Қазіргі қазақ поэзиясындағы формалық ізденістер

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
Тәуелсіздік жылдарындағы ұлттық поэзия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
Тәуелсіздік жылдардағы лириканың тақырыбы мен идеясы ... ... ... ... ... . 10
Қазіргі қазақ поэзиясындағы жас толқын үні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
Қазіргі қазақ ақындары шығармаларындағы дәстүр
мен жаңашылдық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
30
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 60
қалыптасқан үлкен бір саласы, өлең, жыр түрінде шығарылған әдеби шығармалар. Поэзия деген ұғым қазіргі кезде өлеңмен жазылған шығармаларды көркем прозадан, қара сөзбен жазылған әдеби шығармалардан ажырату үшін қолданылады. Бұған қарағанда поэзия мен прозаның шегі, айырмасы тек сырт белгісіне қарап анықталатын секілді көрінеді. Ал асылында поэзия мен көркем прозаның сапасында, ішкі сипатында өзіндік ерекшелік бар екені ешбір талассыз. Тұтас алып қарағанда поэзиялық шығармаға сезім-әсер байлығы ерекше тән болады да, ал прозалық шығармаларда баяндау, бейнелеу жағы басымырақ келеді. Оның үстінде поэзияның көркемдік формасындағы ерекшеліктер де жай ғана ұсақ сыртқы белгілер емес.
Поэзияның көркемдік сипатында, бейнелеу құралдарын қолдану тәсілдерінде, сөздің, тілдің ырғақтық, интонациялық байлығын пайдалануда көптеген елеулі өзгешеліктері бар. Поэзиялық шығармаларға, өлең-жырларға, дастан-поэмаларға айрықша тән қасиет – өмір құбылыстарын терең эмоцианалдық, сезімталдықпен қабылдап, соған сәйкес әсерлі, тартымды көркем етіп бейнелеу. Алайда поэзияда адамнын, ой-сезімі әдейі сырттай көркемделіп, сұлулап айтылады деу ағаттық болар еді. Көркемділік, бейнелілік әдебиеттегі, өнердің басқа салаларындағы офйлау жүйесіне, сезім дүниесіне тән өзгешелік. Көркемдік ойлау дегеніміз осы. Ой-сезімні, бейнелілігі шығарманың көркемдік түріндегі (формасындағы) әр алуан өзгешеліктердің тууына негіз болады.
Поэзия деген ұғым тарихи жағынан алғанда ерте қалыптасқан. Өйткені қай халықтың әдебиетін алсақ та, поэзия ерте заманнан бастап дамып-өркендеген. Халық әдебиетінде ертегі-аңыздар да қара сөз түрінде туғанмен поэзиямен жалғас-жақын болды. Ал көркем проза кейін қалыптасып, дамыды. Поэзия деген ұғым ақындық өнерге тән сипат-ерекшеліктерді кең көлемде тұтас алып қарастыру тұрғысынан құнды. Мысалы, Пушкин поэзиясы, Абай поэзиясы деген ұғымдар өте мол, бай әдебиеттік құбылысты таныта алады. Аталған ақындардың саналуан поэзиялық шығармаларындағы тұтастық сипат-белгілерді жүйелі түрде танып-білуге негіз бола алады. Сөйтіп, көркем әдебиетті поэзия мен көркем прозаға бөліп жіктеудің өзіндік орны, мәні бар. Сонымен қатар әдебиеттану ғылымында әдеби шығармаларды өмір құбылыстарын бейнелеу әдісіне, көркемдік тәсілдеріне қарай саралап, әр түрлі жанрларға бөлу көбірек орын алғанын атап айту қажет. Осы тұрғыдан әдеби шығармалар үш үлкен салаға бөлініп, лирикалық жанр, эпикалық жанр, драмалық жанр болып жіктеледі де, одан әрі лириканың жанрлық түрлері, мысалы, саяси-әлеуметтік лирика, көңіл күйі лирикасы, эпостык, жанрға жататын роман, повесть, әңгіме тағы сондай түрлер, драмалық жанрдың трагедия, комедия, драма сияқты түрлері ажыратылады. Бұл аталған нұсқалар
Пайдаланылған әдебиеттер тізім:

1. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет (Зерттеулер мен мақалалар). –Алматы: Ғылым, 2001. –448 б.
2. Тәжібаев Ә. Ғылыми еңбектер. Бес томдық шығармалар жинағы. ІV.Т. –Алматы: Жазушы, 1981. –760 б.
3. Егеубаев А. Сөз жүйесі (Сын мақалалар мен портреттер). –Алматы: Жазушы, 1985. –272 б.
4. Ахметов К. Әдебиеттануға кіріспе. –Алматы: Арко, 2004. –332 б.
5. Нұрбай Р. Ыстыбұлақ. –Алматы: Жалын, 2010. –93 б.
6. Сағынтай С. Жазу. –Алматы: Жалын, 2007. –89 б.
7. Сағынтай С. Фәни құс. –Алматы: Жалын, 2009. –140 б.
8. Мүбарак Б. Құсни хат. –Алматы: Жалын, 2019. –76 б.
9. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. –Астана: Елорда, 2000. –288 б.
10. Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ лирикасы. Жанрлық-стильдік мәселелері. Оқу құралы. -Қарағанды, 1993. –139 б.
11. Әбдікәкімов Т. Ақшам хаттары. –Алматы: Жалын, 1993. –128 б.
12. Жайлыбай Ғ. Жүрегімнің жұлдызы. –Алматы: Жалын, 1993. –145 б.
13. Жайлыбай Ғ. «Құсқанаты». –Алматы: Өлке, 2001. –125 б.
14. Т.Медетбек. Өлең әлеміндегі шертпе күй (Ақын Ғалым Жайлыбай шығармашылығы хақында) // Қазақ әдебиеті. 21 сәуір, 2003.
15. Нұржанов С. Аруана. –Алматы: Балауса, 1992. –78 б.
16. Жақыпов Б. Айдындағы аспан. –Алматы: Атамұра, 1996. –192 б.
17. Салықбай Г. Жан. –Алматы: Жалын, 1995. –128 б.
18. Жұмашев Т. Періште. –Қарағанды, 1997. –84 б.
19. Райымбекұлы М. Ай (өлеңдер мен поэмалар). –Алматы: Жазушы, 2001. –168 б.
20. Қазіргі қазақ поэзиясының антологиясы. –Алматы: Жазушы, 2001. –312 б.
21. Әдебиеттанудың өзекті мәселелері (ғылыми конференцияның материалдары). –Алматы: Комплекс, 2002. –431 б.
22. Әдебиет терминдерінің сөздігі. –Алматы: Ана тілі, 1996. –240 б.
23. Толқынқызы Т. Біз – таулықпыз. –Астана: Елорда, 2001. –67 б.
24. Берікқажыұлы Д. «Ante Meridiem». –Астана: Елорда, 2001. –36 б.
25. Алаштуған Е. Тақсыр, Күн! –Алматы: Жазушы, 2001. –87 б.
26. Әскербекқызы Ж. Қаңтардағы қызыл гүл. –Астана: Елорда, 2001. –136 б.
27. Бердалы Н. Жаңбырлы түн. –Алматы: Жазушы, 2001. –118 б.
28. Ақын-Бабақызы. Мен Алтайдан ұшқан Ақсұңқар. –Астана: Елорда, 2001. –108 б.
29. Айболатұлы Б: Көзмоншақ. – Астана: Елорда, 2001. –92 б.
30. Дүниеге келер әлі талай Қасым //Өлеңдер жинағы.–Қарағанды: Арко, 2004. –110 б.
31. Асқаров Қ. Дауыс. –Алматы: Жалын, 2011. –120 б.
32. Темірбай А. Аллажар. –Көкшетау, 2004. –181 б.
        
        |    |Мазмұны                                                             |   |
| | | |
| ... |
| ... | |
|1 ... ... ... |10 |
| ... | ... ... ... ... ... мен |10 |
| ... | ... ... ... ... жас ... |19 |
| ... | |
|2 ... ... ... ... ... | |
| |мен |30 |
| ... |
| |.................................... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... |60 |
| ... |
| ... | ... өзектілігі. Поэзия – көркем әдебиеттің ертеден қалыптасқан
үлкен бір саласы, өлең, жыр ... ... ... ... ... ұғым ... ... өлеңмен жазылған шығармаларды көркем прозадан,
қара сөзбен жазылған әдеби ... ... үшін ... ... поэзия мен прозаның шегі, айырмасы тек сырт белгісіне қарап
анықталатын ... ... Ал ... ... мен ... ... ішкі ... өзіндік ерекшелік бар екені ешбір талассыз. Тұтас
алып ... ... ... ... ... ерекше тән болады да,
ал прозалық шығармаларда баяндау, бейнелеу жағы басымырақ келеді. Оның
үстінде ... ... ... ... де жай ғана ұсақ
сыртқы белгілер емес.
Поэзияның көркемдік сипатында, бейнелеу құралдарын қолдану тәсілдерінде,
сөздің, ... ... ... ... ... көптеген елеулі
өзгешеліктері бар. Поэзиялық шығармаларға, өлең-жырларға, дастан-поэмаларға
айрықша тән қасиет – өмір құбылыстарын терең ... ... ... сәйкес әсерлі, тартымды көркем етіп бейнелеу. Алайда
поэзияда ... ... ... сырттай көркемделіп, сұлулап айтылады деу
ағаттық болар еді. Көркемділік, ... ... ... ... ... жүйесіне, сезім дүниесіне тән өзгешелік. Көркемдік
ойлау дегеніміз осы. Ой-сезімні, бейнелілігі ... ... ... әр ... ... ... негіз болады.
Поэзия деген ұғым тарихи жағынан алғанда ерте ... ... ... ... ... та, поэзия ерте заманнан бастап дамып-өркендеген.
Халық әдебиетінде ертегі-аңыздар да қара сөз ... ... ... ... Ал көркем проза кейін қалыптасып, дамыды. Поэзия ... ... ... тән ... кең көлемде тұтас алып
қарастыру тұрғысынан құнды. Мысалы, Пушкин поэзиясы, Абай поэзиясы ... өте мол, бай ... ... ... алады. Аталған ақындардың
саналуан поэзиялық шығармаларындағы тұтастық сипат-белгілерді жүйелі түрде
танып-білуге ... бола ... ... ... ... ... мен көркем
прозаға бөліп жіктеудің өзіндік орны, мәні бар. ... ... ... ... ... өмір ... бейнелеу әдісіне, көркемдік
тәсілдеріне қарай саралап, әр түрлі жанрларға бөлу көбірек орын ... айту ... Осы ... ... шығармалар үш үлкен салаға бөлініп,
лирикалық жанр, эпикалық жанр, драмалық жанр болып жіктеледі де, одан ... ... ... ... саяси-әлеуметтік лирика, көңіл күйі
лирикасы, эпостык, жанрға жататын роман, повесть, әңгіме тағы ... ... ... ... ... ... ... түрлері
ажыратылады. Бұл аталған ... да ... ... бөлініп жіктеледі
(Айталық, тарихи роман, саяси-әлеуметтік ... ... ... т.
б.). Қазақ әдебиеті Қазан төңкерісіне дейін негізінен поэзия түрінде дамып,
өркендеді. Сондықтан халық поэзиясы деген ұғым мен ауыз ... ... ... өте ... ... поэзиясы әр түрлі жанрларды қамтиды: өлең,
жырлар, халық эпосы, ... ... ... ... поэмалар. Қазақ
әдебиетінде аттары белгілі ақындардың творчествосы үлкен орын ... ... ... ... тарихы бар. Орыс әдебиетінде,
әдебиеттану ғылымында өткен ғасырда поэзия ... ұғым ... ... ... ... да қолданылды. (Белинский, Чернышевский, Добролюбов). Поэзия
тарихи-әдеби процестің дамуына ... ... жана ... отырады. Қазақ поэзиясында Абайдан кейінгі дәуірде Шәкәрім,
Сұлтанмахмұт, Ахмет Байтұрсынов, Дулатов, Мағжан, ... ... ... сөз
өнерін жаңа идеялық мазмұнымен де, көркемдік бояу-нақыштармен де байыта
түсті. ... ... ... ... ... лириканың, азаматтық
лириканың көптеген жаңа түрлері қалыптасты, ... ... ... ... ... орын ... зерттелу деңгейі. Философиялық лирика – лириканың тақырыптық
табиғатына, мазмұндық-идеялық тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... жиі ұшырасатындығына қарамастан,
ол туралы дәйекті, тиянақты байлам жоқ. ... ... ... ... тым кең аяда - болмыс, өмір, тағдыр жайын толғаган ... ... ... Бұл ... ... жалпы
поэзияның ойшылдық, сыршылдық сипатынан тамыр тартатыны байқалады. Ғалам
сыры, ... ... ... ...... ... қай ... ақындар мен философтарды бірдей ой ... ... ... мен поэзия қарсы біткен екі заңғардың басында тұрғанмен, ... жайт ... сөз ... – деп жазады неміс ... ... ... мен ... ... ақындарының туындыларынан
ежелгі дүниетаным іздері бажайланса, ол – философия мен поэзия арасындағы
мәңгі бірліктің, ... ... Осы ... ... ... ... өлең ... жазылғанын (мысалы, Гесиодтың
философиялық дастандары, Ж.Баласағұнның ... ... ... ... бағыттардың нақтылы поэтикалық шығармалардан («Илиаданың»
әсерімен дүниеге келген гомеризм ағымы) бастау алатындығын да ... ... ... ... ... баршасын бірдей
философиялық лирикаға телуге болмайтыны түсінікті. Өлең рухынан әлемге,
өмірге, адам ... ... ... ... көрініс табуы, жан
толқынысынан хабар беретін ... үн ... ... ... ... іздеген, мәнгілік сауалдарды өзінше қабылдап, өзінше жауап қайтаруға
тырысқан лирикалық «Меннің» айқын ... ... ... хас
айрықша нышандар ретінде танылады. Бұл белгілердің ... ... ... дидактикалық, афористік, интеллектуалдық поэзиямен
шатастыруға апарып соқтырады.
Сонымен қатар бірқатар зерттеу ... ... ... ... ... әдебиеттану еңбектерінде сапалық белгі санатында ... ... да ... ... Әдеби энциклопедияда (М., 1972. 7-
т) ол тек антик дәуір әдебиетіне қатысты ... енді ... ... ... аталмыш ұғымды белгілі бір
философиялық ілімдермен ғана сабақтастырады.
Еуропа мен орыс ... ... ... көне ... мен ... бері келе ... ... ағымдардың арнасында өркен
жайды. Адам табиғатында қос негіз - жан және тән бар ... ... ... ... ... ... ... туралы аңызға орай туған
термин) мен олимптік ілім – ... ... ... хақында егжей-
тегжейлі жырлаған Гомердің есіміне байланысты) ... ... ... дау ... ғ.ғ. ... ... поэзиясына тың серпін
берді. «Кәрі ... ... ... нәр ... ... ... түр ... қалыптасып, сан алуан философиялық ойлардың шарпысуынан
туған тамаша үлгілерді дүниеге әкелді. Мұсылмандық ... оның ... ... ... ... ... алғашқы нышандарын софылық
поэзиядан аңғаруға болады. Қожа Ахмет ... ... ... тұрпаттағы туындылары өшпес даңққа бөлеңді, түркі лириктерінің
ой-санасына әлденеше ғасыр бойы ... етіп ... ... нанымы мен
исламның тоғысынан туындап, өзгеше сыңайда ... ... ... ... ойлы шығармаларға қ мейлінше бай қазақ поэзиясында
қазіргі түсініктегі философиялық лирика Абай ... ... ... Батыс философиясын көп зерделеген Шәкәрімнің ... ... осы ... ... төл поэзиямызда философиялық лирика жазу
үрдісінің біржолата орныққанын әйгіледі.
Жұмыстың теориялық және ... ... ... ... ... ... жас өркені жайлы сөз қозғағанда біз соңғы он-жиырма жылда
жұртшылық жылы ... ... ... бір ... ... ... өз ... бет-бағдар, тәсіл-өрнек, талант қырын көрсететін ... ... ... ... ... болдық.
Лирикамыздың Абайдан бергі ұзақ тарихы бар: оның даму ... ... ... ... өзге ... ... бөлек, оқшау күйде өткен
емес. Лирикамыздың тарихы әдебиетіміздің ғана ... ... ... ... бір ... Бұл – ... ... идеологиялық күрес-
тартыстарын, ірі қоғамдық өзгерістерін қоса баяндайтын арна.
Диплом ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдары, ұстанған жолы, дәстүр жалғастығын жандандыру
және осы саладағы ... ... мен соны ... ... ғылыми түрде жүйелеу болып табылады.
Диплом жұмысының нысаны. Диплом жұмысында қазіргі ... ... ... ... Т.Әбдікәкімов, Ғ.Жайлыбай, Г.Салықбаева,
С.Нұржанов, Б.Жақып, ... ... ... Б.Мүбәракұлы,
Қ.Асқар т.б. ақындардың шығармашылықтары зерттеледі. Қазіргі қазақ поэзиясы
біршама зерттелгенімен, дәл осы ... ... ... ... ... баспасөз беттерінде аракідік талданғанымен үлкен ғылыми зерттеулерге
арқау бола алмай келе жатқаны анық.
Диплом жұмысының теориялық және ... ... ... жаңадан
зерттелу үстінде, күрделі әрі ... ... жас ... ... ... оқушы, студент жастарға және мектеп
оқушыларына әдебиет пәнінен ... ... ... үйірме
жұмыстарын жүргізуде толық қажетке асады деп білеміз.
Жұмыстың құрылымы: кіріспе, екі ... ... және ... ... ... Тәуелсіздік жылдарындағы ұлттық поэзия
1.1 Тәуелсіздік жылдардағы лириканың тақырыбы мен идеясы
Кез-келген қоғамдық құбылысты тарихи-хронологиялық ... ... ... жол ...... ... пайда болмайды, ешқайда жоғалып
кетпейді”. Аналитикалық көне ... ... ... ... ... ... жат емес. Тәуелсіздік жылдарындағы ұлттық поэзия ... ... ... ... заңды жалғасы. әдеби орта ... айта ... ... ақиқатты егемендікке қол жеткерген жылдары ашық
айтты. Кешегі қалыптасқан ... жаңа түр, жаңа ... ... Ел ... ... бас айналдырар эйфориялық жағдайға жеткен сол ... ... ақын ... ақпа ... ... ... едәуір кеңейтті. Жыр
мазмұнының баюы, кеңістігінің ұлғаюы қазіргі қазақ поэзиясының ел еңсесі
көтерілер жылдары үлкен ... ... ... ... ... тұсында дүниенің бәрі мемлекеттікі болып, жұрттың
санасында жеке меншіктік психология жойылып, адамдардың бір-бірімен
байланысы, адам мен қоғамның, қоғам мен мемлекеттің қатынасы таза ... бола ... ... тиіс ... ... ескермейтін, тіпті ол
туралы ойламайтын да, ойланбайтын.
Тәуелсіздікке қол жеткелі бері жүргізілген ... ... ... ... ... ... нарыққа бағыттады. Жетпіс-
сексен жыл бойы ... ... ... бой ... жұрт ... та қалды, қалай жекеше өмір сүрудің, жеке ... ... ... ашудың, қажетті қаржы табудың, тіпті күндегі тіршіліктің қиюын
келтірудің жолын таба алмай қиналды.
Ал, рухани салада ... ... бар, ... процестер жүріп жатыр?
Рухани өмірімізде, ... ... бен ... нарықтық
қатынасқа бейімделу бар ма? Шығармашылық ... мен ... ... мен ... қаншалықты игерді, нарық жағдайында өнімді де
тиімді еңбек ету әдістерін, амалдарын тапты ма? Мұндай сауалдар көп. ... ... ой ... ... ... ... жөн ... негізгі шарты - бәсеке. Бәсекеге түсу - өзіңнің мүмкіндігінді,
қабілетіңді, талантыңды барынша пайдалану. Олай болмаған күнде ... ... ... халге түспес үшін нарықтық ... ... ... ... ... саласында да көптүрлі, әрқилы, совет ... ... ... ... ... мойындап, соған сәйкес
тірлік істеу қажет. Совет мемлекетінде мәдениет тек қана ... ... ... ... болып көрінетін, ал шындығында ол
біртұтас емес, сыңаржақ еді. ... ... ... ... ... жоқ»
қоғам болғаны тәрізді мәдениет те сондай болуы керек деп ... ... ... ... ... шартына сай етуге тырыстық,
сөйтіп „бірыңғай, мазмұны социалистік, түрі ... ... ... ... ... ... ... повесть, поэма, фильм, сурет,
симфония, спектакль, т.б. шығармалар туып, олардың біразы өте жоғары баға
алды, ал авторлар биік ... ... ... айту ... ... ... дүниелер аз болған жоқ және көптеген ... ... ... әншілеріміз, суретшілеріміз, композиторларымыз,
жазушыларымыз өз талантын көрсете алды.
Ресми идеологияның құралы болғандықтан ... пен өнер ... ... ... ... ... ... соның арқасында профессионалды
әдебиет пен өнер қалыптасты, ... ... ... құралына,
кәсіпке айналдырған жазушылар, композиторлар, суретшілер, режиссерлар пайда
болды. Бұл ... еді. ... адам ... ойын қадағалап, пікірін
тұмшалап отыратын ... ... қай ... да ... ... ... ... отыруға мүлделі болғандықтан ... ... ... ... ... күш ... сол ... оларға барынша жағдай жасайды, ал ... ... ... ... ... атады. Өз идеологиясын жүйелі
әрі кең ... ... ... ... ... ... құралдарын
бақылауға алды және алуан түрлі шығармашылық одақ құрып, солар ... ... ел ... сіңіріп отырды. Неғұрлым одақтың мүшесі
көп болса, солғұрлым жақсы деп ... Бір ғана ... ... ... ... 600 мүше ... - соның бір көрінісі.
Мемлекеттен қаржыланған шығармашылық одақтың мүшелері партия мен үкімет
нені талап етсе, соны ... ... да, ... де,
кинематографистеріміз де солай еді. Мұндай жағдайда ой еркіндігі қайдан
болсын? Бүкіл мәдениетте де ... ... ... ... ... ... ұрысқанын еске алайық). «Ақша беріп отырған ... ... ... - ... ... өз ... ... жағдайды басынан кешіріп отырған руханият, әлбетте, өзіне жаңаша
қарап, соны көзқараспен түсінуді қажет ... Ең ... ... ... ... ... пен өнер ... болуы керек» деген ұғыммен қатар
«оларды түсіне білу қажет» деген қағида орныққаны ... ... ғана ... пен ... ... ... түсінігіміз бен ой-өрісіміздің
тұрғысынан ғана қарап, оларды өзіміздің біліктілік деңгейімізден бағалаудан
арылар едік, ... ... ... қай ... ... да ... ... Егер осы шарт жүзеге асса, біз ... ... ... болатынын, қоғамдағы әр топ, әр қауым өзінің түсінік-
пайымына ... ... ... сәйкес шығарма тудыратынын,
яғни, өз мәдениетін жасайтынын түсінген болар ... ... ... ... әлеуметтік топ бар. Олардың әдемілік
туралы пайымы, эстетикалық ... әр ... ... сәйкес, бір қоғам, бір
мемлекет ішіндегі әр топ, әр қауым ... ... ... ... қалауынша ән мен музыка шығарады, оны орындайды, жұртқа таратады.
Сөйтіп, әр топтың өз ... ... ... ... төменгі
сатыдағы топ үшін түрме әндері мен бақытсыз ... ... ... да, балеттен де, әдеткі жеңіл эстетикалық өнерден де жоғары. Ал,
жастарымыз эстрадада, дискотекада ... ... ... ... ... ... мәдениеттің» қай-қайсысында да,
әсіресе ... ... ... ... ... ... ... өлең сөзінен гөрі әуенге, ырғаққа мән беріледі. ... ... ... ... ... төмен болып көрінеді [1, 63-67].
Қазіргі қазақ поэзиясында басты орын алатын көріністердің бірі ... ... және ... ... ... жаратылыс күйлерімен астарласатын, домбыраның қос
шегіндей үндесе қағылып, жан түйсігінің тұтас бір толқынын тудыратын шағы
аз ... ... ... ... түп тамырынан ақынның әлеуметтік арман-
мұратын да айқын аңғарамыз. Әйтсе де бұлай жіктеу, шартты ... ... ... тану ... ... ... ... басым мотивтерге
сүйеніп, ой айтуға көп ... ... да ... ... Біз ... еңбегімізде бұл жеңілдіктермен іркілмей пайдаланамыз. Ал сонда ... ... ... ... ... не? Оның өзгешелігі неде? Ең
алдымен осы сұрақтарға ... ... ... ... ... Белинский лирика туралы: «Эпоста - субьект (ақын)
оқиғаға сіңіседі де, көрінбей кетеді; ал лирикада ол ... өзі ... ... ... қана ... сол ... пен кақтығысудан туған түйсік
түрінде жан сырына айналдырады. Лирика тілсіз түйсіктерге сөз ... тар ... ... ... ... таза самалына алып шығады
да, ерекше өмір ... ... ... шығарманың мазмұны объективтік
оқиғаның дамуы емес, субъектінің өзі және сол ... ... ... ... ... да соған байланысты. Қысқа лирикалар өмірдің
тұтас бір кезеңін қамти алмайды. Өйткені, ... ... бір ... ... ... алмайды. Әр кісі әрбір мезетте әр түрлі мазмұнда болады.
Әрине, ... ... ... ... шек жоқ, ... ол ... ... қамтымай, сансыз мерзімдер бойында кезекпен қабылдайды.
Барлық жаратылыс, ... ... ... ... ... ... ойлар -
қысқасы бүкіл әлемді, бүкіл өмірді қозғаушы кұбылыстың бәрі де лирикалық
поэзияның мазмұны, тек сол ... ... ... ... ... оның ... тірлігінің бір тетігіне айналсын, басты шарт осы ғана.
Көңіл бұрар, ой толқытар, я қуантып, я қайғыртар, я ... я ... ... ... ұрық ... ... ұялар, толғағына айналар
нәрсенің - бәрі де ... ... Оның ... ... Мұндай нәрсенің
өзіндік құны жок, мәселе оған ақынның қаншалық мән беруінде, өзіндік шабыты
мен рухани толғағына, ... ... ... айналдыруында...»,
-дейді.
Ұлы сыншы 1841-42 жылдары «М.Лермонтов өлеңдері» атты ... да ... ... ... ... ... ... толығырақ болу үшін Белинскийдің бұл пікірін де келтірейік: «Не
рас болса, сол ақылға қонымды, не нәрсе ақылға ... сол рас; бұл ... ал ... ... бәрі ... ... ... художник үшін ақылға
сыйымды растық қана қымбат, бірақ ... ... ... сол ... құлы емес ... ... ... шындық жетекші
емес, қайта художник шындыққа өз идеалын қосып, қайта жаңғыртушы.
Сөйтіп, поэзия ... ... ... ... ... ... нәзік эфир, ол
өмірдің әрі мен нәрі, қайнап қорыған ... ... ... ... ... сипаттамайды, оның дөрекі заттық жақтарын алып тастап, хош ... ... ... ... да, ... ... да әсем өз
розасын жасайды. Поэзия - ... ... ... ... жанары, күмістей
күлкісі, жанды қуанышы. Поэзия - ... қыз ... ... албырт
қызғылты, теңіздей, көгілдір аспандай тұңғиық көзінің ынтықтық сәулесі,
әйтпесе оның қара көзіндегі өткір от, ... ... ... ... ... ... ... демігіп тыныстауы, күмістей үнінің
гармониясы, сиқырлы сездерінің музыкасы, сұлу ... ... ... - ... ... балғын жігіттің отты ... ... ... ... аспан мен жерді жалынды құшағына сыйдырмақ
болған, өмірдің уы мен балын бір-ақ рет ... ... ... тойымсыз
талабы... Поэзия - ұйығандай, құйылғандай орныққан, өз еркін әбден билеген,
өмір үшін жетіккен, ... ... ... күші ... ... ... ойға батыл, майданға батыр ер қуаты... Поэзия - ... ... ... сәулесі, момақан мейрімдей, терең ойдай, бұл өмірден ... ... ... ... ... ... қалтырай үзіліп шығар даусының
жаны бай, салмақты дыбысы, бәсең айтылар, бірақ әсем айтылар сөздері, сүйіп
сөйлер, данышпан ... ... ... ... қағуы. Поэзия - болмыстың
берекесі мен мерекесі, күтпеген сәтімізде сирек ... өмір ... ... -
үміт сенімі, жүрек дірілі, жан тынысы, ашынған құмарлык сезімнің бораны ... ... толы ... тәтті қамығу, ләззат таба егілу, көз жасына
көмілу, ... шегі ... ... да ... ата ... ... еш ... тояттамас құмарлық барлығын да ... ... ... біріксем, біте қаптассам деу, ол - жүрегімізді бүкіл әлем
ырғағымен бір ... ... ... үмітке толы жанарлы көздің алдынан
болмыстың ең ғажайып көріністері бүркеусіз ұшып ... ал ... ... мен сфераның гармониясын, жер меи аспанның, аспан мен жердің қауышқан,
бірін-бірі ... бар ... неке ... ... ... ... ... есітеді...
Бүкіл әлем, гүл, бояулар, дыбыстар, бар жаратылыс, барлық өмір - поэзия
дүниесі, осы құбылыстардағы құпия қуат, ... ... ... ... ... поэзияның тетігі мен жаны. Поэзия - әлемдік өмірдің қан
тамырының соғуы, сол ... қаны мен оты, ... мен ... ақын ... ... шөлмегі, жаратылыстың таңдаулы сүйіктісі,
табиғат сырын сақтаушы, сезім күйшісі, әлемдік өмірдің алтын домбырасы. Ол
сәби шағынан-ақ өзін ... гөрі ... ... ... ... ... ... сол әлемнің тілсіз сөздерін, құпия сырларын ... ... ... - ... бұл ... орыс әдебиетінің озат жүйріктері, алып ақындары
Пушкин, Лермонтов шығармаларына байланысты айтқан. ... ... ... ... ... түгелімен ұлы сыншы керсеткен өлшеуге сай
болады екен деген ұғым ... ... ... ... ақын болса да өз
дәуірінің әлеуметтік мұрат ниеттерінен шалғай жайылса, ойдағыдай ... ұлы ... ... да ұмытқан емес. Сондықтан да, Белинский «Сын
туралы» ... ... ... «Біздің уақытымыздың рухы сондай, егер
ең ұлы ақындық күштің өзі «құсша сайраудан» артыла алмаса, бүгіннің ... ... ... ... ... өзін ... жоғары санаса, өз
орнын бұлттан іздесе, дүние қайғысы мен ... - оның ... ... ... - ... ақындық күш бізді уақытша ғана қызықтыра алады», -
деп, бекер ескертпеген.
Лермонтовтың ... ... ... ... күреспен
қабысатынын сүйсіне мақтаған Белинский, ... ... ... сырт ... ... ... шеткерілеуін де қатты мінейді. Сол
үшін де ол Лермонтов поэзиясын тексергенде, оның ... сай ... ... ... ... ең асыл сыры «біздің ... ... ... ... - дейді.
Белинскийдің бұл ойларын тереңдете анықтай түскен Чернышевский: «Поэзия
- ... ... ... құмарлық, эпикуреизм, біздің заманымызда ... ... ... жат ... ғана ... сондықтан да бізге
замандас эпикуреизмде поэзия жоқтың қасы. Егер ... ... ... ... ... - адам ... ... болса да жігер,
табыс қосады десек, біздің уақыттың эпикуреизмі поэзияда ауыз ... ... ... жоқ. ... да осы ... барлық жазғандары көркемдік жағынан түкке татымайды.
Қайсысын алсаң да: суық та жалған, ажарсыз да ... ... ... ... ақын ... мен онын сансыз мүмкіншіліктеріне шек қоймай
отырып, қандай даралық болса да объективтік болмыстың бір бөлшегі, ... ... ... субъектішң әрекеті қоғамдық тұрғыдан қаралмасқа
мүмкін еместігін дәлелдейді. Сонда ... күші ... ... ... ... баяндауында емес, оның суретшілдік қуатында.
Қоғамшылдық тенденция сол ... ... ... ... ақындарға берген бағасы бүгін де қымбатты баға. «Ақындар – жұртты
өмірдегі ... ... мен ... ... ... ... оқып отырғанда, біз барлық сұмдық, сұмырайлықтан жеркенеміз
де, барлық қайырым, ... ... ... ... ... бір кемеңгері Добролюбов поэзияның шынайылық тұлғалары
үш нәрсемен: парасатты ой (разум), жақсылық (добро), сұлулықпен ... осы үш ... ... ... ... солғұрлым артық
дейді. Бұ да тамаша пікір. Адамның рухани ... ... тоят ... ... ... ... сұлу ... сүйген сұлу» дейді қазақ
мақалы. Әбден дұрыс. Ойсыз, ... ... ... сұлулықта поэзиялық
мағына жоқ. Ал жақсылық, адалдық тілейтін өлең қошеметшіл, ... ... ... ... жатса, о да бишаралық. Сұлулығымен сезімге
шаппаған, парасаттылығымен тың белестерге бастамаған, оқушыға үміт ... жыр да ... ... ... ... ұйқас пен өз
сенімдерін тақпақтаудан, күнделік ұсақ әрекеттерді дәлелдеуден ... ... пен ... өмір ... ... ... сезініп, оларды
шабытпен, айқын образдар арқылы - суретші тілімен айта алуда. Добролюбов та
лирикаға осы ... ... Ол ... ... ... орнын биік
бағалай келіп, былай дейді: «Расында да, біздің заттар мен құбылыстардан
алатын әсерімізде шек жоқ, ... ... ... ... сезімдер де сан
алуан. Міне, осы түйсік, әсерлердің әрқайсысы-ақ ... ... Бұл ... ... ... сипаттаған ақынның адамға жасаған
қызметі ұшан-теніз. Онысыз көптеген көрікті сезімдер мен игі ... ... ... Жүрек сезімін сұлу сипаттағыш ақын біздің, кілең әсерленіп,
бірақ тіршілік ... ... ... ... ... ... ... да ақынның қымбаттылығы бір жағынан, оның шығармасындағы
сезім қуаттылығына ... ... ... ... оның ... қай
жағынан танып, қалай талғауына байланысты. Мұндағы қойылатын екінші шарт
ақынның саналылық дәрежесімен ... ... өзге түгі ... да бар. ... ... сонша, өздері толық түсінбей-ақ
әлдеқандай ... ... ... бойы ... ... береді.
Кейбіреулер толып жатқан өлеңдерінде белгісіз бір қайғы-уайымдар шертеді:
бірақ неге ... ... де біле ... Ал енді ... әлем ... өмір ... дегенге сендірмек болады: бірақ қай
өмір жақсы, не ... ... ... ... ... үшін ... ...
поэзияларында ой-пікір аз болғандықтан маңызды, мәнді ақын бола алмайды.
Көп-ақ білетін, бірақ ақыл-есі әлі ... ... ... ... ... Олар ... мен ... дұрыс үңіліп, дәл танымағандықтан,
жаңағы заттар мен сезімдердің ең жанды, ең ... ... ... олар ... ... мардымсыз жатарына әуреленіп, нағыз
керекті, мәнді жақтарын сыртта калдырады. Бұл ... ... да ... ... табу мүмкін емес, ондайлар дүниені дұрыс
таныр жұртшылық билігіне ұшырағанда құнсыз, татымсыз, күлкі болып шығады...
Сол ... ... да бәрі ... ... ақын емес. Олардың
шығармаларында сезім ... ... ... ... жаратылыс пен өмір
құбылыстарынан тез-ақ түйсік алу жоқ болғандықтан, тез әсерленіп, шапшаң
тұтана алмайды. Ондайлар жанды сипат ... ... ... ... сөздер
береді, әйтпесе өздері суреттегелі ... ... сай ... мен ... ... әсіре ұлғайту мен
әшекейлеуге ұрынып, табиғатта жоқ және болмайтын өрескел ... ... ... да ... құндылық жоқ, өйткені олар да ... ... ... ... ... ... басқа түрлері сияқты лирика да жаңаны жақтауға,
әлеуметтік игі тілектерге өзінің көркемдік ... ... ... Ол үшін әдебиеттің өзге жанрларынша лирика да адам ... ... ... ... ... арқылы қоғамдық өмірді, идеялық,
таптық, ... ... ... ... ... даму күйінде
көрсетеді. Сонда лириканың өмірді ... ... ... суреттеуіне кесір
келтіретін бір-ақ нәрсе. Ол: өмірдегі кездейсоқ, бұлдыр кезеңдерді,
натуралистік ... ... ... ... ... ... ... ұрынып, әлеуметтік кең өмірден бөліну, жапанда
қалғандай жалғыздық ... ... ... ... - ... ... жазылса да
оқушыдан құрғақтығын жасыра алмайды. Образдық дамудың кемістігін ешкандай
декларациямен толықтыруға болмайды. ... ақын ... ... ... ... өз ойы, өз сезімі, өз күйін тікелей кейіптеу
арқылы жеткізеді. Сезімнің жалындай лап еткен ... ... ... ... ... ұзақ ... айту» поэзия, емес, сүреңсіз, іреңсіз, дарымас
ақылгөйлік. Қысқасы, шынайы көркемдіктің ... ... ... оның ішкі қайшылықтарын типтік тұрғыдан талғап, саралап ашуда»
[2, 17-25].
Сондай-ақ әл-Фарабидің «Мемлекеттік қайраткерлердің нақыл сөздері» атты
еңбегінде адам бойындағы ... және ... ... бәрі жаратылысынан
емес, жүре келе, өзін қоршаған қоғам өміріне сәйкес өзгеріп оғыратынын айта
келіп, төмендегідей ... ... ... ... ... ... хатшы
болып тумайтыны сияқты, қайырымдылық пен жаман ... та ... әуел ... ... ... қайырымдылықпен немесе жаман қылықпен
(байланысты) күйге жаратылысылан бейім болуы ... ... оған ... да
болсын басқа әрекеттерден гөрі әлігі (күйден) туатын ... ... ... Өнер ... ... ... бейім адамның болуы
шындыққа сыймайтыны сияқты, қайырымдылықтың, этикалық жөне ... ... ... ... ... ... ... сыймайды, ол мүмкін
емес».
Кез келген жазушы туралы жазғанда стиль, көркемдік концепциясы ... ... ... ... ... образы, концепциясы... Тақпайтын,
таппайтын «белгі» қалмайды. «Сол жазушының стилі бар ма, жоқ па?» деген де
сауал ... ма!? ... ... жанр ... «кәсіп», мамандыққа
бөлеміз, жазушы, ақын, т.б. Ақын - прозалық шығарма, ... ... ... жазса, «сұғанақтай» көреміз... Тіпті, дұрысы проза жазсын, өлеңді
қайтеді дегендей «рецепт» те ұсынып ... Таза ... ... ... ... тұрғысынан келгенде, бұл да жай
сөз. Жазушының өзін ... ... деп ... не ... ... ... ғылыми түйін бе? Әйгілі неміс жазушысы әрі қоғам
қайраткері ... «Әз ... ... ... ... ... ал сол ... өмір материалын қай жанрда, қай формада - поэзия
ма, проза ма - ... ол жеке ... ... деп ... - деуінде үлкен
шындық жатыр. Суреткерлік таным, концепция жанрға тәуелді емес Осы ... ... ... ... ... ... ... сөйлем тіркестері» төңірегінде «талдаулардың» өресі сезіліп-ақ
қалады. Сірә, бірауық шығарманың «ішкі» ... ... гөрі ... ... өмір ... ... ... толымды толғауы,
бүгінгі уақыт рухымен қарым-қатынасы, ... ... ... да ... орынды тәрізді.
«Көңілдің кейбір сәттері...» деп салқынқанды айтылған өлең ... адам ... ... ... ... қалтарыстары жатқандай. Тек
адам жаны, адам сана-сезімі ғана жетік түйсіне ... ... ... эстетикалық ләззаттан бұрын, жан дүниеңді қайта түлетер
құдіретті күш. Поэзияға құштарлықтың көзі де ... ... ... ... биік ... ... ... ояту арқылы адам
жанында ғажайып өзгерістер, жаңарулар болып тұратын шығар...».
Ал, эстетиканың құдіретті қасиеті сұлулықты ... ... ... ... де, ... де тән ... қылар қасиет - даралық, бір құбылысты
екінші құбылыстың жалпы жадағай ... ... ... ... ... ... ... ғана еншілес ерекшеліктерін ашу. Алуан қырлы өмір ... ... ... ойымыздың, әдебиеттің өзара байланысы мен бірлігі,
осы процестегі ... ... ... ... ... ... ... ізденіс, дәстүр заңдылықтары. Қазіргі қазақ
әңгімесінің жанрлық сын-сипаты. ... ... да ... әдебиет
тынысына тікелей қатысты мәселелер.
Өлең сөздің тегі – бейнелеу сөйлеу. Ақындықтың хас биігі – “ақындарша
ойлау” – бейнелі ... ... ... ... ... поэтикалық рухы
мен таңбаларын нәзіктікпен түйсіну. Сылдыр сөз-сурет емес, ... ... ... ... ой. Бұл да қазіргі поэзияда түрлі
ыңғайда кездеседі. Тұтастай бір ойға, ... ... ... ... ... Не жекелеген мөлтек метафора, образ-баламалар арқылы
желіленген өлең ... ... ... келе ... өлеңге ұласатыны тағы
бар.
Қазақ жыры – дәстүрі тереңнен тамыр тартқан ... ... ... ... ... айтпағанда, өмірді жырлау, уақыттың ... ... ... өр үнді ... ... ... ... берері
даусыз. Поэзия тарихына, шежіресіне көңіл жүгіртсек, ұрпақтан ... ... көне ... ... ... келе ... жыр ақықтары өмір
құбылыстарымен, ел мен жер тағдырымен бірге ... ... ... ... гөрі ... ... ... өміршең поэзия, өмір жыры жақын.
Жыр – тағдыр – ел тарихы, ел тынысы... Қазір де поэзиямызда осы заңдылық
айқынырақ көріне ... Алып ... ... ... ... ... өлеңді өзі тудыруда. Нағыз өлең, ақындық ... ... да, ... да өнер мен ... осы ... ... емес пе? [3, ... шығармада жазушылар адамдардың тағдыры мен мінездерін аша түсу
мақсатында табиғат көріністерін жиі ... ... ... табиғатты суреттеген прозада бейнелеудің басты нысаны табиғат
болатыны анық. Соның өзінде табиғат суреті адам ... ... ... Бұл ... ... ... бұлақты, шулы тасқынды, алуан
түсті кемпірқосақты нашар ақын ғана адамға еш қатыссыз суреттейді» ... бар. Ал XVIII ... ... жартысындағы ағылшын ақындарының бірі
Александр Поп өзімен-өзі ғана ... ... ... тек ... ... ... теңейтіні және бар.
Демек, табиғаттың өзін жеке бейнелегенде де, ақын оны ... ... ... ... ... үмітімен
байланыстырады.
Көркемдік үшін туындының оқырманға, көрерменге, тыңдарманға әсер ... ... ... ... ниеттің толық аяқталуы мен тепе-теңдігі
де маңызды роль атқарады. Бұл ... - ... ... ... ... ... ... ойды бірдей түсініп,
бағалауына қол ... ... ... ... ... ... ... сонылық, талғам, тұтастық сияқты түсініктер де тығыз
байланысты. Басқаша айтқанда, «көркемдік» ұғымы ... ... ... абзал мұраттар мен талаптарға сәйкес келуін түсіну қажет. ... ... ... ... ... мен ... ... бірегей тұтастық
ретінде жасауға негіз қалайтын шығармашылық үрдісте ұдайы ұшырасып отыратын
қарама-қайшылықтардың ... ... ... ... ... халықтың талап-тілегі де, танымы да үздіксіз ... ... ... орай ... ... ... да, ... көздеген
идеялық мұрат та өзгеріске ұшырайды. Сол себепті «әдебиеттің халықтығы»
деген ұғымның аясы да ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, халықтық сипаттың өлшемдерін нақтылап
алу қажет. Сонымен, әдебиеттің халықтығының ең басты өлшемі - халық үшін ... да ... ... мен ... ... ... ұлы
туындылары қай кезде де өз алдына халықты толғандырған сауалдарды қойып,
қоғамдық өмір ... ... аса ... құбылыстарды бейнелеп отыр
[4, 77-89].
Тәуелсіздікті баянды ету – баршамыздың міндетіміз. ... ... ... негізі болу керек. Ол үшін жас ұрпақтың бойына
ұлттық ... ... ... сіңіру қажет. Ұлттық нышандарды үйрету,
олар құрметтеуге, қасиет тұтуға, орындауға ... бұл ... ... [1, ... ... ... поэзиясындағы жас толқын үні
Халқымыздың тамырын тым тереңдерден ... төл ... ... ... ... пен ... толы, ізгілік пен парасатқа бай шежірелі
дәуірлердің тұтас ... ... ... Көне ... ... ... ұлы
мұраларымыз, тасқа қашалып басылған теңдессіз құндылықтарымыз, қазақ
хандығы құрылғаннан кейінгі ... ... ... поэзиясы - әлем
әдебиетіндегі шоқтығы биік жауһар дүниелер.
ХІХ-ХХ ғасырлардағы ... ... ... ұлы ... тарих
сахнасына шығарды. Осы ұлы тұлғалар ұлттық сөз өнерімізді ... ... ... ... жасады. Бүгінгі таңға дейінгі туып,
қалыптасып, өркендеген руханият әлемі, сөз ... ... ... ... әдебиеттану салаларында жан-жақты зерттеліп, әр қырынан қарастырылды.
Тәуелсіздік алған жылдардан бері ... жаңа ... ... ... ... жылдары өмірге келген көптеген туыдылар оқырман қауымнан өз бағасын
алып, әдеби айналысқа енді, ғылыми бағасын да біршама алуда.
Ал, ... ... ... – ХХІ ... ... ... ... Ұлттық поэзиямызда Серік Ақсұңқарұлы, Темірхан Медетбек, Ұлықбек
Есдәулет, Есенғали Раушанов, Ғалым ... т.б. ... ... ... ... өлең ... ... үлес қосып жатса, осы
ақындардың үлгі-өнегесін алып, ізін ... жас ... ... ... ... әлі ... қойған жоқ.
Тәуелсіздік таңы атып, қазақ поэзиясы жаңа соқпақ, тың сүрлеуге ... ... ... ... Райымбекұлы, Жарас Сәрсек, Бауыржан
Бабажанұлы, Әмірхан Балқыбек, Әділ Ботанов, Роза ... ... ... ... ... қарымымен танылған тегеурінді толқын келді.
Дәстүр жалғастығы мен рухани сабақтастық - ... ... ... Осы ... ... бір ... ... бірге өсіп, біте ... ... ізін ... ... жалғаған әдеби орта – ХХІ ғасыр ақындары,
яғни шығармашылығы ... ... бері ... ... тырнақалды жыр
жинақтары көпшіліктің жылы ықыласына бөленгендер. Бұл ақындардың қатарына
Танакөз Толқынқызы, ... ... ... ... ... Сағынтай, Бағдат
Мүбәрак, Ақберен Елгезек, Құралай Омарова, Қалқаман ... ... ... ... ... ... т.б. жатқызамыз.
Таланттардың жұртқа танылып, жаңа есімдердің ... ... ... ... ... және ... ... республикалық,
халықаралық жыр мүшәйраларының үлесі аса зор болды. Мыңдаған жаса есімдер
ашылып, көптеген талантты жастың жыр жинағы ... ... ... ... поэзиясының тұтас бір көркемдік сипатын ... аяқ ... ... ... қазақ ғылымы алдындағы үлкен жауапкершілік артатын
аса күрделі міндет болғандықтан, біз белгілі бір аймақтың ... ... ... шығармашылығына ғана шолу жасамақпыз. Атап ... ... ... ... ... жыр мүшайраларының
жеңімпаздары атанған аса талантты ... ... ... Серік Сағынтай,
Бағдат Мүбәрак, Рахат Әбдірахманов.
Руслан Нұрбай 1974 жылы Қарағанды облысы Ақтоғай ... ... ... журналистика факультетінің түлегі. 2001 ж. Қазақстан
Жазушылар одағының ... 2004 ж. ... ... ... Әр ... ... бірнеше жыр мүшайраларының жүлдегері. 2009 ж.
«Жалын» баспасынан «Ыстыбұлақ» атты алғашқы жыр жинағы ... ... ... өлең ... ... поэзия табалдырығын аттағаннан
бастап, бүгінгі кемеліне келген шығармашылық өміріне дейін не жырласа ... ... өз ... ... сөйлетуге ұмтылған ізденгіш талаттың
ізін көреміз.
Жалынды ақын сөз ... ... ... әр ... ... ... мен терең ой таба біледі. Оның «Әріп пен ұғым» өлеңінде қазақтың әрбір
қасиетті сөзі ғажайып ұғымға ие болып, сөйлей ... ... ... ... мен ... еріппін?!
ЖАН деген бір үш әріп кеп ғайыптан,
ӨМІР деген төрт әріпке еніппін.
Содан бері бұлдырайды сағым-күн,
Сағым күнде сабылумен жаным жүр.
АНА деген үш ... ... ... төрт ... ... [5, 8],- деп басталған өлеңде ӘКЕ – ДАЛА
кеңдігінің символы болса, лирикалық кейіпкер АРУ-ды арман деп, ... кей ... ДОС ... да ... ... Жыр-ға ғашық жүрек
АҚЫН-дыққа бас иіп өтетіні, сол өнерге іңкәр көңіл үшін ЖЕР бетінде ӨЛЕҢ-
нен ... ... ... – біз білетін, білсек те, айта алмаған, Руслан
ақын тауып ... ... ... Ғажап шақтың өтеріне ой салмай,
Ой сала алмай, ... ... ... үш ... ... ... төрт ... айта алмай [5, 12].
Өлең осылайша салмақты оймен, әдемі түйінмен аяқталады. Өлеңнің ... ... ... жаңа ... ие ... тың ... ие ... ізгіліктің, тектіліктің, сұлулықтың, өлмейтін өнердің тұңғиық
сырларына бойлағыңыз келеді.
Ақын қарапайым ... ... ... ... ... ... құбылыстарды әлдебір түйсікпен сезеді. Сондықтан да оны
Алла ... ... ... ... – оның ... ... ... тірлік» өлеңі – тірліктің тамыр соғысын тыңдаған, тылсым
құбылыстардың сырын ... ... ақын ... ... ... ... махаббат,
Мұңлы ойдан кетем құтылып.
Жүйкемді жеді-ау қабырға сағат
Тынымсыз осы тықылы.
Көшеге шықсам тым аппақ өңді,
Бір жан жүр билеп бөксесі.
Тықылы тағы құлаққа ... ... тиіп ... [5, 25] – ... жолдарда тіршіліктің қалыпты
динамикасы өмір философиясының тіні болып көрінеді. Аз сөзге терең мағына
сыйып тұр.
...Шегі жоқ ... ... ... де ... ... ... үшін тырбанып жатыр,
Теректі тесіп тоқылдақ.
Жанымды мұңнан аршып алып бір
Көктемнен келген жыр күттім.
Тықылдап жерге тамшы тамып тұр,
Тамырын соғып тірліктің.
Үтірсіз уақыт, ... ... ... жалықтым.
Бөлмемде жатсам бүркеніп алып,
Сол үнмен кеудем қағып тұр... [5, 16].
Тіршілік ... өмір ... жан ... ... ақын ... ... боласыз. Әр құбылыстан үлкен ой түйетін тегеурінді
таланттың «Темір – Ғе» өлеңінде осы ... ... ... ... мән ... алуан қырынан жарқырай ашылады.
Периодтық тақтаны әлем біліп,
Химиядан ... ем ... ... марқасқаң білді ме екен
Болатынын темірге тәуелділік.
... темір қақпа ашпады ұрғыладым,
Темір шүмек бұрасаң тұр бұлағың
Ыржиады нән аға ... ... ... қаншама құрбыларым [5, 32] – деген шумақтардан заман тынысы,
қоғамның ащы ... ақын ... тыс өмір ... ... ... ойларды өрбіте келе темір шынжырдың қолға да, аяққа да емес «сұп –
суық боп ... ... ... ... ... ... ... – аз сөзден үлкен мағына тудыратын тауып айтатын,
қазып айтатын өршіл пафоспен жырланатын, ... ... ... ... таңдағы әдебиет өлкесінде жұртшылыққа зор талантымен танылып,
қалам қарымымен қазақтың ... ... ... үлес ... келе жатқан
ақын, прозаик Серік Сағынтай Қарағанды ... ... ... ... 2002 ж. «Шабыт» Халықаралық фестивалінің лауреаты ... ... 2005 ж. ... ... қоры ... ... егіз бе ... атты республикалық жыр мүшәйрасының бірінші
жүлдегері. ... 2007 ж. ... 2009 ж. ... құс» атты жыр ... ... әлеміне құлаш ұрған шақтан бастап-ақ Серік ақынның өзгеге
ұқсамайтын өзіндік ой ... ... сөз ... ... тіл ... бірден
байқалды. Қандай тақырыпқа қалам тербесе де, тебіренісі тереңдікпен
астасып, өзіндік түйін ... ... қиын ... ... ... ... ... мәрт күндерім?!
Серт қылып ат құйрығын шарт түйгенім.
Егесіп екі кештің арасында,
Сүргінге сүрең салып тарттым дедім.
Кіреуке кілбің кілкіп кірпігімде
Қосып бір ... ... ... ... ... тер шірітіп,
Күңіреніп күнге жорттым күн түбінде... [6, 71], - ... ... ... ... ... ... екі бұтын алшайтып,
жолбарыстай шұбарды таңдап мінген, ... малы ... ... ... ... қазақтың, мәрт қазақтың, жауынгер қазақтың рухын іздейді
ақын.
...Күрсінді ол осыны айтып ақырғы рет,
Содан соң соқпай ... ... ... ... тәнін арғымақ тұр,
Жапанға ымырт-тарих жатыр түнеп [6, 80] ,- деген жолдардан, «ердің тәнін
түрткілеген арғымақтың» ... ... ... ... ... ... ... болмысымызды іздегендей боламыз.
«Бейбарыстың елге оралуы» атты өлеңде де осы тақырыппен өзектес биік
мұратты, асқақ арманды идеялар айқын ... ... ... һақ ... таңда мақпал қара атқа міндім.
Бозаңға боз жусандай бұрлыға өсіп,
Көктемде көк Ніл болып ақтарылдым.
... Беріш-мұң көкірекке шемен ... еңсе ... ... боз ... боп ... ... шық ... ежелгі аймақ [7, 17], -деп, ақын ... ... ... ... ... «боз жусан» символикасымен
астастырады!
Жалпы, туған жер, ... ауыл ... ... ... ... ... ... бүгінгі жай-күйіне алаңдаған ... ... ... ... жұртта» өлеңі осыған дәлел:
Біздің ел қонған боз дала мынау,
Бөздей боп тозып кеткен бе-ей?!
Боз самал соқса, ... ... бір әуен ... ... әне, ... таспадай,
Соңғы көш өткен бұл жермен.
Қабырғам оған қайыспас қалай,
Шөп-шөлкем ... ... [7, ... ескі ... суреті көз алдыңа келіп, көңіліңе еріксіз мұң
ұялайды, «бөздей тозған боз дала», «шөп-шөлкем жапқан жол» ... ... ... ... құрбандары.
Өлең:
Жанымды бір мұң үңгиді жұртта,
Сүңгимін көзім жасына.
Молалар ғана мүлгиді ымыртта,
Бір-бір Ай қадап басына...- деп ... ... өз ... ... ... тыс алып ... ... ақын жүректің лүпілі осындай.
Серік ақын шығармашылығындағы шоқтықты өлеңнің бірі - «Жазу». Ақын
Маралтай Райымбекұлы ... ... ... ... ... ... екен:
«Жазудан опа кім тапқан?! Сонда да жазып жатыр. Жаза береді. Жазу о
баста ... рет ... Оған ... қолы қойылып, мөрі басылған. Оны
қазақ Тағдыр деген...» [6, 3]. Сонымен, өлеңге назар аударалық:
Кеудемді көмкерген арманмен,
Ақтарсам бола ма ... ... ... соң...
Қабырға газеті.
Айына бір рет шығатын,
Парағы болса да-бір дана.
Ел жоқта жайлап кеп ... ... бір ... доқ ... ... көп, ... ісім ... ұл тек түсіме енеді,
Қағаздан қатырған мүсін боп...
Кеудемді көмкерем арманмен,
Өртенем түсімді түсінбей.
Жалғасып кетемін жалғанмен
Өзім сол қатырма мүсіндей... [6, 7].
Өнер тағдыры, өлең ... сөз ... ... ... Алласы өмірін өлеңге айналдырып жіберген ақын жүректің ажырамас
бөлшегі болып ... ... ... ...... ақынның да айнымас
кредосы.
Серіктің «Бұқпа ... атты ... бір ... ... ... шалқып
аққан, бұл күндері қала астымен ағатын арыққа айналған Арқа ... сөз ... ... ... ... ағып,
Толқи алмай, ыңырсып, ыңыранып.
Жатыр Бұқпа көктемде көсілместен,
Тас қаланың бауырына бұғып алып
Толқынымен толқыны табыса алмай,
Кемел жұрттың көшімен жарыса алмай.
Жатыр Бұқпа бұқпантай бір күй ... құрт ... кәрі ... [7, 63], - деп ... ... тоңы қарыған» өзен тағдыры өзегін өртеп, өкініш пен мұңға оранады.
...Жатыр Бұқпа ... ... ... ... запы ... ... ... боп енген бұл да
Менің дәл он бес жасар тағдырымдай.
Өлеңді түйіндеген осы жолдардан ... ... ... ... бүгінгі
күннің трагедиялық ахуалымен қатар адам жанының экологиясы да сыр ... ... ... тән ...... ... ... қабылдап, тылсым дүниенің сырларына терең үңіліп, өлеңіне
өзекті ой мен әдемі астар дарыту. Тіл ... де ... ... де ... әлі ... мықты дүниелер тудырарына көңіл сенімді.
Қарағанды облысының тағы бір ... ...... ... Ө.Байқоңыров атындағы Жезқазған ... ... ... ... һәм республикалық жыр мүшәйраларының
лауреаты Бағдат Мүбәрак.
2009 жылы «Жалын» баспасынан жарық ... ... хат» атты ... жыр
жинағында Алаштың әйгілі ақыны Серік Ақсұңқарұлының мынадай алғысөзі
жарияланған:
«Жалын жұтып, шоқ шайнап, отқа ... деп ... жас ақын ... басын. Бірден ұнады. Айтары бар алтын айдарлы ақын екені
көрініп тұр. Мен бұл ... ... де ... ... Ол да ... ... шоқ
шайнап, отқа кірген»азамат еді. Сол тектіден бір тұяқ қалыпты. Мен соған
қуанып отырмын» [8, 4] - ... өлең ... ... ... жалынды ақынның қай өлеңін алаңсыз да,
ешкімге ұқсағысы келмейтін даралыққа, өз ... ... ... ... Жауапкершілігі аса зор, қызығынан азабы мол өнер ... ... ... ... ... ақын өз ... ... мұратын анықтап алады.
Жалын жұтып, шоқ шайнап, отқа кірдім,
Беймаза күн айтпаймын тоқта бір күн.
Жүрегімді ... оққа ... жоқ ... жоқ ... қамсау жоқ құсаланып,
Түршіктірді заман да түсі аларып.
Жосын ізбен ... ... ... бұл ... ... ... [8, 10] -деп, өзін алда ... тұрған
адуынды сындарға, азап пен қиындыққа дайындайды, қайратын қайрайды, шабытын
ширықтырады.
Оптимистік леп сезіледі. «Бақ» өлеңінде:
Қолда қалам, төс қалтамда ақ қағаз,
Мені осы жүр ... бе оңып ... ... құйтақандай баққа мәз,
Себебі, олар дертке дауа болып тұр.
...Жалғыз ғана дәнекерім жасыма,
Сақау ғұмыр ... ... бақ ... басыма,
Қалғанына орын жоқ! [8, 15], - деп жырлап, өмір қандай сынақ ұсынса да,
МУЗА-ға, яғни өлеңге адал ... ... ... ... шығармашылығында туған жер, туған ауыл тақырыбы өзіндік ... ... ... ... тұғыры аңыз,
Ақсораң деген тау бар, шыңы-жар-құз.
Қомданып талай қыран қанат қаққан,
Ақсұңқардың ұшпаған ұлы ... ... ... ... ... ... мұңайса, басады ұлды уайым.
Шашеке,
Шақшамыз бос,
Ақшамыз жоқ
Бізді де оңдырған жоқ бұл Құдайым.
...Мекені әнші, күйші, кемеңгердің,
Шайырға шер де қосып, шемен бердің.
Бір ... ... тіл ... «Жұмағым» деген жердің! [8, 22].
Бұл жолдарда ауыл-анаға еркелеген, назы мен мұңын ақтарған бала көңілдің
сыры да бар сияқты.
Бағдат ... ... ... Тоқырауынын, Ақсұңқарұлыша айтсақ,
кезінде «өзегі салт ... ... ... ... ... ... тағдырына қабырғасы қайысады, туған еліне базына, назын ақтарады.
Тоқырауын, қайтейін, құмға сіңген,
Көрісетін түрің бар бұл ... енді ... мына ... енді ... ... ауа, қайырымсыз лас қоғам,
Мезі болдың, қажыдың рас содан
Есінеген енжар ел есін ... ... сап бір ... [8, 31], -деп ... ащы ... ... ақын ... тыншымай аласұрады. «Енжар елден» әлдебір үміт
күтіп, табиғаттан медет сұрайды.
...Үмітімді дәрменсіз үзді дәуір,
Жосалы тау күрсініп ... ... ... ... ... егер ... ... аман болсын-дейді біздің ауыл, - деген ... ... ... мен ... ... ... бір арнаға тоғыстырғандай.
Бағдат Мүбәрактың махаббат лирикасында сырлы, сұлу сезімге табиғат ... ... ... Мәселен, «Қаршадай қыз» өлеңінде:
Қаршадай қыз.
Жиі баққа барамыз, шаршамаймыз
Бірімізге айта ... ... ... ... тал ... - деп ... өлеңнің өн бойындағы
албырт сезім, тілсіз ұғысатын тылсым сыр жан ... ... ... ... ... ... шерменде боп түсімнен,
Сонда бізді табиғат тек түсінген.
Күрт құлазып қаңғыбас бұлт жылады,
Найзағай да суретке көп ... ... ... да түсіндің алғаш, жаным.
Жаңбыр емес, көз жасы ол періштенің,
Сол ғой ... ... ал ... кім? [8, 42] - ... ... ... - «қаршадай қыз» - табиғат үштігінің көрінісін, сезім
суреттерін көз алдыңызға әкеледі.
Бағдаттың «Мезгіл», «Алматының аруы», «Элегия», ... ... ... ... шертетін, ең асыл армандарды оятатын сырлы лирика.
Бір айта ... ... ақын ... ... ... ... ... -ді) өте жиі тиянақсыз формада ұшырасады. ... ... ... ... ... ... оған барғым келмейд жүкпенен», «Неге
құнттамайд сыңарын таныса жүрек», «Уақыт пен жүрегім ... ... т.б. ... ... ... боп ... сөз ... ма, әлде стильдік кемшілік пе,
осы мәселені ойлануымыз қажет сияқты.
Бағдат ... ...... ... әлі көп. Ол не ... да,
оқыстан әдемі шешім тауып, соны ... ... ... ... да ақын поэзиясына әсерлі реңк үстейді.
Қарағандылық тағы бір дарынды жас ақын – ... ... 1979 ... ... Тоқтар ауылында дүниеге келген. Е.А.Бөкетов ... ... ... ... ... ... облыстық ақындар
мүшәйрасының және жас қаламгерлер ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының басым бөлігінде сезім иірімдері, көңілдің алуан
күйлері жырланады. Осы бір ғажап лирика ақын ... ... ... ... ... да сұлу ... бір ... жетелейді. Оның «Түнмен сырласу»
өлеңіне назар аударайық:
...Мұңды күз. ... бос ... ... ... ... ... ... шалқып тұр жылап.
Мендегі мынау шаттықты
Бөлісер бүгін біреу ... ... ... ... ... жылжып ап.
Майқұдық бүгін біртүрлі...
Қараптан қарап қайғырып,
Ай бұғып ... ... ... ... ... бұлт ... болған бүгін сиқыңа,
Қаймығып жатқан арудай
Абыройынан айрылып.
Ғашық боп қалып, түнмен сырласқан лирикалық қаһарманның мұңын бөліскіңіз
келеді. Психологиялық ... ... ... шымыр шумақтардағы
салмақты ойлар ... ... ... де ... ... ... ... болады. Бірақ сол сұрғылт суреттер ақын жанына жара ... өлең ... ... ... үміт ... ұласады:
Ұйқысыз менің бұл түнім...
Жыр-жүрек жұлдыз санатар
Алақанынан шығыстың
Сонан соң сұлу таң ... атар ... ... ... ... секілді,
Шашу ғып шашып шуағын,
Далама күліп таратар.
Адамдар арасындағы ізгі ниет, асыл сезімдеріне дәнекер болар жібек жіп-
сағыныш, қимастық сынды киелі ... ... ... ... ... ... ... атты өлеңінде бастан кешіреді.
Вокзал сынды солғын бақ,
Адамға толы сырт-іші.
Қоштасқан жандар қол бұлғап,
Табысқандардың күлкісі, - деп басталған ... ... сел ... асып-тасар «қоштасқандар мен табысқандар» мекеніне бастай
жөнеледі. Енді сол ... асау ... ... де ... ... ... ... бақ...
Көңілге салқын сырт-іші...
Қарашы, темір жолдың да,
Не деген суық түр-түсі.
... Қарасам болды... ой-ызғар,
Бұрқасын – түйсік... не етесің?!
Бір күні сен де ... да ... ... ... мұңаймасқа әддіңіз жоқ.
Осы өлеңдегі қимастық пен таза мұң «Вокзал-2» өлеңінде қайта жалғасын
тауып, алыстан үміт нұры себезгілегендей ... ... бір ... де тобы ... жол ... ... күштің жоғын-ай...
Оңтүстік сенің жылы үйің,
Біз жақта суық... Не ... күні әлде ... ... ме ... - деп ... ... байлаған арманшыл ақын
ізгі махаббатының жолындағы күресін тоқтатпайды. Оның жан арпалысы, ... ... ... ... ... тербер суреттерді көзге
елестетеді. Ол аспан гүрілдеп, күн ... ... ... ... ... тіл ... ашып сәл ғана,
Қолыңды тосшы тамшыға.
Мен саған жеткізе алмаған
Мөлдірлік сонда бар шығар...
... Заңдылық алып жетекке
Пойызым келсе өте күн...
Махаббат атты бекетте
Секіремін де, ... ... ... ... ... ... сізді де мөлдір сағыныш
пен тәтті мұңға ... ... пен ... ... осы ... ... әрі ... тербеле бересіз, бөлене бересіз.
Үскірік аяз алқымды ап, қарқылдап қатал қыс күліп,
Ысқырып алып, сартылдап пойыз да келді ышқынып.
...Түсті ... әне, ... ... нәзік бір мүсін,
Аязға бетін сүйгізіп, ызғарға тәнін құштырып.
Қатал қыстың, қайырымсыз пойыздың құшағынан қиылып қиялдағы аруыңның
шығып келе ...... ... ... ... Жылы нұр шашып жанарың, сарқылмас дара сыры бір,
Жымиып жұмбақ қарадың, назданғаныңның түрі бұл.
Дір етіп сәтте шошыдым... Жоғалмаса деп тәтті шақ,
Тек қана бәрі ... ... боп ... құрығыр!
Еміндіріп, есіңді алып, үміттендіріп, үздіктіріп келіп арман ... ... ... ... айналып кетуі – мәңгілік поэзияның,
өлмес өлеңнің өзегі. Осы бір ... ... ... поэзиясында берік орын
алған. Ол ғашықтық сезімнің өмірлік екендігін «Мен сондамын» өлеңінде әдемі
жеткізген. «Қаһарлы қыста іздесең мені ... ... да ... көңілге
әсем шырай бер!», «Жаз келіп... Күн күлсе көкке ... ... ... ... ... ... ... «Сағыныш түсті сарафан киген ... ... атты ... егер ... «Мен ... - деп тіл ... ... аялаған ақын жүрек.
Сырты жылтыраған жалған сұлулыққа жаны қас ақын «Этнобақ» өлеңінде:
Өңін көріп өтірік тамашаның,
Көктем ... ... ... дей ... берірек беті қарап,
Кеше шерден шығып ем жеті қабат...
... Өтіріктің көкесін сенен көрдім,
Енді саған сенбеймін, этнобақ.
Келмеймін де... - деп ... ... ... ... ... Рахат Әбдірахманов қазіргі жастар поэзиясына қала образын, қала
поэзиясын әкелген ... Ішкі ... ... ... әсерлі, әсем
шығаратын, сезімтал, терең түйсікті ақын. Жинақылыққа, шымырлыққа құрылған
өлең техникасын да айтпай кетуге ... де ... ... ... мол осы ... ақындардың шығармашылығы
өмір, қоғам, халық мәселесінен ажырамай шындықты ... ... ... Нұрбай өршілдігімен, азаматтық арынымен танылса, Серік
Сағынтай ой тереңдігімен, биік ... ... ... ... тапқырлығымен, Рахат Абдрахманов адам жанын ... ... ... ... Зор ... жас ақындардың кәзіргі қазақ
поэзиясында өзіндік үні, ... орны бар ... еш ... ... ... ... шығармаларындағы дәстүр мен жаңашылдық
Поэзияда ерекше орын алатын дәстүр мәселесі екендігі ... ... бір ... ... ұрпаққа ұдайы ауысып отыратын,
тарихи тұрғыдан қалыптасқан әлеуметтік нормалар мен іс-әрекеттердің рухани
негізі екені ... ... өзі ... ... ... да тікелей
қатысты болып келеді. Өйткені әрбір ұрпақ өзінен ... ... ... ... ... ... ... игеріп, оны жаңа қоғамдық-тарихи жағдайға
сәйкес жетілдіріп отыруы ... ... ғана ... ... ... объективті түрде жүзеге асады [9, 3].
Әл-Фарабидің интеллект жөніндегі осы ... ... ... ... ... ... ... казақ қауымының жаңа тарихи жағдайында
Абай Құнанбайұлы (1845-1904) зор бірлікпен жалғастыра түскен ... ... «Он ... ... «адам ата-анадан туғанда есті болмайды:
естіп, көріп, ... ... ... дүниедегі жақсы, жаманды таниды-дағы,
сондайдан білгені, ... көп ... адам ... ... ... естіп жүрген кісі өзі де есті болады. Сол естілерден естіп, білген
жақсы нәрселерді ескерсе, ... ... ... сонда іске жарайды,
сонда адам десе болады» - деп жазады. ... ... ... интеллект ролі жайылдаға философиялық тұжырымын Абай өзінің «Он
тоғызыншы ... ... ... ... Абай өз ... ... бастан бала өзі ізденіп таппайды. Басында зорлықпен яки алдаумен үйір
қылу керек, үйрене келе өзі ... ... ... бір бала ... ... ... ... сонда ғана оның аты адам болады» - деп
тұжырымдайды [10, 134].
Өмір мен ... ... ... ... ... ... сан ... Өйткені әдебиеттің өзі даму, қозғалыс үстіндегі
процесс. Көркемдік-эстетикалық проблемалардық туындауы ... ... ... поэзия, проза жанрындағы тақырып, характер,
образ, стиль мәселелеріне байланысты алуан-алуан ... ... мен ... ... ... та, ... ... беделімен бүркемелеп, не белгілі ... ... ... ... кітабилыққа ден қою да ... ... Өмір ... мен ... ... үйлесімі де
қазіргі көркем әдебиеттегі назар аударарлық жай.
Әлемге әйгілі ертекші Андерсен шығармаларын жазарда табиғат аясында ұзақ
болып, ... ... ұзақ ... еске ... ... оның
өзгеден ерекшелігінің өзі орман тіршілігін өте жақсы білетіні, ... ... ... тез ... ... жаңа ... оп-оңай сюжет тауып
ала қоятыны деседі [3, 5].
Лирика өзінің табиғатында сезім мен ойдың поэтикалық нәтижесі,
концентраты ғой. Веселовский ... бұл ... ... ... ... ... көркем туындының тарихы адаммен оның
сезімімен үнемі тікелей қарым-қатынаста болуы себепті уақыт өзіне тән
эстетикалық норма талап етуі заңды құбылыс. Біз осы ... ... оны ... ескеріп отыруға тиіспіз. Өнердің спецификалық
ерекшелігі дейтін негізгі қасиетінің құрамды бөлігі десе де болғандай.
Осы ... ... ... қазақ лирикасының эстетикалық арсеналдары
қандай? Бұлсауал – поэзия, өнер зерттеушілерін ойландыруға тиіс, қазіргі
әдебиеттану ілімінің ең ... ... бірі деп ... ... ... ... ... өнерде жетістікті санмен өлшейміз бе, сапамен
ба? Әрине, сапамен деп бірден жауап береміз. Ал, сол сапа ... ... ... ... ... ... құрылыстық жаңалығымен бе,
көркемдеу құралдары тұрғысынан ба, мазмұн тереңдігімен бе, әлде ... бе? ... бәрі бір ... ... ... да ... әр ақынның
даралық ерекшелігіне шағылып кетуі де мүмкін. Өнерде сапа ... ... ... орай ... қиындықтары бар. Сөз, әрине, озық үлгілер,
даралық сипат танытқан шығармалар төңірегінде ... ... ... ... [10, ... ... оның ... қазақ лирикасының эстетикалық өрісінің
молдығы талас тудырмайтын шындық. ... ... ... ... ... ... Тұманбай, Қадыр, Мұқағали, Төлеген, Өтежан, Жұмекең,
Мұхтарлар лириканың жанрлық мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... ... ұраннан өздерін сақтай алды. ... ... ... ... бір қоғамның ғана әлеуметтік-эстетикалық
жүгін көтеруге жұмылған жоқ, ... қала ... ... мәні бар ... ... ... Сондықтан олар – тамыры әріден келе жатқан өнер көшін
жалғаушылар. Сол еркіндік ... ... ... салуға мүмкіндік алды.
Бұлардың негізгі әлеуметтік-эстетикалық қызметін осы арнамен өзектес. Яғни,
уақытталабына жауап беріп, бүгінгі ... ... ... өтеуге, болашақпен
тілдесуге мүмкіндіктері мол деген сөз. Міне, осы бағытта олардың ... ... ... ... ... ... болады.
Қашанда әдебиеттің бетін айқындап, дәуір талабына үн қатып оның қоғамдық
қажетін өлшейтін де жеке озған дарын, өнер ... ... ... ... ... де жанр ... мен ... ғылыми екшегенде солардың
творчествосына сүйенуіміз заңды.
Жоғарыда аттары аталған бүгінгі ... ... ... ... бар екенін айта отырып, бұлардан олар жеке-жеке тұйық
көл деген ұғым ... ... ... олар бір-бірімен тығыз
ұштасқан, бір-бірінен қуат ала, тізе қоса ... ... ... ... бір-біріне ықпал дегенде 60-жылдардан бермен қарайғы қазақ
лирикасында М.Мақатаев пен Төлеген Айбергенов ықпалы зор ... ... ... ... ... ... дарынға кенде емес еді. Дегенде де, әсіресе,
Совет ... оның күш алып ... ... оң ... керек еді ғой.
Біздің көбіне жеке ... мән ... бір ұшы ... Совет
дәуірінде коллективтік еңбек жырланды. ... өнер ... ... ... ... ... ... болды. Олар тіпті қоғам үшін
қажетсіз ... ... ... жеке дарындар арқылы халықтық құнар өнерде
қаулай бастаған ... ... ... бой ... ... өлмес
қасиетін паш етуі еді. Төлегенді дара талант деуімізге себеп ... ... ... жетілді, десек те, сезімдік салада тереңдеуді сәл
қиын [10, ... ... ... ... ... ... көркемдік тұрғыдан
ілгерілеткен лириктеріміз: Т.Айбергенов, ... ... ... стильдік ерекшеліктері ойлау арсеналдары
дара-дара ... ... ... ... ... тұтастығын
құрайды. Сондықтан да бұлар поэтикалық жағынан бір-бірінен ... ... Ал ... дәстүр, тілдің жанрлық ішкі ерекшелігіндегі ізденістері
жағынан тіпті де бір-бірімен жақындай түседі. ... ... ... он бір ... қара өлең ... ... сезімдік өлеңдері ішкі
иірім, ырғақ, интонация жағынан ... тым ... ... [10, ... ... ... жалғасын біз қазіргі қазақ сөз өнерінде аса
талантты ақындар ... көре ... ... алғашқы тұсаукесер топтамасымен-ақ өлеңсүйер қауымды
елең еткізе келген аса ... ақын – ... ... ... ... үн, ... сипат, жаңаша қырлар жарқырай көрінеді.
Ақындық көру атты кең, ... ... да ... ... бар. ... “Мерей” атты өлеңі мынадай шумақпен басталады:
Ауылым болушы еді күнде боран,
Өзгеріп кетті қазір мүлде балаң.
Қаздардың қаңқылынан қаймақ жалап,
Түнде сәл ай сәулесін ... алам [11, ... ... поэзиясында кездейспейтін тң тіркес, тосын образ. Жанын
жыр құдіреті тылсым сырларға ораған ақынның жұмбақ әлемі ... ... ... ... ... ... ... көзі өмірдің әр құбылысын
терең түйсініп, өзінше қабылдайды. Сондықтан ол “қаздар ... ... ай ... ... “Мендегі сөз – құлынды, көз – боталы”, ... тағы да ... Бұл ... соны ... бірден көзге ұрып тұр.
Тыныштықбек жаңбыр жауып, жердің жайнай құлпырғанын:
Мамырдың ... ... ... өтіп,
Топырақ жапырағын маздатады, [11, 6] -
деп ... ... ... сөз ... ... жеткізеді. Мұндай кестелі
бейне, тосын тіркес бас-аяғы төрт шумақ өлеңнің өн ... ... ... емген марқа түлік”, “бұрымы бұлт ішінде тарқатылған қыз-көктем”,
“сезімнің сынықтарын құрсар күй”, “Омырауынан бүр ... ... ... ... ... ... деп саған жазайын қой қоздаған,
Тау мөңіреп, аспанда ай боздаған, - [7, 6]
деген жолдардан да осындай айрықша ... ... Осы ... ... де ... ... ... “Тау ішінде есінеген жалғыз
үй”, “Желіні сыздаған таңды жамырап емген қозы ... ... ... ... ... ... ... бей-жай қалдырмайтын өрнекті
поэзия.
Тыныштықбек өлеңдерінің айрықша болмысы оның әсем ... мен ... ... ... ... ... кейіпкер әлдекіммен сырласа
отырып, философиялық түйінді ойларды да әсерлі жеткізіп отырады. Ақын “бір
күндік ... ... ... ... келмеске домалаған, [11, 8] -
деп өзіндік пайыммен жеткізеді.
Жалпы ақынның кез-келген өлеңінен қаймағы ... ... ... ... ... ... ... болмыстағы лирикалық
кейіпкердің әсем де әсерлі сырларын аңғарамыз. Кез-келген сурет осы ... ... ... Мысалы:
“Бүгін аспан боталап, тау тамсанды,
Бүйен-сайға құйылып уыз тұман...”
Немесе:
...Марқа - көңіл маңырап ... ... Ай ... теке ... [11, ... Күн, Ай, Жұлдыз сияқты дүниелерді асқақтата жырлап, символикалық
биіктікке көтереді. ... ... ... ... т.т. ... ... ... қатар, осы орайда әдебиетте
мыңдаған теңеулер ... ... сөз ... дүниеге келді. Ал,
Тыныштықбек өлеңінде “көгілдір нұр ... ... ... ... ... қой ... әрбір өлеңіндегі әдемі сурет пен астарлы орамдар оқырманына ой
саларлықтай салмақты ойлармен түйінделіп отырады. ... ... ... лирикалық қаһарман төл алу науқаны кезінде құрбысына сыр ашып
хат ... ... Ақын ... тән ... әсем ... тұнып тұр. Бірақ
өлең тек осы әдемі фон, фотографиялық баяндаумен бітпейді. Өлең ... ... ... ... ниет ... ... аяқтатады:
...Төл деген не, тәйірі,
күні ертеңгі
Сақманы өлеңнің қорқынышты [7, 8].
Тыныштықбек поэзиясын даралайтын тағы бір ... – оның ... ... ... ... ... ... мәңгілік ұғымы, өмір, уақыт,
кеңістік мәселесі. Жұмекен поэзиясындағыдай философиялық өріммен ұштасып,
оның өзіндік әлемін, өзіндік көзқарасын паш ... Оның ... ... көп ... ... ... жаңа ғана ... екен түскі асты” [7, 73].
Әй, құдай-ай,
Неге келдім ес білмейтін балаша:
Түскі асының уақыты – миллиард жыл санасам, [11, 73] ... ... ... ... ... ... азап екенін астарлай
аңғартады. Оның аса ... ... ... өмір ... ... ... ... ирониялық иірімдер арқылы терең сырмен сыртқа шығады.
“Менікі – хақ”, “менікі” деп
Күн сайын
Мезі ... ... ... ... дін! Мендегі Еске кірсе ғой,
Аузы-басы кетер еді ... [11, ... ақын ... ... күйін күйіттейтін күйкентай тірлікті,
пасықтық пен ұсақтықты мысқыл, кекесінге толы жырларымен түйрейді. “Өмірдің
театры артист етіп ... ... ... ... және өзіне сын
көзімен қарайды.
Ел толқулы,
Ойы – ерегес.
Ожданым ше?
Ол да – ... ... аяр ... боп ... де елге ... ... өсек еттім.
Шат күлкім ше?..
Ол кешегі
Гримдермен қоса кетті [11, ... ... ... баға ... ... ... әсер етіп,
адалдық пен адамдыққа ... ойға ... ақын ... күші ... ... ... әлі талай ғылыми зерттеулерге арқау
болары анық. Қазақ сөз ... ... ... ... ... ... ақын өлеңге мүлтіксіз қызмет ететін ұстанымын ... ... үшін ... ... ... азаматтық болмысын былайша
жеткізеді:
Жусан уыты тамшылап өзегімнен,
Өлең ... ... ... ... сөз берме,
Берсең маған
Ұлып шыққан ойлардың кезегін бер! [11, 20].
Бұл – әрдайым шындықты шырқыратып айтатын, ақиқатты ашынып жеткізетін
арқалы ... ... ... осы ... шоғырының ішінде өлең өлкесінде өзіндік үні
бар ... ... ... ... ... ... жыр ... бірнеше мәрте жеңімпазы атанған осынау
ақынның сұлу сазды өлеңдері өзінің ... ... ... ... орын ... Көңілден кейде нұр қылаулады,
Уақыттың түспей қылбұраулары
Қоңыр кештерде қозғайды мені
Қоңыр қаздардың мұңдылау ... де ... оза ма ... ... тоза ма арман?
Бозала таңда боз жусан көрдім
Боз ... ... ... ... ... ... ... қарапайым адамның көзіне ... ... ... ақын ... әсер ... ... мұңайтады. Ғалым поэзиясынада да осындай байқампаздық, сезім
сергектігі тән.
Ұйқы ашылғалы не заман.
Жұрт ашынғалы
Жұрт ... ... бұлт ... ... ... ... ... ақын:
Көктөбе жақтың баурайы көкорай белең,
Көкорай белең қырқадан көп арай ... ... қол ... ... ... ... біздерге, өлең-ай, өлең...[12, 28] -
осылайша ақын өлеңге ... ... ізгі ... ... ... бар таласы» деген Абай сөзі, «Барлық ақын бір ананың
баласы» деген Мұқағали тұжырымы кез-келген қалыптасқан мықты ақынға ұстаным
болады. ... ... ... ... орта ғана шын ... ... ... “Тұңғыш” көрдім өлгенін шын ақынның» деген өлеңі,
Фариза ... мұң ... ... ... Өз ... ақын ... да ... тілдеседі, Ықыласпен сырласады, Мағжан рухымен мұңдасады. Ал енді
замандас ақындарымен рухани туыстығы, сыры мен ... ... дер ... ... оның киелі өнерге деген адал, таза ниетінен туса керек.
Өнерде «құлжаның алшы түскен ... ... ... ... үлкен баға
береді. Тағдырдың ащы тауқыметін тартып, өмірден озған, Мұқағалидың ... ... Свет ... ... ... ... ... арнайды.
«Қара өлеңде жабы бар, қазанат бар, Бұлбұлдар бар үндері таза ... ... ... ... ... ... - деп ... назды
тілегін жеткізе келіп:
Жырдан басқа ақынның жиғаны жоқ,
Жияр еді, тағдыры қинады көп...
Ақыны бар ауылдың әруағы бар
Ақыны жоқ ауылдың иманы жоқ! ... ... аса ... ... тұжырымдайды.
...Қоңыр жонға қоңыр ымырт түскенде
Қоңырайып отырамын үстелге [13, 58 ], ... ... ... Ғалым поэзиясында коңыр бояу, қоңыржай мінез бар.
Ол ... ... ... ... ... ... ... тізбегін,
Қоғасы біткен көлінен Қобыз сарнап іздейді».
Қоңырқай тартты өлең де,
Қонатын басқа бақ ... ... ... ... ішер ақ ... ... елінің бойынан ұлттық бояу, ұлттық мінезін іздейді. Жоғалған асылын
жоқтап, аласын ... ... ... ... жыр деп ... Ғалым ақын ұлы өнердің азабын жырлай
келе.
...Өлең мені бақытты, бай қалған да,
Бұл ... сан рет ... да ... ... аялы ... кемемді жүзгізем айдындарға, - дейді.
Бұл ой көптеген өлеңдерінде әр түрлі қырынан көрініп отырады. ... ... ... ... ... былайша суреттеледі:
Зілзаланы ұмытқыр,
Ей, атар таң, күліп кір!
Отыз екі... отыз жеті... қырық бір...
Өткенімнен қара боран ұлып тұр.
...Сен көретін той ... ... ... ... ... ... ... жүр әкең-
Қаламсабын қарш-қарш шайнап, ой, Алла-ай!
Міне ел тағдырынан, өлең киесінен бір ... ... ... ... ... ... ... жүрегімде, Шәкәрім мен Пушкинге
тиген оқтың» деген жолдар да осы ұлы мұратпен ... жер ... ... ... ... ... дейтін
Мұқағали қанатты сөзі, гуманистік ойы Ғалым поэзиясын да ... ... ... ... өлеңі не ауылдан ... ... бір топ ... ... кескен окиғасы өзек болады.
Мендік ойлар ойран болды ... ... ... ... жүр ... иісі ... ... әжелер
Жетімдердің тұсауларын тұр кесіп [13, 51].
Жүрек толқытар, жан жүдетер сурет. Ұлтымызға жат кесел. Тағдыр талқысына
түскен ... ... ... - ... ... ... ... Нәпсі жолында
ауыр обал арқалағандар. Ақын ұл тақырыпта аз сөзге сыйғыза жеткізеді. Өлең
былай аяқталады:
... Жетімхана - ... та, үй де ... ... қайғысы [13, 27].
Міне, қай тақырыпты толғаса да, жүрекке жеткізе жырлайтын Ғалым Жайлыбай
қаламының жүйріктігі осында.
«Қай заманда қалыптасқаны беймәлім - ... ... ... ... ... ... өлеңінің мазмұндық-стильдік келбетін анықтауда еріксіз
тіл ұшына оралады. «Провинциялық әдебиет өкілдері» деп ... ... ... ... ... алып» жазатын, Жазушылар Одағы орналасқан
бас қалаға жылына ... рет ат ... ... ... әредік
жарияланып қоятын ақындарды атайтын дәстүр де ... [14, ... ... ... ... ... жалауының астында кеңестік
құндылықтарды жырлау үшін Алматыдан баспана беріп, жұмысқа орналастырып,
қомақты қаламықымен ... ... ... ... ... әлгі анықтауышты. Бірақ, қалай болғанда да, әдеби ... ... ... ... ... ... жеке ... өз
толқынын қоса білді. Біз бұл тарапта қазіргі қазақ ... ...... ... шыққан қос ақын Ғалым Жайлыбай мен
Ғазиз Ештанаевтың шығармашылығына тоқтауды жөн көрдік.
Халықаралық ... ... ... ... бірнеше
мүшәйралардың жеңімпазы, 2001 жылы Түркияда өткен ... ... ... ... ... ... арнайы сыйлығының иегері Ғалым
Жайлыбай 1958 жылы Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданында ... ... ... соңы мен ... ... ... келген ақын кейінгі жылдарға шейін «Жанымның жапырақтары»,
«Жүрегімнің жұлдызы», «Құсқанаты», ... қара ... [15] ... жарыққа шығарды. Ал Ғазиз Ештанаев ақындық жолын ауылда жүргенде-
ақ бастап, қазіргі деңгейіне көтерілгенге ... ... ... ... қойған жоқ.
Ғалымның жырларынан (Ғазиз Ештанаевтың да) 70-80 ... ... ... ... ... ... ... Ерманов, Темірхан
Медетбектердің соны сарыны сезілетіндей. Сол ... ... ... ... ... ... ... ағым өкілдерінің шығармаларында
лирикалық көңіл-күйдің заманауи ой-сана жемісімен ... ... ... ... ... ... ғұмыр!
Тыпыршып тыншымай жаным
Аңсайды аламан-дүбір.
Өмірден сый күттім керім,
Жаһанның мұрагеріндей.
Жүйткиді жүйрік күндерім –
Ақанның Құлагеріндей.
Жігерін жанымайды ерім,
Көрерін көргеннен ... ... Елім ... ... ... күнім,
Өкпемді өмір қысады.
Ұяттан қызарды бүгін –
Қамшымның тобылғы сабы.
Жөн еді...
сенбесем мүлде,
Естімей ... ... ... күнде –
Бағыма балаған ғұмыр! [15, 12] -
деп толғайтын ақын жырынан жаңашыл ағымның беткеұстар үлгісін ... ... ... ... шұбар,
Басымдағы бұл-дағы бағым шығар,
Сағың сынар сәтке де
жаның шыдар.
Жалған – дүние жалт еткен сағым шығар [15, 15].
Ілкіде «Жүйрік күндері Ақанның ... ... ... ... қас қақпай қарауылдап отырған Батыраш-балтасын аңдайсыз. Лирикалық
сыршыл күй де заманауи зар да ... ... Ал ... ... тіркесін еншілеген жырдан Есіл бойына Елордасын
тіккен елдің арман-мұратын әсемқоңыр әуенмен жеткізген ... ... ... ... ... белгілі ақыны, Мемлекеттік ... ... ... ... дейді (Ақын шығармашылығының мазмұндық
сипатын дәп басып анықтап, қазіргі ... аяқ ... ... ... ... сәл ... беріп отырмыз):
«Мен өз басым бүгінгі ... ... ... ... ... «әр
дыбыстан дүбір іздеп тұратын» Ғалым Жайлыбайды өз үні, өз ... ... әрі ерек ... бірі деп білем. Байқасақ, оның ұйтқып-
бұрқамай да, ... де, бір ... ... ... ақындығы мен «жырларының жұлдызын жағып қойып» сұхбаттасатын көшелі
мінезі өлеңсүйер қауымның талайын тәнті еткеніне біраз уақыт ... ... ... жырларының табиғатын көкірегінде қордаланып қалған шер мен
шеменді қопарып тастайтын адуын күшке емес, сол шер мен ... ... ... алатын сиқырлы күшке ие шертпе күйге теңеген болар едім [14,
6].
Шынында Ғалым Жайлыбай ...... ... ... шертпе
күй! Егіліп отырып ет-жүрегіңді елжіретіп, шым-шымдап сыр ... ... ... оның жырларындағы баппен қағылып, байыппен ... ... ... олай ... ... ... жердің шөбі едім,
Шөліркеп әлі келемін.
Ақ жаңбыр мінез өлеңім,
Кезертпей еріндерімді,
Құйып бір өтсе деп едім.
Сүмбіле соңы – сары ... ... ... бал тамыз.
Сарғайған шығар алқаңыз,
Сарғайтып мені сәуірде
Сағым боп кеткен қалқа қыз.
Ботадай ... ... ... ... ... ... ... Мағжан жыр,
Айнамкөз армандарымдай
Арқаға жауған ақ жаңбыр...
Сүмбіле соңы –
Түнгі ызғар.
Айқабақ барда – кім мұздар.
Сарғая көрме, гүл қыздар,
Алқара көкті қақ тіліп,
Із тастап ақты ... ... ... ... ... болып өскен ақын ғана жаза алса
керек. Ақын жаны тұншыққандай боп құмығып шығатын ... ... ... ... ... қоя ... ... толы күбір мен сыбырға, үзіліп
кетердей боп ... сыр ... ... ... бай еді! Бұл жыр ... өзегінде жатқан өкінішіңді оятып, сарша тамыздың шұғыла ... ... ... ... кесте төгіп, ботадай боздап тұрған сазымен
көңіліңнің түбінде ... ... ... ... қозғап,
алақандай-алақандай боп баяу ... ... ... ... бір сәтте үйіріп ұйытқытып, сазыңды наздай, назыңды ... ... ... ... ... құйқылжытып кетері сөзсіз. Өйткені,
адам қамшының сабындай ғана қысқа ғұмырында көбіне көп тапқанын жоғалтумен
өтеді» [16, ... кез ... ... ... ... ... таразылағанда сол
құбылыс «айналымға енген» заманның райын салмақтамақ абзал. Себебі, әдеби
ауанды қоғамдық қарым-қатынас ... ... жара ... Жыр мазмұны
қоғамдық көңіл күй арқылы қалыптасады. Өз ... ... ... ... ... ... әкеледі. Мәселен, кеңестік соцреализм әдісі
идеология ұсынысы арқылы туды, қазақтың жыраулық дәстүрі ... ... ... ... қоғамдық құрылыс жемісі, зар заман ақындары ... ... ... ... отаршыл елдің басынан билігі кетіп,
орыстан шекпен алған қарадан шыққан ... ... ... ... ... көші ... келе сол заман тудырған өнер туындысы кейін
белгілі бір кезеңдегі рухани-әлеуметтік, керек ... ... ... ... ... шыға ... Ғалым Жайлыбай
жырларынан, тек Ғалым ғана емес ... ... ... ақ ... ... жыр
қонақтатқан жазарман атаулының әммесінің шығармасынан заман келбетін таба
аласыз.
Бақ тілегін ... ... ... ... артып алған мойынға.
Қап арқалап бара жатыр бала қыз
Алматының Арбатының бойында.
Көшесі бұл қайыршының,
мастың да,
Нөпір адам...
ұқсайды екен тасқынға.
Қайысады, майысады – ... ... ала ... ... ... ... күй керек,
Кімге айтарсың:
- көріктіге тиме – деп,
...Көк базарға бара ... ... ... күрте,
ескі етігін сүйрелеп.
Қалтырап гүл...
қалады ма қырмызы,
Жарқырап бір жанады ма жұлдызы.
Қап арқалап бара жатыр көшеде
Арыс туар Алашымның бір қызы.
Ажары да ашық екен ақ ... ... ... қақталмай.
Аузын буған ала қаптың ішінде
Тағдырының бар салмағы жатқандай.
Мұқым қайғы,
таяз бақыт.
Күз.
Қала.
Сықырлайды аяз-уақыт сыздана.
Жын-ғасырдың жүгін жеңілдетем деп,
Қап ... бара ... қыз ... ... ... ... ... қазақ поэзиясындағы уақыт салмағын
аңғартар тұрмыстық, тек тұрмыстық қана емес азаматтық ... ... ... ой, ... мұң-нала лирикалық сарыны басым, қазіргі
заман қалпының ашық арайлы боямен әрленген көлеңкелі жақтарын көрсетеді.
Ілкіде ... ... ағым ... ... ... ... ... қазақ қара өлеңінің, жыраулар
поэзиясының иірім-қайырымдарын жаңаша күйлемек болып табылады. ... ... үлгі аз ... Мәселен, «Беу, шапқан бір ... ... ... тұйғыны...» деп келетін, «Ей, енесі өлген құлын-күн, құлыны
өлген байтал-күн» деп ... «Ай, ... ... ... ... ... ... басынан көш құлады», «Алты да қанат ақ орда,
Алшаңдап шықтым төріне», «Біздің ауыл ... ... деп ... ... бұл ... ... ... болады. Әрі ақын
жырларындағы сөз тіркестері де қазақы ... ... ... ... ... қашан да бір қалыпта тұрмайды. Мәңгі ... ... ... әдебиет те сатылай дамып, салаланып өсе береді. Ғалымның 70-
80-жылдары жазған жырлары мен ... кебе ... жаңа ... ... отырып, ақын өсуін, әдебиет құбылысын саралауға ... ... ... ... аясы» деп тақырып қойып сонеттер жазатын ақын
қазір жыраулар дәстүрінде, қара өлең ... жыр ... ... ... жар қызығын,
Тонап алды сұм соғыс бар қызығын,
Мәрия апа отыз жыл күтіп жүрді,
Байсейітін, ... ... ...
деп балладалық баяндау арқылы жазса, бүгін:
Есіңді жый!
Жырларыңды жаз, Ғалым!
Қаңқылдатып қарашаның қаздарын.
Шабытыңнан шалғындағы шық еріп,
Қара бауыр бұлттар көшсін үдеріп.
Ұлар ұшар Ұлытаудың ... ... ... ... күй ... ... үйірі.
Жыр-Тәңірдің қорғасын ой ауыры.
Ұлпа күннің еріп кетсін сауығы.
Шырқарымның шыңға асылып шырайы,
Тұлпарымның көбіктенсін сауыры.
Арналарын ақ толқындар кергенде
Жыр ... ... ... де.
Күн астының Күнікейін іздеген,
Ақын деген ел боламыз біз деген.
Иір біткен бұтағында еменнің,
Бал мен уын ұсынғанда келер күн.
Жырларымның жанарынан жас тамып,
Қара ... қара ... ... жатқанда...
Мұнар көктен мұң іштім,
Қызыл арай құшағына ап қыр үстін.
Көрімдігін берер сәуле көгілдір,
Өзегіме өрт боп түскен өмір бұл
Қарашығымдағы қара ... ... рух ... ... ... ... әуенде ой түйеді.
Кешегі соцреалистік ағымның соңғы тұяқ серпері ... ... ... тілі ... ... бүгінгі поэзияда мифтік тіл арқылы алапат сана
ағынын (поэзиядағы «поток ... ... ... ... үрдіс байқалады. Қазіргі дәуірде адам көңіл ... сол ... ... әсер жағыстыратын поэзияға бәсекелес құбылыс
көп. Түрлі фильмдер, ... ән, ... ... ... ... ... ләззат-рахатты дүниелер шын мәнісінде жазба
әдебиетке тікелей бәсекелес. Өлеңнен алатын ләззатты бейнеклиптен алатын
ләззатқа ... ... ... ... 80-90 ... ағым ... интеллектуалды поэзияға өрбуге мұқтаж болғаны
анық. Қалай болғанда да ақын Ғалым Жайлыбай кешегі ағым мен бүгінгі ... ... ... ... ... ақын Ғазиз Ештанаев 90-жылдардың басында жарық көрген «Жыр-
шуақ» және 1999 жылы шыққан «Дүние-дүрмек» кітаптарымен таныс.
80-жылдардың басында әдеби ортаға
Сандуғаш-әлем ән сап ... шық ... ... ... төнген аспаннан
Үзіліп түскен моншақ – бұл.
Серпіп қап түннің түндігін,
Күлімдеп шықты Күн ... ... ... ... ... ... ... күн,
Тереңе жатыр тылсым үн.
Толқынды теңіз кетті ән ғып,
Дүниенің жүрек дүрсілін.
Қабағы жарқын, асқар шың,
Бақытқа бізді бастарсың.
Базарлы ... ... ... ... қара ... күйін шерт ерен.
Жырыма қанат байлаған,
Дүние-оу, неткен көркем ең?!
Беу, әппақ әлем байтақ, ен,
Адам деп сен де айт ... мына ... ... ... ең? ... жар сала ... ... ақын қазіргі қазақ жыры көшінің ен ортасында келе
жатыр.
Орталықтың ақындарынша айтқанда, «провинциялық поэзияның» бел баласы –
Ғазиздің жырларынан заман ... ... ... ... анық
көре аласыз.
Жалпы, егер «әдебиет әдебиет үшін» қағидасымен қоғам қозғалысынан жыр
призмасын ... жеке алып ... кез ... туындыда құнар кеміп, құн
қалмай қалары анық. Өйткені жазу ... адам ... ... арналған
қажеттілік емес пе. Егер олай болмаса, өлең мен өмір ... ... ... қазіргі техноқоғамға қажетсіз де болып шығар еді. Сондықтан
да біз Ғалым және Ғазиз ақын ... ... ... ... қатынасты эстетика логикасымен қарамаққа жүгіндік.
Ғалым ақын жырларымен салыстырғанда Ғазиз Ештанаев жырларында бүгінгі
интеллектуалдық ағым ... ... ... ... кейінгі
жылдарда әдебиет арыла қоймаған сореалистік, ... ... ... ... ... ... ... басымдау. Әлбетте, салыстыру арқылы
ақиқатқа жетпейсің.
Күбір-күбір күңкіл көшіп көңілден,
Жан сарайым,
Жақсылыққа орын бер.
Күндерім көп қаңқу сөзден ... ... ап ... деме мына ... мезі ... ... жоқ ... мен жайлы айтқан сөзі көп,
Күрсінем де
Күнге тосам жанымды.
Аз ба, көп ... өмір ... ... маңдайымнан сүйіп күн
Қайтем, анау көрсоқыр мен кереңін
Мен олардың барлығына ... ... ... ақын.
Жалпы алғанда, Ғ.Ештанаев поэзиясында осы сарындағы жабырқау жырлар мол.
Әрине, лирикалық салтпен жазатын ақын ... мұң ... ... ... ... лириканың эпикалық, азаматтық бояуға сәл араласқан қалпынан
лирикадан гөрі пессимистік толғау шығатыны ... ... ... ... ... ... болмайды. Кінәлау деген сөздің өзі орынсыз.
Бір ғана айтарымыз, 80-90 жылдары бастау алып, қазірге шейін жалғасып келе
жатқан бұл ... ... өзге ... ... гөрі ... ... бас мұңы ... айтылған қоғам халі толық ашылмайды. Стильдің кінараты
да осында. Әрі шығарма ... ... да ... ... әдебиетке өзге
ақпараттық-рухани қажеттіліктер бәсекелестік тудырып отырғанда жырдың
айтары анық, бояуы қанық болмағы ... ... ... ... ... ... «қырық күндік кемшілігі» осында шығар. Осы арада қазақ
әдеби сынының осы мәселені анық ... ... ... ... ... орынсыз кінәлап отырғанын айта кеткен абзал болар. Қазіргі жастар
поэзиясындағы айтар ойдың анық ... ... ... ... көрінбей, қолға ұсталмайтындығы әдеби сынды түрлі адасуларға алып
келеді. Жастар поэзиясындағы пессимистік ... ... ... түсінбеген соң
авангардтық-субъективті стиль болып талқыланып, оның түрлік ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ сыншылары жақсы
пікір білдіріп келеді. Егер сыни пікір теориялық талдауға ұштасса ... ... жеке ... да, ... ... да, игілікті рай туар еді-ау.
Қазақ поэзиясы қызыл империяның қылышынан қан тамып тұрған кездің өзінде-
ақ қайсар мінез танытса, ... бойы ... ... туын ... ойын ... ... өнегелі тарихымен мақтанатын,өлмес ... ... ұлт ... ... ... жырларды дүниеге әкелді. Осындай
поэзия әлемінің тағы бір өкілі – Светқали Нұржанов.
Орамды ой, кестелі тіл ... ... ... ... ... өткенін, өнегелі шежіресін, ақындықтың мұратын жырлайтын асыл
дүниелер. Ақын өлеңдерінің негізгі тақырыбы – туған ел ... ... ... ... өнер ... ... ... тірлік қажытқанда, кеңдік пен еркіндікті ... ақын ... ... ... ... ... ... сыйқымды алмай,
Ұйқым қанбай мен жүрмін, ұйқым қанбай.
Мен далаға асығам, сол далада
Сыпсыңдардан құтқарар сиқыр бардай...
...Күлдір-күлдір күрең тай ... ... ... [16, ... ... ... ... балалық балдәуреннің бақытты шағын ... Сол ... ... бара ... ... ... де ... жаңа не қылсаң,
Өзің біл! – Киме бөз ... ... ... ... көз ғой деп! - [16, ... өлең жолдары да ата-бабадан мирас болып келе ... ... ... ... ақын ... ... – бүкіл рухани құндылықтың, биік ... ... ... ... басқан әрбір талант осы қағидаға бағынары анық. Поэзияның
прогрессивті арнаны табуы ... ... ... туыстығында әрі дәстүр
жалғастығында жатқадығында белгілі. Гете, Байрон, Абай, ... ... сыры ... ... көп жас кіші ... ... ... жұлдызы Хафизге
табынып жыр арнайды, Шиллермен достық қарым-қатынаста болып, альманах
шығарады. Лермонтов ... ... Абай Гете мен ... ... ... ... та ... өнерінде өзінің өшпес ізін
қалдырған тарлан таланттарға бас иеді, рухтарымен сырласады.
“Сергей Есенинге”, ... ... ... сырласу”, “М.Мақатаевқа”,
“Ж.Нәжімеденовке”, “М.Әуезовке” өлеңдерінде осы үлкен құрмет, ... ... ... ... ... табады.
Орақ жүрек тұрғанда
Қайғы бұлтты оратын,
Ащы шабыт буғанда,
Құтырдың-ау, өр ақын, - [16, ... ... ... өзінің ақындық табиғатының астасатынын паш етсе:
Өмірден ағып өтсем ... ... ... ... [16, 19], ... ... ақынның мөлдір поэзиясын үлгі тұтады. “Нарынқолда” деген
өлеңінде:
Мұқағали туған жердің есігін,
Ашып көрдім, тербетіп ой бесігін.
Жерін ... ... ... деп ... ... ... ...
деп туған ел, туған жерін жан-тәнімен жырлап өткен Мұқағали рухына бас
иеді.
“Погиб поэт – невольник чести...” деп жырлаған ... ... ... көрдім өлгенін шын ақынның...” дейтін Мұқағали ... ... ... ... тағы да, тағы да бір,
Ал, аңыра, аңыра, аңыра ... да бір ... ... ... ... ... кәрі қабір, [16, 50] -
деп қабырғасы қайыса, Жұмекен ағасын жоқтайды.
Ақынның ... ... ... ... ... ... санайтын еркөңіл
халықтың қасиетін айрықша ардақтайтыны жырларынан анық байқалады. “Бәйгіде”
атты өлеңінде:
...Дүлдүлдерін бәз дала ... ... ... мен де тер ... не етер?
Әлде сонау жүйткіген хас тұлпардың
Тұяғында жазым боп кетсем бе екен?! - [16, 17]
деп жырлап, қазақтың қанына ... ... ... ... ... ... өлеңінде:
..Қазақ жыры кешегі Тайбурыл ғой,
Шаба-шаба бүгінге талып жеткен, - [16, 59]
көнеден бастау алатын қасиетті сөз ... ... ... ... ... ... атты өлеңінде:
Қосылып ұшсын шаңға бу,
Пыраққа теңдес бар ма өлшем?!
Еңсесін ... ақ ... боп ... ... соң, - [16, ... ... сезімнің жетегімен аса айшықты, әсем сурет жасайды. ... ... ... ... болмысы анық танылған өлеңдері жеткілікті.
Олардың қатарына ... ... ... ... ... түн”, “Ауылдағы түн”, “Қансонар”, “Қара саба” т.б. ... Қай ... ... да, ... қанық, тілі көркем, көз алдыңа
қазақы ... ... ... ... бай.
Светқали Нұржанов – қазақ поэзиясында өзіндік үнімен танылып үлгерген,
әлі ... ... ... ... ... ... ... Шығармашылығы
ғылыми зерттеулерге объект болып, әлі де талай туындыларды дүниеге
әкелеріне сендіреді.
Бауыржан Өміржанұлы Жақып – ... ... ... ... ... Оның ... ... құштарлық, асқақ сезімге, ... ... ... ... пен ұлттық бояуға қанық.
1996 жылы Алматыдағы “Атамұра” баспасынан ақынның “Айдындағы аспан” деп
аталатын өлеңдер мен поэмаар жинағы ... ... ... ... ... ... “Сәмбі тал жапырағындағы жазулар”,
“Жартасты жарып шыққан ойлар”, ... ... ... ... атты ... бөлімнен тұрады. Әр бөлімде әр түрлі қырынан ... ... ... ... ... ... ... жинақтың алтын айдары секілді.
Табиғаттан күй ұрлап,
Жаз, қаламым, шиырлап.
Жеті қақа ... ... ... ... ... ... боп шашу шаш ... қосыл тамшы боп,
Көзден бір шыққан бастауға.
...Жел болып бірде азынасам,
От болып бірде маздасам.
Шашасына шаң жұқпас
Шабытым барда жазбасам,
Несіне тудым ақын боп?! [17, ...... ... ... ... ... алдындағы шабытқа қамшы салу.
Әрі қарай өлеңдер өрнегі өз ... ... ... ... бір әлемге
айналғандай.
Бауыржанның ерекшелігі – бұл лирик ақын. Өлеңнің бәрінде де лирика дей
тұрғанмен, ... ... ... жаратылысымен бірыңғай лирик болу
оңай емес. Бауыржанның өлең ...... ... пен ... әсем де ... беті ... гүлдеді, көк те гүлдеді:
Ару – Алматының құлпырып көктемі келді.
Күміс бұрымын бұлқынып бұлақтар өріп,
Ақ самал таудан ұмтылып ... ... ... ... әр ... ... ғажайып күйге балқыды.
Қайың – ақындар жыр шашып, терек бір ашып,
Үйеңкі әндетіп, бар қала сирень аңқыды [17, 94-95].
Бұл шумақтардан ... мен ... ... ... ой мен ... анық ... ... қала табиғатын шынайы дала табиғатына
жете қабыл ... ... ... ... ... қабылдауға жеңіл,
жаймашуақ, ерке назды, еркін өлең оқырманды баурап алады.
Қос балапаным – ... қос ... ... ... ... дала ... ... теріп беремін нелер гүлдерді,
Сендер арқылы көремін мен әлі келер күндерді [17, 52].
Мұндай жолдар қазіргі қазақ ... қай ... ... тұрғанын дәледесе
керек. Мейлі мың тілге ... өз ... ... өлең бұл. ...... ... ойын өзге біртамаша суретті алдына тосып отырып,
байқатпай айтып жіберу.
Мөлдір моншақ таң шығын,
Тағып алған тобылғы.
Бабам өрген қамшының
Сабыболған тобылғы.
Қасиетіңді ... ... ... иіс ... ... сүрлеген, күбі ыстап [17, 67].
Табиғаттың сыйы тобылғының қасиетін, адамға деген қызметін шағын ғана
жолдармен қарапайым ... көз ... ... өлеңдерінің негізгі өзегі – табиғат пен адамзат тағдыры.
Иә, сол бір жылы,
Сол айда, сол бір күні.
Менің азапты ғұмырым ... ... ... [17, ... – боз ... ... алабым.
Орыны тілім-тілім сорға айналып,
Сағынып жатыр көлім қаздар әнін [17, 161].
ХХ ... ... ... ... полигон зардаптарын, сол
аждаһадан туындаған экологиялық зардаптарды ақын ашына айтады. Табиғаттың
өзін ... дала ... еніп ... тіл ... ... ... алаңындағы қасіретті экологиялық зардаптарды
мұйңлы күйде айта отырғанымен ... ... Өлең ... осы
тығырықтан шығудың жолын іздейді.
Түйіндей келгенде, Бауыржан Жақыптың өлеңдері қазіргі ... ... ... арна, ағысты өзен десе болғандай.
Оның поэзиясы айтар ойымен де, ... ... де ... ... жас ... ... ... Бұлар қазақ поэзиясының
керуеніне келіп қосылған «қорқынышты» топ. ... өлең ... ... ... ... өз ... бұлар қазақ поэзиясына соны
жаңалық әкелген ақындар. Сонау ауыз әдебиетіндегі халық ... ... ... ... білген бұлар сол қасиеттің сырын кетірмей,
жаңаша түрде жасандырып, басқа бір қырынан жарқыратып алып ... ... ... ... ... Тыныштықбек Әбдікәкімов, өмірдің әрбір
болмысынан ... ой түйе ... ақын ... ... Салықбаева,
қарапайымдылығымен ақындықтың ғажап қасиетін көрсете білген ақтөбелік Ертай
Ашықбаев сынды бауырларымыз көбейе ... ... ...... өлеңінде өз жолы, өз өрнегі бар Шолпан
жұлдыздай жарқырап тұрған талантты ... Ол ... өмір мен ... пен ... ... пен ... жайында ағынан жарыла сыр шертеді. Соның
бәрі тоқсан тарау тағдыр жолдарының торабы іспетті. Адам Жаны деп ... те ... әлем ... өтіп ... ... бірі – мен,
Соны білмей, сүрінем.
Көп боламын күнімен,
Жоқ боламын түнімен [18, 14].
Ақын барлық ... ... ... ... әсіресе адамның
жалғыздығын мұңайа жырлайды.
Тасырдың болдым ... ... ... тарта береді,
Көгіме сіңіп кетпесем [18, 105].
Бұл жұп-жұмыр ғана сурет. ... ... ... өзінде де,
тікелей ойға құрылған өлеңінің өзінде де табиғат қатынасады. Жер мен Көктің
арасында ... яғни ... өзі жүр. ... ... ... ... асау ... көңіл-күйі оқырманды ойландырады.
Ақ қағазға ақтық сырды төгемін,
Төкпесіме болмады.
Түн ... көз ... ... ... толмады [18, 44].
Бір сенім бар, болса да ертегі үміт,
Тереземді түнімен шертеді ұлып.
Қиын екен жалғанның ... егер ... ерте ... [18, ... ... лирикаға тән мұңды дүниелерді көз ... ... ... өлең ... ... ой салатын, сезімді тербейтін осындай
өлең жолдары Гүлнарда көп кездеседі.
“Мен, мен едім”, пендең едім ... ... тең ... ... әнді.
Туысыммен таласам деп тулаққа,
Жатқа қарай жағалаттым жиғанды.
Енесінен ерте қалған құлындай,
Ертегіге жүрегім тұр жылынбай.
Тереңімді-ай теріс жаққа ... ... ... ... ... мен және ... әуен өлеңге айналып, талант
құдыретін тағы бір танытқандай. ... ... ... ... ... ... бар. ... дау-дамауға айналып жүрген тіл тағдыры қозғалып,
қанаты сынған қарлығаштай сол туған тілге жанашырлықпен жыр төгеді.
Қар жауған күн ... ... ... [18, ... ... бар Азап, Қуанышы,
Қағазымды қоршайды құрақ ұшып [18, 102], -
дейтін өлеңдері жапыраққа қонған шық тамшыларындай мөлдір, таза ... Осы ... ... ... ... ... ... түскен.
Өтпелі жаз,
Бәрі де өтпелі екен...
Осылай деп өзгені өкпелетем.
Қара жерге қонаққа келген едім,
Періштелер шақырса, көкке кетем [19, ... ... ... ... ... дүниеде еш нәрсенің мәңгілік емес
екендігі ақын ... ... ... Өмір ... өзі – ... ... өзінің сыршылдығымен, жаңашылдығымен қуантады. ... ... ... қазіргі қазақ поэзиясына қосылған үлкен
жаңалық.
Түн. Ауыл. Иісі сүр ... жел тиді ... ... ақты – дір ... бір ... жасы ма? [18, ... бір ... өмірім – жыласам да, күлсем де,
Жарты Шарға жетерліктей жын сенде.
Ескі жылға есірке деп ... ... ... де [18, ... бірде туған ауылдың туын көтерсе, бірде өз өмірінің, өз жүрегінің
үнін жырға қосады. Оның ақындық ... ... ... ... көптеген
ақындар ауылынан ептеген жайлы самалды жеткізеді бізге. Тосын ой мен тосын
тіркестерді қолдану ... да ... ... ... ... Гүлнар
Салықбаеваны өз қатарластарынан оқ бойы озық тұрғанын көрсетеді.
Қазақ поэзиясының көкжиегінде Шолпан ... ... ... ... әр өлеңі аспан төріндегі сөнбес жұлдыздай оқырманға оңды әсер берері
сөзсіз.
Көз тірісінде іштей ... жыр ... ... деп ... ... ... ... Жұмаш марқұм болатын. Т.Жұмашевтың тұла бойы тұнып тұрған киелі
поэзия еді. Ақынның қалдырған мұрасы жан-жақты сөз ... ... ... деп
айта алмаймыз. Енді танылып келе жатқанда үзіліп кетті. Сонда да ... ... оның ... жылы ... 1998 жылы ... ... ақын ... қазақ поэзиясында жасаған шолу
баяндамасында ... ... [19] ... ... тоқталып, оның
өзіндік ерекшелігі мен тың ... атап ... Осы ... ... ... ... поэзиясын жаңа толқынның келе жатқанын
дәлелдейді деген бағаға Т.Жұмашев та ... ... ... оған ... өкінішті. Тұрсынның өз сөзімен айтқанда:
Алатауда бір шың бар,
Ешкім аяқ ... сол ... ... ... ... Адам [19, ... бірі мұндай ойларға бара бермейтіні түсінікті. Есенғали Раушанов
кезінде айдарынан жел есіп тұрған өлеңдер деп ... ... ... ... ... ... Менде бір тұлпармын, тағдыры бар, Даламның
кендігінен байқалмаған.
Қандай тамаша ойлар. Жай ... ... ... де ... баққа
кіргендей боласың. Тұрсын өзі жасаған ортасына қарап, ... ... ... адамдарға қатты өкпелейді.
Жапырақтар жүректің көшірмесі,
Сайтанның көшірмесі сайқал адам.
Әдемі теңеу, қан шығармай мақтамен ... Әлем ... ... ұлы
ақыны А.С.Пушкинді атып өлтірген Дантестер, көз алдына елестетіп,
Біреулер жүр күбірлеп осы ... олар ... досы бар ... атып өлтірген Дантес шығар,
Менде қарсы шығамын осыларға [19, 15].
Поэзия аспанның жарық жұлдызын қорлаушыларға ақын қатты күйінеді. «Сау
адамды ... ... ... өлеңінде адамгершілікті өзіне ар санайтын
қытымырлар тобы, Тұрсынның алдын орап әртүрлі айла-тәсілдермен оның ... ... ... Көзі ... ... тобырларға былай деп тіл қатты.
Өмір сүре алмайсың ба кектенбей,
Еркіндігім үшін мені жек көрмей.
Қиын екен ... ... бір ... ... ... ... [19, ... өскен өз жерінде, өз аулында, көрген қорлығын ақын жүрегі құлазып
өлең жолдарына түсірді.
Жүрісім де ... ... ... құрысын...
Сау адамды жынды ететін ортада,
Өмір сүріп жүргенім рас шығар жыр үшін [19, 4-5].
Қара қазандай өкпесін жайып ... ... досы ... сырласады. Ойшыл
ақынның өз әлемі, өз биігі бар, оған қара ... ұшып жете ... екі ... бір-біріне сұғып отыратын тобырлар өсек сөздің ... ... ... ... түсіреді.
Менің нәзік жүрегіме жүк артып,
Келеді есек жаны сірі тарамыс...
деп топастықтың бет-пердесін ашады.
Өсер елдің баласы осындайға бара ма,
Атқың келмесе атып қал ... да ... [19, ... жегідей жеген күбір сөзден құтыла алмаған Тұрсын, ... ... ... атып ... ... қазағым ақынын атқызып қарап қалмас деп
қалың еліне иек артады. «Көз жасы» өлеңінде:
Қырандар ғана ұшатын биік ... ... ... шөл, ... - ... бар,
Әйтпесе нем бар өлеңде?
Кеудені шабыт кернеп жан-жағына көз салған ақын, көз ... ... ақ ... ... ... ... қара қарғаның іштегі шерін
тап-таза өлең жолдарымен жуып ... ... ... ... ... ... деп табынады. Ойларын әрі қарай сабақтаған азамат ақын:
Асылын ойлап Алаштың ... ... ... ... ... бұрылып қарашы, көктем,
Көзімнен кетті жас тамып... [19, 40].
1937 жылғы қызыл - қырғын алапатта қасапхананың құрбаны болған ... ... ... тағы ... ... туын көтерген ағалары, көз
алдынан елестеп кетсе керек. Тобырлар қайтсін ақын жүрегіне бойлай алмады.
«Түсінбейсің» атты ... ол анык ... ... ... ... да емеспін, айбынды да.
Бойымды да бір ғажап тылсым күш бар,
Адам ете ... ... ... не, оған көне қояр ма екен, құлқының құлдары деп үміт үзеді.
Он сегіз ғаламды жаратқан,
Алла көзге көрінбейтін ... ... ... ... тән емес ... ... ... Аллаға жан сырын жайып салады.
Өмірдің көрсек - тағы ызғарын бар,
Өзгермейтін жандармыз біз – дарындар [19, 25]..
Өзі айтқандай өмірдің керемет ... ... ... ... де, ... ... ақын өзін ширата түскендей сезінеді.
Жүрегімнен шығатын жырларымды,
Жүрегімнен оқитын қыздарым бар...
деп келер ... ... ізгі ... ... ... ... астарына ой жүгіртіп қарасаң, балаша
елпілдеп, құрақ ұшып жүргеніңді өзіңде ... ... ... ... тер» ... алалық.
Арманымның ақ бозын қамшылаған,
Қасиетті маңдай тер тамшылаған!
Ащылығың ұмытылып бара жатса,
Шаншиды кеп ... ... [19, ... отырмыз ащы тердің дәмі болмаса, тұщыны қайдан ... ... жолы ... ... ... ... ... жету үшін ақын
аянбай тер төгеді.
Зейнет көрем терімді тамшылаған,
Тамшылаған ыстық кой тамшы маған!
...Маңдайыма біткен бір бақыт едің,
Өлең ... ... ... маған!
Талай таңды кірпікке іліп, өлеңнің жолдарына басын байлаған ... ... ... ... деп ой ... «Тоғышарға « өлеңінде:
Аппақ нанға майды жағып жегенмен,
Қара жүрек ағармайды дегенмен,-
дейді. Майға бөлеп, майға ... да, ... ... өз
қалпында қалатындығы ып - рас. Ақын өзінің туған жерінің қара ... ... ... ... бара ... жоқ оған ... ... маңдайын, сүйеп, бесіктегі кезіндегінен ... ... ... иек ... О, ... сен ... ... лайық па едің деп,
уытты өлең ... ... ... ... ... ... жаратылады екен
деп жағасын ұстайды. «Ақын рухын іздемеңдер... моладан» өлеңі. Ауруда шаншу
жаман, сөзде қаңқу жаман. Қытымыр тобырлардың сөзінен мезі ... ... ... ... ... ... бір ... шығып, өз-өзімен,
оңаша ойларымен сырласып, іштегі қатып тұрған мұңын жібіту үшін ... ... бір күн ... асқанда,
Рухым ұшып кетер сіңіп аспанға,
Бүтін денем бөлектеніп өзінен.
Ғайып ... ... ... деп ойлаймын сөзінен... [19, 32].
Ақын жанын қоятын, жер таба ... ... ... осынау көк
аспандағы жарық жүлдыздарға паналағысы келеді.
Кездескенше жанымды ұғар туысым,
Мен армансыз кезем аспан құсын.
Аспан ... ... ... ... ... поэзияның патшасы Абай рухы, Лермонтов, Пушкиндердің
жаны жер астында емес, ... Сол ... ... ... ... ... ... Айбергенов сынды әулиелердің мекені болған көк ... ... ... қола ... ... ақын рухын таба
алмайсыңдар,- деп ой ... ... ... тұр ... Иә, ... ... ... қалың
жүлдыз қара-көк аспанның астындағы тірі пенде мына біздер. Тұрсынды еске
түсіріп, табиғаттың таңғажайып ... ... ... жұлдыздар жанарының
жарық нұрымен жымыңдай қарап, не іздейсің ей Адамзат деген сыңай танытады.
Ақын өлеңдерінің ... еске ... ... ... сәл ... ақын ... өз бейнесі елестеп тұрғандай болады. Осы өлең
жолдарын оқығанда, жерлес ақынымыз ... ... ... ... ... деп сабырлық айтқан еді. Т.Жұмашевтың ақындық ... ... үшін ғана ... тұлғасын тани түсу үшін ақиық ақын С.Ақсұңқарұлының
сөзін келтірелік: «Халық - Ананың құрсағынан Ақынның жарық дүниеге келуі ... ... ... әрі ... ... ... өрт ... халықтың
жүрегінде дерт болғаны. Тобыр мен ... ... ... ... ... ... шәйір секілді көңіл ... ... ... ... халыққа Тұрсын секілді ақын керек!
Өлең – үздіккен көңілдің үзіліп түскен моншақ-нұрлары...
Өлең – адам жанының жауынды, дауылды сәттерінің көрінісі...
Нағыз жыр мен ... ... ... ... ашар „сөз
патшасының” осынау қайталанбас мінезі айырықша сипатқа ие болып, ерекше
ырғаққа, ... ... ... де бейнелі сөзге бөлеңген тұста ... ... бағы ... ... ... үлгісі таза жырларды оқып отырып,
тебіренбеу, толқымау, қуанбау, қайғырмау, таңырқамау, тамсанбау мүмкін
емес. Өйткені ... өз ... ... ... ... ... ... ұзақ, ғұмыры баянды болады.
Мен Маралтайды осындай жыр жазатын жаратылысы өзгеше ақындар санатынан
көремін. Ол ... ... ... ... Маралтай үшін мына жарық ... ... жыр ... ... өлең боп ... ... ... көлеңке,
сырын қатар төгіп жатқандай елестейді Ол үшін жер үсті ... ... ... ... ... ... кейде мұңды
жолдардың кейпінде тіл қатар, оқырманын еріксіз тыңдатар ... ... ... Маралтай - табиғатқа мейлінше жақын, етене сезімдерді өз
орам-махамына сала білетін, содан жаңаша ой түюге бейім ... ... ... жазуға ден қою шынайы талантқа тән мінез.
Маралтай жырларынан осы қасиет „мен мұңдалап” тұрады.
„Жүрегімнен жүз ... өріп ... ... шіркін, талға денем...» -
деген жолдары осыған дейін шалқары шексіз, айдыны шетсіз, ... ... ... ... поэзиясында ешкім айта қойған жоқ-ау, сірә?! Аздап,
алдында өткен ағаларын еске салғанмен, ... ... ... ... ... өзіне ғана ұқсайтын жолдар!
Иә. Маралтайды ақындықтың азабы мен мехнаты мол ... ... ... да, ... да ... ... жырлар баршылық.
„Жұлдыздар қаралы...
Ғаламның бетінде жаралы
Жұмыр жер адасып барады...” [20, 46] -
дейді жасы отызға ілгері-ілікпес жастағы жас ақын. Көзқарастар ... ... ... діни ... ... ... дәуір жайлы, өмір сүру, ұрпақ
тәрбиелеу, ұлтты сақтау қиынға айналған бүгінгідей алмағайып ... ... ой ... көркем айтудың үлгісі демей көріңіз.
„Бір ібіліс, бір періште, бір Құдай,
Бір жүрекке ... ... ... ... ... ... керек еді жыр бұлай!» - [20, 23]
деген жолдарды оқып отырып, ойланбауға, сүйсінбеуге, күрсінбеуге әддіңіз
жоқ. Бұл - ойлау мен ... жаңа ... ... ұра ... жас ... ... мол үміт ... тегеурінді аяқалысы. Бұл ... ... мен ... ой ... ... өнер ... арыла бастаған бүгінгі қазақ жырының ертеңі, болашағы.
Маралтай ақын мұңға, қасіретке, қара ... ... ... біреулерге
ұнамай қалуы да кәдік емес. Өз басым оны мін ... Мұң мен ... ... ... ащы ... ... етер жырлар тумайды...
Маралтай өзін ертеңгі ... ... мен ... ... ... кеңістігі мен тереңіне жетелер алуан-алуан ... ... ... ... ... ... өмірлік кредосы да – азаматтық болмыс, ақындық ар. Ол
өзінің ар деген өлеңінде осы ақжарма адамдық ... адал ... ... Және ... қолтаңбасына ғана тән суреткерлік шеберлікпен қоғамға
салмақты ой тастайды.
Тауықтың ары тарымен ... тары – ... ары ... ... ғана бас ұрар...).
...Қыранның ары көзінде өткір,
Күнге де қарар қасқайып.
Қарғаның ары өзімен кеткір,
Өзімен өзін тастайық... – [21, ... өлең ... ... ірілік мінез, биік парасаттан тіл қататын
тәкәппар ... өлең ... ... ... елеңдете елген Маралтай ақынның
халқына әлі берері мол, кемел өнер иесі болатынына сенгіміз ... ... әлі ... ... ... ... [22, 78].
Қазақ поэзиясында аса сыршыл, нәзік иірімдер арқылы адам ... ... ... ... түйсікпен жырлаған ерекше өлең әлемі бар. Ол ... ... ...... ... ... З.Елғондинова,
Қ.Бұғыбаева, А.Бақытыгереева, М.Айтхожина, Г.Салықбаева, Ж.Әскербекқызы
т.б. зор талантты ақын қыздар тудырған поэзия ұлттық ... ... ... ... ... қазақ қылған, жыршыл да сыршыл қылған бесік жыры еді. Бесік
жырын айтатын ... ... еді. ... ... ... гимн жоқ. ... заман, ит ырқылжың тірлік қазақтың қыздарының иығына ауыр жүк артты:
нәп-нәзік қыздар, ... ... ... ауыр жүк ... ... ... ... еңку-еңку жер шалды; бейнеттің бурыл атын ерттеп мінді...
Осындай алмағайып ... ... ... сақтайтын аяулы қарындастардың сағы
сынып, меселі қайтып, жігері мұқалып қала берер ме ... Егер ... [23, ... әлемге өлеңге жан-тәнімен берілген, тәуекелі күшті ақын қыздар
ғана қанат қаға алады. Себебі, ақындық өнер – азап ... әйел ... ... есе ... Осындай қиын қияға қанат қаққан талантты ақын апаларының ізін
басып келе жатқан дарынды ақын қыздар да ... ... жыр ... ... ... үлгерді. Бұлардың қатарына Ержан Алаштуған [24] ... [25], ... ... [26], ... Ершуова, Нәзира Бердалы
[27], Гүлжан Рүстемова, Ақсұңқар ... [28], ... ... өнер ... қосамыз. Мысалы, Танакөз ақын былай жырлайды:
Жұмыр жасым тамшылап тұр, тамшылап,
Шыдадым мен келгеніммен сан шыдап.
Жұмыр жүрек жара-жара, қарашы,
Жұмыр ... ... ... ... ғана ... ... ... айды жатам ба екен бақылап.
Жұмыр-жұмыр жұдырық кеп тиеді-ау,
Жұмыр нүкте қойсам жырға шатынап [30, 16].
Бастауын мөлдірлік пен нәзіктіктен алатын, сол ... ... ... ... әсем поэзия барлық аты аталған ақын қыздар
шығармашылығына тән.
Қорытынды
Тәуелсіздік жылдарындағы ... ... ... буын ... ... ... ... оны еркін, азат рухтағы өршіл жырға
айналдырды. Бұл орайда Маралтай поэзиясымен үндестік табар, мүдделері ... ... ... өнер ... талантты ақындарды атап айтқан орынды.
Олар – өмірден ерте озған Бауыржан Үсенов, Серік Томанов, ... ... ... ... ... келе жатқан Әмірхан Балқыбек, Талғат Ешенұлы,
Кәрім Елемес, Бақыт Беделхан, Бауыржан ... ... ... Дәурен
Берікқажыұлы, Алмас Темірбай, Тоқтарбек Хамзин, Дәулеткерей Кәпұлы т.б. ... үміт ... ... ... үлкен поэзия әлеміне өзіндік үнін қосар ақындар тобын айта ... ... ... ... ... Ақсұңқарұлының ізін басып келе жатқан
жергілікті жас ақындардың шығармашылығын тілге тиек ... де жөн ... ... өтті ... ... Жалған сөз! Поэзия - мәңгілік!
Әлімсақтан осылай болған. Осылай болмақ. ... бола ... ... мына жаңа ... сол ... бір ... болайын
деп тұр. Қазақтың жас поэзиясы дәуірден қалып қойған жоқ. Оның ... ... ... ... сыры мол. Алаш ... ... ... ой
ұялатқан қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі қайда?! - дейді жас ... Асан ... ... Ақтамберді, Абай, Мағжан, Қасым, Мұқағали
сөйлеген ана тіліміз Алаш елі – Қазақ Мемлекетінде ... неге ... ... ... Дәулет Рысбайұлы, Қайрат Асқаров [31],Алмас
Темірбай [32], Серік Сағынтай, Гүлжан ... ... ... ... республика жұртшылығына танылып қалды. Енді соларға ілесе
тағы бір тентек, тегеурінді толқын келе жатыр ... Қара ... ... қара ... ... поэзиясының болашағы айқын. «Туады, туады әлі
нағыз ақын» деп Мұқағали айтқандай, толқыннан-толқын туа береді әлі.
Бұл орайда ... ... жаңа ... жаңа ... ... ... ... ілгерілеуге негіз болған, соған қолдаушы күш
танытқан – аймақтық, облыстық, республикалық жыр ... ... ... ... түрлі өнер фестивальдары. Осындай үлкен өлең
додаларында өзіндік үні дара ... ... ... жаңа есім ... бір топ ... жас ... атап өткеніміз абзал. Бұл қатарға
Дулат Ырысбайұлы, Халықаралық “Шабыт” фестивалінің лауреаты Руслан ... ... ... ... ... ... ... болашағынан зор
үміт күттірер талантты жастарды қосамыз.
Мәселен, Р.Нұрбай ... ... пен ... ... ... тән ... ... терең ой мен сыршыл сурет басым.
Аталмыш жас ақындардың өлеңдері бірнеше топтама, жыр ... ... ... жақсы баға, ыстық лебізге ие болды.
Қорыта айтқанда, тамырын тереңнен тартатын ұлттық поэзиямыз – қандай бір
алмағайып ... де, ... қиын ... ... да өз ... батыл
айтқан қайсар өнер. Осынау үлкенөнерді ... ... ... ... дәуіріндегі әдебиетімізден кейнгі жылдарда үлкен белеске ... ... ...... ... ... ... кешегі қуатты
өлең өнерінің жалғасын танытатын үлкен толқын келе ... ... ... ... ... та айқын.
Жаңа заман, жаңа қоғам. Төл ... ... ... ... негізін салуда. Пессимистік сарын да жоқ емес. Бірақ
Абай көркейтіп, Мағжан құлпыртқан, Қасым асқақтатқан, Мұқағали ... ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясы
жалғасын жаңа арнаға ұластырды.
Осы қуатта ағымның заңды жалғасы ретінде бүгінгі дипломдық жұмысымызда
тілге тиек ... зор ... жас ... ... ... ... ... халқы осындай мөлдір, сыршыл поэзиямен сусындай берері, әлі
де талай таланттарды дүниеге әкелері шүбәсіз.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... С. Ұлт ... және ... ... мен мақалалар).
–Алматы: Ғылым, 2001. –448 б.
2. Тәжібаев Ә. Ғылыми ... Бес ... ... ... ... ... 1981. –760 ... Егеубаев А. Сөз жүйесі (Сын ... мен ... ... 1985. –272 ... ... К. Әдебиеттануға кіріспе. –Алматы: Арко, 2004. –332 б.
5. Нұрбай Р. Ыстыбұлақ. –Алматы: Жалын, 2010. –93 б.
6. Сағынтай С. ... ... ... 2007. –89 ... ... С. Фәни құс. –Алматы: Жалын, 2009. –140 б.
8. Мүбарак Б. Құсни хат. –Алматы: Жалын, 2019. –76 б.
9. ... Н. ... ... ... ... ... 2000. –288
б.
10. Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ лирикасы. Жанрлық-стильдік мәселелері. Оқу
құралы. -Қарағанды, 1993. –139 б.
11. Әбдікәкімов Т. ... ... ... Жалын, 1993. –128 б.
12. Жайлыбай Ғ. Жүрегімнің жұлдызы. –Алматы: Жалын, 1993. –145 ... ... Ғ. ... ... ... 2001. –125 ... Т.Медетбек. Өлең әлеміндегі ... күй ... ... ... ... // ... әдебиеті. 21 сәуір, 2003.
15. Нұржанов С. Аруана. –Алматы: Балауса, 1992. –78 б.
16. Жақыпов Б. Айдындағы аспан. –Алматы: ... 1996. –192 ... ... Г. Жан. ... ... 1995. –128 ... ... Т. Періште. –Қарағанды, 1997. –84 б.
19. Райымбекұлы М. Ай ... мен ... ... ... 2001. –168
б.
20. Қазіргі қазақ поэзиясының антологиясы. –Алматы: Жазушы, 2001. –312 б.
21. Әдебиеттанудың ... ... ... ... ... Комплекс, 2002. –431 б.
22. Әдебиет терминдерінің сөздігі. ... Ана ... 1996. –240 ... Толқынқызы Т. Біз – таулықпыз. –Астана: Елорда, 2001. –67 б.
24. Берікқажыұлы Д. «Ante Meridiem». –Астана: Елорда, 2001. –36 ... ... Е. ... Күн! ... ... 2001. –87 ... ... Ж. Қаңтардағы қызыл гүл. –Астана: Елорда, 2001. –136 б.
27. Бердалы Н. Жаңбырлы түн. –Алматы: Жазушы, 2001. –118 б.
28. ... Мен ... ... Ақсұңқар. –Астана: Елорда, 2001.
–108 б.
29. Айболатұлы Б: Көзмоншақ. – ... ... 2001. –92 ... Дүниеге келер әлі талай Қасым //Өлеңдер жинағы.–Қарағанды: Арко, 2004.
–110 б.
31. Асқаров Қ. Дауыс. –Алматы: Жалын, 2011. –120 б.
32. Темірбай А. ... ... 2004. –181 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Маталардың құрылымдық түрлерін аңықтау7 бет
Менеджмент ғылым ретінде8 бет
Мерзімді басылым - журнал өнімін шығаратын баспахана102 бет
Тіршілік қауіпсіздігі18 бет
Ән жанрлары мен мектептері6 бет
Мұқағали поэзиясын оқыту әдістемесі43 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
Ғимараттарды техникалық жағдайларды бақылауда инженерлік-геологиялық факторларын қарастыру5 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь