Ысқақ Дүйсенбаев - фольклортанушы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1 Ысқақ Дүйсенбаевтың фольклортану саласындағы
еңбектері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.1 Ғалымның алғашқы зерттеулері және сол тұстағы
қоғамдық.саяси жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2.Ысқақ Дүйсенбаев . фольклор мәтінін зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
2 Лиро.эпос саласындағы зерттеулері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
2.1 «Қозы Көрпеш . Баян Сұлу» жырын зерттеуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43
2.2 «Қыз Жібек» жыры туралы зерттеулері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...74
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе

Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Көркем әдебиетті, оның мән-маңызы мен өзіне тән ерекшеліктерін, шығу тегін, қоғамдық қызметі мен әдеби-тарихи процестің заңдылықтарын зерттеуде жетпіс жылдық тарихы бар кеңес заманында қазақ әдебиеттанушылары, әдебиет тарихы мен әдеби сынға байланысты іргелі ғылыми еңбектер жазып, ұлттық әдебиеттану ғылымын дамытып өркендетуге үлкен еңбек сіңірді.
Қазақ әдебиеттану ғылымының ХХ ғасырдағы ең ірі жетістігі – алты кітаптан тұратын үш томдық «Қазақ әдебиетінің тарихында» (1960-1967) [1], [2], [3], [4], [5], [6] халық ауыз әдебиетінен бастап, жаңа сипат пен жаңа мазмұндағы қазақ кеңес әдебиетіне дейінгі кезеңдер социалистік әдістемелік принцип тұрғысынан жан-жақты зерттелді. 1968-1979 жылдар аралығында қазақ әдебиеттанушы-ғалымдарының алдыңғы, кейінгі талантты буын өкілдері бір кісідей атсалысқан осы ұжымдық іргелі ғылыми еңбек негізінде қазақ әдебиеті тарихының үш томы орыс тілінде жарық көруі республиканың ғылыми, мәдени өміріндегі елеулі оқиға болды. [7], [8], [9]. Себебі, қажырлы еңбек нәтижесінде қазақ әдебиетінің бірнеше ғасырды қамтыған тарихы сол кездегі алып империя – Кеңес Одағы құрамындағы он бес одақтас республикаға, қазіргі он бес тәуелсіз мемлекетке танылып, миллиондаған оқырман қолына тиді.
1960-1970 жылдары қазақ әдебиеті тарихының жеке кезеңдері мен көкейкесті мәселелеріне, проза мен поэзияның көрнекті өкілдерінің шығармашылығына байланысты тыңнан жазылған әдебиеттанушылық еңбектер жарық көрді. Осы кезеңде академик-жазушы М.Әуезов қалаған абайтану ілімі ұлттық әдебиеттану ғылымының жетекші саласы ретінде орнығып, Абайдың ақындық шеберлігі мен талант қырларын тереңдеп ашқан көптеген тың ғылыми зерттеулер жазылды. 1970 жылдары әуезовтану ғылымы да қалыптасып, өзіндік өрнегімен дами бастады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Диплом жұмысының нысаны болып отырған әдебиет тарихын, фольклор, текстология мәселелерін зерттеген ғалым Ы.Т.Дүйсенбаев еңбектерін ұлттық әдебиеттану, фольклортану ғылымдарымен тығыз байланыста қарастырудың қажеттілігі бүгінгі таңда күмән туғызбайды. Өйткені, ғалым туралы Ә.Дербісәлин, М.Жармахамедұлы сияқты әдебиет зерттеушілерінің ертеректе жазылған мақалалары мен оның ғылыми еңбектеріне арналған рецензияларды Ы.Дүйсенбаевтың ғылыми мұрасын толық әрі әділ бағалау үшін, қазіргі ғылым талабына сәйкес талдау үшін жеткіліксіз.Рас,әдебиет тарихы, фольклор, абайтану мен әуезовтануға байланысты және текстологияға арналған зерттеулер мен монграфияларда ғалым есімі аталып, оның еңбектеріне сілтеме жасалады, кейде Ы.Дүйсенбаевтың салиқалы пікіріне өзіндік талдау жасаған тұстар да бар. [10], [11],[12],[13],[14],[15]. Алайда Ы.Т.Дүйсенбаев туралы арнайы монографиялық түрде жазылған жұмыс жоқ, оның еңбектріне салиқалы түрде ғылыми талдау жасалған емес. Сондықтан ғалымның фольклортанушылық еңбегі алғаш рет дипломдық жұмыс деңгейінде қарастырылып отырғандығын айта кеткеніміз жөн.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің мақсаты – көрнекті фольклортанушы–ғалым, Қазақстан ғылым академиясының корреспондент–мүшесі Ы.Дүйсенбаевтың қазақ фольклортану ғылымына байланысты ғылыми еңбектерін жүйелеу, сараптап және талдау негізінде оның осы қазақ филологиясына қосқан үлесін, өзіндік ғылыми ұстанымдары мен көзқарасын және бүгінгі әдебиеттану үшін маңызын анықтау.
Осы мақсаттан туындайтын міндеттер төмендегідей:
– Ы.Т.Дүйсенбаевтың фольклорлық шығармаларды зерттеу әдістерін ашып көрсету;
– Ғалымның қазақ эпосын жариялау мен зерттеу принциптерін талдау;
– Ғалымның текстологиялық ізденістерін қазіргі ғылым биігінен пайымдау.
Зерттеудің дерек көздері. Диплом жұмысында Ы.Т.Дүйсенбаевтың монографиялық еңбектері мен зерттеулері, «Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев» атты биобиблографиялық көрсеткіш пен Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік архивінің материалдары, Қазақстан Республикасы Білім және ғылыи министірлігінің Орталық ғылыми кітапханасының әдеби, қолжазба материалдары пайдаланылды.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері. жұмысында қазақ фольклоры мен әдебиет тарихын зерттеуші ғалымдардың теориялық, әдіснамалық еңбектері пайдаланылды. Дипломды жазу барысында фольклор, әдебиет тарихы мен сыны, текстология мәселелеріне байланысты іргелі зерттеу еңбектер башылыққа алынды. Мәселен, М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев, С.Мұқанов, З.Ахметов, Н.Смирнова, Ы.Дүйсенбаев, Ә.Дербісәлин, Ш.Сәтбаева, Х.Сүйіншалиев, М.Бөжеев, С.Қирабаев, Ш.Елеукенов, Р.Бердібаев, М.Жармұхамедұлы С.Қасқабасов, және т.б. ғалымдардың қазақ эпосы мен әдебиеті туралы ой-пікірлері мен тұжырымдары еңбекке негіз болды.
Зерттеудің нысаны және деректемелік негізі. Ғылыми жұмыста Ы.Т.Дүйсенбаевтың қазақ эпосының қалыптасуы, ғашықтық жырлар жайындағы зерттеу еңбектері, ғылыми басылымдарда жарияланған мақалалары, сондай-ақ ол жариялаған жинақтар мен түсініктемелер зерттеу нысаны ретінде алынады.
Зерттеу әдістері. Зерттеу әдістері мен тәсілдері жұмыстың алдына қойған мақсаты мен міндеттеріне байланысты айқындалды. Ы.Т.Дүйсенбаевтың ғылыми мұрасын зерттеу барысында жүйелі-кешенді, нақты талдау, жинақтау, қорыту, тарихи-салыстырмалы әдістер қолданды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. 1-кітап. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Жалпы редакциясын басқарған М.Әуезов. – Алматы: Қазақ ССР Ғылымакадбас, 1960. – 740 б.
2 Қазақ әдебиетінің тарихы.Т.1. 2-кітап. Қазақ халқының ауыз әдебиеті: Совет дәуірі. Жалпы редакциясын басқарған М.Қаратаев. – Алматы: Қазақ ССР Ғылымакадбас, 1964. – 695 б.
3 Қазақ әдебиетінің тарихы.Т.2. 1-кітап. ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. Жалпы редакциясын басқарған Қ.Жұмалиев. – Алматы: Қазақ ССР Ғылымакадбас, 1961. – 581 б.
4 Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.2. 2-кітап. ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. Жалпы редакциясын басқарған Т.Дүйсенбаев. – Алматы: Ғылым, 1965. – 523 б.
5 Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.3. 1-кітап. Қазақ совет әдебиетінің тарихы. Жалпы редакциясын басқарған М.Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1967. – 643 б.
6 Қазақ әдебиетінің тарихы. 3 томдық. Т.3. 2-кітап. Қазақ совет әдебиетінің тарихы. Жалпы редакциясын басқарған М.Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1967. – 663 б.
7 История казахской литературы в 3-х томах. Т.1. Казахский фольклор. Под ред. Н.С.Смирновой. – Алматы: Наука, 1968. – 450 с.
8 История казахской литературы в 3-х томах. Т.2. Дореволюционная казахская литература. Под ред. И.Т.Дюсембаева. –Алматы: Наука, 1979. –338 с.
9 История казахской литературы в 3-х томах. Т.3. Казахская советская литература. Под ред. М.Каратаева. – Алматы: Наука, 1971. – 798 с.
10 Мұқатаева Қ. Ы.Дүйсенбаев – әдебиет тарихшысы //Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. 2003. №6. – Б.96-100.
11 Мұқатаева Қ. Ы.Дүйсенбаев – лиро-эпосты зерттеуші //Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі мен Ұлттық ғылым академиясының Хабаралары. 2004. №3. – Б.104-108.
12 Мұқатаева Қ. Ы.Дүйсенбаев – текстолог-ғалым //Есмағанбет Ысмайылов және қазақ әдебиеттану ғылымы: Республикалық ғылыми конференция материалдары және мақалалар мен естеліктер. – Алматы, 2004. –Б.65-68
13 Мұқатаева Қ. Ы.Дүйсенбаев – М.Әуезов мұрасын насихаттаушы //II Әуезов оқулары: Жас ғалымдардың II халықаралық ғылыми-теориялық конференциясының материалдары. – Алматы, 2004. – Б.70-74.
14 Мұқатаева Қ. Абай шығармаларының мәтіні туралы (Ы.Дүйсенбаев зерттеулері) //Қазақ тілі мен әдебиеті. 2004. –Б.68-74
15 Мұқатаева Қ.Ы. Дүйсенбаев – Абай мәтінін зерттеуші //Қазақтың бас ақыны: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Дәуір, 2004. – Б.90-97.
16 Базарбаев М., Нарымбетов Ә. Ұлы Отан соғысы кезіндегі қазақ әдебиеті / Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІІ том. 1-кітап. – Алматы: Ғылым, 1967. – 235 б.
17 Жабаев Ж. Шығармаларының толық жинағы. – Алматы: ҚМКӘБ, 1946. – 737 б.
18 Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы саяси өрескел қателіктер // Әдебиет және искусство, 1947. № 2-83 б.
19 Қирабаев С. 41-56 жылдардағы қазақ әдебиеті /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. Т.8. – Алматы: Ғылым, 2004. –520 б.
20 Қазақ ауыз әдебиеті және халық ойындарындағы театр – драмалық элементтер //Известия Академии наук Казахской ССР. Серия искусствования. 1950. Вып.1. –С. 89-95.
21 Қазақ театр көркемөнері тууының алғашқы қадамдары // Қазақ ССР ҒА Хабарлары., 1950. Вып. 1. – Б. 40-50.
22 Дюсенбаев И.Т. Социально-бытовой эпос казахского народа. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Алма-Ата. Наука, 1955. –200 с.
23 Әуезов М. Жалпы театр өнері мен қазақ театры /Кітапта: Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы: Қазақ ССР Ғылымакадбас, 1962. – 428 б.
24 Муканов С. Истоки казахского народного театра (перевод с казахского М.Ивановича) //Литература и искусство Казахстана. 1941. № 1. –С.111-115.
25 Жұбанов А. Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы жөнінен /Кітапта: Жұбанов А. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966. – Б.307-321.
26 Әуезов М. Қазақ халқының эпосы мен фольклоры /Кітапта: М.Әуезов. Уақыт және әдебиет. – Алматы: Қазақ ССР Ғылымакадбас, 1962. – 428 б.
27 Қазақ театрының тарихы. –Алматы, Ғылым,1975. Т.1. –398 б.
28 Қазақ театрының тарихы. –Алматы, Ғылым,1975. Т.2. –431 б.
29 Дюсенбаев И.Т. О социально-бытовом эпосе (варианты «Козы Корпеш-Баян Сулу» /В кн. Труды отдела народного творчества. –Алма-Ата, 1955. Вып. 1. –С.43-60.
30 Әуезов М. Қозы Көрпеш – Баян Сұлу / Кітапта: Әр жылдар ойлары. – Алматы: ҚМКӘБ, 1959. – 555 б.
31 Әуезов М. Ертегілер. – Алматы: Қазақ ССР Ғылымакадбас, 1957. – 79 б.
32 Әуезов М. Ертегілер. /Кітапта: Әр жылдар ойлары. –Алматы: Қазақ ССР Ғылымакадбас, 1959. –555 б.
33 Ғұмарова М. Ш.Ш.Уәлиханов жинаған «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» нұсқасының тексті жайлы /Кітапта: Қазақ фольклоры мен әдебиет шығармаларының текстологиялық зерттелуі. – Алматы, 1983. – Б.113-128.
34 «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу». (Жолдасбеков М., Қасқабасов С.) – Астана: Фолиант, 2002. – 692 б.
35 Қазақ халқының әдеби-поэзиялық және музыка мұрасын зерттеудің, сын тұрғысынан қарап пайдаланудың жайы және оларды жақсарту шаралары //Қазақ әдебиеті. 1957, 26 июль. №30 (34).
36 Қозы Көрпеш-Баян Сұлу. Баспаға дайындаған, соңғы сөзі мен түсініктерін жазған филол.ғ.к. Ы.Т.Дүйсенбаев. – Алматы: Қазақ ССР Ғылымакадбас, 1957. – 138 б.
37 Дүйсенбаев Ы.Т. «Айман-Шолпан» жыры жайында /кітапта: Айман-Шолпан. – Алматы: ҚМКӘБ, 1957. – 45 б.
38 Қозы Көрпеш – Баян Сұлу // Құрастырған, кіріспе мақала мен түсініктерден жазған филология ғылымдарының кандидаты. Ы.Дүйсенбаев – Алматы: ҚМКӘБ, 1959. –354 б.
39 Смирнова Н. Основные проблемы изучения фольклора /Кітапта: Әдеби мұра және оны зерттеу. – Алматы: ҚМКӘБ, 1961. –376 б.
40 Дүйсенбаев Ы.Т. Лиро-эпос жайында., Айман-Шолпан /Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. 1-кітап. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы: Ғылым, 1960. – 740 б.
41 Дүйсенбаев Ы.Т. Қазақтың лиро-эпосы. –Алматы: Жазушы, 1973. –150 б.
42 Қасқабасов С., Әзібаева Б. Ғашықтық дастандар /Кітапта: Бабалар сөзі. Жүз томдық. Т.17. – Астана: Фолиант, 2005. –368 б.
43 Дүйсенбаев Ы.Т. Эпос және ақындар мұрасы. – Алматы: Ғылым, 1987. –344 б.
44 Дүйсенбаев Ы.Т. Қозы Көрпеш-Баян Сұлу жырының нұсқалары туралы //Кітапта: Қозы Көрпеш-Баян Сұлу. – Алматы.: Ғылым, 1959. –352 б.
45 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. –272 б.
46 Ғұмарова М. Ш.Уалиханов жинаған Қозы Көрпеш-Баян Сұлу жыры нұсқасының тексті жайлы /Кітапта: Қозы Көрпеш-Баян Сұлу. – Астана: Фолиант, 2002. –692 б.
47 Каскабасов С. Колыбель искусства. – Алматы: Гылым, 1992. –С.365-368.
48 Әуезов М. Қозы Көрпеш-Баян Сұлу. /Кітапта: Жиырма томдық шығармалар жинағы. Т.17. – Алматы: Ғылым, 1985. –352 б..
49 Қозы Көрпеш-Баян қыз /Кітапта: Казахский фольклор в собрании Г.Н.Потанина. –Алма-Ата: Наука, 1972. –382 с.
50 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. – Алматы: Ғылым, 1985. –368 б.
51 Дюсенбаев И.Т. Социально-бытовой эпос казахского народа (очерк) Автореферат дисс. на соиск. ученой степени кандидата филол. наук. – Алма-Ата, 1955. –200 с.
52 Қасқабасов С. Жаназық. – Астана: Аударма, 2002. – 580 б.
53 Әуезов М. Қозы Көрпеш-Баян Сұлу /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. Бірінші кітап. – Алматы: Ғылым, 1960. – 737 б.
54 Әуезов М. Қыз Жібек /Әдебиет тарихы. Екінші басылуы. – Алматы: Ғылым, 1991. – 781 б.
55 Әуезов М. Қыз Жібек /Кітапта: Қазақ әдебитінің тарихы. Т.1. Фольклор. – Алматы. Ғылым, 1948. –439 б.
56 Қыз Жібек. Редакциясын басқарғандар М.О.Әуезов және Н.С.Смирнова Алматы: Ғылым, 1963. – 337 б.
57 Әуезов М. Қыз Жібек /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. 1-кітап. – Алматы: Ғылым, 1960. –740 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.................................................................................................6
1 Ысқақ Дүйсенбаевтың фольклортану саласындағы
еңбектері..............................................................................................9
+ Ғалымның алғашқы зерттеулері және сол тұстағы
қоғамдық-саяси жағдай ...............................................................................9
1.2.Ысқақ ... - ... ... зерттеуші....................................28
2 Лиро-эпос саласындағы зерттеулері.......................................................37
2.1 жырын зерттеуі......................................43
2.2 жыры ... ... ... ... ... жұмысының жалпы сипаттамасы. Көркем әдебиетті, оның мән-маңызы мен өзіне тән ерекшеліктерін, шығу тегін, қоғамдық қызметі мен ... ... ... ... ... ... тарихы бар кеңес заманында қазақ әдебиеттанушылары, әдебиет ... мен ... ... ... іргелі ғылыми еңбектер жазып, ұлттық әдебиеттану ғылымын дамытып өркендетуге үлкен еңбек сіңірді.
Қазақ әдебиеттану ғылымының ХХ ғасырдағы ең ірі ... - алты ... ... үш ... (1960-1967) [1], [2], [3], [4], [5], [6] халық ауыз әдебиетінен бастап, жаңа сипат пен жаңа мазмұндағы қазақ кеңес әдебиетіне ... ... ... ... ... тұрғысынан жан-жақты зерттелді. 1968-1979 жылдар аралығында қазақ әдебиеттанушы-ғалымдарының алдыңғы, кейінгі талантты буын өкілдері бір ... ... осы ... іргелі ғылыми еңбек негізінде қазақ әдебиеті тарихының үш томы орыс тілінде жарық көруі республиканың ғылыми, мәдени ... ... ... ... [7], [8], [9]. ... ... ... нәтижесінде қазақ әдебиетінің бірнеше ғасырды қамтыған тарихы сол кездегі алып империя - Кеңес ... ... он бес ... ... ... он бес ... мемлекетке танылып, миллиондаған оқырман қолына тиді.
1960-1970 жылдары қазақ әдебиеті тарихының жеке ... мен ... ... проза мен поэзияның көрнекті өкілдерінің шығармашылығына байланысты тыңнан жазылған әдебиеттанушылық еңбектер жарық ... Осы ... ... ... ... ... ілімі ұлттық әдебиеттану ғылымының жетекші саласы ретінде орнығып, Абайдың ақындық шеберлігі мен ... ... ... ... көптеген тың ғылыми зерттеулер жазылды. 1970 жылдары ... ... да ... ... ... дами ... ... қазақ әдебиеттану ғылымымен бір қанатта ұлттық фольклортану ғылымы да қарыштап дамыды. Қазақ халық ауыз әдебиеті туралы, оның түрлі жанрлары ... ... ... тұрғыдағы іргелі зерттеу еңбектер жарияланды.
Ұлттық әдебиеттану мен фольклортану ғылымының одақтық және әлемдік деңгейде танылуына көрнекті ... ... ... ... ... ... ғылымының докторы, профессор Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев (1910-1976) қомақты үлес қосты. Ол өзінің бүкіл саналы өмірін туған әдебиетіміздің ... ... ... оның ғасырлар бойғы даму, қалыптасу, кемелдену кезеңдерін ашып зерделеуге айтарлықтай үлес қосты. Бұл игі істе ол ... ірі ... ... ... ... М.Қаратаев, М.Базарбаев, Н.Смирнова секілді зерттеушілермен бірге жемісті еңбек етті. Алайда ғалымның сан салалы ғылыми еңбектері әлі күнге ... ... ... өз ... ала ... жоқ. Сол себепті ғалымның өмірі мен шығармашылығы арнайы зерттеудің мәні зор.Осыған орай, ең алдымен оның ... ... мен оқып ... ... ... өмір кезеңдеріне зер салған жөн.
Ы.Дүйсенбаев 1910 жылдың 14 қазанында ... ... ... Омбы облысының Таврия ауданындағы ауылында дүниеге келіп, алғаш сондағы мектепте оқып сауатын ашады. Ол 1926 жыл мен 1939 жыл ... ... ... ... ... ... ... Омбы қаласындағы рабфактың дайындық бөлімінде, Қазақтың Мемлекеттік университетінің дайындық курсында, Москваның геология-барлау институтында оқиды. 1939 жылы ССРО Жазушылар Одағының ... ... ... Әдебиет институтын бітіріп, 1942 жылға дейін Қазақтың Мемлекеттік Әдебиет баспасында ... ... ССРО ... ... ... филиалында кіші, аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі ... ... ... ... ... ... қатарында соғысқа қатысады, , ордендері және ... ... 1946 жыл мен 1976 ... қарашасының 21-дейін Қазақ ССР Ғылым академиясы М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер ... ... ... ... меңгерушісі болып істеді. 1955 жылы (орыс тілінде, ғылыми жетекшісі Н.С.Смирнова) кандидаттық диссертация, ал 1967 жылы ... ... ... диссертация қорғады. 1971 жылы Қазақ ССР Ғылым ... 25 ... ... орай ... ... ... атақ ... саналы өмірін туған халқының фольклоры мен әдебиетін зерттеуге арнаған Ы.Т.Дүйсенбаев ... сөзі мен ... бар ... ... (22,75 б.т. 1959 ж.) (4,1 б.т. 1967), (11,3 б.т. ... (8,5 б.т. 1973 ж.), (9,1 б.т. 1974 ж.), (2,5 б.т. 1957 ж., ... ... (16 б.т. 1987 ж.) атты көлемді ... тыс, алты ... ... орысша) жеке тараулар жазды. Сол дәуір әдебиетіне ... ... мен ... ... әр ... мақалалар жазып жариялады. Сондай-ақ сан түрлі газет-журналдарда да әдебиет тарихы мәселеріне арнап бас-аяғы 60-қа тарта зерттеу еңбектері басылып жарық көрді. ... тыс ол ұлы ... ... ... шығармалар жинағын (1967, 1977) дайындауға басшылық жасап, көлемді де мәнді алғы сөздер ... , (1957 ж.) ... алғы сөз ... ... түсінік пен текстологиялық жұмыстар жүргізуге басшылық етті.Зерттеушінің әр кездегі конференциялар мен әдебиет тарихына арналған алқалы мәжілістерде жасаған ғылыми баяндамаларының өзі сан ... ... ... ... , ... ... мен ... да эпос туындыларын саралаған іргелі монографиялық еңбектерімен фольклортану ғылымында өзіндік орнын қалдырды. Әдебиет тарихын зерттеуге де белсене қатысып, үш ... ... ... бірі ... Жаңа ... абайтану ғылымына да үлесін қосып, абайтанушылық еңбектерімен көрінді. Ұстазы әрі қаламдас досы М.Әуезов туралы да зерттеулер жазып, әуезовтану ... ... ... ... ... ... әдебиеттанушы-ғалымдар туралы диссертациялар жазылғанымен Ы.Дүйсенбаевтың ғылыми мұрасы әлі жеке зерттеу нысаны ретінде, арнайы қарастырылған емес.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ... С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев сынды ғалымдармен қатар өзі қатарлы әдебиет зерттеуші ғалымдармен бір ... ... ... ... ... ... ... қалған ғылыми мұрасын сала-сала бойынша саралаудың маңызы зор. Қазақ әдебиеттанушыларының ұзақ жыл тер төккен қажырлы еңбегі нәтижесінде жарық ... үш ... ... ... екінші кітаптары Ы.Т.Дүйсенбаевтың тікелей басшылығымен дайындалды, өзі де осы томдарға жеке тараулар жазды. ... ... ... ... ... соңы мен ХХ ... бас кезі аралығындағы күрделі дәуіріне ғылыми тұрғыда талдау жасалып, осы кезеңдерде өмір ... ... ... ... әділ ... көп күш-жігерін жұмсады. ақындары ретінде бір жақты бағаланған Дулат, Шортанбай сияқты ақындық поэзияның ірі ... ... ... ерекшеліктері мен халықтық сипатына байланысты өзіндік зерттеу принципін ұстанды, олардың көркем сөз тарихында алар орнын анықтауға күш салды.
Білгір ... ... ... фольклортанушы ретінде де танылып, жырының алғашқы ғылыми басылымын дайындап, алғы сөзі мен түсініктерін жазды, қыруар текстологиялық жұмыстар ... Ол ... ... ... ... Бернияз ақындардың шығармаларын жариялап зерттеу ісінде ерекше ... ... ... ... ... ... көп еңбек сіңірді.
Әдебиеттанушы, фольклортанушы және мәтінтанушы ғалымның ... ... ... ... ... тәуелсіздік талаптары биігінен қарап бағалаудың мезгілі жетті. Қазақ әдебиетін зерттеудің қай саласында болсын жемісті ... ... ... ... ... ... ... үшін ғибраты мол. Сол себепті Ы.Дүйсенбаевтың әдебиет тарихы мен ... ... ... ... қосқан үлесін қамтыған жеке диссертациялық еңбек жазу тақырыптың өзектілігін аңғартады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Диплом жұмысының нысаны болып ... ... ... ... ... ... зерттеген ғалым Ы.Т.Дүйсенбаев еңбектерін ұлттық әдебиеттану, фольклортану ... ... ... қарастырудың қажеттілігі бүгінгі таңда күмән туғызбайды. Өйткені, ғалым туралы Ә.Дербісәлин, М.Жармахамедұлы сияқты әдебиет зерттеушілерінің ертеректе жазылған мақалалары мен оның ... ... ... ... Ы.Дүйсенбаевтың ғылыми мұрасын толық әрі әділ бағалау үшін, қазіргі ғылым талабына сәйкес талдау үшін ... ... ... ... мен әуезовтануға байланысты және текстологияға арналған зерттеулер мен монграфияларда ғалым есімі аталып, оның еңбектеріне сілтеме жасалады, кейде Ы.Дүйсенбаевтың ... ... ... ... ... ... да бар. [10], [11],[12],[13],[14],[15]. Алайда Ы.Т.Дүйсенбаев туралы арнайы монографиялық түрде жазылған жұмыс жоқ, оның ... ... ... ... ... жасалған емес. Сондықтан ғалымның фольклортанушылық еңбегі алғаш рет дипломдық жұмыс деңгейінде қарастырылып отырғандығын айта ... ... ... мен ... Зерттеудің мақсаты - көрнекті фольклортанушы - ... ... ... академиясының корреспондент - мүшесі Ы.Дүйсенбаевтың қазақ фольклортану ғылымына байланысты ғылыми еңбектерін жүйелеу, сараптап және ... ... оның осы ... ... қосқан үлесін, өзіндік ғылыми ұстанымдары мен көзқарасын және бүгінгі әдебиеттану үшін маңызын ... ... ... міндеттер төмендегідей:
* Ы.Т.Дүйсенбаевтың фольклорлық шығармаларды зерттеу ... ашып ... ... ... ... жариялау мен зерттеу принциптерін талдау;
- Ғалымның текстологиялық ізденістерін қазіргі ғылым биігінен пайымдау.
Зерттеудің дерек көздері. Диплом жұмысында ... ... ... мен ... атты ... ... пен Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік архивінің материалдары, ... ... ... және ... ... Орталық ғылыми кітапханасының әдеби, қолжазба материалдары пайдаланылды.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері. ... ... ... мен ... ... зерттеуші ғалымдардың теориялық, әдіснамалық еңбектері пайдаланылды. Дипломды жазу барысында фольклор, әдебиет тарихы мен сыны, текстология мәселелеріне байланысты іргелі зерттеу еңбектер ... ... ... ... Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев, С.Мұқанов, З.Ахметов, Н.Смирнова, Ы.Дүйсенбаев, Ә.Дербісәлин, Ш.Сәтбаева, ... ... ... ... ... М.Жармұхамедұлы С.Қасқабасов, және т.б. ғалымдардың қазақ эпосы мен әдебиеті туралы ой-пікірлері мен тұжырымдары еңбекке негіз болды.
Зерттеудің ... және ... ... ... ... ... қазақ эпосының қалыптасуы, ғашықтық жырлар жайындағы зерттеу еңбектері, ғылыми басылымдарда жарияланған мақалалары, сондай-ақ ол жариялаған жинақтар мен түсініктемелер зерттеу ... ... ... ... ... ... мен ... жұмыстың алдына қойған мақсаты мен міндеттеріне байланысты айқындалды. Ы.Т.Дүйсенбаевтың ... ... ... ... ... ... ... жинақтау, қорыту, тарихи-салыстырмалы әдістер қолданды.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... ... ... мен лиро-эпос туралы іргелі зерттеулер жазып қалдырған Ы.Т.Дүйсенбаеттың фольклортану, ... және ... ... ... ... жұмыстың негізгі қорытындыларын жалпы білім беретін мектептерде, жоғары оқу орындарының филология факультеттерінің ... ... ... материал ретінде пайдалануға болады.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланған әдебиеттер тізімі берілді.
1 ... ... ... саласындағы еңбектері
1.1 Ғалымның алғашқы зерттеулері және сол тұстағы қоғамдық-саяси жағдай
Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаевтың үлкен ... ... шағы - 1950 ... тұсы еді. Бұл кезеңде бүкіл Кеңестер Одағында өте күрделі де қайшылықты ахуал қалыптасқан болатын.Ұлы Отан соғысының зардабын жою жолындағы ... ... ... ... келтіру, қираған қалаларды қайта тұрғызу - халық басына орасан салмақ ... ... ... ... ... ... ... да проблемалар қосылып, қоғамдық ой-сананың прогрессивті дамуына біршама тұсау болды.
Ұлы Отан соғысының қиын-қыстау кезеңдерінде Компартия 1935-1940 жылдардағы саясатын, ... ... қан ... соғысып жатқан жауынгерлердің рухын көтеру үшін бірінші кезекте орыс халқының бұрынғы ... ... ... ... ... ... сияқты қолбасшыларын, орыс былинасында жырланған Муромец, Попович, Никитич тәрізді батырларын еске алып, майдангерлерді солардан үлгі алуға шақырды, ... рухы ... ... Осы ... ... партия ұйымдары да қолданып, өз халықтарының ертеде жасаған қаһармандарын еске алып, солар туралы өлең-жыр жаздырып, майданда жүрген жерлестеріне хат ... Ел де бұл ... қызу ... ... ... жазушылар, ғалымдар болып, өз батырларын үлгі етіп, солардың аруағы қолдасын деп ... ... ... ... Сөйтіп, қазақ ақын-жазушылары, зиялылары Едігені, Абылайды, Кенесарыны т.б. елін, жерін қорғаған ұлы тұлғалардың ... ... ... ... істерін өлең-жырға қосып жатты, олар қазақтың ғана емес, ... ... да ... ... ... ... да ... рухын көтеруге, жауға қарсы қорықпай соғысуға шақырды [16, 235]. Мәселен, бір ғана Жамбылдың , , деген өлеңдерін атауға ... ... да, ... да, ... да қайраткерлердің майдангерлерге арнаған хаттары солдаттарға игі ықпал жасап, олар ... ... ... шайқасып жатқанын, қалай соғысып жүргендерін баяндап, тылға хат жазғаны белгілі. Әйгілі атты ... ... 1943 ... хаты - ... ... ... [17, 497-501].
Алайда, бұрынғы өткен батырлар мен қайраткерлерді дәріптеу ұзаққа бармады. ... ... ... ... жеңіспен аяқталғаннан кейін ресми саясат пен идеологиялық жұмыс басқа ... ... Ұлы ... ... ... ... ең ... ауыртпалығын ұлы орыс халқы көтерді деп орыс елін ... ... ... ... ұлт саясаты мүлде өзгерді, орыстану ісі қолға алынды. Ол алдымен орыс жұртын мақтап шовинизмді күшейту арқылы, содан соң басқа ... ... ... іске аса ... Бұл саясаттың алғашқы көрінісі ВКП(б)-ның татар обкомы туралы 1944 ... ... ... ... Онда спектаклі үлкен сынға ұшырап, Алтын Орда мемлекеті ... ... ... ... мен ... халықтар достығына өте зиянды деп бағаланды. Бұл сол шақтағы идеологияның бір бағытының, яғни, ... ... ... ... ... зиялы қайраткерлерін жою тәсілінің қолданылуы еді. Бұл бағыттың мақсаты - орыстан басқа ұлттың қоғамдық ойын шектеу, сөйтіп ... ... ... Ал, ... ... - ... қарсы күресу болатын. , журналдары туралы қаулы қабылданып, Ахметова, Зощенколар сынға ұшырады, солар арқылы жалпы адамзаттық руханиятты ... ... ... ... ... халқы үшін ең ауыр тигені- күресу науқаны еді. Соғыс біткен соң Компартия бұрынғы қаһармандарды ... ... ... деп ... ... ... тұрғыдан айыптап, қуғынға салды. Москвада қабылданған қаулылар негізінде республикаларда да қаулылар дүниеге келді. Сөйтіп, 1947 жылы 21 қаңтарда Қазақстан КП(б) ... ... ... ... ... ... Ол қаулыда: [18, 1-4] - ... ... ... ... ... фольклор мен әдебиет тарихын зерттеген ғалымдар, тарихи тақырыпқа жазған ақын-жазушылар, тарихшылар қудалауға ұшырады. Соның салдарынан Е.Бекмаханов, Б.Сүлейменов, ... ... ... сияқты тарихшы мен әдебиетші ғалымдар жау есебінде ұсталып, сотталды. Қ.Сәтбаев, ... ... ... І.Кеңесбаев, Ә.Марғұлан, Б.Кенжебаев, Ә.Қоңыратбаев, Т.Нұртазин, Ә.Мәметова қызметтерінен ... [19, ... ... ... ... Е.Ысмайылов орнынан алынып, партиядан шығарылды, кейін тұтқынға алынды. Мәдени мұраға сын көзімен қарамағаны, Шортанбай, Мұрат, Дулат, Нарманбет, Мәшһүр-Жүсіп, ... ... , ... мадақтағаны үшін көптеген ғалымдар мен әдебиетшілер сынға ұшырады. Бұл жағдай газетінің деген мақаласына ұласты. Онда ... ... ... ... деп ... тарихшы Е.Бекмахановтың көзқарасы сынға алынды. Көтеріліс Кенесары қозғалысын өз мансабы үшін күрескен монархистік қозғалыс деп жарияланды. Тарихшыларға қоса ... ... ... ... ... кінә ... Абай ... есебінде жоққа шығарылды. Мектеп оқулықтарындағы қателіктер туралы, Қазақстан Жазушылар одағындағы ұлтшылдық қателіктер туралы арнаулы қаулылар қабылданды. Осылардың нәтижесінде қазақтың ауыз ... ... көп ... ... деп жарияланып, оларды оқуға тыйым салынды. Батырлар мен эпос ... ... ... ... ... Қобыланды, Алпамыс - байдың балалары, байларды қорғаған батырлар, ... - бай ... Қыз ... - хан қызы ... ... ... бай ... кедейдің ішінен шыққан Қамбар батыр мен тазша бала жайлы ертегілер ғана ... деп ... Осы ... ... ... нәтижесінде Е.Ысмайыловпен бірге тарихшылар Е.Бекмаханов, Б.Сүлейменов, әдебиет зерттеушілер Қ.Жұмалиев, Қ.Мұхаметқанов тұтқынға алынып, ұзақ мерзімге сотталды. Қ.Сәтбаев Ғылым ... ... ... ... ... І.Кеңесбаев орнынан алынып, Қызылордаға жер аударылды. М. Әуезов Ғылым академиясы мен университеттегі профессорлық қызметінен қуылып, бой тасалап, Мәскеуге ... ... ... ... Ә.Марғұлан, Б.Кенжебаев, Т.Нұртазин, Ә.Мәметова, Ә.Қоңыратбаев жұмыстарынан босап ... ... ... ... > [41, 42] - деп, башқұрт нұсқасының жанрлық белгілері мен табиғатын аша түседі.
Ы.Дүйсенбаев өзіміздегі нұсқалардың (сөз ... ... - М.Қ.) саны мен ... ... түрлену ерекшеліктеріне назар аударып, бұлардың 16 нұсқадан (кейде жиырмаға жететінін) тұрады деп ... ... ... да, ал, ... 5-6 ... аспайды деп тұжырымдайды. Ы.Дүйсенбаевтың бұлай 5-6 нұсқа ғана деуінің себебі мынада: 1950-60 жылдары бүкіл кеңес фольклортануында эпостардың ... мен ... бар. ... саны аз, онда бір ... бірнеше варианты болады деп есептеген. Мәселен, жырының башқұрт, татар, алтай, қазақ версиялары бар, ал сол әр версияның ... ... ... ... бар деп ... Бұл ... әлі де ... жойған жоқ. Айталық, соңғы жылдардағы зерттеушілердің анықтауынша, қазақ версиясында 33 вариант, татар версиясында 28 ... бар ... мен ... ұғымдарды жоққа шығармай, біз, негізінен, бүгінгі үрдіске сай оларды, деп атадық. ... ... ол ... де ... ... өзі бөліп алған нұсқалардың аңыз бен тарихқа қатысы, олардың түр-мазмұны мен бірлігі, өзгеруі, өңделуі мен толықтыруларының ... ... ... ... ... ... жақындай түсетін ерекшеліктеріне мән береді. Осыған байланысты зерттеуші: - дей келіп, сол ... ... ... ... туралы: [41, 47] - деп жазады.
жырына жазба ... ... бір ... ... кезінде М.Әуезов, Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев атап көрсеткен болатын. Ы.Дүйсенбаев тіпті бұл айтылған ... тыс, бұл ... ... ... ... әсер-ықпалын да жоққа шығармайды. Осы мақсатқа орай ол ең көне саналатын Ғ.Дербісәлин ... (1834 ж.) мен ... ... (1841 ж.) өз ара ... ... ... мен қайталанбас ерекшеліктеріне кеңірек тоқталады. Осы нұсқаларға байланысты М.Әуезов атап өткендей: [48, ... ... ... (1876) мен А.Фролов жариялаған варианттардың бірліктерін атай отырып, бұлардың бір-бірін қайталайтынын да ескертеді. Қалай болғанда да Фролов тексі ең көне ... ... ... Ол ... ... жұрт ... көп орындалып, өңделіп ұштала қоймаған, тілінде көне сөздер сирек болса да ара-тұра ұшырасып ... Осы ... мына бір ... ашып ... жөн. ... ... ... кейінгі зерттеушілер (М.Ғұмарова, С.Қасқабасов, М.Жолдасбеков) деп дәлелдеп жүр. (Қараңыз: - [41, 89] деп жазады. Сөз жоқ, бұл ең ... ... ... жаңа буын ... мен ... болашағы үшін аса пайдалы, құнды пікір екені даусыз. жыры өзінің осындай халықтық, көркемдік сипаттарымен ... ... үлгі ... қала ... де ... Мұндай таза, мөлдір махаббат иелері Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу тұлғалары да ел ... ... ... туған халқымен бірге ғасырлардан ғасырға жасай беретіні де ешбір күмән туғызбайды.
Сөйтіп, ... сөз ... ... жырдың ең көркем, ең ұстамды алты нұсқасын негізге ала отырып, сол ... ... ... мен ... ... белгі-сипаттамаларын ғылыми дәлдікпен терең ашып талдаған. Сондағы басты кейіпкерлер мен ... ... ... қатар, олардың ішкі иірім, сезім-күйлеріне де мән бере ... ... ... ... ... талдау мен сипаттамалар жасаған. Мұның бәрі сол кездегі ғылыми ... ... ... ... де есте тұту ... жыры ... ... жырын арнайы сөз етіп талдаудан бұрын, сол жырдың бүгінгі сақталған нұсқаларының аздығына назар аударып, бұлай болуына оның кейінірек ... мен ... ... жетпей қалғанынан деп ой қорытады. Қолда бар екі нұсқаның бірін жырлаушы Мұсабай жырау болса, екіншісі әлденеше рет ... ... ... қожа ... екенін айта келіп, соңғы варианттың ерекшеліктеріне арнайы тоқталады, зерттеуге соны негіз етіп ... ... бұл ... ... жинақтайды. [41, 90] - дейді. Осыған орай зерттеуші Мұсабай жырау нұсқасының А.Е.Алекторовтың аталғанмен, осы күнге дейін ... ... ... ... тек кейінгі жылдары ғана Москва қаласындағы тарихи музей архивінен жырының 1887 жылы қағаз ... ... ... ... айта келіп, соны Мұсабай жыраудікі болса керек деген болжам жасайды. Ол мұнымен қанағаттанып қалмай, соңғы көп ... ... өз ... тағы бір ... ... ... ... айтсақ, халық ақыны Омар Шипин жас кезінде ... Әби ... ... ... алып жырын айтып жүріпті, бірақ ақын кейінірек бұл жырды үзбей айтып жүрмегендіктен көп жерлерін ұмытып қалған. Дегенмен зерттеуші ... ... ... үш ... үзіндіні келтіріп, соны өзге нұсқалардың да ел аузында жарыса айтылып келгеніне дерек ретінде ұсынған. Осы мақсатта Ы.Дүйсенбаев Ғ.Мүсіреповпен бірге ... өзі ... бір ... ... ... ұшырасатыны жөнінде айтады. Сөйтіп, зерттеуші ел аузында айтылып келген мазмұны өзгеше нұсқаның болғанын ашып дәйектейді. Бұдан тыс ... ... ... ақын ... тағы бір ... ... осы ... өзбектер дастанын аударғанын дәлелге келтіреді. Бұл әйгілі жырды Қасым Мырзалиевтің (1953), Әбілхайыр Дәнікеровтың (1954), Шапай Қалмағамбетовтың (1954), Ержан Рахметовтың (1958), ... ... (1959) ... ... алайда мазмұны жағынан бұлардың бәрінің де жырдың әйгілі нұсқаларын түгелдей қайталайтынына назар аударады. Осыған орай автор дастанының ең ... ең ... ... Қожа ... ... ... жөн санайды.
Шынында да, бұл жырдың өзгелерден шоқтығы биік, көркем дүние екені ешбір дау ... ... Бұл жыр ... ең ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Ы.Т. Дүйсенбаевтың ғылыми мұрасы201 бет
Қалиқан Ысқақов шығармалары81 бет
Ә.Қоңыратбаев - фольклортанушы67 бет
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
Мұрат Мөңкеұлы7 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев8 бет
Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні6 бет
Абай Құнанбаев4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь