Қошке Кемеңгерұлы және ұлттық әдеби сын мәселелері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ..6
Қ.Кемеңгерұлының шығармашылық өмірбаяны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9
Қ.Кемеңгерұлының өмірі мен қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9
Қ.Кемеңгерұлы және әдеби сын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
Қ.Кеменгерұлының абайтану іліміне қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
Дарынды ақын, қарымды қаламгер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 36
Қ.Кемеңгерұлының поэзиялық мұрасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 36
Қ.Кемеңгерұлының проза жанрындағы ізденістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ..64
Тақырыптың өзектілігі.XX ғасырдың бас кезінде, әсіресе 1905-1907 жылдары қазақ елінде баспа ісінің қолға алынуының үлкен маңызы болды. Қазақтар өз тілінде газет-журналдар мен кітап оқи бастады. Солардың ішінде жиырма жылдан астам үзбей шығып тұрған «Дала уалаяты» газетінің орны ерекше еді.
«Дала уалаяты»– патша үкіметінің, дала уалаяты генерал-губернаторлығының ресми газеті болды. Патша үкіметі бұл газетті қазақ халқының қамын ойлап, саяси-шаруашылық, мәдени-ағарту тілектерін ескеріп отыру үшін емес, қазақ даласында өзінің отаршылдық саясатын түпкілікті орнықтыру мақсатында, бұйрық-жарлықтарын тарату ниетінде шығарып тұрды. Газет тек осы мақсатта ғана қызмет істеді. Ал «Туркістан уалаяты» мен «Торғай газеті» («Тургайская газета») ел жайында көптеген мақалалар басып, халық ауыз әдебиетінің нұсқаларын жариялап отырғанымен, «Дала уалаяты» сияқты қазақ арасына көп тарай қоймады. 1905 жылы Ресейде буржуазиялық-демократиялық төңкеріс болып өтті. Бұл төңкеріс ондағы бұратана халықтар үшін ықпалды да нәтижелі болды, олардың рухании оянуына зор септігін тигізді.
XX ғасырдың басында қазақ арасында оқу-ағарту жұмысы екі бағытта жүргізілді. Оның бірі –мұсылманша, екіншісі – орысша оқу еді. Оқудың екінші түрі Қазақстанның Ресей патшалығына қосылғаннан кейін өріс алды. Ел басқарушы хан, сұлтандар мен ру басшылары балаларын орысша оқытты. Осы тұста екі жүзге тарта орыс-қазақ мектептері ашылды. Ауылдық мектептердің саны да артып жүзге жетті. Сөйтіп, ұлт зиялыларының қатары да молая түсті.
Жұмыстың зерттелу деңгейі.XX ғасырдың басындағы тарихи жағдайлар қазақ елінің қоғамдық өмірінің қай саласына болса да, елеуі өзгерістер әкелді. Қазақ халқының жазба әдебиеті қалыптасты. Әдебиетқайраткерлері заманныңқажет-мүддесіне белсене араласты, өмірді шынайы суреттеп, асазәру әлеуметтік мәселелерді көтерді. Сол кездегі баспасөзбеттеріңде көп көрініп, көп жазып жүрген мәдениет,әдебиетқайраткерлерініңішінде МұстафаҚайыпназаровтың, Мәжит Дәулетбаевтың, Елжас Бекеновтің, Самат Нұржановтың, Ерғали Алдоңғаровтың, Хамза Жүсіпбековтің, Нәзір Төреқұловтың, Ғаббас Тоғжановтың, Смағұл Садуақасовтың, Әбдірахман Айсариннің, Жұмат Шаниннің, Орынбек Бековтің, Ыдырыс Мұстамбаевтың, Шаймерден Тоқжігітовтің, Әмина Мәмбет келінінің, Камал Сағыровтың, Қошке Кемеңгерұлының, Тайыр Жомартбаевтың, Сұлтанбек Қожановтың есімдерін аса құрметпен айтар едік.
Зерттеу нысаны.Егемен ел болып, ес жиған кезде ғана алаштың осы азаматтарының елі үшін атқарған ерен қызметтері мен өнегелі өмірлері жайында біле бастадық. Қазақтың қамын ойлап қалам тартқан сол алаш ардағының бірі – Қошке (Қошмұхамбет) Кемеңгерұлы еді.
Көп жыл бойы бұрмаланып келген ақиқатты ашу, шынын айту керек оңай шаруа емес. Әлі талай мұрағат деректері табылар, әлі талай зерттеулер дүниеге
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Кемеңгерқызы Р. Тот баспаған асыл. – Алматы: Мұраттас, 1995. – 184 б.
2 Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. – Астана: Фолиант, 2002. – 474 б.
3 Қаратаев Б. Бетбұрыс белестері: мақалалар, естеліктер (1985-1995 жж.). –Алматы: Алатау баспасы, 2005. -336 б.
4 Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. –Алматы: Ғылым, 1997. -504 б.
5 Сейфуллин С. Тар жол, тайғақ кешу. Шыѓармаларыныњ бес томдыќ жинаѓы. І том. –Алматы: Жазушы, 1986. -217 б.
6 Кәкішев Т. Оңаша отау. – Алматы: Жазушы, 1982. -224 б.
7 Әдеби мұра және оны зерттеу / Қазақ әдебиетінің негізгі проблемаларына арналған ғылыми-теориялық конференция материалдары. А., 1959.15-19 маусым. Ред.колл.: М.Әуезов, М.Базарбаев (жауапты редактор), Қ.Жұмалиев, Ы.Дүйсенбаев, Е.Ысмайылов, С.Кеңесбаев, М.С.Сильченко. А., 1961.
8 Жұмабаев М. Шығармалар. –Алматы: Білім, 1996. - 371 б.
9 Кәкішев Т. Қазақ әдебиет сынының тарихы. –Алматы: Санат, 1994. -448 б.
10 Қамзабекұлы Д. Руханият. –Алматы: Темірқазық, 1997. -371 б.
11 Жұмағұлов С. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдебиеттану ғылымы (1956-1991 жж.). –Қарағанды: Гласир. -552 б.
12 Смағұлов Ж. Ұлттық әдебиеттану әлемі. – Қарағанды: Болашақ-Баспа, 2005. -317 б.
13 Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. –Алматы: ҚМКӘБ, 1961. -488 б.
14 Есенов Қ. Еленбей келген оқулық // Қазақстан мұғалімі. 1987, №5. –Б.58-67.
15 Кемеңгерұлы Қ. Көркем әдебиет туралы //Еңбекші қазақ. 1926, №1.
16 Кемеңгерұлы Қ. Қазақ тарихынан. – Мәскеу: Күншығыс баспасы, 1924. -124 б.
17 Мұқанов С. Қара тақтаға жазылып жүрмеңдер, шешендер // Еңбекші қазақ, 1923, №1.
18 Мүсірепов Ғ. Таңдамалы шығармалар жинағы. – Алматы: Раритет, 2006. - 256 б
19 Кемеңгерұлы Қ. Қазақтың тарихи тұрмысынан // Темір қазық. 1923, №2, 3. -Б. 53-68.
20 Әуезов М. Әр жылдар ойлары. –Алматы: ҚМ КӘБ, 1959. -412 б.
21 Бердібаев Р. Кәусәр бұлақ. Мақалалар мен зерттеулер. –Алматы: Жазушы, 1989. -360 б.
22 Сәдуақасұлы С. Қазіргі дәуір – іс дәуірінде // Лениншіл жас, 1925, №7.
23 Ысқақұлы Д. Сын сонар. – Алматы: Рауан, 1994. -238 б.
24 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2 т. //Жалпы ред. бас: Т.Кәкішұлы. – Алматы: Қазақ университеті, 2002.
25 Бөкейханов Ә. Абай // Жұлдыз, 1991, №1. –Б. 141-152.
26 Байтұрсынов А. Ақ жол. –Алмакты: Жалын, 1991. - 445 б.
27 Дулатов М. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1991. -328 б.
28 Кемеңгерұлы Қ. Қазақ тіліндегі өлең кітаптар.
29 Аймауытов Ж., Әуезов М. Абайдан соңғы ақындар. / Қазақ әдебиеті, 1989, 10 тамыз.
30 Қожкеев Т. Сатиралық жанрлар. –Алматы: Жазушы, 1983. -456 б.
31 Торайғыров С. Сарарқаның жаңбыры. –Алматы: Жазушы, 1993. -219 б.
32 Ысқақұлы Д. Сын – шын болсын. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 128 б.
33 Жансүгіров І. Таңдамалы шығармалар жинағы. –Алматы: Жазушы, 1988. -410 б.
34 Бекхожин Қ. ¤лењ µткелдері. –Алматы: Жазушы, 1986. – 240 б.
35 Пушкин А.С. Евгений Онегин, -Астана: Фолиант, - 2002. – 315 б.
36 Нұртазин Т. Жазушы және өмір. – Алматы: Жазушы, 1966. – 324 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.............................................................................................................
..6
1
Қ.Кемеңгерұлының шығармашылық өмірбаяны.........................................
9
1.1
Қ.Кемеңгерұлының өмірі мен қызметі.............................................................
9
1.2
Қ.Кемеңгерұлы және әдеби сын.......................................................................
14
1.3
Қ.Кеменгерұлының абайтану іліміне қосқан үлесі...........................................
26
2
Дарынды ақын, қарымды қаламгер..................................................................
36
2.1
Қ.Кемеңгерұлының поэзиялық ... ... ... ізденістері.......................................
46
Қорытынды........................................................................................................
62
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.................................................................
..64
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. XX ғасырдың бас кезінде, әсіресе 1905-1907 жылдары қазақ елінде баспа ісінің қолға алынуының үлкен маңызы болды. ... өз ... ... мен ... оқи ... ... ішінде жиырма жылдан астам үзбей шығып тұрған газетінің орны ... ... - ... ... дала ... ... губернаторлығының ресми газеті болды. Патша үкіметі бұл газетті қазақ ... ... ... ... мәдени-ағарту тілектерін ескеріп отыру үшін емес, қазақ даласында өзінің отаршылдық саясатын түпкілікті орнықтыру мақсатында, бұйрық-жарлықтарын ... ... ... ... Газет тек осы мақсатта ғана қызмет істеді. Ал мен () ел ... ... ... ... ... ауыз ... ... жариялап отырғанымен, сияқты қазақ арасына көп тарай қоймады. 1905 жылы ... ... ... болып өтті. Бұл төңкеріс ондағы бұратана халықтар үшін ықпалды да нәтижелі болды, олардың рухании ... зор ... ... ғасырдың басында қазақ арасында оқу-ағарту жұмысы екі бағытта жүргізілді. Оның бірі - мұсылманша, ... - ... оқу еді. ... екінші түрі Қазақстанның Ресей патшалығына қосылғаннан кейін өріс алды. Ел басқарушы хан, сұлтандар мен ру ... ... ... оқытты. Осы тұста екі жүзге тарта орыс-қазақ мектептері ашылды. Ауылдық мектептердің саны да артып жүзге жетті. ... ұлт ... ... да ... ... зерттелу деңгейі. XX ғасырдың басындағы тарихи жағдайлар қазақ елінің қоғамдық өмірінің қай саласына болса да, елеуі өзгерістер әкелді. ... ... ... ... ... Әдебиет қайраткерлері заманның қажет-мүддесіне белсене араласты, өмірді шынайы суреттеп, аса зәру ... ... ... Сол ... ... беттеріңде көп көрініп, көп жазып жүрген мәдениет, әдебиет ... ... ... ... Мәжит Дәулетбаевтың, Елжас Бекеновтің, Самат Нұржановтың, Ерғали Алдоңғаровтың, Хамза ... ... ... ... ... ... Садуақасовтың, Әбдірахман Айсариннің, Жұмат Шаниннің, Орынбек Бековтің, Ыдырыс Мұстамбаевтың, Шаймерден Тоқжігітовтің, Әмина Мәмбет келінінің, Камал Сағыровтың, Қошке Кемеңгерұлының, Тайыр ... ... ... ... аса ... ... ... нысаны. Егемен ел болып, ес жиған кезде ғана ... осы ... елі үшін ... ерен ... мен ... ... ... біле бастадық. Қазақтың қамын ойлап қалам тартқан сол алаш ... бірі - ... ... ... еді. ... жыл бойы ... келген ақиқатты ашу, шынын айту керек оңай шаруа емес. Әлі талай мұрағат деректері табылар, әлі талай ... ... ... Ал бұл ұсынылып отырған жұмысымыз - сол бағыттағы алғашқы талап.
Егемен ел болған ... ... ... әдебиет зерттеуші ғалымдарымыз өлгенімізді тірілтіп, өткенімізге өмір бере бастады.
Қошкетанудың көш басында жүрген Рәзия апай өзінің еңбекқорлығының ... ... ... ... [1] 1995 жылы ... ... мәдениет қоры жанындағы ғылыми-зерттеу және баспа орталығы жанындағы жекеменшік өндірістік фирмасынан ... тот ... ... ... ... ... ... Соңғы жылдары әдебиетші Д.Қамзабекұлы [2] да осы тақырып төңірегінде көп ізденіп, нәтижелі еңбектеніп жүр. Ол ... ... ... бірнеше мақала жариялады және екі бөлімді атты ... ... ... ... ... ... еңбектерін 1996 жылы баспасынан кітап етіп ... ... ... ... ... Әдебиет және өнер институты қазақ әдебиет тарихының көп томдығын жасау ісін қолға алды. Осы үлкен іс жөнінде академик ... [3,178], - ... еді. ... көп ... ... үстінде бүкіл әдеби-тарихи процестің жеке дәуір, кезеңдерін түгелдей қайта қарап, қайта ұғынуға тура келетіндігі белгілі.
Осы институтта атты ... ... ... еді. ... ... ... ... болатын.
хақында баяндаманы филология ғылымының кандидаты әдебиетші Б.Дәрімбетов жасады. Баяңдамашы 1920-30 жылдар аралығындағы көркем әдебиет туралы айтысқа кеңінен ... ... ... Кемеңғерұлының сол айтысқа ерекше үлес қосқаны баса айтылды>> [4, 58].
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ерте ... ... ... кеткен Қошке Кемеңгерұлының аз ғұмырында артында өмірі өшпейтін, өлмейтін мұралар қалдырды. Біздің жұмысымыздың да негізгі мақсаты ... ... ... ... ... ... Ондағы міндетіміз: біріншіден, Қошкенің өз тұсындағы қоғамдық өмірге белсене араласқандығын таныту; екіншіден, артында қалған мол әдеби-сын мақалалары ... ... ... баға ... ... ... ... туындылары негізінде қаламгерлік шеберлігін көрсету еді. Оның драматургиясы туралы Б.Құндақбаев, ... ... ... ... ... жайында Р.Рүстембекова танымдық мазмұнға бай еңбектер жазды. Сол себепті ол мәселе біздің назарымыздан тыс қалды.
Зерттеу жұмысының ғылыми ... ... ... ... көп сөз ... көп ... аударылған саласы - әдебиет. Соның өзінде толыққанды бас-аяғы бүтін ғылыми зерттеу жұмысы әзірге жазылған жоқ. Біз бұл ... ... ... ... бен ... ... қаншалықты үлес қосқанына баса көңіл аудардық. Және де оның ... ... ... өсу, ... ... алатын орнын анықтауға тырыспақпыз.
Зерттеу әдістері. Зерттеу барысында жинақтау, салыстыру, ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың практикалық маңызы. Жұмыстың нәтижелерін Алаш қайраткерлерінің шығармаларын оқытуда, студенттердің практикалық сабақтары мен ... ... ... ... ... құрылымы. Дипломдық жұмыс - кіріспе және іштей бөлімдерге сараланған екі тараудан, ... мен ... ... тізімінен тұрады.
1 Қ.Кемеңгерұлының шығармашылық өмірбаяны
+ Қ.Кемеңгерұлының өмірі мен қызметі
Мамандығы дәрігер Қошке Кемеңгерұлы 1896 жылы 15 шілдеде Омбы уезі, Теке ... ... ... ... школаны, ветеринарлық-фельдшерлік мектептің 2-класын бітірген ол 1913 жылы 1 тамызда Омбы ауыл шаруашылық ... ауыл ... ... ... ... Омбы сынды үлкен қалаға білім іздеп келуінің өзінде үлкен мән бар. Бұл ... Омбы ... ... ұмтылған қазақ жастарының орталығына айналған еді. Мұнда тұңғыш ... ... - ... да ... ... Ол жөніндегі деректерді біз Сәкен Сейфуллиннің [5] білеміз. Осы кітапта сол ұйым туралы көп айтылған, онда ... да ... ... мүше ... ... ... ... бар.
[5,156] - дейді Сәкен Сейфуллин. Жастардың осы ұйымның ашылуы туралы дерек екі түрлі. Бірі, яғни ... 1913 жылы ... ... яғни Смағұл Садуақасұлы, 1914 жылы дейді. Мұның екеуінің де жаңсақтығы жоқ. 1913 жылдан жасырын ұйымдасқан да, 1914 ... ... ... ... ... әдебиеті мен мәдениетін көтеруді мақсат еткен ұйымның негізгі міндеттерінің бірі - ... ... ... ... Көп ... олар атты ... да шығарады. Ал Қошке осы журналға редактор болып, үлкен ұйымдастырушылық қызмет атқарады. С.Садуақасұлының айтуынша, 1916 ... шыға ... ... ... ... ілініп, оқырман арасында аса зор беделге ие болады [6,118].
1917 жылы 1-4 ... ... ... жиылысы өтеді. Жиналыстың төрағалығына және үні - журналының редакторлығына енді М.Жұмабаев ... ... ... ... ... растап отыр [7,123].
Алғашында Қошке, кейін Мағжан редакторлық еткен журналының күн ... халі мәз емес еді. Ауыр ... ... бұл ... өмір ... де ... болмағанға ұқсайды. сол кездегі жай-күйін ақын Мағжан ... мына бір ... да ... болады:
... [8, 213].
Қошке Кемеңгерұлы Омбыда жүрген кезінде журналынын шығуына да ... ат ... Сол ... оның ... ... ... , , атты ... қатар (Пушкиннен), (Никитиннен) аудармалары да жарияланып, көпшілікке таныла бастайды. Омбыда оқуда ... алаш ... ... ... 1918 жылы ... ... ... мәселесі күн тәртібіне қойылғанда, сьезде қызу айтыс-тартыс туған. Жастар ... үшке ... ... ... ... басшылары - (правое) пікірлі Қ.Кемеңгерұлы, С.Садуақасұлы, Ғ.Тоғжанұлы және басқалар қарсы шыққан. Осы съезден кейін Қ.Кемеңгерұлы ... ... ... ... ... - ... газетін шығарушы болып сайланады. Ол қоғамдық іске осылай белсене ... ... ... жетілдіруге де уақыт табады. Қошке Омбы политехника институтында, Сібір ауыл шаруашылық және өндіріс институтында, Ташкенттегі Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... жылдың басында Қазақстандағы жағдай күрт өзгеріп, Қазақстан өлкелік партия комитетін басқаруға Ф.И.Голощекин келеді. Ол келген ... ... ... ... ... ... шам алып түседі. Қазақ зиялыларының жүрген жолы мен істеген ісінен басталады.
Осы жылы Мағжан Жұмабаев атты ... ... ... көздеп, оның бағдарламасын жасаған. Онда тоғыз жолдың торабында тұрған қазақ әдебиетінің өткен тарихы, оның бүгіні мен ... кең сөз ... ... бұл ... оқушы жасқа жөн сілтейтінін, адасқандарды жолға салатынын айта келіп, қазақ әдебиетінің болашағын ... ... тума ... осы ... мүше ... ... Осы ... құрылуына ат салысқан Мұхтар Әуезов, Даниял Ысқақұлы, Қошке Кемеңгерұлы, Жүсіпбек Аймауытов, Абдолла ... ... ... әдебиетінің ірі өкілдері солшыл саясаттың қырағы сынына түсті. Жандайшаптардың қолына түскен осы бағдарлама жоғарыдағы аты аталған қаламгерлердің әрқайсысына сор боп ... ... ... ... ғана ... керек деген ұранның салдарынан бұл тұста Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатұлы, Жүсіпбек Аймауытов, Даниял Ысқақұлы, Жанша Досмұхамедов, Қошке Кемеңгерұлы ... ... ... ... кете ... Бұл ... 1928 ... Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, 1932 жылы Сәкен Сейфуллиннің де ... ... ... [9, 156] - деген сөзінен кейін, жау табуға жандайшаптар жан сала кіріседі. Осыдан кейін көп ... ... ... біртуар білімді азаматтарына жала жабылып, қоғамдық істерден аластатыла бастайды. Оларға жаңа ... яғни ... ... ... деген қатаң айып тағылады. Жиналыстар жиілеп, жамандаушылар көбейеді.
1929 жылдың ... үшін аса ауыр ... ... ... Жеке ... ... ... алғашқы нышаны біліне бастаған осы бір тұста-ақ отызға жуық қазақ оқығандары Алматы түрмесіне қамалады. Бұдан кейін де зиялыларды қаралау, ... ... шеке ... ... ... ... таппайды.
Бұл кезде М.Әуезов пен Қ.Кемеңгерұлы аспирантурада оқып жүрген болатын. Сол жылдардағы сталиндік жаппай жала жауып, мін ... ... бұл ... да шет ... ... мен ... ұсталып, оқудан қуылады.
Құрамында М.Тынышбаев, Х.Досмұхамедов, Ж.Досмұхамедов, Ә.Ермеков бар қырықтан астам қазақ зиялылары түрмеге қамалып, жазаға тартылады. Бес жылға жер ... ... ... да бар ... ... ... пікір тудыруда саясаттың сұр семсері - комсомол ұйымдары да жала жауып, тіл ... ... жан ... Қазақстан комсомол ұйымының VI конференциясы: [10, 178], - деп байбалам ... ... ... сілтеген сойылдың зардабы Қазақстанға да оңай тиген жоқ. Халқының қамын ойлап, болашағына болжау ... ... ... ... мол ... ... жауған бұршақтай жайпай садды. Олардың қарақан басына ғана емес, айналасыңдағыларға да, ағайын-туғандарына да, ... да ... ... ауыр күн ... ... жазушыларын қуғындау, әсіресе 1932 жылы 10 қаңтарда ВКП (б) Қазақ өлкелік комитетінің Мәдениет және насихат бөлімі мен Қазақстанның марксизм-ленинизм ... [11, 180] ... хаты ... ... ... ... кетті. Республика көлемінде ресми нұсқау ретінде басшылыққа алынған бұл құжат қазақ әдебиетінің ұлттық кадрлары үшін аса ... рөл ... ... ... ... соның ішінде әдебиетіміздің теріс бағалануы осы қаулыдан кейін тым өршіп, өрістеп кетті.
ҚАЗАПП-тың 1932 ... ... ... партия комитетінің хатшысы М.Кахиани өз сөзінде әдебиеттің қай бағытта жұру керектігін кесіп, пішіп:
[10, 183] - ... ... ... ... сол кездегі әдебиет сыншылары ішінде Аймауытов, Әуезов тағы басқалармен қатар Қ.Кемеңгерұлы да бар еді.
Съезд өзінің кезекті міндеттерін белгілеген кезде, оның ... ... ... [12, 74] - деп нұсқау берді. Сөйтіп, жоғарыда аты аталған қаламгерлер төл туындыларында халық мұңын мұңдап, жоғын ... үшін ... ... болып танылды. Олардың халықтың болашағын толғаған рухании мол мұралары өздерін ... ... ... бәле ... ... ... ... кейін көп ұзамай-ақ Қошке Кемеңгерұлы НКВД-ның тұзағына екінші рет түседі. Содан ... ... ... 1937 ... 21 ... Омбы ... ... [13, 213] - деп, академик жазушы Ғ.Мүсірепов айтқандай, біздің де ... соры бес елі ел ... ... тізгіні халқының нағыз жауы, яғни өкімет адамдарының қанды қолында болған XX ғасырдың алғашқы 30 жылы тарих парағынан ешқашан да өшірілмек ... ... ... орта ... қоғамдық ойдың құрсауы босап, баспасөз беттерінде жұртшылық пікірі ашық, айқын айтыла бастады. Мұндай жағдайдың болуына СОКП XX съезінің (1956) ... ... ... ... ... ... шаң басып жатқан құжаттарға қол тиіп, сәуле түсіп, ақ-қарасы ажыратыла бастады.
Қазақстан Компартиясы ... ... ... жарияланғаннан кейін, яғни 1957 жылдың 17 тамызында Қошке Кемеңгерұлы да мыңдаған ... ... ... ақталды.
Қошке Кемеңгерұлы ресми ақталғаннан кейін зайыбы Гүлсім апайдың ... ... ... ... 1965 жылы ... көрді. Бұл көп талқыға түскен, қаншама қысқартуға мәжбүр болған қаламгер туындыларының оннан бір нұсқасы ғана еді. Қайта ... ... ... ... ... ... ... түсіре алмай, әзірге жоқтан бар құрауға негіз болды. Қаламгер мұраларын оқып көрсеқ ол ... аз ... ... ... ... еткені көрініп-ақ тұр. Ол әдебиет, тіл білімі, тарих, журналистика, педагогика сынды әр алуын салада ... тер ... ... тартқан екен.
Сол кездегі қазақ, зиялыларының түрлі салада еңбек етуі ел ... ... ... ... еді. ... ... ... азаматтардың алдында сан-алуан міндеттер тұрды. Кемеңгерұлының тіл саласында жазған еңбектері тіл мәселесі жөнінде көкейтесті мәселелерді ... Ол ... ... ... (, 1925, сәуір) көлемді баяндама жасады. ( ... ... 1926, №11, 14, ... (, 1926, ... ... ... қатар. (М., 1925), (Т., 1928, ... ... 1929) атты ... ... ... ... ... соңынан сол кітап жайында туралы (, (24, XI, 1926) мақала жазғанын да еске сала ... жөн ... 1927 жылы ... ... атты ... ... ... де жарық көрді.
Тілші ғалымдар Қошкенің тіл білімін дамытудағы көлемді зерттеу еңбектерін қалыс қалдырған жоқ. ... () [14] атты ... ... ... 1987 жылы ... көрген атты еңбегінде Кемеңгерұлының есімін аса зор құрметпен ... оны ... ... ... ... ... ... қатар қояды. Өкінішке орай, тілші мамандар кейінгі кезде бұл тақырыпты ұмыт қалдырып жүргенге ұқсайды.
Кемеңгерұлының тарихи-танымдық еңбектері де аз ... [15] ... ... өткен замандағы жайы мен әскердің, сот, оқу және жер мәселесі, ру жайында талдау жасайды. (М., 1924) атты ... ... ... Ресейге қосылудан бұрынғы жаймашуақ өмірінен бастап, кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі (1923-24 жылға дейін) жағдайларға шолу жасайды. ... ... төрт ... ... (М., 1925) [16] атты ... кітабында патшалық Ресейдін, езгісіне ұшыраған 36 ұлттың тұрмысы (тарихы, жер-суы, мәдениеті, шаруашылығы, қоғамдық-әлеуметтік жағдайы) кең түрде ... ... оның бұл ... ... ... ... ... арнайы талдау, зерттеу күні бүгінге дейін кешеуілдеумен келеді. Жасыратыны жоқ, тарихшы ғалымдар бүгінге ... ... өмір жолы мен ... ... ғана сөз етіп ... ғалымдығымен қатар Қошке журналист ретінде де жұрт жақсы танылды. ... ... ... , 1924, №5, 9. XII), (, 1926, № 25), (, №249,) (, 1926, №237), (, 19, XI, 1918. №11), ( ... ... ... ... мақалаларымен қатар (, 1924, №91) очеркі арнайы талдауды, зерттеуді қажет ететін ... ... ... ... ... де ... 20-жылдардағы Семей үйезінің Бұғылы, Шыңғыс, Меңдеш, болыстары, Қарқаралы үйезінен Ағанды, Кент, Абыралы, Ақсары, Дастар, Ақбота елді ... ... ... хабар береді. Олардың тазалық жайы, жалпы жайы, денсаулық ... ... ... ... ... ... жағы сөз болады.
Қ.Кемеңгерұлы - халық мұрасын жинауға да үлес ... ... Ол (, 1924, №2 - 3, 120, ... , (, 1924, №2, 3), (, 1926, 2 - 3, 40-б.) ... ... да аса ... ... демекпіз.
Оның (, І,ХІІ, 1926,), (, 1927, №23) және зерттеуінің III ... (XIX ғ. ... ... мен XX ғ. ... қазақ әдебиеті) - Кемеңгерұлының сауатты да сындарлы әдебиетші екендігін танытқан еңбектер.
Ал жазушы ретінде поэзия, проза, драматургия ... ... үлес ... Ол (, 1915, №14, 207 - 208-б.), (, 1915, №7 - 8, 112 - 113-б.), (, 1915, №12), , >, , , , , , ... ... ... (, 1915, №4, 58 - 59-б.), ... (, 1915, №13, 198 - 199-б.) ... қазақ тіліне аударды.
Драмалық туындылары: (1925), (, 1926, №7 - 8), (, 1927, №1), (1919), (1920), (1930) атты ... ... ... (, №6, 17 - 19-б.), (, №3-4-5, 2-7-б.), (, 1925, №1, 81-83-б.), (, 1926, №3), (, 1927, ... 40-б.), (, 1927, №4, 60 - 61-б.), (, 1928, №4, 83 - 84-б.), ( Әйел ... 1928, №4, 83 - 84-б.), (, 1924, №2-3) ... баспасөз беттерінде жарық көрді.
1.2 Қ.Кемеңгерұлы және әдеби ... ... ... ... күрт өзгерістерге толы болды. Бұл өзгерістерден көркем әдебиет саласы да ... қала ... жоқ. Қызу ... ... ... ... ... тапты.
Қазақстан топырағында әдебиет мәселесі 1922-23 жылдардан бастау алды. , , , , , , , ... ... ... ... ... қызу ... ... Осы талқылау кезінде көркем әдебиет төңірегіндегі шиеленіскен айтыстарға қазақ әдебиетінің белгілі өкілдері белсене араласты.
Әдеби айтыстар әдеби ... да өз ... ... ... т.б. ... ... ... туды. Бұл салада өз ойларын ортаға салған Сәбит Мұқанұлының (, 14 - 15-қазан, 1926), (, 1927, №23, ... (, 1927, №1), (, 1928, №3-4), ... ... (, 1926, I, XII), (, 1927, №3), ... ... (, 1927, №2), (, 1928 1), (, 1928, №5-6), ... (, 1927, №3-4,) ... , , №8-9, VIII, 1927), Смағұл Садуақасұлының (, 15-16, II, 1927.) т.б. мақалаларын айтыс мақаланың үлгілеріне қосуға болады. ... ... ... ... болса, енді біреулері ұлтын сүйген, оның тарихын жетік білетін, ... биік ... ... ... ... ... жанданып, қуат алып кетуіне Сәбит Мұқановтың 1926 жылы 14-15 қазанда жарияланған деген мақаласы себеп ... ... ... ... ... ... ... келіп, пролетариат әдебиетін дамытуды ұсынды. Оған жоғарыда аталған авторлардың барлығы дерлік қарсы шығып, пікір таластырды. Әсіресе, Қошке Кемеңгерұлы Сәбиттің ... ( 1 ... 1926) ... ... ... онымен ашық айтысқа түсті.
Сәбит өз мақаласында Қазақстанда кеңес өкіметі орнағаннан бергі алты жыл ішінде қазақ әдебиетінде ештеңе істелген жоқ деп, ... сын ... ... ... үш түрлі себеп бар деп, оларды санамалап көрсетеді.
[19].
Кезіңде әділ сынның болмауы салдарынан Мағжан, Жүсіпбектер де аз ... ... жоқ. ... ... саясат тырнағынан алып қала алмады, Сондай-ақ қазақ поэзиясының атасы Абайды сүйетіндігін айта ... ... ... (1929): [20, ... Жұмабаевтың қазақ әдебиетіне өз жаңалығымен келгенін, поэзия әлемінде айрықша із қалдырып, өзіндік үлкен өнер, өрнек тудырып, терең сырға, ұшқыр ... толы өлең ... ... аманат етіп қалдырғанын, сондай-ақ көп өлеңдерінде Мағжан өзі жанып тұрған жарық сияқты екенін бүгін ғана айтып отырмыз. Өз ... енді ... ... қатар Жүсіпбек Аймауытұлын да атауымызға болады. Жүсіпбектің қазақ әдебиетінің ... ... ... үлес ... ... әр түріне жаңалық қосқанын енді ғана білудеміз.
Кезінде әдебиеттің өкілдері саналып келген бұл ... ... ... ... ... ... ... жолындағы ұлттық мүделерімен тығыз байланысты болғаны белгілі. Олар сол ... ... ... қанау астындағы аянышты да жабырқау өмірін, патша үкіметінің отаршылдық саясатының халықтың тұрмыс-тіршілігін ауырлатып, саяси құқын тежеп отырғанын дер ... көре ... ... ... ... ... ... жолында аянбай еңбек етті.
Ұлтшылдардың шығармалары көп басылса, Қошке айтқандай-ақ, аса шебер көркем туыпды болғандығы үшін басылған болар. Ол ... ... мен ... ... мен ... дәріптеп, олардың жазғандарын қайта бастырып жатқанда әдебиет көп ... ... деп, айту ... ... ... - деп Троцкий айтады. Қазақтың жазушылары Пильнякке ... көп иман ... ... ақын ... ... қолдану керек еді. пен Сәбиттің көже деп, ... ... ... ... Нені ... да ... заманына, тарихи жағдайларға қарай бағалау керек. пен ... жаңа ... ... ... еді? Мұны ... ескермейді>> [19] - дейді Кемеңгерұлы.
Қаламгер орыс жазушыларын атағанда біз неге ... үлгі ... ... ... Ескінің бәріне топырақ шашсақ, жаңаны қайдан аламыз? Жаңаны жасау үшін ескіден ... алу ... ... ... ... пен көже ... біз де ... дау айтамыз. Сәбит басқаны ескермесе де, көтерген жүгін ескеру керек еді. Міржақыптың қараңғы түнектегі қазақ ... ... ояту ... ... ... жазылғаны анық. Ол еркіндікке жетудің басты шарты надандықтан арылу, яғни ... ... деп ... ... ... ... ... бірнеше тақырыбын да санамалап көрсетеді. Сол аталған ... ... ... ... ... ұлттық үлгісі де толық жасалатыны белгілі еді. Өкінішке қарай, кейбір тақырыптар ... ... ... оны ... алу да ... болмады.
Қошке мен Сәбиттің келісе алмаған келесі пікірі - ... ... ... ... ... ... [17, 116], - дейді.
Сәбит: , - дейді.
Густав Зелинскийдің тұсында поляк елі де, қазақ секілді отаршыл ... ... қол ... еді. Сондықтан да оның поэмасының қайсысында болса да азаттықты аңсау идеясы ашық көрініп тұрады. Осындай ерекшелігінің ... ... ... әлемге таныс. Поляктің 1830-31 жылдардағы көтерілісі отаршылдық езгіге қарсы халық наразылығынан туған еді. Бірақ бұл көтеріліс жеңіліске ұшырады. Қошке ... ... ... ... ... бас көтерер азаматтары тұтқынға түсіп, қол-аяғына тұсау салынып кете барды. Солардың бірі - Г.Зелинский.
Ақын ... [21, 212], - ... ... ... айтысқа қатысқан келесі бір қаламгер - Шаймерден Тоқжігітұлы. Оның ... ... оқу, ... ... сияқты мәселеге айрықша көңіл бөледі. - деді.
Шаймерденнің де үйрену туралы пікірі Сәбитке қарсы. Үйренуге келгенде дос, дұшпан демей, кімде ... мол ... ... ... жөн ... айтады. Қаламгер сын мәселесіне де көңіл аударған. Сын саяси жағынан да, әдемілік жағынан да болу керек. ... сын ... ... ... ... Ұйым ... да жөн. Сол ұйым баспа беттеріндегі ақын, жазушылардың сындарын қадағалап, тексеріп отыру керек деген тұжырымға келеді.
Осы ... ... бірі - ... ... Ол ... ескі мұра ... да айта келіп, былай дейді: . С.Сәдуақасұлы да ескіден үйренуді мақұлдайды. Қаламгер ойын төменгіше жалғастырады. [22, ... ... ... ... ... оның сол қаламгерлермен иықтас екенін көрсетеді. Қошке мақтан еткен Мұхтар мен Жүсіпбек жөнінде Сәдуақасұлы өз ойын ... ... ... пен Қошке арасында ашық айтыстың тоқталуына Екеудің (М.Әуезов пен Ж.Аймауытов) ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Олар осы мәселе төңірегінде сөз жазған Әбдірахман Байділдаұлының да кейбір пікірлеріне қосылмайды. Ал Сәбиттің пікірлеріне дау айтушылық бар.
.
Мұхтар ... мен ... ... ... ол кездегі қазақтың ұлтшылдығы, үстемділігі - бағындыруды көксеген, шегіне жеткен, озбыр ұлтшылдық емес, алдымен бас қорғауға, жан ... ... жете ... ... ... ... тіленші ұлтшылдық еді.
Қошке мен Сәбиттің айтысына төрелік берген келесі мақаланы Ыдырыс Мұстамбайұлы жазды. ... ... ... ... ... ... және Сәбиттің мінездеріне көбірек орын береді:
, - деп ... ... ... ... өзінің мінез-құлқын көрсетіп алады. Айтыс барысында күн тәртібіне қойылған, шешімін таппаған өзекті мәселенің бірі - атанып ... ... ... ... ... еді. Бұл, ... осы ... кезінде ғана емес, өлкелік партия комитетінің сол кезде ... 5-6 ... да ... ... Бұл - ... қазақ қауымын қатты ойландырды. Сондықтан да айтысқа қосылған сыншылар ... осы ... баса ... ... кезде жазушылары Байтұрсынов, Әуезов, Дулатов, Кемеңгерұлы, Абай, Жұмабаев , атанып, оларға қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін шабыттана жырлағаны үшін ... ... ... деген солақай сындар тағылып жатты. Мақалалардағы тұжырымдарға қарағанда, төңкерістен бұрын көз жұмған Абайдың өзіне кеңес өкіметіне қарсы деген сын ... Осы ... ... Абай ... басқа ұлтшылдарға деген көзқарас тіптен нашар еді.
Бүкіл қазақстандық алтыншы конференциядан кейін (1927 жылдың қарашасы) іле ... ... ... түсті. Сол тұста мерзімді басылым беттерінің қай-қайсысында да қазақ ... ... ... ... жарияланып жатты.
Қошке туралы ойымызды жинақтай келгенде, 20-жылдардағы әдеби сын айтыстарды тікелей зерттеуші, әдебиетші ... ... ... мына сөзімен тұжырымдағанды жөн көрдік: [23, 56].
Қ.Кемеңгерұлының қазақ әдебиетін сөз ететін келесі көлемді жұмысы - 1924 жылы ... ... ... атты ... ... ... осы кітабының IV тарауын XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіне арнаған. ... ... ... ... ... ... ... қазақтың ұлы перзенттері - Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев және XX ғасырдың басындағы ақын-жазушылар, қоғам қайраткерлері туралы ... ... ... Қазақ халқының осы тұстағы мәдениетінен, рухании байлығынан сөз қозғайды.
, - дей келіп, оның еткен еңбегін, көздеген ... ... тиек ... күні ... ... ... Шоқан туралы пікірлерінің көбін Кемеңгерұлы сол кезде-ақ айтқан. Қаламгер Шоқанның діни фанатизмге қарсы болғанын және оның орыс ... ... ... Еуропа мәдениетімен табыстырғысы келетінін, қазақтың болашағына зор үмітпен қарайтындығын, сол кездегі бұқара мүдесін атақ-сыйға айырбастағандарға қарсы болғанын ... ... Өз ... ... де ... деп, көп талаптанғаны желге кетті, отаршыл үкімет көптің пайдасы, мұқтажы дегенге құлағын мақтамен ... ... ... ... ... алдында қазақ пайдасы деген тілектер іске аспаған соң және де орыс әскерінің Түскістан жағында істеген ... ... ... ... басы ... ... ... суып, кетіп қалды>> [19] - дейді. Кемеңгерұлы Шоқан туралы ойын былай қорытындылайды: [19].
Қ.Қемеңгерұлы Ыбырай Алтынсарин жөнінде былай ... ... ... ... жазушылық көзқарастары орыстың революцияшыл-демократтарының озық ойлы ағартушылары мен жазушыларының ... ... ... қалыптасты. Ол қазақ қоғамының феодалдық-патриархалдық күйін терең танып, оны өз ... ... ... болып, прогреске жетеледі.
Қазақтың оқу-ағарту жүйесіндегі тұңғыш қайраткері бола ... ... орыс ... ... ... жас ұрпақты тәрбиелеуге ұмтылған жаңа ғылымның іргетасын қалады. Оқулықтар жазды, сөйтіп қазақаың жазба көркем ... ... ... өз ... ... ... бейнелеп, дәуірдің озық идеяларын насихаттау, феодалдық ескілік пен ел билеуші орыс ... ... ... ... ... өмір ... шынайы бейнелей алды.
Ол көркем әдебиет тілінің тазалығы үшін күресті. Осы негізде ... да таза ана ... ... ... ... Оны қазақ тілін былғап, татар, парсы сөздерімен араластырып жүрген діни адамдарға қарсы күресі анық ... ... ... шын ... оның ... көрсеткеніндей, болды, өз еліне [19].
Қазақ балаларын орысша оқыту арқылы олардан қазақ даласын билейтін патша чиновниктеріне көмекші әкімдер дайындау ... ... ... ... ... ... ... білім алу нәтижесінде бұл бағыттан біржола бас тартып, қазақ халқының болашағы үшін жоғарыдағыдай ... ... ... ... ... қайраткерінің, қазақ ұлыларының тағы бірі Әлихан Бөкейханов болды.
1888 жылы қазақ даласында ... рет ... ... ... ... ... болғандықтан, оны патша үкіметі қазақ халқының қамын ойлап, саяси-шаруашылық, мәдени-ағарту тілектерін ескеріп отыру үшін шығармағандығын, қазақ ... ... ... ... ... ... тарату мақсатымен шығарып отырғандығын да Кемеңгерұлы жазбай таныды. Газетке белсене араласқан қазақтың оқыған азаматы тек Мәшһүр Жүсіп қана емес, аса ... ... ... ... ... Бөкейханов та жазып тұрғанын ескертеді.
Қалың қазақ арасындағы ояну, оқыған азаматтарының ұлт ... ... ... - 1905 жылдың басталады. Осы ... ... ... ал, - ... ... ... екінші елшілдік ұран>> деп сипаттаған болатын.
жинағанда қырық бір мысалдың да аудармасы бар. И.А.Крыловтан қырық ... және орыс ... ... ... ... ... В.И.Майковпен бірге) бірі И.М.Хемницердің шығармасы қазақшаға аударылған. Онда көтерілетін мәселелердің, айтылатын ойлардың салмақтылығына, қазақ оқушыларына жақын да түсінікті болуына, ... ... ... ... ... ... ол төл шығармадай оқылады. Сондықтан да қазақ оқырмандары 1909 жылы Петерборда шыққан құрандай жаттап алды. Бұл ... ... ... ... ... Орта Азия десе де артық емес, тұңғыш жеке кітап болып бастырылуы еді.
Сонымен қатар ... XX ... ... ... ... де ... хабар береді.
газеті 1907 жылы бір саны шығып, тоқтап қалды. сықылды газеті де шықпай жатып, сөніп қалды дейді. ... ... 1911 жылы 16 ... ... 6 саны шыққан соң тоқтап, 1913 жылы 27 қаңтардан қайта шыға бастайды. Оның барлығы 13-14 саны шықты. 1910 жылы шыққан ... ... мен ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік мәдени-шаруашылық өмірінің көптеген түйінді, көкейтесті мәселелерін сөз етті. ... ... ... ... болуға үндегенін де көрмей қалмайды.
газетінің мақсаты - жұрт пайдасына көз болу, ... ... ... өнер жайылуына басшылық ету, басқа жұрттардың халінен хабар беріп таныстыру болса, Кемеңгерұлы оны ... ... ... ... ауруын қара тамыршы болып, үкіметтің арам ойлы сырларын қазақтың кестелі тілімен ... ... ... ... Және ... үстемдігіне қарсы болды>>. Аса дарыңды, аса парасатты алаш азаматтарының бірі және ... ... ... ... ... ... ... жауын-шашынға жаншылып тот баспаған асыл мұралары бүгінгі ұрпақққа да аман сау жетіп отыр. Өзі де ... ... ... жарқырап, қалың қазағына қасқая қарап тұр.
Қошке Кемеңгерұлы - атты кітабы ... XIX ... ... жартысы мен XX ғасырдың басындағы ұлт әдебиетін зерттеп, ... ... ... ... үлес қосқан ғалым. Ол Шоқан, Ыбырайлардың көркем мұраларына әдеби талдау жасамағанмен, қазақтың біртуар перзенттерінің ... ... ... ... ... жүрекке жеткізе жаза білді. Ал Абай өлеңдеріне сыңдарлы да ... ... ... ... ... ... әдебиетіне кенжелеп келген сынға да елеуі үлес қосты. Оның: деген ойлары 20-жылдардағы қазақ әдебиетінің хал-күйінен біршама хабар берсе ... ... ... ... ... ... ... болса, түрі де сұлулық жағынан алтын болу керек дегенді ұран етіп ұсынды. Сол тұстағы деген сөздің өзі ... ... баға ... ... ... ... ... бүкіл ұлтты алаңдатқан әдеби айтыста кімдер жөн ... ... ... ... ... басқанын әділ тарих жасырмақ емес. Қошкелер жеткен жетістікті бүгінгі күні ... ... ... өзі - жақсының жаңғырығы болып саналмақ [24, 157].
Қошке тек айтыстың өрбуіне және оның ... ... ... үлес ... қана ... жоқ, жаңа ... ... сынының аяғын дәл басып кетуіне де көмектесті. Сол кезде Смағұлдың әдеби мұра, үйрену жайлы айта келіп: , - дегендегі Қошке ... екі ... ... ... өзі оның кім ... ... Еуропа әдебиетімен сусындаған сауатты әдебиетші екенін өзімен ашық ... ... ... ... да ... ... алмайды. Сәбиттің: , - деуі Қошкенің Еуропа әдебиетшілерін тауыса оқығанын көрсетсе, дегені ... ... ... әдебиетші болғанып көрсетеді. Бұл да таланттың әлі де болса әділ бағасын ала алмай ... бір қыры ... ... ... іліміне қосқан үлесі
Ұлттық жазба әдебиетіміздің негізін қалаған ұлы ... төл ... ... кең ... жайып, өсуіне тигізген әсері ұшан-теңіз. Абай шығармалары қазан төңкерісіне дейін де көршілес туысқан елдердің озық ойлы ... ... еді. Орыс және ... ... ... ақын-жазушылары Абай шығармасы туралы жылы лебіздер айта бастаған.
Орыстың ... ... ... ... ... мен ... В.И.Ламанскийдің редакциялауымен шығатын атты көп томдық альманахтың қазақ өлкесіне ... деп ... XVIII томы 1903 ... яғни ... көзі тірі ... Санкт-Петерборда басылған-ды. Сол томды дайындауға Әлихан Бөкейханов қатысқан. Ол осы еңбектің атты тарауын, сонымен қатар деп ... ... ... ... ... ... бөлімінің бесінші тарауы: деп аталады.
Қаламгер бұл тарауда қазақ халқы түркі ... ... ... жер ... ... ... орын алатынын айта келіп, ақыл-ойы, санасы, мәдениеті жағынан да басқалардан биік тұратынына назар аудартады. Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... жаңа ... көшбасшысы - Абай деп тұжырымдайды. Ол: -
деп, қазақтың ақын жазушыларының талантын көкке ... ... ... Бірақ осындай таланттардан асып туған ақын дейді.
Оларды қоя алмаймыз ... тең, ... ... ... кем, ... ... ... жиырма есе,
Олардың артығы бар дей алман мен>>, -
деп Абайдың ... ... де ... ... білімінін тереңдігін тілге тиек етеді. Абайды поэзия шыңы деп ... ... оны ... ... ұстаз тұтты.
Абайдың салып берген жолынан үлгі алды. Абай ... ... ... ... ... заңды жалғасын тапты. Ақын Абай өлеңдерінің шеберлігіне ... ... оны ... ... ... пікірлерді 1918 жылғы журналдарынан жиі кездестіреміз. Екеу: , - десе, Жүсіпбек Аймауытов , - дей ... [29, 213] - ... ... ... ... ... ... Оқу халық комиссариаты тарапынан да бірқатар шаралар белгіленіп, жүзеге аса бастады. Соған орай Абай ... 1922 жылы ... ... ... басылып шықты. Абайдың осы жинақтары туралы сол кезде Ілияс Жансүгіров ( газетінде), Сәбит Мұқанов ( газетінде) және ... ... ... ... ( ... көлемді мақалалар жариялады.
Татар сыншысы Ғ.Сағди: - дейді. Абайдың көп ... ... ақын ... ... ... ... көреген ғалымдары дұрыс бағалаған.
Ал қазақ ақын-жазушыларының арасында Абай мұралары үлкен ... ... Сол бір ... ... көз ... ... қайшы алуан түрлі пікірлерден көз сүрінеді. Сол үлкен ... ... ... ... ... ... ... себеп болды.
Осы мақалада автор: деген өлеңі өзінің кім ... ... Бұл ... бір кезде арғын, найманды билейтін Абай қазір қолынан билік кетіп, ақыр аяғы ... өз ... да ... болғандығын, оған ақыпның назаланатынын көрсетеді>> [17, 254] - дейді.
Сыншы бұл өлеңнің астарына үңіле қоймаған, Абай ескіні аңсап отырған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... енді тобықтының сөз қадірін түсінбейтіндеріне кез болып, қор ... ... ... 1926-28 ... мақалаларында: деген пікірмен ақынды ұлтшыл етіп шығарса, енді бірде , - деп ұлы талантына бас иді.
Абай туралы осындай сан қилы ... ... ... оны ... ат төбеліндей қазақ зиялылары атсалысты. Солардың ішінде алғашқылардың бірі болып Сәбитке тойтарыс берген Қошке ... еді. 1924 жылы ... ... атты ... , - ... ... да ... ойын ашық айтты. Ол өзінің осы пікірін Абай ... ... ... ... дәлелдеді.
Абай мұралары жайында теріс пікір айтқан келесі қаламгер - Ілияс Қабылов. Ол өз ... ... ... деп ... да, ... ... жоқ деп үкім ... пәлсапашыл ақын деді. Оның ойынша жас қазақ қоғамына Абайдан емес, Маркс, Плеханов, Лениннен және т.б. марксизм классиктерінен үйрену ... ... ... ... ... ... ... асыратын алғашқы міндеті әдеттегі буржуазиялық қоқыр-соқырды лақтырып тастағаны секілді, абаизмнен құтылу деп есептейді. Сондықтан да ол қысқа ... ... ... ... ... ... ... қоғамның мәдени күшін Абай іліміне, оның бүгінгі пікірлестеріне қарсы жұмылдыру аса қажет деп ... ... ... ... ... ... қарсы шығып, оның бұрыс жақтарын айтты. Сондай-ақ абайтану ғылымына Ы.Мұстамбаев (1924),>> Абай>> (1928) атты сыни мақалаларымен өз үлесін қосты. өр ... ... ... Сәбит жолдаста болады>> - деп, Қошкеден кейін С.Мұқановқа қарсы дау айтқан әдебиетші де осы Ы.Мұстамбаев еді: , - ... ... ... ... ... өзі кейбір орынсыз сөздердің көбіне жауап болатынын, Абай ... ... ... ... есте ұстауды ұсынады.
Абай тілге өте шебер. Өлеңдерінің көбі қарапайым тілмен келіп, жеңіл оқылады, бірақ мағынасы тым үлкен, ... ... аса ... Абай ... озып ... ... ірі ақын.
Әдебиет мәселелері жайындағы айтысқа қатысқандар Абайға соқпай өте алмады. Смағұл Сәдуақасов атты сыни мақаласында: - ... ... ... ... ... ... Тоқжігітұлы мақаласында: (Еңбекші қазақ, 1926, 1 желтоқсан) мақаласы.
кітабының III ... сөз ... ... ... ... ... өлең жөнінде кейін Абайды зерттеуші ғалымдарымыздың бірі Т.Қожакеев: [30, 316], - деген еді.
Қошкенің айтпақ ойы келтірген ... ... тұр. Ол ... әлгі ... ... кетіру, арды төгу деп білді. Қ.Кемеңгерұлының болыс, билер туралы айтқанда олардың мінез-құлқын Абай ... ... ... мән бар. Осындай келеңсіз жайттарды мен ғана көріп отырған ... ... ... оны жеткізе сынаған дегенді айтпақ. Себебі, МӘуезов айтқандай: .
Қошке Кемеңгерұлының осы тақырыптағы Абай ... ... - , ... ... ... ... ... елді алдаған имам, молда, қажыларды міндейді.
Неге бұл үзіндіні ғана алған? Мұнда не сыр бар? ... ... ақын ел ... ... ... ... біздің қазақ безе қашады, оларға тыныш өмір сүру дегенің жат сезіледі деп күйзеледі. Осындай күйге түскен ... жөн сөз ... ... ... ... тоқтамаған адамды құрық салып, күшпен ұстау да мүмкін емес қой деп ... ... ... ... бақ қонса, жер тәңірісіндей болып, ханға сәлем беруден қалады. Зәкүншіктердің өзінен әділдікті таппайсың дей келіп, дін ... ... , - ... Өзін ... ... таза ... деп көрсеткісі келіп, қажыға барып, бос әуреге түсетіндерге күйінеді.
дегендей, надан молдалардың халық арасында аз болмағанын тарих қуаттайды. ... ізгі ... ... ... Торайғыров та осындай дүмше молдаларды қатты сынағаны белгілі. Оның:
...
Сондай-ақ:
[31, 151], -
деген жолдары Абай ойын сол қалпында дамытқандай.
Таза дінге, оның ... ... ... т.б. уағыздайтын шынайылығына Абай да қарсы емес. Оның айтып отырғаны - асылдың құнын төмендетер молдасымақтар. Жаратқан ... ... Абай да ... Сондықтан ол: - дейді.
Қошке Кемеңгерұлы әдейі осы жолды таңдап алып, ... ... адам ... ... ... ... ... отыр. Ол осылай көпшілікке ой салып айтады.
Ал өлеңі туралы:
, - деп берекесі кеткен елді мінейді>> -дейді.
Келтірілген үзінді - осы ... ... ... ... да ақын ... қаққан мылжыңдардан безініп, төңірегіне қараса, бірі - сөз қуған, бірі - дау қуған, бірі - мал ... тек бас ... ... ... ... - ... ... - өтірік. Жөнге салып, ақыл ... ... бір ... жоқ. Әз ... ... адам ... ... бәрі - сыпыра батыр, сыпыра қу. деген, қолдан келер дәрмен жоқ деп, мынадай сұрқия ... ... ... Олай ... ... бұл шумақты да ақынның айтпақ ойын түгел ашып көрсететіндіктен алған. Абай , , , , т.б. ... ... ... ... танылды. Осы өлеңдерінде қазақтың жағымпаз, қу, бұзақы ... ... ... ... екі ... ... ... жасап, сол топқа батыл қарсы шыққан. Қошке Кемеңгерұлы Абайдың сатирасын сөз ету арқылы оның кім екенін, көздеген мақсатын, ... ... аша ... ... ... бейнесі осы саладағы өлеңдері арқылы айқындала түсетіндігіне кәміл сенгендіктен де осылай етті.
Сонымен қатар жастар үлгі тұтар, ғибрат алар деген ниетпен Абай ... ... да ... ... ... осы алуандас өлеңдерінің ішінен өлеңіне талдау жасады.
, -
деп, ... орыс ... ... ... ... атақ, шен іздегендерін, оязға жағынып, кісіліктен айырылғандарын мінейді - деп ... біз ... ... шумақтарына үңіліп көрелік. Бұл шумақтарды не үшін алды екен?
Абай:
, -
деп келіп, оларға көңілі өсіп, көзі тойғандай ... ... ... айтпағы арыда жатыр. Сол жастардың көбі терең ғылым, терең ой ... оқып ... жоқ ... Бұл өлеңде Абай Салтыков-Щедрин мен Толстой есімдерін олар ұлы жазушылар болғандықтан ғана ... ұлы ... ұлы ... өз ... ұлы ... ... да ауызға алып отыр. Өйткені ұлы суреткер болу екінің бірінің қолынан келе ... Абай ... ... ұлы ... осындай асыл қасиеттерін үлгі етіп ұсынады. Осылай мінеп келіп, жастарға дұрыс жол ... Ол - ... ... Өз бетінше білімді болсаң ғана адамсың деген ғибрат айтады. Ақын жастарды ғылым-білімге шақырудан жалықпайды. Сол себептен ... ... ... Кемеңгерұлының Абайды тілге тиек еткен келесі еңбегі - (1926, І. ХІІ) мақаласы. Сөз басында Сәбит Мұқановтың адасуларына ... ... ... ... ... ақын ... ... Мағжан шығармаларына жазған алғы сөзінде.
Мағжанның махаббат лирикасына жазылған өлеңдері өзінің көркемдіқ сыршыл нәзік кестесімен алдына жан салғызбайтыны белгілі. Сондықтан ... ... ... ... ... оқып отырсақ-та, ойымызға Мағжанның жыр кестесі өзінен-өзі оралығы, қай ақынды болса да ... ... ... ... ... Мағжанның замандасы Қошке өлеңінде жастық жалыннан Мағжандай ... ... ... ... ... тырысқан:

Бұл өлең түрі жағынан Абайдың өрнегімен жазылған, аралас буынды өлеңдердің бір түрі, ол - аралас буынды ... жаңа түр ... ... Олай болса, осы үлгіде жазылған де аралас буынды, егіз ұйқас болып табылады. Өлең 8 тармақты шумақтан тұрады. ... ... ішкі ... нәзік түйсіктерін шынайы көрсетеді.
Абайдың түрін сол кезде Мағжан , , , , т.б. өлеңдерімен байытып, оны ары ... жаңа ... ... ... Мағжанмен қатар Сәбит Дөнентаевтьщ , Ахмет Байтұрсыновтың , ... де ... ... бір топ ... ... ... жатады. өлеңі - сүйген жары Зәйра қайтыс болғанда ауыр қайғыдан туған өлең.
... ... ... ... ... Алматы абақтысында жазған сағыныш өлеңдері жазықсыз жапа шеккен ақынның ішкі жан дүниесін анық танытады. өлеңіндегі сол тұстағы ауыр ... деп ... өзі ... сөз ... ... ... ... икемді, айтпағын түйіп айтатын ақын екенін көрсетеді. Сондай-ақ ақынның осы тұста ... , , , ... ... өлеңдерінен ақынның қатты қынжылуын ашық көреміз. Ол бірде деп ... енді ... елде ... жары мен үш ... ... аманат етіп тапсырады. Ақын бірде:
-
деп анасын жұбатса, енді ... ... ... ... ... ... ... деп, өмірге деген құштарлығын танытады. Ақын абақтыда аштық жариялап жатқанда ... ... ... ... Тар ... жатып сәлемін өлеңмен жазған Қошке өзінің жан тебіреністен туған ойын дәстүрлі төрт тармақты, II буынды қара өлең ... ... ... ... оқып ... оның ... поэзия жанрының: махаббат, табиғат, көңіл-күй лирикаларына жазылғанына куә ... ... ... - шыншылдығы, көтерген жүгінің ауырлығы.
Қошке өлеңдері саусақпен санарлық тым аз. Бұған қарап оның халқының алдында ақындықты емес, азаматтықты ... ... ... ... үлкен жетістігінің бірі - аудармалары. Өткенімізге көз жүгіртсеқ аударманың қазақ әдебиетінде бастау алғанына ғасырдан астам ... ... ... ... ұлы ... Абай - ... ... да, аудармасының да қалыптасуына себепкер. М.Әуезов айтқандай: [32, 28].
Ал орыс классиктерінің ішінде шығармалары қазақ тіліне ең көп ... - ... Оның мол ... қай ... да ... биік ... аударылып келеді. Аудармаларды сөз етпегеннің өзінде Пушкин шығармаларының аударылуы жөнінде қаншама ... ... ... Осы тұрғыда әдебиетші ғалым С.Сейітов 1985 жылы ... ... ... ... ... Онда ... ... қазақ тіліне аударылуы тұтастай толық жан-жақты сөз болады.
Қазан төңкерісіне дейін-ақ А.С.Пушкиннің бірнеше шығармалары қазақ ... ... ... ... ... 1915 жылы ... Кемеңгерұлы атты өлеңін аударған болатын. Ал осы ... ... ... ... пен ... де аударған еді. Сол аудармаларды түпнұсқамен салыстырып көрсек деген ойдамыз.
Пушкин:
...
Кемеңгерұлы:
.
Жансүгіров:
Жан шөлінен шаршап тым,
Құла түзде қаңғырдым.
Сұрапылды ... ... ... [33, ... - орынды. дегендей ана сүті, әке қанымен сіңген әдеттен жастардың асып кете ... - ... ... ... наз ... Бұл - табиғи заңдылық. Әкеге тіке қарап, алдынан көлденең өтпейтін қазақ қыздарына әкесінің ... ... ... келу - оңай ... ... Бірақ, қыздың жігіттерді байлатпай, мені байлаңдар деп, атып шығуы - көргенсіздігі емес, махабаттың тылсым күшіне ... тұра ... ... ... ... Бұл ... де ... жетістігі.
Кемеңгерұлының әңгімесіне де әйел өмірі арқау болған, Қарашаш Дүрия, Назиқалар сияқты бас бостандығы үшін күресе алмайды. Ол да Қамар, ... ... ... ... ... сөзге, дауда қалдырғысы келмейді. деп шешеді де, сүйгенімен уәделі күні қаша алмай қалады.
Ай артынан ай өтіп, жыл артынан жыл ... ... ... ... ... ... өтіп ... кезде Қарашаш: деп, қайғы жеумен болды. Қарашашты өмір таңы, бақыт шамы сөңген соң, аюдай ене мен жаман күйеуден ... жеп қара ... ... ... ... ... қара ... оны қара көрге де алып тынды.
де психологиялық толғаумен жазылған. Онда да әйелдердің осындай қайғылы өмірі сөз болады.
Қошке тіршілік ... да ... ... Оның әңгімесіңде сол кездегі қазақ елінің ауыр тұрмысын баяндай келіп, отаршыл империяның шектен шыққан қорлық-мазағын, өркөкірек ожарлығын айқын суреттеп ... ... ... ... ... ... атын үркіткені үшін урядниктен жазықсыз таяқ жеген бейшара ... ... ... тарих қойнауында қалған ащы ақиқаттардың бір дерегін алдымызға тартпай ма?

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Терминтанудың тарихы тереңде9 бет
Қошке Кемеңгерұлы10 бет
Қазақстан Республикасының ұлттық құқығы мен халықаралық құқықтың арақатынасы (басымдылықтың қалыптасу мәселелерi)278 бет
Бөлтіріктің «Ел жарыла көшкенде » дастаны4 бет
"Макроэкономикалық көрсеткіштер"4 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде «қазақ әдебиеті» пәнін оқыту мәселелері5 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь