқсамайды, бірақ
ол ең бастысы мәтіннің көркемдік ... ... ... ... үлес қосады.
Суреттеуде ырғақ кеңістікті бейнелесе, эпикалық баяндау уақыт
ырғағын, ал ... ... ойлы ... ... ... бейнелейді. Ырғақ мәтіннің
мазмұнына, ондағы автордың ойына қарай тез немесе
баяу, орташа қарқынды болады. Сол сияқты ... ... оның ... сипатына қарай
«салтанатты», «байсалды», «риторикалық көтеріңкі»,
«метафоралық бояулы», «қатаң», «көтеріңкі» ... ... ... ... ... ... мәтіндерінің ұйымдасу ерекшелігі
туралы мынадай тұжырымдар жасауға болады: өлең түріндегі
мәтіндер бірыңғай құрылым, ... ... ... ... ол стилистикалық жағынан тұтас болып
ұйымдасады да көркем шығарманы құраушы әрі тілдік, әрі
стилистикалық мүше ретінде қызмет атқарады; поэтикалық
мәтіндерінің ... ... ... ... ... әсер ете ... ... өзіне тән «мінезін», «көңіл-күйін», интонациясы
мен ырғағын қалыптастыруға қатысады; -көркем шығармадағы
поэтикалық мәтіндері автор бейнесін ... ... ... ... ... ... ... жиналып келіп, поэтикалық мәтінінің
эмоционалды-экспрессивтік ерекшелігін жасайды.
Поэтикалық мәтіннің ұйымдасуында ... ... ... мынадай сатылардан көрінеді:
объективтік-психологиялық құрылым;
субъективтік-психологиялық құрылым; тілдік
құрылым. Осы құрылымдардың нақты ... ... ... ... типі және ... байланысты шығармаға тән
автордың дара стилі анықталады. Сол себепті сөйлеудің
типтік түрлерін қарастырғанда оның ... қыры ... ... ... және ... дискурс, поэтикалық сана хақында
Дискурс ұғымы XX ғасырдың 70-жылдарынан бастап философияда
кеңінен қолданыла бастады. Тұңғыш болып «дискурс» ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде қолданған болатын. Содан бері бұл
термин батыстық философияда кең қолданылып жүр. Хабермас
«дискурске» мына төмендегідей белгілер тиесілі ...... ... ... тиесілі), сол кезеңнің қоғамдық өмірінде
қалыптасқан нормалар, ережелер және негізгі
құндылықтар жинағынан тұратын идеологиялық тіл. Ондағы
идеология деп отырғанымыз ... ... ... ... ... ... дискурс — көркем тілдік коммуникация түрі. Кең
шеңберде, поэтикалық дискурс ... ... ... ... Оған халықтық/авторлық рухани-идеологиялық мұра,
ұлттық/ индивидуалды көзқарас, халықтық/авторлық дүниетаным
кіреді. Тар мағынада, поэтикалық ... деп ... да ... ... эстетикалық құнды іс-әрекеттің (актінің) нақты
тілдік шындығын айтады.
     Ф. де Соссюрден бастап қазіргі ... ... ... ... ... ... барлық
мүшелеріне ортақ, түсінікті константты (өзгермейтін)
құрылым деп қарастырады. Ол түсініктің ... ... ... мынадай көзқарастар әсер етті. Біріншіден, тілде бір
нақты нәрсені білдіретін ... және сол ... ... ... ... ... ... сол тілді
қолданатын тілдік ұжым мүшелері үшін тілдік ... ... ... ие; үшіншіден, осы жоғарғы айтылғандардың
нәтижесінде тіл қоғамның барлық әлеуметтік топтарына
бірдей қызмет етеді.
     Шындығында, тіл — ... ... ... осы ... бір-бірімізді түсінеміз. Бірақ күнделікті
өмірдегі сөз саптасымызға жіті көңіл бөлетін болсақ, онда
біз мынадай қызық ... ...... сөз ... нақты
заттық, бұйымдық мазмұнынан басқа көптеген уақытша, өзгермелі
идеологиялық мағынаға да ие екен. Сол шексіз көп ... ... бір ... ... ... тілді көптеген
«социолекттерге» бөліп-бөліп жібереді. Осы «социолекттерді» М.
Бахтин ... ... ... сөз» деп, ... ... ... деп атайды.
     Адамның бірде-бір сөзі тиянақталып, аяқталмаған, өйткені
ой принципті түрде тамамдалуы мүмкін емес. Әрбір сөз әрбір
адамның рухани әлемінде өзіндік өзгеріске ұшырайды. ... тірі ... ... тілді бұлжымас,
қозғалмас жүйе деп қарастыру мүмкін емес. Адам үшін
оны қоршаған тілдік орта да, ол ... ... ... ... ... ... көп дауыстылықтан, көп мағыналылықтан
тұрады. Сөз ендігі жерде, тек бір нәрсені білдіріп қана
қоймайды, сөздің өзіндік ... ... ... ... де ... ... ... поэтикалық) өлемнің өзіндік
ерекшелігін оның белгілік, таңбалық қасиетінен іздеу керек.
Рухани болмыс — мағыналы белгі, таңба болмысы. Рухани өлемнің
«белгілік» ... оны адам ... ... ... қана ... тіпті «материалдық» әлем мен
жақындастырып, біріктіреді. Өйткені, белгі қашанда
«материалдық», «заттық» белгі. Сондықтан да белгілік
шығармашылықтың жемістері – өнер туындысы, ғылыми
жұмыстар, діни ... ... және т.б. бәрі ... ... ... әлемнің материалдық заттай бөліктері.
Олардың басқа заттардан ерекшелігі оның мағынасында, мәнінде,
өзіндік құндылығында.
     Адамдар қарым-қатынасының әмбебап құралы ретінде белгі
түгелдей дерлік қоғаммен, әлеуметпен ... ... Ол ... ... ... ... ... Белгілік
шығармашылық және ол шығармашылықтың мазмұны тікелей
қарым-қатынас, сұхбат негізінде ғана жүзеге асуы мүмкін.
     Жалпы, ұғыну мәселесі XX ғасыр философиясындағы өзекті
тақырыптардың біріне айналды ... ... Осы ... Ф. ... В. ... бастап М. Хайдеггер,
Х.-Г. Гадамер сынды ойшылдар көп көңіл бөліп, ... тер ... ... ... ... біраз көзқарастарды
қарастырып өткеніміз жөн. В. Дильтей өзінің міндетін
гуманитарлық ілімнің ерекшеліктерін немесе сол В.
Дильтейдің кезіндегі ... ... ... ... ғылымдардың» өзіндік
ерекшеліктерін түсіндіру деп білді. Сондықтан да ол ... ... ... рухани ғылымдар мен жаратылыстану
ғылымдарының қарама-қайшылығына негіздеп, «Рухани
ғылымдарға кіріспе» (1883) деп атады.
          М. Бахтиннің бір қарағанда жүйесіздеу, үзікті
паратерминологияға сүйенген философиясының өзіндік
қисыны бар, әр ... ... ... ... ортақ
идеясы бар. Оны жалпылай келе мәдениет әлеміндегі адамның
сұхбаттық болмысы деуге болады.
«Басқаның» абсолютті қажеттілігін мақсат ... ... ... ... ... ... «Басқаны» ақыл-ой
өзінің ұғымдары арқылы толығымен қамти алмайды, ол дәстүрлі
мағынадағы философиялық категория да емес, ... ... ... ... о баста орын алған, өмірдің негізінде
жатқан «Менің» сүйемелім, егіз сыңарым.
     Адам ешқашан біртұтастықты өз басынан ғана таба алмайды.
Мәселе мұнда біреудің біреуден ... ... ... ... ... болмысында. Адам әрқашан
басқалармен қарым-қатынаста болғысы келеді, өзінің
жалғыздығынан шошиды, олай болса, жеке адам, жалғыз
басты адам өз-өзіне жеткіліксіз. Сол ... ... ... үшін ... адам ... «Мен басқаларға
тығыламын, басқалар үшін басқа болуға тырысамын, басқалардың
өлеміне басқа ретінде кіремін, сөйтіп өзімнің өмірдегі
жалғыздығымның ... ... ... ... ... ... өзімді, өз орнымды жоғалтпаймын. Өйткені,
«менің қазіргі тұрған бұл дүниедегі жалғыз нүктемде ... осы ... ... ... ... орналаса
алмайды. Менің істейтін ісімді бұл дүниеде менен басқа
ешкім жасамайды» [52.251].
Поэзия бұл - ақпараттық ... Бұл ... ... ... ... ... тылсымнан таңылып беріледі. Хабар үшін
автор санасы сүзгілік қана қызмет атқарады. Оған ... ... ... ... ... ... ... ғана
иеленеді. Бұдан әрі қабылдаушы санасында қайта тірілуде
ол сол ... ... ішкі ... сай мазмұн алады. Ішкі
ырғақ мәтіннің бойында да сақталады. Біз ырғақты дискурстан
мәтінге, мәтіннен дискурсқа айналуындағы ... ... ... ажырамас бірлік ретінде танимыз. Ырғақ
– әмбебеп құбылыс. Оның ... ... ... ғана,
яғни өлең мәтінінің ішкі мазмұнын құрушы, туылуға түрткі
элемент ретінде қатысуына қатысты поэтикалық ырғақ деп
атау тән. Әйтпесе ырғақсыз саналы, тіпті бейсана ... ... ... ... ... ... ... Адам бойындағы (себебі оның тұрағы
генетикалық жасуша) ырғақты уақытында тану, ... ... ... ... ... не ... әрекетті жасау/
алдын-алудың шартын жасайды.
Поэзия адамды жылы энергияға ... ... ... тіпті
мұңды жырлардың өзі адам жанына қаяу түсіретін ... өз ... тең ... ... ... ... жанға саялық сипатымен адамның
материалдық емес геномына ұялай келіп, тазарту қызметін
жасайды. Сондықтан да өлең ... ... ... ... ... ... ... айырықша биік, өлеңмен
әуестенетіндер сиқырлы сезімге еліктеуші, қалай болғанда
да басқалардан жырақтау, жаттау көрінетіні жасырын емес.
Бұның бәрі ... ... ... ... ... ... ... тамырымыздан
ажыратушылық қызметінің жандана бастауымен де байланысты.
Авторлық сана поэзияны (поэтикалық ақпаратты) сақтаушы,
қабылдаушы, мақұлдаушы, тірілтуші, ... ... ... ... түсіну үшін оның дискурстық сипатын,
құраушы элементтерін, жаратылысынан берілген табиғи қалпын
ажырата білу керек. Біз қазақ халқының ғасырдан ғасырға
жетіп келіп, ұрпаққа ... ... ... ... ... ... қалған үзігінің ұшын табуымыз
үшін «Жоғарғы ақыл санасын» емес, «жүрек санасын»,
генетикалық жасушалардағы тірі қалған табиғи
поэтикалық ... ... ... тиіспіз. Сөйтіп қана
қазақы ғаламның тілдік бейнесінің, өзіндік тілдік сана
аймағындағы ғаламды құруының, тілдік санаға өтуінің
негіздемесін пайымдай аламыз.
Арғы қазақ ... ... ... ... ... жеткізген, айтысқан, ойнатқан, ойлатқан,
түрлеген, тұспалдаған. Бесіктегі баладан, жасы ... ... ... тұрақты түзіп отырған, үнемі
жаттықтырған, жаттануға жол бермеген. Демек, қазақ
поэтикалық санасын қалпына келтірудің басты шарты тұрақты
сипат ... ... ... ... ... жадтың (ілкі жад) есіне салу, іздегенін
инстинк түрден интеллектуалдық мазмұнға көшіруге тырысу ... ... ... ... ... ... тілдік құрылуын
бұрынғы әдіс-тәсілдердің жаңаша жаңғыртылуы арқылы да жүзеге
асырудың мүмкіндіктері бар. ... ... ... жаңа ... ... ... ... қайта тірілтудің мәнісі
ерекше. Бала туылғанға дейін ақпаратты (материалдық та,
рухани да) ... ... ... ... ... ... емес. Қазақ іштегі баласына ертегі оқып,
айналып-толғанып, ән-күй, жыр ... ... ... ... ... ... ... есебінен саналы баланың кең пиғылын,
ғалами сау түсінігін жүрек түпкіріне орната беру ісін
қамтамасыз еткен. Өзіндік ұлттық рухани енін ... ... ... көздеген. Өзіндік ұлттық ой
ғаламшарының мархабаты мен құдірет күшін кейін туылған
кезде сол тұрпатты ақпаратпен кездесуде бірден сезінуіне, ... аша ... ... ... ... ... ... ұрпағының өз ойының қожасы бола алуына, ой
күші мен адамзатқа, тұтас ғаламға деген сүйіспеншілігін
жоймауға септігі тиетінін ерте дүниеден-ақ білген.
Поэзияның ғалами ақпарат ... оның тек ... ... ... ырғақ діріліне сай түсіп,
жанды мәтінге айналатынын түсініп, жан-тәнімізбен игеруге
миымызды бағыттай білуге үйренуіміз керек, ... ғана біз ... ... ... ... болар едік.
Грекияда жадтың екі жорымасы болғаны:
1) біріншісі – ілкіде жасалған оқиғаларды сақтап отыратын
(космогония, теология, генеология) (ілкі жад);
2) екіншісі алдыңғы ғұмырларды, яғни ... ... және ... ... ... сақтап отыратын (тарихи
жад)[53.128].
Бұған сүйенсек, біздің поэтикалық санамыздың қалпына келуі
алғашқысымен – ілкі жадтың көмескіленуімен ... ...... ... ... куммулятивтік қызметін
атқарған деп тануға болады. Қалай болғанда да бұл жадтардың
ұмытылуына бой бермеудің, бағынбаудың салдарына «муза
шабыттандырғандар, «өткен ... ... ... ... ... бастауында болған оқиғаларды
жадында қалпына келтіре алатындарға, өздерінің бұрынғы
ғұмырларын есте сақтау қабілетіне жете алғандарға»
[53.128] қарыздар болатынымыз ... ... ... сана ... ... шындықты тану, сыртқа өзіне лайық форма
кигізіп шығару оңай шаруа емес. Оның үстіне қазіргі бар
қалыптағы ғаламдық даму ... ... ... ... ... ... түсетіні, ішкі бейсана деңгейдегі ген
сұранысын, қажеттілігін қапысыз сезінудің әрдайым әрбір
адам үлесінде еместігі тағы бар. Ал ... ... ... ... ... өзін
үнемі жалғыз, дәрменсіз сезінетін адамзатқа қарапайым
сөзбен, тілмен, ыммен жеткізудің өзіндік қиындығы
барлығын жоққа шығара алмаймыз. Адам кейде ... ... ... Оның ойы ... ... ... болмыстан өз
ақылы/ түсінігі жасаған аурамен шектеліп қалады. Сөйтіп кез
келген сыртқы ақпарат/шындық соны ... сай ... ... ... түседі. Ал ол ғарыштық, яки айналысқа
түскен ақпараттың/шындықтың дәл өзі бола ала ма?
Платонның пайымдауынша, ... ... ... еске ... көрінеді[54.413].
Ақыл санасының қалыптасуы адамда ол туылғаннан (пайда
болғаннан) бастап ата-ананың, қорғашаған ортаның,
қоғамның ықпалымен жүреді. Ол ... ... ... ... жейді, ой-толғамында тоғытылады. Сөйтіп, «қандай
ата-ана - сондай бала» тезисі аксиомаға айналды. Қазақ «бала
атаға жете туады не өте туады», - деп, ... ... ... ділінен діттегенді құп көрген. Поэзия
бұл ретте сананы реттеуші, қалыптастырушы ретінде алға
шығады. Адам ... ... ... -
қажеттіліктерді қиыстырушы, тіл – қатынас құралы
емес, - сананы қалыптастырушы, сана ... ... - ... ... өзі. Жоғары сана жүйесінде
өмір сүрудің мәні соған сай үлес ... орын ... ... армандаумен, арпалыс, тіршілік үшін күрес, «тұрмыс
билеген сана» ағымында өтілуі бұл өмір ... ... ... ... ояу жан осы ... ... ... төтеп беруші, қоғамдық сананы
қайта құрушы, адами болмыстың тірілтушісі, махаббат пен
сұлулықтық, шексіз жағымды энергияның жарқылына
айналады.
Қазақ қанының, жанының, ... ... ... ... ... жүйесі туралы ақпарат
сақталған. Ол қайсыбір байырғы уақыттағы бір ғана жер беті
адамы геномына негізделген, сондай-ақ сол геномада жазылған
бағытта өмір сүруге ... ... Яғни ... ... өмір
сүру үшін жарық, сүйіспеншілік, мейірім-шапағатты ғана керек
ететін жайды дәріптейді. Қалғаны өмірдің мәні болып
есептелмеуі ... ... ... үшін ... ... ... де еңбектену, күресу, шаршау және қажу
қатар өмір сүргенмен үздіксіз рухани даму, бірін-бірі
қуаттау, бір-біріне ... ... ... бір-бірінің
дауысын, ойын сезіну, есту, өз санасын демеу жүзеге асып
отырады. Ең бастысы өзін ғаламға қарсы қоймайды.
Поэтикалық ақпаратқа тән орын – сана ... Ал ... ие сана өмір сүру үшін ... ... кеңістіктен
басқалардан бұрынырақ, өзіне лайықтырақ, көлемдірек етіп,
көлденең бағытта таңдап алуға емес, шындыққа тікелей жолды
таңдауға ұмтылады. Шындығында поэтикалық мәтін туылғанмен
поэтикалық дискурс ... ... ... ... ... ... ... бейнесі/ поэтикалық шындық ретінде сана
кеңістігінде векторлы жүйемен орналасады. Ол поэтикалық
санаға ие субъектінің поэтикалық жадына әсер ... ... ... ... соң оған сай орын даярланғанда оған
энергия ағыны ретінде ... ... ... ... ... ... ... шығады.
Адам санасының ішкі ырғағының қозғалысы поэтикалық сана
қозғалысына, ол ғаламның поэтикалық бейнесі/поэтикалық
шындық қозғалысына сай түскенде ғана поэтикалық дискурс
поэтикалық ... ... ... ... ... ... ... айтылу процесінде) қабылдаушы
санасындағы ішкі ырғақ қозғалысына, ол қабылдаушының
поэтикалық ... ... ... сай ... поэтикалық дискурсқа сай түсіп, оған өтеді.
Бұл үздіксіз қозғалыс - поэтикалық сана өмір сүруінің ең ... ... сана ... поэтикалық мәтін де, поэтикалық
дискурс та өз болмысын сақтай алады. Сана – ми жемісі емес,
энергияның бір түрі, ... ... ... Ол ... ... ... байланыс каналы. Ал
поэтикалық сана соның поэтикалық құрылымдағы түрі ғана.
Егер поэтикалық сана неғұрлым ашық болса, әрекеті ... ... ... ... ... ... ... сезімдік каналдар айқындала береді, сенім
бекиді, біз соғұрлым рухани сау, тәни аман ... ... ... ... ... ... негізінде
өміршеңдігін дәлелдей алды, сұлулығын сақтай білді, тіл
ғұмырын ұзарта ұтты, сезімін жете жетілдірді, алдағыны
болжады, артына рухани мирас қалдырды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тіл – ... ... ... болумен қатар, ұлттың
менталді дүниесінен, мәдениеті мен шаруашылық
тәжірибесінен ақпарат беретін әрі қоғамды дамытушы
күш ретінде қызмет атқарады. Қазіргі таңда тіл білімінде ... ... ... ... пен ... өзі ... тану
мәселесі ерекше мәнге ие болып отыр. Кез келген көркем
шығарманың мазмұны мен құрылымын антропоцентристік
бағыттың ... ... оның ... ... құрылымын лингвокогнитивтік аспектіде
қарастыруда қазақ тіл білімінде өз нәтижесін бере
бастады. Біз де өз жұмысымызда көркем шығарма тілін, оның
ішінде поэтикалық көркем дүниелердегі ... ... мен ... ... ... ... зерттеу тақырыбының нысаны етіп алдық.
Жалпы, бізге дейін тіл білімінде көркем шығарманың, оның ішінде
жекелеген қаламгерлердің тілдік ... ... ... мен танымдық негізін қарастырған зерттеу
еңбектері өз нәтижесін берген болатын. Біз бұл ... ... ... ой ... ... ие болдық, сонымен бірге автор санасы
мәселесін пайымдай алдық.
Поэзия өзгеше түр-сипаттағы ерекше болмысқа ие айырықша
шығармашылықты қажет ететін сала. ... ... ... ... ... ... бірлікте өріліп, өзіндік
бояуын, сыр-сипатын тапқан.
Қазақ поэзиясына, психологиясына, жан – ... ... ... ... тән. ... ... сөз,
артық бояудан аулақ., айтар ойын қиындатпай дәл жеткізуге
тырысып, ақындар сана моделін өлең ... ... ... бұл ... ... автор санасы мәселесін когнитивтік
аспекті тұрғысынан қарастыруға тырыстық.. Жұмыс жүргізу
барысында байқағанымыз автор ... тән ... ... ... ... жасаудағы маңызы ерекше.
Қазақ поэзиясының когнитивтік негізін оның таным құралы
боуымен, ғаламтануда орнын ... ... ... ... ... ие ... құрал, әрі құбылыс,
процесс болуымен түсіндіруге болады.
Өлеңдердің филологиялық ғылымдарда зерттелуіне шолу жасай
отырып, оның өнер мен ... ғана ... ... ... ... Тіл білімінде қарастырылуы
аспектілерін айқындалды.
Поэтикалық шығарма тек көркемдік ... ғана ... ... адам танымын, автор санасы құруда да
маңызды екендігін біршама дәйектелді.
Поэтикалық туындылар қазіргі ғылымдардың жетістіктерін
ескеретін зерттеулерге шолу жасалды, тарихи поэтиканың
қалай қалыптасқандығын, ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлініп, негізі түсіндірілді.
Өлеңдердің қалай ғаламды тану құралына айналатындығы, мәтіннің
таңбалық табиғатын танудың өзіндікерекшелігін, мәтін ... ... ... ... ... ... ... кезеңі мен тақырыптық ауқымы
кең. Мұндай шығармалардың негізі сонау ауыз әдебиеті
үлгілерінен бастау алып, алғашқы тілдік
қауымдастықтың мифтік танымымен тығыз байланыста
болып отыр. Ал ... ... ... ... ... ... бар ... дені эстетикалық танымға
негізделген. Шығарманың көркемдік, өзіндік
бітім-болмысын айқындауда ақын қолданған тілдік
құралдардың орны, автор санасы моделінің мәнісі ерекше.
Бұл тұрғыдан келгенде жұмысымызда авторлық ... ... ... ... ... көркем шығармада автор өзінің өмірге деген
көзқарасын, ой-пікірін, ақиқат дүниеге қатынасын мәтін
тілі арқылы білдіріп отырады. Адамның ақиқат дүниеге қатынасы
тілдік құралдар арқылы ... ... ... «ғаламның
тілдік бейнесін» жасаушы ақпараттар жүйесі қалыптасады.
Ал мұндай білімдер жүйесі автордың ғалам туралы концептуалды
тұжырымдамаларын ... ... ... ... тіл ... ... ... аудара отырып, тілдік тұлға түсінігін, жалпы
поэтикалық мәтінді шындықты танудың құралы ретінде ... ... жөн ... ... ... ... зерттеулердің нәтижесінде
концептінің санада ойлау әрекеті арқылы қалыптасып,
психикалық ментальді қабілеттер негізінде ... Кең ... ...... ой ... ... ... қызметі арқылы тұлғаның тәжірибесі мен
білімін танытатын ақпараттық жүйе. Тіл ... ... ... ... аясы, ауқымы кең термин.
Себебі концепт – дүние туралы жан-жақты білімнің санада
жинақталған формасы. Қазақ ... ... ... ... ... ... мынадай қағидаларды ұсындық: концепт дүние
құндылықтарын танытады; санадағы ұғымды бейнелейді,
тіл арқылы объективтенеді; санада концептілік құрылымдар
көмегімен репрезентацияланады; тұлғаның білім деңгейін
танытады; ұлттың ... ... мен ... көрсетеді.
Көркем мәтіндегі концепт белгілі бір концептілік жүйеде
қалыптасады.
Диплом жұмысында зерттеу нысанын айқындайтын синэргетика
термині қолданылып, индивид пен тілдік ұжымның
коммуникативтік ... ... ... ... негізі айқындалды.
Көркем шығарманы когнитивтік парадигмада қарастырсақ, ол – өте
күрделі, психо-интеллектуалды ... ... ... дүние туралы ақынның индивидуалды-авторлық
бейнесін танытатын тілдік фактор. Себебі көркем мәтінде
танылатын дүниелер әрқашан бейнелілігімен құнды. Ал ұғынудың
ең тиімді жолы – ... ... тану ... ... ... ғылымда концептілік құрылымдардың шеңбері
мейлінше кең болуы концепт мәнінің жан-жақты ақпараттарға бай,
мазмұны толық ашылған дүниенің бейнесін көрсетеді. Дүниені
танытудағы ... ... ... кең, ... ... тұлға деп, бір жағынан, кез келген тіл ұстанушыны
түсінсек, екінші жағынан, тілдің жүйелік ұғым,
түсініктерін, мәтіндерді функционалды талдаумен
қосатын индивидтің тілдік қабілетін ... ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесін
жасаудағы автор санасының рөлін, тілдік қабілетті тануға
болады.
Кез келген мәтіннің ұйымдастырушылық бастауы, оның мазмұндық
және формальды мәнінің ... ... ... ... асырылатын бір-біріне гомоморфты танымдық
(ақпараттық-мағыналық), таңбалық, коммуникативтік, эмотивтік
жүйелердің жиынтығын көрсететін авторлық сана болып
табылады.
Авторлық сана - ... ... ... ... ... ... когнитивті-концептуалды
жүйесіндегі бір-біріне гомоморфты жүйешелердің
динамикалы жиынтығының салыстырмалы тұрақты
символдық-таңбалық бейнесінің мәтіннен шығарылған
ерекше моделі.
Қорыта айтқанда, автор санасы мәтіннің басты базалық
категориясы, автор санасын пайымдау ... ... ... мен ... ... ... шығармашылықты тұлғалардың концепт таныту
әдіс-тәсілдерін, когнитивтік модель құру жолдарын, дүние
бейнесін тудыру шеберлігін, тұлғалық стилін, аялық білімін
тануға болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1 ... З.Я. ... ...... ... ... с.
2 Болотнова Н.С. Основы теории текста. – Томск: Издательство
Томского университета, 1999. – 205 ... ... Л.Г., ... И.Е., ... Ю.В. Лингвистический
анализ художественного текста. – Екатеринбург: Деловая
книга, 2000. – 345 с.
4. А.Байтұрсынов. Ақ жол. –Алматы, Жалын. 1991. -463 б.
5. Хомский Р. Язык ... – М, 1972. –309 ... ... Дж. ... ... // Язык и ... 1995.
7. Гумбольдт В. фон. О различении строения ... ... ... ... на ... ... человека // В фон. Гумбольдт.
Избранные труды по языкознанию. М; ОАО НГ «Прогресс», 2000, –
400с.
8. ван Дейк Т.А. Язык познание коммуникация. ... ... –309 ... ... Э. ... труды по языкознанию и культурологии. –М,
1993. 371 с.
10. Потебня А.А. Мысль и язык (1862) ... ... ... ... 207-213 с. // ... по ... ... М., «Высшая школа». 1973. -504 с.
11. Караулов Ю.Н. Русский язык и ... ... М., ... 261 ... ... Ф. ... ... тілдік тұлғасының
дискурстық сипаты. Дисс... филол. ғыл. канд. – Алматы,
2004.
13. Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию. М: ... ... ... М.Ә. Әңгімелеу мәтінінің тілдік-стилистикалық
сипаты Ф.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның авторефераты, Алматы-2007
15. Имашева ГЕ. ... ... ... ... бейнесі»/ Ф.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның ... ... ... Ш.С. ... ... ... ... ғыл. канд.
автореф. –Алматы, 2007, 26 б.
17. Виноградов В.В. О языке художественной прозе. Москва, ... 360 ... ... А.А. ... ... М., ... ... А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік.:
Алматы: Сөздік-словарь, 1998. – 304б.
20. Дмитровская М.А. Макрокосм и микрокосм в ... ... ... ... ... А. ... ... –Алматы: Қазақ университеті,
1999. –309 б.
22. Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. -Алматы, «Айкос»
184б.
23. Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. ... М., ... ... ... Е.С. ... ... в ... и порождение
речи. М., 1991.-191 с.
25. Н.Д. Артуюнова. Логический анализ языка: Культурные
концепты. М.: ... 1991-199 ... ... Ж.А. ... ... зерттеудің когнитивтік негіздері
// Тілтаным. №4. 2001. 39-44б
27. Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері:
эмоция, символ, тілдік сана. Алматы, 1998, 140 ... ... Г.В. ... ... и ... ... Наука, 1984, 175 с.
29. Сүлейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике.
Алматы, 1989. –160 с.
30. Жаркынбекова Ш.К. Репрезентация этноментального мира
человека: методы ... // ... ... 2002 №4.
31. Гиздатов Г.Г. Типология и динамика когнитивных моделей в
речевой деятельности: дисс. Док, филол. Наук. – ... ... ... Т.М. ... концептісінің семантикалық құрылымы мен
лингвомәдени мазмұны // фил. ғыл. канд. ... ... ... ... ... –Алматы, 2002. 152б.
33. Снасапова Г.Ж. Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі
лингвомәдени бірліктер. Дисс... филол. ғыл. канд.,
Алматы, 2003.
34. Аитова Н.Н. Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының ... ... ... ... С. ... ... ... Филол. ғыл. канд. автореф. – Алматы, 2003.
28 б.
36. Елемесова Ш. Көркем мәтіндегі ұлттық мәдениеттің тілдік
релеванттары. Дисс... фил. ғыл. ... ... 2003. ... Саткенова Ж.Б. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі
(Б.Соқпақбаев шығармалары бойынша) ???
38. Қожахметова Ф. Тұрмағамбет ... ... ... ... ... филол. ғыл. канд. – Алматы,
2004.
39. Жуминова А.Б.Тезаурус языковой личности поэта О.
Сулейменова. Афтореф. к.ф.н. Алматы, 2004.
40. Әмірбекова А.Концептілік құрылымның поэтикалық ... ... ... ғыл. ... дис. ...
Алматы, 2006. -28 б.
41. Павиленис Р.И. Проблемы смысла; Современный
логико-функциональный анализ языка. М.. 1983.
42. Бутакова Л. О ... ... в ... и ... ... ... 2001.
43. Жалғасбаева Б.
44. Жұмабаев М. Шығармалары. Алматы, ... ... Б.М. ... ... ... ... Алматы, 2006. 38 б.
46. Телия В.Н. Метафоризация и ее роль в сознании языковой
картины мира // Роль человеческого фактора в ... 1988, 205 ... ... А.Ф. ... символа и реалистическое искусство.
–Москва, Искусство, 1976. -367с.
48. ... Е.Н. ... ... сознания и культуры.
Академия. -М, 2002. 371 с.
49. Выготский Л.С. Мышление и речь // Собр. соч. В 6-ти. т. ... ... ... Р., ... ... ... Поэтика. Москва, 1989
51 Кузьмина Н.А. Интертекст и интертекстуальность: к определению
понятий, Текст как объект ... ...... Бахтин М. Эстетика словесного творчества. —М., 1989. С. 371
53. Мирча Элиаде Миф. аспектілері/ Аударған С.Қоңдыбай «Әлемдік
мәдениеттану ... Он ... ... Мифология: құрылымы
мен рәміздері. Алматы, «Жазушы», 2005. – 568 бет.
54. Платон Сочинения. М., 1968.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет
Бастауыш – сынып оқушыларының психологиялық дамуына арналған сабақтар44 бет
Гендерлік лингвистиканы зерттеудің теориялық аспектілері9 бет
12 жылдық жалпы орта мектептің базалық білім мазмұнын анықтау әдістері55 бет
1999 жылғы Қазақстандағы халық санағы бойынша елдің деморафиялық жағдайы4 бет
Delphi программасының базалық компоненттері7 бет
HTML - базалық технологиясы27 бет
HTML – базалық технологиясы5 бет
StaticText,Label,Pаnel компоненттерінде мәтіннің жазылуы5 бет
«Бөлшек сандары бір санау жүйесінен екінші санау жүйесіне ауыстыру»4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь