Нарманбет поэзиясындағы азаттық идеясы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1 Нарманбеттің шығармашылық ғұмырбаяны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.1 Ақынның өмір белестері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2 Нарманбет поэзиясындағы замана шындығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
2 Ақын шығармашылығындағы азаматтық үн ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33
2.1 Нарманбет өлеңдеріндегі отаршылдық көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33
2.2 Ақын поэзиясындағы ел, жер мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .61
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...64
Тақырыптың өзектілігі. Адамзат баласы пайда болып, ұлт, халық, қоғам, мемлекет ұғымдары пайда болғаннан бері көкейден кетпейтін бір құндылық бар, баға жетпес асыл нєрсе бар, ол – тәуелсіздік. Бір халық ерте, бір халық кеш те болса, әйтеуір бодандық бұғауын серпіп тастап, дербес, тәуелсіз егемен ел атанса, одан артық мұрат та, мақсат та болмақ емес. Өркениетті елдердің әлемдік қауымдастығына танымал болып отырған біздің еліміз тек экономика саласындағы жетістіктерімен ғана емес, бай да құнарлы рухани мұраларымен де өзгеге әйгілі болып отырғаны мәлім.
Өзің өзгеге бодан болып отырғанда ұлттық рухани иігіліктерді қаншалықты дәрежеде зерттеп, насихаттай алатындығымыз айтпаса да белгілі. Күні кешегі КСРО сияқты алып империяда салтанат құрып, ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс болған қатаң да қасаң иделогия дүниеге әкелген маркстік-лениндік әдіснама, социалистік реализм әдісі өз қолайына жақпаған небір ұлттық құндылықтарды жойып жібергені немесе басқаша бағалауға ұмтылғаны дау тудырмаса керек. Өзгеге өктемдіктерін жүргізетін империя қай уақытта болсын, сол өзге елдегі алдыңғы қатарлы перзенттерге, бостандықты, тәуелсіздікті ту етіп көтеріп, сана сілкінісі мен серпілісіне беттеген ақыл-ой иелеріне қырғидай тиетіні белгілі жайт. Ел бастар көсемі, қол бастар батырының кем болғанынан гөрі, мәңгүрттенген тобырдың мол болғаны пайдалы. Міне, негізгі мєселемізге осы тұрғыдан үңілсек, ұзақ уақыт бойы өзінің әділ де адал бағасын алаалмай, ұлтының, халқының қоғамдық-сана деңгейімен біртұтас құбылыс ретінде кешенді түрде қарастылырып, зерттелмей келе жатқан тұлға Нарманбет Орманбетұлы десек артық айтқандық болмас.
Қазақ әдебиетінің тарихын дәуірлеу мәселесіне бүгінгі күн биігінен үңілсек, өткен ХХ ғасырдың басындағы ұлттық әдебиетіміздің аса құнарлы да мәйекті деңгейге көтерілгенін байқау қиын емес. Қос ғасыр тоғысында туып, өркен жайған, керегесін кеңейткен қазақ әдебиеті аса дарынды тұлғалармен толықты. Ұлт ретінде жаңа яғни ХХ ғасырда жүретін жолды, алатын асуларды межелеу қажет болды. Мақсат-міндеттерді айқындау, ұлт ретінде қазақы болмысты алдыңғы қатарлы елдердің өмір сүру нормаларымен ұштастыра сақтау мәселелері күн тәртібіне қойылды. Ал, бұл аталған аса күрделі жайттар қазақтың ұлттық әдебиетінде алуан түрлі әдеби бағыт, ағым, концепциялардың пайда болуына өз әсер-ықпалын тигізді. Қазақтың алдыңғы қатарлы зиялы, оқыған азаматтарының басым бөлшегі Ресей бодандығынан құтылу, ұлт ретінде жүрер жолымызды айқындау мәселелеріне қатысты өз ой-пікірлерін білдірді. Алуан түрлі әлеуметтік проблемалар ішінде аса өткір тұрған мәселе – жер мәселесі екені баршаға аян болатын. Қазақы ұғымында «жер» сөзі «ана» сөзімен қосақтаса айтылатыны тегіннен-тегін болмаса керек. Ата-бабаның кейінгі ұрпағына қалдырған жер-анасының өзгенің меншігіне айналып бара жатқаны, тұтас ұлттың біртін-біртін кескін-келбеті мен болмыс-бітімінен ажырап, мәңгүрттене бастауы «елім», «халқым», «жұртым» деген азаматтарды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Ахметұлы Т. Нарманбет Орманбетұлы шығармалары. Сирек кітаптар және қолжазбалар бөлімі. 4-дәптер. № 1298.
2 Ысмайылов Е. Нарманбеттің өлеңдері. - Алматы: ҚМБ, 1939.
3 Ысмайылов Е. Нарманбет ақын // Абай. 1996.№1. Б.-67-72.
4 Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. - Алматы: Білім, 1993. -248 б.
5 Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі.-Алматы: Жазушы,1966. 346 б.
6 Дүйсенбаев Ы. Ғасырлар сыры. – Алматы: Жазушы, 1970. – 192 б.
7 Туғанбаев А. Ұлы ағартушы, ойшыл күрескер. Кітапта: Нарманбет Орманбетұлы. Шығармалары. Қарағанды: Болашақ-Баспа, 1998. - 356 б.
8 Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақиаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995. – 288 б.
9 Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. Зерттеу. - Астана: «Күлтегін» баспасы, 2002. - 528 б.
10 Нарманбет Орманбетұлы. / Шығармалары.- Қарағанды: Болашақ – Баспа, 1998. – 356 б.
11 Әлімқұлов Т. Жұмбақ жан. – Алматы: Ғылым, 1978. – 256 б.
12 Попов Ю. Нарманбет Орманбетов: поэт, народный судья, рудознатец...// Пульс. 2006. 3 ноябрь.
13 Қарқаралы хұзырхаты. Кітапта: Қазақстан Ұлттық энциклопедия. 5 том. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2003. – 720 б.
14 Бес арыс. – Алматы: Жазушы, 1992. – 544 б.
15 Құл Мұхаммед М. Жақып Ақбаев: патриот, саясаткер, заңгер. – Алматы: 1995.
16 «Қазақ» газеті / Бас редакторы Ә.Нысанбаев. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. – 560 б.
17 Сұбханбердина Ү. Қазақ халқының атамұралары: Мазмұндалған библиографиялық көрсеткіш. – Алматы: Қазақстан Республикасы, Орталық ғылыми кітапхана, 1999. – 834 б.
18 Әбдіразақов Т. Отарлау саясаты кімді жарылқады? // Орталық Қазақстан. 1990. 30 маусым.
19 Ысмайылов Е. Кемеңгер Абай // Әдебиет және искусство. 1940. № 9.
20 Қойгелдиев М. «Ұлт үшін жаным садаға». «Зар заман», «Оян, қазақ» және тарихи шындығы // Ана тілі. 1990. 9 тамыз.
21 Байтұрсынов А. Ақ жол: Өлеңдер мен тәржімелер, публ. мақалалар және әдеби зерттеу/Құраст. Р.Нұрғалиев. - Алматы: Жалын, 1991. - 464 б.
22 Әскери серуен сойқаны // Қазақ әдебиеті. 1990. 26 қыркүйек.
23 Бөкейхан Ә. Таңдамалы (избранное) / Гл. Ред. Р.Нургалиев. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 1995.
24 Жұртбаев Т. Бейуақ. – Алматы: Қазақстан, 1990. – 304 б.
25 Нарманбет папкасы.
26 Мәдібай Қ. Зар заман ағымы. - Алматы: Қазақ университеті, 1997. – 168 б.
27 Әуезов М. Әдебиет тарихы. - Алматы: Ана тілі, 1991,.-240 б.
28 Мұқанов С. Абайдың шәкірттері туралы // Абай. 1992. №4. Б.-57-71.
29 Абай. 1992. № 4. – Б. – 57 – 71.
30 Мұхамедханов Қ. Мұхтар кешкен қилы заман // Абай. 1992. № 3. Б. – 78-82.
31 Бердібай Р. Мұхтар шыңы. – Алматы: Ғылым, 1997. – 208 б.
32 Қазақ әдебиетінің тарихы. / Ред. Ы.Дүйсенбаев. Т. 2. 2 кітап. – Алматы: Ғылым, 1965. – 523 б.
33 Мұхамедханов Қ. Абайдың ақын шәкірттері. 1-4 кітаптар. – Алматы: Дәуір, 1993. 1994. 1995. 1997.
34 Мағауин М. Ғасырлар бедері: Әдеби зерттеулер. - Алматы: Жазушы, 1991. - 432 б.
35 Әбдіғазиев Б. Асыл арна. Көмекші оқу құралы. - Алматы: Ғылым, 1992.-128 б.
36 Негимов С. Нарманбет ақын // ҚР ҒМ-ҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. 1997. № 2. Б.-3-11.
37 Жұртбай Т. Ойсоқты аңсар (Зар заман ағымы және көркем ойлау жүйесінің тарихи тамырлары). Кітапта: Орманбетұлы Н. Кер заман: Өлеңдер. - Астана: «Алаш», 2004. - Б.-5 - 33.
38 Өмірәлиев Қ. Дулаттың дәуірі мен ақындығы. Кітапта: Бабатайұлы Д. Тұнық тұма. Өсиетнама: өлеңдер мен дастандар (1 кітап); Дулат жырау тағылымы: сын – зерттеу, көзқарастар (2 кітап). Құрастырған Қ.Раев // Алғысөзін жазғандар З.Ахметов, Қ.Раев. – Алматы: «Раритет», 2002. – 288 б.
39 Омарұлы Б. «Зар заман» әдебиеті. Кітапта: Қазақ әдебиеті: Энциклопедия. - Алматы: Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Қазақстан даму иституты. 1999. -750 б.
40 Ысмайылов Е. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Қазақтың мемлекеттік баспасы, 1941. -202 б.
41 Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 430 б.
42 Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым,2001. - 447 б.
43 Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым. – Алматы: «Білім», 1998. - 256 б.
44 Тәж - Мұрат М. Ғұмар Қараш: өмірі мен шығармашылығы. – Ақтөбе, «А-Полиграфия» ЖШС, 2004. - 384 б.
45 ХІХ ғасыр әдебиеті. Жоғары оқу орындары филология факультеті студенттеріне арналған хрестоматиялық оқу құралы (Құр. Х.Сүйіншәлиев), -Алматы: Ана тілі, 1992. - 224 б.
46 Өмірәлиев Қ. ХV-ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. – Алматы: Ғылым, 1976. – 270 б
47 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. – Алматы: Атмұра-Қазақстан, 1993. -128 б.
48 Дулатов М. Шығармалары: Өлеңдер, қара сөздер, көсемсөз. Қаз ССР Ғылым акад., Әуезов атын. әдебиет және өнер ин-ты; Құраст. М.Әбсеметов., Г.Дулатова. Алғы сөзін жазған Ж.Ысмағұлов. - Алматы: Жазушы, 1991. -384 б.
49 Көпеев М.Ж. Таңдамалы. Екі томдық. 1-т. -Алматы: Ғылым, 1990. -273 б.
50 Қараш Ғ. Замана. - Алматы: Ғылым, 1994. -240 б.
51 Қойгелдиев М. Әлихан Бөкейханов. Кітапта: Бөкейханов Ә. Шығармалары. - Алмыты: Қазақстан, 1994. - 384 б.
52 Абай. Шығармаларының бір томдық толық жинағы. Редакциясын қарап, түсініктерді, жаңа материалдарды толықтырып баспаға дайындаған Ә.Жиреншин. - Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1961. -693 б.
53 Сәтбаева Ш. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетін зерттеудің кейбір проблемалары // ҚР ҰҒА хабарлары, тіл-әдебиет сериясы. 1994. №4. Б. -3-13.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
......................................................3
1 ... ... ... ... ... ... ... Ақын ... ... ... ... ... Ақын ... ел, ... ... ... ... пайда болып, ұлт, халық, қоғам,
мемлекет ұғымдары пайда болғаннан бері көкейден кетпейтін бір ... ... ... асыл нєрсе бар, ол – тәуелсіздік. Бір халық ерте, бір ... ... ... ... ... ... ... тастап, дербес, тәуелсіз егемен
ел атанса, одан артық мұрат та, ... та ... ... ... ... ... ... болып отырған біздің еліміз тек экономика
саласындағы жетістіктерімен ғана емес, бай да құнарлы рухани мұраларымен ... ... ... ... ... ... бодан болып отырғанда ұлттық рухани иігіліктерді қаншалықты
дәрежеде зерттеп, насихаттай алатындығымыз айтпаса да белгілі. Күні кешегі
КСРО сияқты алып ... ... ... ақ ... алғыс, қара дегені
қарғыс болған қатаң да қасаң ... ... ... ... социалистік реализм әдісі өз қолайына жақпаған небір ұлттық
құндылықтарды ... ... ... басқаша бағалауға ұмтылғаны дау
тудырмаса керек. Өзгеге өктемдіктерін ... ... қай ... сол өзге ... ... ... ... бостандықты,
тәуелсіздікті ту етіп көтеріп, сана сілкінісі мен серпілісіне беттеген ақыл-
ой иелеріне қырғидай тиетіні белгілі жайт. Ел ... ... қол ... кем ... гөрі, мәңгүрттенген тобырдың мол болғаны пайдалы.
Міне, негізгі мєселемізге осы ... ... ұзақ ... бойы ... әділ
де адал бағасын ... ... ... ... ... ... ... кешенді түрде қарастылырып, зерттелмей келе жатқан
тұлға Нарманбет Орманбетұлы десек артық айтқандық болмас.
Қазақ әдебиетінің тарихын дәуірлеу ... ... күн ... ... ХХ ғасырдың басындағы ұлттық әдебиетіміздің аса ... ... ... ... ... қиын ... Қос ... тоғысында туып,
өркен жайған, керегесін кеңейткен қазақ әдебиеті аса ... ... Ұлт ... жаңа яғни ХХ ғасырда жүретін жолды, алатын ... ... ... ... айқындау, ұлт ретінде қазақы
болмысты алдыңғы қатарлы елдердің өмір сүру ... ... ... күн ... ... Ал, бұл ... аса күрделі жайттар
қазақтың ұлттық әдебиетінде алуан түрлі ... ... ... ... ... өз ... ... Қазақтың алдыңғы қатарлы зиялы,
оқыған азаматтарының басым бөлшегі Ресей бодандығынан құтылу, ұлт ретінде
жүрер ... ... ... ... өз ... білдірді.
Алуан түрлі әлеуметтік проблемалар ішінде аса өткір ... ...... ... баршаға аян болатын. Қазақы ұғымында «жер» сөзі «ана»
сөзімен қосақтаса айтылатыны ... ... ... ... ... қалдырған жер-анасының өзгенің меншігіне айналып бара
жатқаны, тұтас ұлттың біртін-біртін ... мен ... ... ... ... ... ... деген азаматтарды
бейжай қалдырмайтыны анық еді. Міне, осынау айтылған жағдаяттар ... ... үшін ... ... ғана ... ... ізденіс, стиль, жанр саласында да аса мол өзгешеліктерді,
алуан түрлілікті, көп қырлылықты ала келгені және мәлім еді.
Тақырыпты ... ... ХХ ... ... ... ... аса ірі ақын, философ-ойшыл ... ... ... сөз еткен Т.Ахметұлы [1], Е.Ысмайылов [2] [3], Б.Кенжебаев
[4], А.Нұрқатов [5], Ы.Дүйсенбаев [6], ... [7], ... ... т.б. ... ... ... қосылған ірі үлес деуіміз керек. Бірақ, олардың тұсындағы замана
талабы, уақыт тынысы, салтанат құрып ... ... ... ... ... ... де кешенді, шыңғырған шындыққа негізделген саралы ой
айтуға мүмкіндік бермегенін жадымыздан ... ... ... пен өнер ... 1930-40 және 1950 ... ... ... қаулы-қарарлар 1989 жылы ғана күшін жойған болатын. Онда тұтас
қазақ әдебиетінің, соның ішінде ХХ ... ... сөз ... ... ... мен ... зерттеуде, әдеби мұраларын бағалауда
орын алған идеологиялық қателіктер «Советтік кезеңге ... өмір ... ... үшін ... ... ... тақырыпты, халық пен дәуір тақырыбын
өткір сөз еткен бір топ тұлғалы қазақ ... ... да ... ғана ... ... ... өткенге де терең ізгі және демократиялық
көзқарас рухында принципті жаңаша оқуды талап етеді» деп атап ... ... ... ... жоюы ... әдебиетінің тарихын
ақиқат тұрғысынан Жан-жақты зерттеуге жол ашты. ... ... ... ... да ... ұзақ ... салып туған халқымен қайта ... ... ... ... бері өз ... ... мен еркіндігін
жырлаған
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Дипломдық ... ... ... ... ... ... ... Нарманбет ақын Орманбетұлының өмірі мен
шығармашылық еңбегіне қатысты ертелі-кеш жазылған ... ... ... ... зерделеуден өткізу. ... ... ... ... ғылыми айналымға қосу;
-ХХ ғасырдың басында Қазақстанда қалыптасқан қоғамдық-әлеуметтік, саяси,
тарихи, рухани жағдаяттарды кеңінен шола ... ақын ... ... ... бірлікте, кешенді түрде, органикалққ байланыста қарастыру;
-Ақын шығармаларының көркемдік-эстетикалық құндылықтарын жан-жақты
талдау. Дәстүр мен ... ... ... ... ақын
төңірегіндегі, алды-артындғы рухани шүйгіндікті талдаудан өткізу;
-Нарманбет ... ... ... ... талдай отырып,
типологиялық өрісіне саралау ... ... ... құрылымдық, жанрлық, стильдік,
тілдік сипаттарына қатысты ғылыми ... ... ... және ... ... ... ... және
методологиялық өзегі Қазақстан және шетел ... ... ... ... ... жасаушы аса танымал, ірі тұлғалар жайлы жазылған
еңбектеріне негізделді. Нарманбет ақын мұрасы алуан қырлы, сан салалы ... ... ... ... ... ... айнала қойған жоқ,
сондықтан да ұлттық әдебиеттану ғылымындағы салыстырмалы зерттеу әдісі
басшылыққа ... ... ... өлшемі басты назарда болды.
Зерттеу нысаны ... ... ... бізге мәлім бүкіл
шығармалары алынды. Зерттеу жұмысында қазақ әдебиеттану ... ... ... ... ... Қ.Жұмалиев,
М.Қаратаев, З.Ахметов, С.Қирабаев, ... ... ... ... ... Ж.Ысмағұлов,
С.Негимов, Р.Тұрысбек, Б.Мамраев, З.Бисенғали, Б.Әбдіғазиұлы, Қ.Жүсіп, ... ... ... ... ... ... орыс ... зерттеу
дүниелері пайдаланылды.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. Зерттеу жұмысының ... мен ... ... ... ... ХХ ғасырдың басындағы
қазақ әдебиеті тарихына арналған арнайы курстарда теориялық-тәжірибелік,
дәйектік негіз бола ... ... сол ... ғасырдың бас кезіндегі
танымал қазақ қаламгерлерінің шығармашылықтары туралы факультатив ... ... ... пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының дерек көздері: Жұмыста ҚР Ұлттық Ғылым академиясының
қолжазбалар қорындағы ақын Нарманбет Орманбетұлы өмірі мен ... ... ... ... ... (1939) ... ... құрастыруымен жарық көрген «Нарманбеттің өлеңдері»
жинағы (1939) ... ... ... ... ... алғысөзімен жарық көрген шығармалары (1998), Т.Жұртбай
алғысөзімен ... ... «Кер ... (2004) ... пайдаланылды.
Зерттеу әдістері. Зерттеу әдістері мен тәсілдері жұмыстың алдына қойған
мақсаты мен ... ... ... Н.Орманбетұлының
шығармашылық мұрасын зерттеу ... ... ... ... ... тарихи-салыстырмалы әдістер қолданды.
Диплом жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан және
қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ... ... ... Ақынның өмір белестері
Қазақ поэзиясының көрнекті ... және ұлы Абай ... ... арнасын заңды жалғастырушы ақындардың ... ... ... ... ... ... ХІХ ... соңы болғанымен,
өндірте жазып, шығармашылық жағынан толысып, ... ... ... ... ... ХХ ... басы ... есептеледі. Сол уақыттағы, яғни,
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... орны бар ... ... ... шығармашылығы айрықша
аталуы заңды. Алайда ол ... ... ... ... қатаң
бақылауында болған қазақ әдебиеттану ғылымында өз бағасын ала-алмады. Оның
басты себебі - ... ... ... ... әдебиет пен өнер
мәселелері бойынша 1930-40 жылдардағы және 1950 ... ... ... еді. ... ақын ... елшілдік
мұратымен астасып жатқан, мәні мен мағынасы зор азаттық ... ту ... ... ... «зар ... сарыны, «ұлтшлыдық» көрініс деп
маркстік-лениндік әдіснама тұрғысынан ... ... ... ... ... ... болыс болуы, отаршылыдық саясатты
ашық қасаң идеологиямен еш жанаспаған еді. Академик С.Қирабаевтың ... ... ... ... ХІХ-ХХ ғасырлар тұсында тіпті көп. Бұл
тұстағы біздің қоғамдық саясатымыз орыстармен қатынасымызға ... ... ... мен ... ... осы ... баға ... бұл дәуірлердің әдебиеті коммунистік идеологияның қысымына
көбірек ұшырады» [8,16] ... ... ... нақтылай түссе, академик
Р.Нұрғалидың: «Қазақ халқының ұлттық рухының ... ... шабу ... ең ... осы ... ... ... тұрған Алаш
көсемдерін, большевизмді жақтаған, кеңес ... ... ... өзін де ... ... ... ... [9,5] деген пікірі қазақ
халқының басынан ... ... ... ... ... ... Семей губерниясы, Қарқаралы уезі, ... ... ... ... ... бойындағы Саға жерінде)
өмірге келді. Оның туған жылына қатысты деректер бірізді ... ... ... ... ... өлеңдері» атты ... ... ақын 1860 жылы ... деп ... [2]. Ал 1998 ... ... шығармаларын толықтырып құрастырушы Қазақстан
Республикасы оқу ... озық ... ... ... ... ... көрген, одан сөз үйренген қариялардың айтуына қарағанда
Нарманбет 59 ... 1918 жылы ... ... ... ... қойылған
құлпытаста 1895 жылы туып, 1918 жылы өлді деп жазылған. ... ... ... қатар жүрген үзеңгілес жолдасы, Ә.Бөкейхановтың туған ... ... ... ... біз осы деректерге сүйеніп, ақынды 1859 жылы
туды деп көрсеттік» [7,8] деп ... ... ... ... ... ... ... құлпытастағы көрсетілген ақынның туған
жылы оның өмірге келген уақытын айқындаудағы бірден бір дұрыс ... ... Оны ... ... ... ... ... әдебиет
қайраткерлерінің өмірін тыңғылықты зерттеуші, өлкетанушы Ю.Попов деректері
де растайды.
Туған халқының ... ... нәр алып ... ... ... ... от ауызды, орақ ... ... ... елге
әйгілі болған әкесі Орманбеттің де ықпалы зор болды. Орманбет ... ... қақ ... әділдігімен, турасын айтып тіліп түсер төрелігімен
мәлім қазақтың атақты билерінің бірі болған. Сондай-ақ ол ... ... ... ... де ие болған. Әке тәлім-тәрбиесіндегі
болашақ ақын әуелі ауыл ... ... ... ... ақын ... ... сол кездегі дәстүр бойынша алғашқыда Түркиядан көшіп келіп,
Орманбет ... ... ... дұға ... ... ... айтулы тұлға ғұлама Қари деген молдадан ескіше, ... ел ... ... ... ... ... Хасен деген жігіттен жаңаша ... Екі ... ... алдын көріп, мұсылманша жақмы сауат алуы шығыс
классикасымен ерте танысып, одан нәр алуына, әдеби ... ... ... таныс болуына мүмкіндік жасайды» [7,11],
1872-73 жылдары Қарқаралыдағы екі кластық орыс мектебінде ... ... жылы ... ... «Нарманбет өлеңдері» атты кітаптың кіріспесінде
ғалым Е.Ысмайлов жазғандай: «Нарманбет 10 ... ... ... екі ... орыс ... түсіп оқиды, жас күнінен-ақ орысша
оқи, жаза, сөйлей білетін ... ... ... оқып ... ел басқару
ісіне байланысты орыстың оқыған адамдарымен жақындығы араласып, қарым-
қатынасы күшті болады. Бертін ... ... ... жыл болыс болғанда дуанға,
жоғарғы ұлықтарға жазылатын ... ... өзі ... жазып
отырған, хатшылық, переводшік қызметтерін өзі атқарған». ... ... ... ... алмайды. Бұған қатысты ... ... ... ... ... ... ... ел ішіндегі бақталастық пен
партиягершілік кедергі жасайды. Атадан балаға мұра ретінде ... ... ел ... ... шығармау қамын ойлаған Орманбет баласын оқудан
ерте шығарып, атқа мінгізеді. Өзіне ... ... ел ... ... бастайды» [7,13] деп жазады.
Өзіндік ізденісімен туған халқының әдебиетін жетік білумен қатар ... ... ... ... ... ... ... оқыдым, Көңіліме
тоқыдым» немесе «Пушкин менен Лермонтов біздей ақын емес пе, Ақын ... ... ... жемес пе» деген өлең жолдары да ... ... ... ... Бұл ... ... да ... оқыған ақын Шығыс
әдебиеті мен философиясын жеткілікті меңгеріп, ... ... ... озық ... ... ... Ю.М.Лермонтов, Л.Н.Толстой
шығармаларымен танысады.
Бұқар жырау, Дулат, Шортанбай сынды азулы ақындар мұрасынан сусындап
өскен ... ... ... Абай ... ... әсер
етеді. Ұлы ақын шығармаларын ынта қойып оқыған ол Абайдың ақындық дәстүрін
тікелей бойына сіңіріп, ұлы сөз ... ... ... ... ... ... ақын ұлы сөз ... әдеби мектебінен тәрбие
алғанын:
«Өзімді алма, ... ал», - ... ... да сөз ... ... ... ... өтінемін,
«Сен соның інісі едің,-деме, ... [10,13] – ... ... да ... ... ... Абай ... халықты оқу-білімге үндеді, патша
өкіметінің отаршылдық саясатын, сол жүйеге малданған қазақ жандайшаптарының
озбырлығын нысанаға алып ... ... ел ... ... 1880 ... аяқ ... ... сол кезде қазақ даласына
кеңінен тараған Абайдың озық ойлы поэзиясымен ... ... осы ... Абай ... ақынның қоғамға деген көзқарасын түбегейлі өзгертеді.
Оның шығармашылығы халықты құлдық санадан ... үшін ... ... ... отаршылдық саясатын, ел атқамінерлерінің түймеге сатылған
опасыздығы мен орыс ... ... ... мен сынауға ойысады.
«Абай – бүкіл дәуірдің перезенті, перезенттен көтерілген ұстазы» [11,51]
десек, ... ... ... ... асқақ Абайдың үлгі шашқан
өнегесін ұстанып, өмір ... ... ... Абайға тән реалистік
тәсілмен мейлінше айқын єрі шынайылықпен бейнелей білді.
Сондықтан да ақындық ізденісіндегі ... ... ... ... ... жазылған «Замана», «Патшаның тағы бір политикасы»
өлеңдері Нарманбеттің азаматтық ... ... ... туған
халқының қайғы-қасіретімен, тағдырымен біте ... ... ... ... ... «Заман» өлеңінде «зар заман» ақындары сарынында
отаршылдық қысыммен қазақ халқының басына қилы да ... ... ... ... озды ... бұзған батырдан да,
Ақша озды бұл заманда ақылдан да.
Жетісіп жанның бірі ербеңдейді,
Япыр-ай, дария тасып, тартылған ба?!
Көптен аз қорқады екен ... ... ... ... ... ... ... айрылды аһ ұрғанда [10,58] деп ... ... тағы бір ... ... ... ... ... саясатын батыл да ашық әшкерлейді [10,61-62].
Нарманбет бірнеше жыл ... ... ... ... ... ... ... ояу, көзі қарақты адам. Ол Балқаш болыстығындағы №3
ауылға бірнеше рет 1888-1903 жылдар ... ... биі ... ... жылдары болыстық басқарма орынбасары, 1890-1892, 1908-1910 ... ... ... ... Он жыл ... ... ... сот
алқасының құрамында да болды.
Оның болыстық қызметі халықтың береке-бірлігін ... ел ... ... ... ... пен ... ... және
әлеуметтің ғылым-білім жолымен дамуына ұйытқы болу сынды маңызды істермен
сабақтас. Әсіресе, ел басқару ... ... ел ... ... бастаған
ұрлық, өтірік парақорлыққа қатаң тиым салып, балаларды оқыту, мектеп ашу
ісіне айрықша көңіл ... ... да ... осы ... ... және ХХ ... басында Балқаш өңірінде әйгілі болған Тілеш Тумабаев,
Оспан Алданазаров, Ахмет Құбылтаев, Атығұл ... ... ... ... сынды өзге де дала ақсүйектері мен билері қолдады. Ал дала
генерал-губернаторы Г.А.Колпаковскийдің 1885 жылғы 6 қаңтардағы ... ... ... адал ... үшін ... қағазымен
марапатталды [12].
Қоғамдық өмірге белсене араласқан Н.Орманбетұлы Ресей империясының
отаршылдық саясатына ... ... үн ... 1905 жылғы Қоянды
жәрмеңкесіндегі атақты Қарқаралы петициясына қатысушылардың бірі болды.
«Патша өкіметі бұл ... ... ... ... ... деп тауып, жергілікті
басқару органдарынан бақылауды күшейтуді талап етеді. Дала ... ... ... ... анықтап, олардың үстінен іс
қозғау жөнінде Қарқаралы уезінің бастығына нұсқау ... Уез ... ... ... ... барысында хұзырхатты
дайындағандардың басшылары ... ... ... ... ... ... тілінен орыс тіліне аударған Т.Нұрекенов болғанын
да ... ... ... іс қозғап, арттарынан аңдушылар ... Бұл ... ... Қарқаралы петициясын ұйымдастырушылар Алаштың
көсемдері, соның ішінде А.Байтұрсынов десек, халқымыздың қоғам және ... ... ... ... ... ... ... оқытушысы болғаны мәлім. Міне, Нарманбет ақын «Мектеп бастығына»
өлеңінде ... ... ... мен ... ... ... бағалап,
халқымыздың отарлық қысымдағы мүшкіл халын жеткізеді:
Мүбәрәк болсын тойыңыз,
Мақпал болсын ойыңыз,
Зерек болып шәкірттер,
Бәлент болсын бойыңыз!
Бұйырмаңыз айыпқа, ауыл ... ... сояр ... ... бұл ... тұр ... біз қалдық-
Ойын-күлкі мазақтың.
Дүниесін түзей бер!
Дін көңілді безей бер!
Атын естіп қорқамыз,
Ақыретті дозақтың [10,73].
М.Әуезов ... елу ... ... деген мақаласында «1905 ... ... ... ... ... бас қосып, кіндік үкіметке қазақ
халқының атынан петиция (арыз-тілек) жіберген, ол петициядағы аталған үлкен
сөздер: бірінші, жер ... ... ... ... ... жібермеуді сұраған, екінші, қазақ жұртына земство беруді
сұраған, үшінші, отаршылдардың орыс қылмақ ... ... ... ... ... ... мұсылман жұртының қосылуында болғандықтан, қазақ
жұртын муфтиге қаратуды сұраған. Петициядағы ... ... ірі ... Ол ... ой ... ... ... дертті мәселесі осылар
болғандықтан, Ахаңдар ... іске қыр ... ... ... ... шыққан. Көпшіліктің оянуына ... ... ... ... сол оянған ұлттық санаға серпін берушілердің қатарында
Нарманбет те ... ... ... ... өміріндегі аталған саяси
маңызы зор іс-шараға қатысқаны ... ... ... ... ... мен және ... ... мынадай құнды дерек бар: «...Осы
кезде қазақ даласында қызу ... ұлт ... ... ... басы ... ... ... бұл қозғалыс айқын және кең
орын алды. Сол жылы Қоянды жәрмеңкесінде ұлтшылдардың мың адам қол ... қызу ... Ол ... ... ... ... ... «Мектеп бастығына» деген өлеңінде ақын ... ... ... ... ... ... ... Қарқаралы
қозғалысының ұйытқысы болған Ахмет, ... жер ... ... ... ... еді қойдай бағып». Сонымен қатар Жақып Ақпайұлы екеуі
«Алаш ... ... ... бара ... бір үйде шығарған өлеңі
«Құрылтайға бара алмай құр қалмайық» ... жєне 1905 жылы ... ... бар» [1,17]. ... ... кешегі таптық таным, идеологиялық
көзқарас жатқанымен Алаш арыстары өмірінен құнды деректер табамыз. Мәселен,
ақын 1905 жылы ... ... ... ... ... су ... ... Шықпадық бір күндерде дария толып. Сұңқардай биік шыңды мекен
қылмай, ... ... ... ... Біз ... ... ... болдық айға шауып арыстандай. Байғазыдай тауда жытып, тас ... ... ... ... [10,73] деп кең ... ен ... елдің мүшкіл халін айтып, берекесіз тіршіліктің мәнсіздігіне налиды.
Тығырыққа тап болған халықты жарық ... ... ұлт ... ішінде Ж.Ақбаевқа сенім артады.
Ж.Ақбаевтың қоғамдық қызметін терең зерттеген ғалым, қоғам қайраткері
М.Құл-Мұхаммедтің: ... ... аса зор ... ... ХХ
ғасырдың басында далада осындай адамдар пайда бола бастады. Ж.Ақбаев сондай
адамдардың бірі болса, білімі терең және барынша батыл ... ол ... ... сорған зорлықшыларға тау селіндей тасқындап, шүйлікті»
[15,16] деген пікірі қазақтан шыққан тұңғыш заң ... Алаш ... ... ... ер ... ... тұлғасын анық танытады.
«Қазақты жүруші едің қойдай бағып» өлеңінде Қарқаралы петициясының
маңызын, осы іске ... ... Алаш ... ... ... жәрмеңкеде патшаға дат,
Мұнан соң мәшһүр болды бұл ғазағат.
Тоқтамға жұрт қатарлы елді сұрап,
Жанақтан болсын деген келді рұқса.
Қазақты ... едің ... ... ... ... ... аяй ... асыл заттар.
Бір-екі тұйғын ұшты қанат қағып.
Ұшқан жоқ ол тұйғындар ... ... ғой дін ... ... үшін [10,113] деп ... ... ... 1905 жылғы бірінші орыс төңкерісі де айрықша
ықпал етеді. Ол оның саяси-әлеуметтік поэзиясына жаңа үн, жаңа ... ... айта ... ... ақ ... ... ... тұр ғой кең есік -
Кіріп хаққа жылайық!
Қаршыға аңдып ... да ... ... ... тұрайық!» [10,74] деп ұлттық ояну ұранына өзіндік
үнін қосады.
Бұл өлеңде Нарманбеттің 1905 жылы қандай бағыт ... ... ... айқын көрінеді. Ол сол кездегі барша көзі ашық, көкірегі ояу ... ... ... ... қоғам өзгерісіне сергек қарады. Сол себепті де
қазақ әдебиетінде алғашқылардың бірі болып, өз ... ... ... ... ... және әлеуметтік мәселелерді батыл
көтерді. Ол ... ... ... ... ... отырған рулық
тартыстарды, олардың халықтың бірлігіне нұқсан келтірген кереғар ... ... сол ... қоғамдық қайшылықтарды сынай отырып,
халықты оқу-білімге, рухани оянуға шақырды.
Ақын 1906 жылы ... ... ... ... ... ... ұсыну жөніндегі жиынға қатысса, 1907 жылы Семей облысының
қазақтарынан Мемлекеттік ... ... осы ... ... ... уезі болыстығынан сайлаушысы да болып бекітіледі. Осындай
әлеуметтік өмірге араласа жүріп, ақын ... ... ... ... ... айыру, елдігін жою екенін терең ұғына бастайды. ... ... ... елі біз ... «Шал қайғысы», «Ауыл
қайғысы», «Бұл күнде байлар ғаяр, билер мекер» өзге де ... ... өз ... ... Сондықтан да оның поэзиясының
негізгі арқауы – патшалық ... ... ... жер ... ... ... ... болып келеді. Бұны белгілі әдебиетші ... ...... ірі талантты ақын, ол өз дәуірінің зор
реалист сыншысы. Мұның творчествосында ХІХ ғасырдың ... мен ХХ ... ... ... ... және әлеуметтік шындығы,
бейнесі айқын ... ... ... ... ...... ... айтып, жырлап беру» - деп атап көрсеткен болатын.
Міне, осы ... ... ақын өз ... ... ... ... ... қарай отырып, әлеуметтік істерде де барынша беделді
болды. Мәселен, ел игілігі үшін, халқының рухани кемелденуі үшін ақ ... ... ... ... атақты қазақ меценаты Есенқұл Маманов
1915 жылы ... ... ... ... ... хат, ... ... романдарына бәйге жариялағанын және сол шыңармалардың
әділ бағасын берушілер қатарында Нарманбет ... да ... ... мына ... ... ... Бөкейханов, Ахмет
Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, екеуінің бірі, Мұхаметжан Сералин, ... ... ... Яқұп ... ... Орманбетов һәм
Нұрғали Құлжанов. Ардақты азаматтар! Жаңа бас көтеріп келе ... бір ... бола ма деп ... ниет еді, ... ... ... ұлт ... құрметіне сыншылықты қабыл етулеріңізді
өтінемін» ... ... ... ... ... ... мүддесін көздеген
Нарманбет ақынға деген ерекше ... ... ... қатар Қазан
төңкерісіне дейінгі ұлт ... ... ... ... ... Н.Орманбетұлы «Қазақ» газетіне хабар жазған, тілшілік міндет
атқарған [17].
Соның ішінде Нарманбеттің ... ... ... ... хаты
да аса құнды мұра деуге болады. ... ... ... ... ... алғы ... ... хат мәтінін толығымен
келтірмекпіз. Өйткені бұл маңызды мұра әлі ешқандай басылымда жарияланғаны
жоқ. Ол ... ... ... ... ... ... ... зиялыларын ақыл-парасатқа шақырған озық ойын да айғақтай түседі.
Сүйікті «Қазақ» газетінің шығарушы мырза!
Аға қарындас.
Лайық ... мына ... бір ... ... ... әлде неше ... жазылды. Жаһанша мен Ғалихан
мырзалардың бас қосу ... ... ... ... ... талас-
тартыс тәрізді. Менің ойымша мынау мақұл, анау теріс ... ... ... ... де ... қамқоры сияқты кісі. Моллалар айтады - «Мажмурның
қатесі-мақпуы ниет ... ... деп, һәм ... бір құлды қырық жарады.
Ортасын таппақ оңай емес. Жаһанша ақ көңілмен айтатын ... ... кең ... киім ... бас ... ... әлбетте жақсы
болар еді. Жаһанша «қудан ұшқыр, құланнан жүйрік» зейінді, ойлаған ... ... бас ... ақыл ... ... ... дегендей, жұрттың мұң-
мұқтажын сөйлесіп, бір жағадан бас, бір ауыздан ... ... ... ... ... ... ... кеңесі» деп, жазылғандай
бірінші болып қалар еді деп. «Кеңескен ел ... кең ... тон ... бұ да мақұл.
Екінші. Ғалихан көпті көрген көнелік ақылмен толғанған ... - ... бас қоса қоя ма, ... ... не шығады? дейсіз. «Көбікке
күйген ауыз сүтке күймей ме? Ләкин рұқсат бере қоя ма? ... ... ... ... тар ғой деп. Бұ да ... - ... кейін сал,
құлағыңды бері сал, көрпеңе қарай көсілу керек деп. Көбікке күйген ... ... ме? ... ... де рахмет айтып, халықтың қамы үшін қалам
тебіренткеніне. Һәм ... сол екі ... асыл ... ... ... қазақ осы күнде тұманда адасып. . . . . . . . . . .. . . . . . .
. . ... . . . . . . .. . . . . . . . . ... ... ... ... ... ... ... да білмейді-һәм ауылын да оңай таба алмайды. Әгәр дауыс біреу болса
тұспалдап табуға да болады. Осы ... ... ... оған да
бірыңғай мәсилихат ету керек. Мен ойлаймын-қыр облыстарының қазағы ... ... ... ... де қосылу керек,. Ноғай біздің: бірінші-түптес,
екінші-діндес қарындасымыз. ... ... кеше . . . . . ... ... бір туысса. .. . .. . . . . . .. . . .. .. . ........ .. . . .. .
. .. . .. .. .. .. . ... ... ... көреміз. Бір болыс елдің екі болыс ел болғаны бар
ғой. Және де қариялар ... ... ... өт, боз жорғадай желіп өт,
әгәр оңай болмасаң, болған ердің қосын ... ... ... ... ақын ... оның ... мәні зор іске үн ... елдік
мәселедегі ортақ шешімін табуда парасат пайымдарын ... ... ... қолдаушы болғанын көреміз. Сонымен қатар ... ... ... діни өркендеуде бір бағытты ұстану қажеттігі ... да ... ... терең деп айта аламыз. Өйткені өз
дәуірінің келелі мәселелерінен шет ... ақын сол ... ... ... ... түркі халықтырының озық ойларымен де таныс
болғанын хаттағы пікірлері толық танытады.
Н.Орманбетұлының өміріндегі ... ... ... айта ... ... даралайтын ендігі бір атап өтер ... ... ... қазба
байлығына байланысты барлау жұмыстарын жүргізу ісіне белсене араласуы. Ақын
Солтүстік Балқаш өңірі тау ... ... ... ... ... пайдалы қазбаларды барлауға рұқсат алу туралы Ресей патшалығының
құзырлы орындарына, соның ішінде Томск ... ... ... ... ... ... «Семипалатинские областыне ведомости» газетінің 1903
жылғы 5 ... ... тың ... ... Томск Тау-кен басқармасы
Нарманбеттің атап көрсеткен жерлерін барлауға рұқсат беретіні хабарланған
[12]. Осындай тың да соны ... ... ... осы ... ... тарапынан жан-жақты зерттелуі керек деген пікір ... бұл ... ... ... Н.Орманбетұлының осы істегі
өзіндік қызметі айқындала түспек.
Сол тұстағы ... ... ең ... де өзекті мәселесі Ресей
империясының отарлау саясатынан туындаған саяси-әлеуметтік жағдай болатын.
Әсіресе, ХІХ ... ... ... ... ... ... ... орыс шаруаларын жаппай қоныстандырылуы барысында ... ... өз ... ... күй кеше ... Ол ... ойлы қазақ
азаматтарын ауыр мұңға ... Ел мен жер ... ХІХ жән ХХ ... ... ... «зар ... және Алаш ... өткір көтеріп,
батыл әшкерлеген отаршылдық саясатты айыптау, ұлт қайғысын жырлау үрдісінің
дәстүрі Нарманбет ақынға да тән
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... саяси-
әлеуметтік жағдайын жырлауда – Нарманбеттің орны ерекше. Кеңес дәуірінде
отарлауға қарсы жазған ... үшін ... ... «кер ... ... ... ... негізінен ақын көзқарасының қалыптасу себебін тарихи-
әлеуметтік тұрғыдан тыс бағалаудан туған мін ... ... ... ... ... ... ... қайта ойшыл ақынның отарлау
саясатының басты мақсатын жете ... оған ... ... ... ... азаматтық тұлғасын танимыз. Бүгінгі тарих ғылымы
тұрғысынан үңілсек отаршылдық саясат өктемдігінен «Егер 1893 ... ... ... яғни 12 ... ... ... халқынан 4 миллион десятинадан
артығырақ жер ... ... 7 ... ... 1906 жыл мен 1912 ... 17 ... десятинадан астам жер тартып алынды» [18]. ... ... ... ... жылдар аралығында жазған
«Әждаһаның аузында», «Сахараға қарасақ», «Қазақ ұлы біз ... ... ... «Шал қайғысы» өлеңдері отаршылдық саясаттан туындаған
әлеуметтік өмір шындығын тануда үлкен маңызға ие ... ... Ал, ... ... ... билер мекер», «Партия туралы», «Кер ... ... ... ... қолшоқпары болған екіжүзді ел билеушілерді
Абай дәстүрінде сынға алады. ... «Кер ... ... ... ала,
Қолда шала: Тұтып жана. Ұрлық-зорлық, Аққа жала; Өтірік арыз – Бермек
парыз, Бармақ ... ... ... Ылғи егес – Шап та тала, Қаны қашып, Малын
шашып, Іздегені Крес тана. Осы ... Өзі ... Кісі ... ... ... деп ел ішін ... арыз бен ... атақ пен шен үшін болып
жатқан келеңсіздіктерді әшкерлейді.
«Партия туралы» ... ... ... реализмі дәстүрінде жазылып қана
қоймай, ұлы ақын ... ... ... ел билеушінің кескін-келбетін тағы
да көз алдымызға әкеледі.
Партияға кірісті,
Біреуді біреу ... ... көп ... ... ... бір ит алып ... деп үргізіп».
Түбі жоқ қиын тереңге...
«А» десең «мә» деп,
Қасқайып қарсы тұрады -
«Сен үйткенде,
Мен бүйтем» деп,
Екі ұртының қаны бар,
Ойлағаны тағы бар,
«Ақша ... ... деп ... ... қоғамының шындығын барынша терең де шынайы ... ... ... ... ... кетіріп отырғандығын: «Біріккен
ықылас пен шын тілеу жоқ, ... ала ... ... ... [19] ... Сондықтан да туған халқын надандықтан арылтуды діттеген ақын
«Жау жағадан алқымдар, Бөрі етектен тақымдар, Бұған ылаж ... ... ... өнер ... ... ... ... Адал мінез, ақ кәсіп,
Үйде отырып қорланбай, Ашық тұр ғой кең есік – ... ... ... деп, ... өнер-білім, ғылымға шақырады, адал еңбек пен ... ... орыс ... қазақ даласында бұрыннан да басталып
келе жатқан егін шаруашылығымен айналысқан отырықшылық мекендерді қасақана
бұза отырып, шөл және шөлейт ... ... ... ... ... ғана Жетісуда 30000-нан астам адамы бар 5100-ден астам отырықшылдың
ошағын ... ... ... 1848 ж. жүз ... ... түрінде 22376
десятина жыртылатын жер алған Қапал станциясының казактары 1855 жылы ... жыл ... ... тек 1826 ... ... егін еккен. Бұл
қырғыздардың ... ... 7 ... ... болатын.
Міне осындай тарихи деректерді келтіре отырып, патшалық отарлаудың
кешегі кеңестік ... ... ... ... ... ... үшін ... қасеретті болғанын байқаймыз. Демек, тарихи шындық
тұрғысынан үңілсек озбыр отарлаушылдықтан туындаған ... ... ... қисапсыз алым-салық, ұлттық кемсіту, қорлау – ... ... ... ... ... ... ояну, азаттық жолындағы
күресті күшейте түсті. ... ... ... ... ел ... ... азаматтар – Б.Қаратаев, Ә.Бөкейхановтар Мемлекеттік
Думаның мінберінен патша үкіметінің отаршылдық саясатын аяусыз ... [20]. Ол ... ... сана – сезімдегі бұлқынысты аңғартуымен
қатар қазақ халқының да өз ... ... ... ... да ... Сол ... де ... аударушылармен қақтығыстар барынша көбейді.
Бұрынғыдай емес, енді заңсыз жер бөлу ... ашық ... ... ... қазақтың көңіліне соғңы кезде ғана қайғы кіре бастады» ... ... сәті ХХ ... ... ... қозғалыстар еді.
Әсіресе, бодандық пен отарлық ... ... ... ... мен жігерінің
ерекше ширыққан сәті 1916 жылы ұлт-азаттық көтеріліс болды. Бұл көтеріліс
себебін тек ... тыл ... алу ... ... ... ... ... реті жоқ. Өйткені ғасырлар бойғы қорлау мен ... ... ... ... титықтаған халықтың ашу-ызасы мен азаттық жолындағы
бұлқынысы пісіп-жетілген де болатын. Азаттық жолындағы көтеріліс бүкіл
қазақ ... ... ... ... басу үшін ... ... ... қолдана отырып,
азаттық жолындағы ерлік пен өрлікті аяусыз жаныштау үшін ірі әскери ... ... ... ... ... ... жасақталды. Мысалы,
патша жендеті генерал ... ... ... генерал-губернаторларына
мынандай бұйрық жолдады: «Бұратаналар жайлаған ауылдар мен қалаларға қысым
көрсету арқылы мәжбүр ету үшін және ... ... ... ... ... ... ... үшін әскери серуендер жасалсын», - деген бұйрықты
Жетісу генерал-губернаторы Фольбаум: «әскери серуенді одан әрі ... үлгі ... ... ... ... тым ... бір
болыстың бірден жүздеген адамын ... ... ... ... [22] деп нақтылай бұйрық жөнелтті. Осындай жазалағыш отрядттар
қазақ даласының түкпір-түкпіріне аттандырылып, қанды жорықтарымен ... ... ... сол бір ... ... да ... ақынның
поэзиясында кеңінен жырланды. «Қарқылдап ... шал ... ... жерім-ай» өлеңдері замана шындығы, дүрбелең ... ... ... ... суреттеуімен ерекшеленеді. Зарлай, жарлай, сұрай арнау
өзара тоғысқан өлеңдерінде ақын: «Көзіңнің жасы көл болды, Көбейген соң ... дей ... ... ... сұм ... тап ... халқының
қайғы-қасіретін:
Сұм заманға кез болдық,
Кеңде жүріп тез болдық
Енді бізге той қайда?
Ойбайла, жұртым, ойбайла! ... ... ... ... «Сарарқа сайран жерім-ай!» - кең байтақ даламызды жайлаған
ойранды жылдар ақиқатын терең де шынайы жырлауымен және ұлт ... ... ... ... қазақ поэзиясындағы ерекше өлең болып табылады.
Ақын қазақ халқының басына төнген қауіп ... елге ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста
алып жырлайды. «Сарыарқадан сән кетті, Қазақтан ... әл ... ... ... ән ... [10,101] дей ... өрт ... тарлауы қуармай,
Мезгілінен ерте алды,
Көк ала түтін қаптады,
Ішкен асым батпады
Жүрегімді дерт алды [10,101] деп ел қайғысына терең ... ішін ... ... қиянат, соған жол беріп отырған патша әкімдері мен
жергілікті атқамінерлердің ... ... ... сау ... Алды-
артында дау қалды. Кім табады жүйені?» деп ... ... ... ... өлеңді Ә.Бөкейханов 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің он
жылдығына арналған «1916-1925 (26 ... ... ... мақаласында толық
келтіруі де кездейсоқтық емес [23]. Ол сол кездегі қан жылаған ... ... ... еш боямасыз тануда әдебиетіміздегі шоқтығы
биік өлең болатын. Ал «Келтірген Сарыарқаға құдай бастап» ... ... - ... ... ... ... дінге зорлық, ықтиярға» [10,216]
деп жырлаған ақын қазақтың ... қару ... ел ... ... ... ... салып қорлауына күйінеді. Патшалық саясаттың ұлтты кемітуі
мен кемсітуіне тұтас әлеуметтің ашық ... ... . ... атқа мінсек
Өлсек кейіс қылмас ек майданында.
Риза едік патшаның жарлығына,
Сайманы, қазыналы жабдығына.
Қару жоқ жан қорғарлық тым болмаса,
Шақырды-ау қара жұмыс қорлығына...[10,217].
Ғалым ... ... ... ... ... ... «...Бұл
«жазбауға болмайтын, жаздырмай қоймайтын» тақырып. Тек тақырып қана емес –
ар-ұяттың парызы. Сол ел ...... ... мен ... ... өсиетін, ана мен сәбидің көз жасын: табаны тілініп,
әуелде маңдайына жазбаған ... ... ... жат ... ... қарыз ғып өмір кешуді Әуезов ар санады» [24,5] деп ... ... ... да ... ... ... ... басы Ресей империясының құрамындағы ... ... ... ... толы ... 1917 ... ақпан, қазан
төңкерістері ақын шығармашылығына да елеулі ... ... Осы ... ... ... ... хақтың берген күн», «Даусың қалай
ашылды?», «Ұран», «Олқын-толқын» ... ... ... ... өмір ... ... ... белсене араласқан
кезеңдері болып табылады. Ақпан төңкерісінен кейін Уақытша ... ... ... ... ... сай ... 1917 ... 5 наурызында
қоғамдық ұйымдар мен әскердің облыстық атқарушы комитеті ұйымдастырылады.
Сол ... ... ... 23 болыстық уезд өкілдерінен құралған
құрылтай кеңесі өтеді. Оған Балқаш болысынан Н.Орманбетұлы мен ... ... ... ... сайланады. Мәселен, 1917 жылдың 16
наурызында өткен ... ... ... ... ... ... өкілдері, өтпелі уақыттың күрделі жағдайларын ескере отырып,
жергілікті және ... ... ... үшін ... ... заң жобаларын жасау қажеттігін ... ... ... еттік:
1.Қарқаралы уездік қазақ (қырғыз) комитетін ... ... ... ... ... олар жасаған Жарғыны жіберуді сұрау. ... ... діни ... ... мен ... ... қабылдау. 4. 5
рубльден кем емес мүшелік жарна ... ... ... ... ... хабардар ету. 6.Қазақ (қырғыз) комитетінің құрылғаны туралы ... ... үшін ... ... ... ... 7. ... Кеңес құру, ал Кеңес мүшелерінен Президиум ... [12] ... ... төрағасы болып Жақып Ақпаев, вице-президентігіне Нарманбет
Орманбетұлы мен Рахымбай Сапақов, хатшылығына ... ... ... ... ... тағайындалады (А.Туғанбаев. Нарманбеттің
қолтаңбасы. Сарыарқа. 1990.15.ІХ). Ал Призидиум ... ... ... ... ... ... ... Әзімбаев, Хасен Ақаев, Хасен
Даиров, Сыздық Тұтқышев, ... ... ... ... ... ... Баиров, Жәкей Сартов, Аманбай Шегіров, Смағұл Бекпауов,
Нығмет Нұрмақов сынды тұлғалар ... ал ... ... ... ... ... [12]. ... уездік қазақ (қырғыз) комитеті
Президиумының бірінші отырысы хаттамасына Ж.Ақпаев қол ... ... ... ... ... ... бекітілген. Жалпы
тарихи құжаттардың анықтамаларында Нарманбет есімі жиырма рет аталып, он
рет оның өз қолы тіркелген ... ... ақын Алаш ... ... ... ... ту ... саясаты қолдап, оған ... ... ... ... барғанда» өлеңдері сол бір тарихи кезеңдегі тұтас ... ... ... ... ... болмысын айқын танытады.
Мәселен 1917 жылы ... ... ... Алаш ... туындап, соны
қолдаған ақынның әлеуметті Алаш ұранының туы астына бірігуге шақырған
азаматтық тұлғасын да ... ... ... өлеңі Алаш қозғалысы,
Алаш Орда үкіметі өмірге келген тарихи сәттерде жазылды ... осы ... ... әлеуметтік көзқарасы, саяси ұстанымы да танылады.
Ақын 1918 жылы Қарқаралы ... соты ... ... Бұған қатысты
Қазақ КСР Ғылым академиясының Орталық кітапханасындағы құжатта «Нарманбет
1918 жылы Қарқаралы уезінің сот ағасы қызметін ... Бұл ... ... ... – ақын Қарқаралыда бір ай өмір сүрген соң Совдептің тұсында
сот болды. Кейін Жақып Ақбайұлы Совдеп соты ... деп ... ... ... ... ... ... мүшесі Мұқыш Боштайұлы «бұл сияқты
кісіні – сен Совдептің кісісің деп ... ... ... - ... ... ... деп ... [25,293]. Бұл жерде Нарманбет пен Ж.Ақпаев
арасындағы қарым-қатынастағы сызат билік үшін ... ... пен ... мәселеге келіп тірелмейді. Өйткені ақын ... ... ... ... ... ... орынды атап өткендей Ақпан
төңкерісінен кейін бір мұрат, бір мақсатта ... ... ... ... ... ... комитетінің мүшелері Қазан төңкерісінен кейін екіге
жарылып кеткені тарихи шындық [26] (Ұлы ағартушы, ойщыл күрескер).
Нарманбет Орманбетұлы қандай бағытты ұстанды? ... ... ... ... Алаш ... ... ... болды ма деген сұрақтардың туындауы
заңды. Ақын қос төңкерісті де сол ... ... көзі ашық ... ояу ұлт
зиялылыры қатарында қазақ халқы үшін ... ... ... деп ... да ... қонды суы жоқ. Мезгілсіз ұшқан бір топ қаз. ... ... ... жоқ, жері саз. Ұшайын десе мерген көп Аңдымайтын адам
аз. Обал болды дер едік ... оған ... наз» деп ... ... мұрат-мақсатына өзінің тілектестігін білдіреді. Аласапыран
заманның дауылды жылдарын ақындық ... ... ол ... ... ... жоқ. Көрген жағдайда өзі жырлағандай «мергені көп» уақыттың
құрбаны болып та кетер еді. ... 1918 жылы 2 ... ... Совдеп
құлаған соң аулына оралуына да сол ... ... ... ... ... ... негіз бар. Сол жылдың тамызына дейін қоғамдық істерден бойын
аулақ ұстауы да ... ... ... Орманбетұлы 1918 жылдың 16
тамызына дүние салды. Ақынның басына 1950 жылы ... төре ... ... едің -өттің білінбей,
Жүйрік едің – кеттің
Құрған торға ілінбей.
Қараңғыда жол ... сөз ... едің ... – деп ... ... адал ... ... мен шығармашылығы қазақтың әдебиеті және қоғамдық тарихында
айрықша орын алады. Туған елінің отаршылдық қысымынан арылып, азат та еркін
болуын ... ... оның ... ... қоғамдық қызметі қашан да ақындық
тұлғасымен асқақтай бермек.
1.2 Нарманбет поэзиясындағы замана шындығы
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ... болмыс-бітімін шынайы суреттеген
Нарманбет Орманбетұлының әдеби мұрасы ... ... ... ... ... Ақын өмір ... ... кезең халқымыздың Ресей империясының
ауыр езгісінен елдігінен айрылуға төнген қауіп мейлінше ... ... ... да ақын өз ... ... ... сан ... желісі үзілмеген көркем ... ... ... ... ... сай ... отырып, шығармашылық ізденісімен өзіндік ... ... Ең ... ... 14 жасында Қарқаралы қаласында оқып жүргенде
шығарған ... ... ... көк ала ... Сол үйрек ойнаған соң
ашыр бүйрек, Армансыз дүние деп өтер едік, Қол ... қоға ... ... - деп ... ... ... ... жырлағанмен кейінгі
шығармашылық арқауының өзегін ұлттық мүддеге толы әлеуметтік мәселелер
құрады.
Ол – өз ... ... мәні зор ... ... басты
тақырып етіп алған поэзиясының отаршылдықты айыптап, халқының азаттығын
аңсаған мұрат-мақсатынан танылады. Бұл ... ақын ... ... ... ... да ... ... Нарманбет Абайдың ақындық мектебінің айтулы өкілі тұрғысындағы
сөз зергері ... ... «зар ... ағымының қазақ әдебиетіндегі ең
соңғы өкілі ретінде дараланады. Міне, осы екі ... ақын ... ... қазақ әдебиеті тарихындағы оның ... ... ... ... ақын ... ... ... саяси-әлеуметтік
лирикасының тақырыптық-идеялық арнасы аталған мәселелермен тығыз ... ... ... ... ... өзі ... поэзиясының отаршылдық
дәуір шындығын жан жақты танытудағы әлеуметтік маңызын, ... ... ... ... де айқындай түседі. Өйткені, осындай сипаттағы
шығармашылық тұлға қазақ ... тек ... ғана тән ... ... ... арғы ... Қараменде, Ырғызбай билер арқылы
Шыңғыстаудағы тобықты Абайдың ... туыс ... ... [3,67].
Н.Орманбетұлы Абай ақынмен кездесіп әрі жүздескен де болатын. Осы ... ... қана ... ... ақындық мектебінің тағылымынан
ұшталуға да ... Ақын ... ... ... және ... 1971 жылы ... ... жазып алған мына ... ... және ... ... ... тағы бір қырынан айқындай түседі:
«Өлең – сөзге жастайынан ... ... ақын ... ... ... ... сөз ... ниет қылады. Оның жатқан үйіне іздеп келіп
сәлем береді. Танысудың ... ... ... ... ... ... ... сәлем бергелі келдім. Шахатым таусылып қалып еді», -
дейді жорта. Сонда Абай: «Баймын ... жоқ, ...... жоқ, ...... ... жоқ», - депті. Сонда Нарманбет
іле, ... қол: «Бар ... ... - ... жоқ болса, қарын ағаңыздан
алған ғибратыңыз ... ... ... мейір-шапағатыңыз жоқ болса,
Ғазірейілден алған һәбіретіңіз болар, молда ... ... - ... ... Әзірейілден алған үлгіңіз болар»- депті. Осы аз ғана тіл қайырысудан
кейін Абай Нарманбеттің ... ... ... отырғызыпты. Осы
таныстық Нарманбеттің Абай мектебінен тағылым алуынан, оның жолын қуып,
«сырты – ... іші – ... сөз ... ... іздеп өтуіне түпкілікті
қозғау салады» ... ... ... алғаш бағалаудағы Ә.Бөкейханов
еңбектері ... ... ... ... және саяси көсемі ... ... 1916 ... ... оқиғаға байланысты туған
«Сарыарқа» өлеңін ерекше бағалаған еді. Ал ... ... ... ... ... ... нысанасына айналғаны белгілі.
«Әдебиет тарихы» (1927) еңбегіндегі «Зар заман ақындары» ... ... ... ... тануда айрықша мәнге ие. Әдебиет
тарихшысының осы ... ... ақын ... ... ... ... деген әдебиет зерттеушілерінің назарын аударды [27].
Н.Орманбетұлының өлеңдерін халық арасынан жинап, алғы сөзімен жеке жинақ
етіп шығару ... ... ... қолға алған ақынның ұлы Мақсұт
Нарманбетов пен Тұрғанбек Ахметұлы ... ... ... ... КСР ... ... ... қолжазбалар қорының мұрағатында сақтаулы
«Орманбетов Нарманбеттің шығармалары және ол жөнінде жазылған материалдар».
(1847-1947). «Нарманбеттің папкасы» (1928-1934) атты ... ... ... ... ... ... ... еңбектерін айқын танытады [1].
М.Нарманбетов пен Т.Ахметұлы ел ... ақын ... 1927 ... ... ... ... ... өлеңдеріндегі кірме сөздерге, көнерген
сөздерге өзіндік түсініктер берген болатын.
Нарманбеттің артында қолжазба қалмағандықтан ақын ... ... ... ... ... өзі оңай ... ... айтқан. Олардың жалпы жинаған өлеңдерінің саны елуден аспаған.
Тұлғалы ... мол ... ... ... ... жетпегенін өздері де
ескерткен. Ал Нарманбеттің өлеңдеріне ... ... ... ... ... бағытын айқындауда Тұрғанбек Ахметұлының атын Нарманбетті
зерттеуші М.Әуезов, Е.Ысмайловпен ... ... ол ... ... ... өзі көп ... ... жазбаларындағы маңызды
деректерге сүйеніп отырған. Өйткені ақын мұрасын ... ... ... мен ... әдебиетіндегі орны» деген еңбегіндегі
«Жинаушыдан», «Отарлауға ... ... ... ... қарсы»,
«Миссионерлік саясатына қарсы», «Бекшілдігі», «Ескішілдігі», ... ... ... ... ... «1916 жыл», «Февраль мен Октябрден кейін», «Ақынның тілі
мен өлеңінің түрі» және ... ... ... ... ... ... бір құнды дерек көздері болып табылады.
Мысалы, оқырманға арналған елеулі ескертпесінің ... ... хақ ... күн» ... ... «ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр ... ... оқу ... ... ... ... басылғанын
орынды ескерте келіп, оны орынсыз басқа ақынға телуден айырып ... ... осы ... ... ... ... ... дегенді
баса көрсетміз. Өйткені Нарманбетке де, Сәбит Дөнентаевқа да ... ... ... ... шын ... иесі ... ... көз жеткіземіз.
Төңкерістен бұрынғы қазақ ақындарының ең ірісінің бірі, қазақ әдебиетіндегі
орыны ерекше тұлға деп ... ... ... ... ішінде
Нарманбет шығармаларының маңызы зор, өзінің әдебиеттегі орны да өзгеше. Ол,
ХІХ ғасырдың аяқ кезінде ... ... ... ... ... шыққандықтан оның шығармаларын тақырып, мазмұн, түр, сарын т.б
жағынанда өзгешелігімен жаңалықтары бар. Нарманбет ақынның шығармаларын ... ... ... оның ... пайдаланып, өзгешелігін шешіп,
көрсете алсақ, қазақ әдебиет тарихына ... ... ... ... байыпты көзқарасын білдірді.
М.Орманбетов пен Т.Ахметұлы тарапынан қолға алынған келелі іс қоғамдағы
аласапыран кезеңдермен қарбалас болғандықтан аяқсыз ... ... ... 1939 жылы ... ... жинағын алғысөзімен
жарыққа шығарды [2]. Кеңестік идеология орныға бастаған ... ... ... ... күрделі болғаны мәлім. М.Әуезовтің «Әдебиет
тарихы» еңбегі ... ... ... ... ... «зар ... және
«Алашшыл» ақындарға саяси қырағылықпен қарағанымызды ... ... ... әдебиеттануындағы 1940 ... ... осы ... ... батылдықпен барған ғалымдар да болғанын
ерекше атап көрсетеміз. Әсіресе, ХХ ... ... ... әдебиетінің
тарихын зерттеудегі Е.Ысмайылов еңбектері айрықша аталады. Ғалым,
біріншіден, ... ... ... ... шығарса, екіншіден,
Н.Орманбетұлы шығармашылығын Абайдың ақындық мектебінің ... ... ... рет ... ... ... ... ғалым болатын.
Әдебиетші ақынның 1939 жылғы жинағына жазған «Нарманбет ақын» атты алғы
сөзінде ... ... ... ... ... ... сол ... традицияны өзінің творчествосында қолдана
білген қазақтың ХХ ... ... ... ... [2,71] деп бағаласа,
«Кемеңгер Абай» мақаласында «ХХ ғасыр қазақ ... бет ... ... өлең ... ... ... Абай бастаған ұлы
мәдениеттік жолды меңгеру, творчестволық практикада толық пайдалану болып
табылады. ... ... ... ... ... ... ... немере
інілері, Нарманбет, Әбсалық, Көкбай, Әріп сияқты ірі ақындар ... ... ... ... ... ... тәрбие, білім ала отырып, өлең
жазады» [19,8] деген ... ... Осы ... ... ... ХХ ... 40-50 ... қабыданған қаулы-қарарлар тежеу
салды.
1951 жылы 15 маусымда Қазақ КСР Ғылым академиясы мен Қазақстан ... ... ... ... «Абайдың әдеби мұрасы мәселесін талықауға
арналған ғылыми айтыс» ұлы ақын ... ... ... ... кереғар ықпал етті. Мәселен, С.Мұқановтың «Абайдың
әдебиет ... және оның ... ... «Абай мұраларын
танудағы кейбір ... ... ... ... ... ... ... социологиялық қате көзқарасқа бой алдырған ... ... ... тек қателіктерін қазбалай келіп:
«Нарманбет Орманбетов. Бұл адамның да «Алашорда» ... ... ... ... документтерімен дәлелденіп отыр. Сондықтан ол туралы да
ешкіммен бұл жолы ... ... [28,60] деп ... ... ақындық мектебінің өкілі тұрғысынан қарастыруға қарсы болды. Осы
дискуссия барысында қабылданған идеологиялық талаптағы ұсыныстар ... ... ... ... ... ... айтыс» деген аты ғана
болмаса, заты Абай мұрасын талқылаған «ғылыми» айтыс болмай, айтыстың әдейі
арнап нысанаға ...... ... мектебі», Мұхтар Әуезовтің
«абайтанудағы» ғылыми және әдеби еңбегі болғанын көреміз [29,69].
Қазақ КСР ... ... ... мен ... Кеңес Жазушылары
Одағының президиумы «Қазақ әдебиетінің классигі Абай Құнанбаевтың өмірі мен
творчествосын ғылыми жолмен зерттеу ... ... ... ... деген қаулы қабылдап, ол қаулыда былай деген:
«...Соңғы уақытқа дейін Қазақстанның жеке әдебиетшілері ... ... ... ... ... ... ... концепцияны
уағыздап, өрескел саяси қате жіберіп келді.
Тарихи ... ... ... дәне ... шығарылған бұл жалған
концепцияның зияндылығы сол – ... ... ... ... шалағай
ақындардың, соның ішінде тіпті буржуазияшыл ұлтшылдардың да (Шәкәрім және
Тұрағұл) болмашы тобынан әрі асырмай, шынында, қазақ ... ... ... және ... ... төмендетті» [29,70]. Саяси
идеологиялық мақсаттағы ... ... ... ... ... ... Қазақ КСР Ғылым академиясы Президиумының мүшелігінен
шығарылды, университтетен қуылды. Қайым ... ... жауы ... 25 жылға сотталды [29,70]. Абайтану ғылымын тығырыққа тіреген
осы идеологиялық науқан туралы ... ... ... ... Абайдың ақындық мектебі мәселесін көп жылдары бойы зерттеу
нәтижесінде «Абайдың ... ... атты ... 1951 жылы ... Сол ... ... Қазақстан Ғылым академиясының ғылыми кеңесінде
[Объединенный ученый Совет института и литературы КазАН], сәуірдің 7-і ... ... ... ... Осы ... ... ... бір ғылым кандидаты Мұхтарға жала жауып, оны ... ... [30,80] деп ... ... да ... қиқу қоса шапқан топшыл
шалағай зерттеушілердің ... аз ... ... да, ... алып, мұның
соңы Абайдың ақын шәкірттері туралы филология ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін алуға ... ... ... ... ... ... ... жіберуге ұласты. Бұл М.Әуезовке жасалған соққы әрі ... ... ... ... анық ... еді» ... ... жүгінсек, Қ.Жұмалиев, С.Нұрышевтердің абайтанудағы аса өзекті
де маңызды тақырыптағы М.Әуезов пен Қ.Мұхаметханов ... ... сол бір ... ... ... ... қатар, маркстік-
лениндік ілімді шектен тыс асыра қолданудан туындаған қателіктердің ұлы
ақынның әдеби ... ... де ... негізді зерттеуге кереғар ықпал
еткенін терістей алмаймыз. Ол ... ... ... ... ... ... ... қатар қазақ зиялыларын бір біріне қасақана айдап
салған кеңестік иделогияның талай қитұрқы ... да ... Сол ... ... ақындық мектебін, ақын шәкірттерін зерттеу мәселесі тығырыққа
тірелді. Соның барысында Шәкәрім сынды алып ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеушілік ой-пікірді тежеп тастады.
М.Әуезов «...Сегодня вы хотите отрубить от Абая его литературное окружение
вместо того, ... ... ... и ... ... ... вам нужно не для научного интереса, а чтобы ущемить молодого
научного работника..» [32,82] деп ... ... ... ... ... біз Абайды не маңында не ешкім, ешқандай шәкірттері болмаған тұл ... ... ... екеуінің бірі. Абайдың маңында ... ... ... тұл ... ... онымыз шындыққа, тарихқа қиянат,
өрескел қате болады. Өйткені ... ... ... маңында түрлі
ақындар мен әншілер, әңгімешілер мен музыкашылар болған...Бұл сұрауларға
Қ.Мұхамедхановтың диссертациясында анық та ... ... ... ... ... ... ақындық мектебін зерттеудің өзі «ұлтшылдық»
қателікке саналды.
Нарманбеттанудағы ... ... ... ... қысымынан тежелгенімен немесе бұрмаланғанымен ... ақын ... ... ... назарынан тыс
қалғаны жоқ. Ә.Көпбаевтың «Нарманбет ақын», Ғ.Мұсабаевтың «Сөзден іске
көшейік», ... ... ... ... ... ... мен С.Адаминнің «Нарманбет ақын» (1967) ... ... ... атаймыз. Ал ХХ ғасыр басындағы әдебиет тарихына арналған
«Қазақ әдебиет тарихы» (1965) екінші томының ... ... ... ... даму ... шолу ... ... Ы.Дүйсенбаевтың
ой-пікірлерінде идеологиялық көзқарас болғанын айта отырып, негізінен
Н.Орманбетұлы шығармашылығын назардан тыс ... ... ... жөн [32]. Осы тұрғыда А.Туғанбаевтың нарманбеттанудағы қажырлы да
қайсарлықпен атқарған еңбектері ерекше назар ... ... ... ... ... ... жазған А.Туғанбаев «Білімдіден шыққан
сөз, талаптыға болсын кез» мақаласынан бастап бүгіндері де ақын ... ... ... әдеби мұрасын жариялауда қыруар еңбек атқаруда.
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті тарихының терең ... ... ... ... ... ... ... аясында қарастырған
Қ.Мұхаметханов [33], дәстүрін жалғастырушы тұрғысынан бағалаған ... және ақын ... ... ... ісіне зор үлес қосқан М.Мағауин
[34] еңбектері ... ... ... ... ... Абай ... ... байланыста талдаған Б.Әбдіғазиев
Нарманбетті ұлы ақын мектебінің көрнекті өкілі ретінде қарастырады [35,24].
Ал, С.Негимов ... ... ... ... ... дәстүрін
сабақтастырушы өнерпаз деп бағалайды [36,3]. Міне, бұдан Нарманбеттің
Абайдың ақындық мектебінің өкілі және Абай ... ... ... ... ... ... ендігі бір сипаты оның «зар заман» ағымымен
әдеби-тарихи сабақтастығы болып ... ... ... ... ... ... ... қарастырмағанымен әдеби дамудағы тарихи
сабақтастық желісіне ұлттық сөз өнерінің өзіндік табиғатынан ... ... ... дәуір және оның басты сипаты неде, өкілдері кімдер деген
өзекті ... ... ... ... білдірген еді. Әсіресе, қазақ
әдебиетіндегі «зар заман» ағымының ... оның ... ... ... отаршылдық дәуірдегі ұлттық сөз өнерінің ... ... біте ... ... ... де өзекті мәселелерін
тануда тың тұжырымдар жасаған болатын. Мәселен, ... ... ... ... сын) зерттеуінде «Көшпелі деп ауызшадан жазбаға қарай
көшкенін айтамыз. Мана сол ... ой ... ... ... ... ... ... жаңа күйді айтамыз. Әдебиеттегі бұл көшпелі
дәуір қазақтың жалпы ... ... ... ... ... Қол ... ... келді, егіз болып туды деуге болады. Қазақты
патша саясаты билеп алған, қол-аяғын байлап, бағындырып ... ... ... ... ... ұлық қыла бастаған отаршылдық әрекетін күшейте
бастаған, дінінен айыра бастаған уақытына ... [27,228] деп ... ... ... ... береді. Ал, оның көркемдік дамудағы ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттің өз
міндетін ұға бастап, қазақ тұрмысындағы кем-кетікті қолға ала бастағаны ... ... ... Бұл ... ... ... алдындағы адамдар
деп Шортанбай, Алтынсарин, Мәшһүр Жүсіп, һәм Нарманбеттерді алу керек. Бұл
адамдардың кейбірінің Абайдан жасы кем ... есеп ... ... ... ... ... сарынды еске алу керек. Осы ... ... ... әлгі ... ... ... ... дәуірінің
ақындары деп саналуға тиіс» [27,228] деген ... ... ... ... ... «Зар ... ... бөлімінде
сонымен қатар Нарманбет поэзиясының тақырыптық-идеялық қуатын «Зар заманның
артқы ақыны ХІХ ғасыр мен ХХ ... ... өмір ... сол ... өлең
айтқан Нарманбет. Заман зарының ең ақырғы күйін шертіп, тоқтаған осы ақын»
[27,220] деп бағалайды. Зар заман ағымы және ... ... ... ... ... ... ... «Шындығына келгенде, зар заман
толғаулары-көшпелілердің қадым заманнан ... ... ... және сол ... өзі өмір ... ... ... құбылыстарына
деген көзқарасы. Мейлі зар заман болсын, мейлі кер заман болсын, әйтеуір
Дулат пен Шортанбай, Мұрат пен ... ... мен ... ... ... ғұмыр кешкен дәуір-қазақ ұлтының басына бұл үйірілген, құрып кету
қаупі төнген «сұм заман» еді» ... және ... ... соң ... ... қазақ даласында отарлау саясатын күшейтті: бұқара
халықтың шұрайлы жері кесіп алына бастады; халықта бұрын болмаған құбылыс –
жерден айыру, ... ... ... жер ауу ... ... кетті; мал есепке
алынды, зорлық түрінде мал тартып алына беретін болды; ... ... ... кету жиі болып тұрды. Сөйтіп өзінің барынша ұнамсыз әрі тиімсіз
жағымен ... ... ... ... ... ... ... деген пікірлері, түптеп келгенде, өз шығармашылық ... ... ... ... байланыстырған ұлт ақындарының
әлеуметтік сананы отарлық танған құлдықтан арылтуда ұстанған мұраттарын да
танытады. Ал, зар ... ... ... ... ... ... елді ... жүйесінің басқа сипатқа ауысуы,
отаршылдықтың белең ... ... ... күйзелуі зар заман ағымын тарих
сахнасына шығарды. Зар ... ... ... ... ... ... ... ұлт қайраткерлері ретінде танимыз. Олардың шығармаларының
дені халықтық салт-дәстүрлерді қаймағы бұзылмаған ... ... ... ажырамауға үндейді. Ресей отарлаушыларының озбырлығы мен
сұрқия саясаты зар заман ақындарының өлең-жырларында жан-жақты суреттеледі.
Жерді ... ... ... жою, ... ... ... ... сықылды
империялық пиғылдың жүзеге асуына» [39,287] деп жазады. Міне, осы ... ... ... ... зар ... ағымында алар
орыны ерекше болып табылады десек, отаршылдық саясаттың ... ... ... ... ... санадағы өзгерістерді жырлаудағы
ақын поэзиясының маңызы да еселене түседі.
Нарманбет мұрасын зерттеуші ғалымдардың ақын ... ... ... жіктеулеріне бірізділік тән. Атап айтқанда, Нарманбет
мұрасын ел арасынан жинап, 1934 жылы баспаға жариялауға ... ... алғы ... ... ... ақын ... ... былайша сипаттама береді. Олар: «Орыс патшалығына қарсы»,
«Патшаның ... ... ... ... саясатқа қарсы»,
«Бекшілдігі», «Ескішілдігі», «Ұлтшылдығы», ... ... ... түркішілдігі», «Бұқарашылдығы» [1,13].
Т.Ахметұлы ... ... сол ... ... ... ... ... негізінен Нарманбет Орманбетұлының саяси-әлеуметтік
поэзиясының тұтастай болмыс-бітімін айқын танытады.
Нарманбет ... 1939 ... ... және ғылыми өмірбаянын алғаш
жүйелеуші Е.Ысмайылов «ХХ ... ... ... ... ақын
поэзиясындағы басты тақырыптар қатарында жер, өнер-білім мәселесі, ел билеу
жайы, әйел теңдігі ... атап [40,12], ... ... ... ... ... мәселелер: халықтың жер қоныстан тарылуы, оқу-
білімге шақыру, ... ... ... ... ... ... ... 16-жыл мен февраль революциясы туралы,
айтыс, жоқтаулар, т.б.» [3,68] екеніне баса назар аударады.
Нарманбет ... «зар ... ... ... мен ... ... сипатының тоғысуы оның поэзиясының тақырыптық ... ... тән ... ... ... ақынның «зар
заман» ағымының қазақ әдебиетіндегі соңғы өкілі ... тек ... ... ... ... да өзіндік сипаттары бар. Бұған қатысты
пікір білдірген М.Әуезов ... осы ... ... ... ақын болған
соң, зар заманның барлық бағыт мақсатын ұғып отырса да, солар ... ... ... мезгілі өтіп кеткенін сезген. Бірақ ақын ... бұл ... ырза ... ... ... ... ... Қиялы солардың
заманында, көңілінің күйі солармен туыстырады. Бірақ олардың үлгісі ... ... өмір мен ... тіршілік мақсаттары көп дәлелмен
миландырып, ұқтырып отыр. Сондықтан бар зар ... ... ... өлеңімен қош-қош айтады. Зар күйінің ақырғы толғау мен ... ... ... ... ... ... деп жазады. Ғалым замана өзгерісін
жіті аңғарған ақын көңіл-күйіндегі ... шер, мұң, зар ... ... та ... сай ... ... ... түрде
барғанын терең байыптайды. Ал, Е.Ысмайылов ... зар ... ... бұрынғы ақындардың идеялық сарынымен байланысты болғанымен
Абай, Нарманбет пен Шортанбай, ... ... бір ... ... Абай
заманы жаңалықтың, прогрестің қазақ даласына іргесін теуіп кірген, сіңісе
бастаған заманы, ақын өзі осы ... ... ... қолдай отырып
күңіренетін зар заман мотивті» [3,68] деген пікірімен ақын шығармашылығында
тоғысқан екі түрлі сипатты дұрыс көрсетеді. ... ... ... ... арнасындағы бетбұрыс ендігі кезекте тек зармен ғана шектелу
емес, ояну, ағару ... ... ... ... қажеттігін ұғындырды. Оған
Нарманбет Орманбетұлы шығармашылығындағы Абай дәстүрінің нәрі және ХХ ... ... ... ... ... жасады деуге болады.
Сонымен бірге Шығыс, Батыс әдебиеті және туған халқының ... ... ... ... туындыларын жетік білуі де өз ... ... Ақын ... ... Е.Ысмайылов Нарманбеттің
Қарқаралыдағы екі класты орыс мектебінде оқығанын айта келіп, «Есейіп, орта
жасқа келген шамаларда Нарманбет өз ... ... ... ... ... ... ... жауыздық, достық мәселесіне байланысты орысща,
шағатай, парсыша ... көп ... ... Лермонтовтың, Толстойдың
шығармаларын тауып алып оқыған. Абай, Шортамбай, Дулат, Бұқар ақындардың
өлеңдерін Нарманбет өте-мөте сүйіп ... үлгі ... [40,35] деп ... ретте Нарманбеттің өзінің «Сөз» ... Абай ... және ... ... алма, сөзімді ал» деген Абай,
Алмаса да сөз жазды-ау талай-талай.
Ағаты болса ғафуын өтінемін,
«Сен ... ... ... [10,107] ... ... де ... ... және ақынның әлеуметтік өмірдегі
орынын, қоғамдық санаға ... ... ... ... ... ... да ... деп айта алмаймыз:
Пушкин менен Лермонтов
Біздей ақын емес пе?
Ақын болған адамдар
Жұрттың қамын жемес пе?
Әдебиеттен қалыспай
Біз де нұсқа салайық! [10,109].
Ақын ... ... да ... ... де ... ... – отаршылдық
дәуір шындығы, тар заманға тап болған қазақ халқының бодандық бұғауындағы
мұң-шері, қайғы-қасіретке толы мүшкіл ... ... бәрі оның ... ... ... ... ... зерттеуші ғалымдар ақын
өлеңдеріндегі тақырыптық-идеялық өзек, басты сарын табиғатын талдауда «зар
заман» ағымының аясында қарастырумен қатар әдеби ... ... ... ... ... ... Егер де ... «ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті»
еңбегінде сыншыл реализм әдебиеті өкілдері ... ... ... ... ... ХХ ... ... демократ жазушылары»
зерттеуінде демократтық-ағартушылық бағыт ... [4], ал ... ... бас кезіндегі қазақ әдебиеті» кітабында ұлт-азатшыл бағыттың
көрнекті өкілдері тұрғысынан ... ... ... ... және «ұлтшылдық» әдебиет» мақаласында ақын шығармашылығын ХХ
ғасыр басындағы ояну дәуіріндегі Алаш ... ... ... ... ... отаршылдық езгі астындағы тағдыры
жайлы ... ... ... Н.Орманбетұлы, М.Көпейұлы сияқты
ақындардың өлеңдерінде анық байқалады. Ахмет пен ... ... ... да ой ... ... [42,39] дейді.
Е.Ысмайыловтың аталған еңбегінің «Сыншыл реализм әдебиеті» атты
бөлімінде Ғұмар ... ... ... Мәшһүр Жүсіп ... ... осы ... басты тақырыптық-идеялық арқауына тән
мынадай негізгі сипатты атайды: ... ... ... өкілдері кең
қонысты, тыныштық дүниені іздегенде, арман қылғанда, кейде, ... ... ... ... ... мешеу заманды да аңсап кетеді.
Жақсылық, кеңшілік дүние-өткен заманда, артта ... ... ... ... ... сонау өрісі кең байтақ жайлауға көз жіберіп, мұңаяды. Бірақ
Омар, Нарманбет және Мәшһүр Жүсіп ескі ... ... ... ... ... жырлағанмен оны нысана етіп, тұрақтап қалмайды. Заман ілгерілеп
барады, көшпелі мешеу ауыл, надан халық зор ... ... алға ... жатқанда ілесе алмайды, олай болса осы жаңа заман ... ... ... қамыңды да өзгерте біл дейді. Сөйтіп,
сыншыл - реалист ақындар өздерінің алдына негізінде ХХ ... ... ... етіп қояды» [40,13]. Ал, ... ... ... ... бағыт ұстаған ақын-жазушылары:
Мұхаметжан Сералин, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Спандияр Көбеев, ... ... ... Әріп ... ... ... ... тағы басқалар болды» [4,60] деген пікірімен ... ... ... демократтық-ағартушылық бағытта көрсетеді.
Бүгінгі әдебиеттануда, яғни ХХ ғасыр бас кезіндегі ... ... ... ... нысаны етіп алған Ө.Әбдиманұлы «Нарманбет поэзиясының
басты жетістіктерінің бірі - онда отаршылдыққа қарсы үн ... ... ... табуы. Ол - орыс ... ... ... ... жырын жырлаған ақын. Отаршылдық тұмшалаған сананың оянуын
тілеп, ... ... деп ... ұран ... осы ... ... ... поэзиясындағы ұлт - азатшыл тақырыпты басты орынға қояды. Бұл ... ... ... ... ... ... - ... өзекті сарынды танытуымен құнды. Әр ғалым ақын поэзиясын түрлі
бағытта қарастырғанымен оның бәрі ... ... ... ... ретінде демократтық, гуманистік, азатшылдық озық ойдың айтулы ... ... ... ақын шығармашылығындағы діни сарын, яғни
имандылықты арқау еткен өлеңдері де назардан тыс қалмауы ... ... ... ... ... шыңдаған:
Өтірік, ұрлық, зынадан,
Ғайбат, шағым, күнәдан.
Жаман екен тынбаған.
Жақсылық істе адамға,
Жақсы жол көрсет наданға,
Тағаттан ... бұл ... [10,99] деп ... «зар ... ... осы ағымның дәстүрлі тақырып аясында замана ... ... ... ... діни ... де ... ... озбырлықты да реалистікпен жырлаған болатын. Әсіресе, Ресей
империясының миссионерлік саясатын ашық айыптап жазған ... тағы ... ... мен «Әзел» (Шариғат жөнінде жазылған ұлағат) ерекше назар
аудартады. Сонымен қатар «Әждаһаның аузында», «Шал қайғысы», ... ... ... ... ... ... ... бір ие бар», «Пәндаға
пәни дүние аз күн ермек», «Әдеп, ұят, ар, намыс, сабыр, сақтық», «Аллаға
тілек», ... алла бар» атты діни ... ... ... ... қасиеттерін биік қойған ұстанымы ... ... ... ... ... ... ... Түзет дініңді!
Көңіліңді тар ... ... ... қызыл тіл») [10,97] немесе:
«Жаратқан бір ие бар , Онан үлкен Алла жоқ. Өзі ... заты ... әндә жоқ» ... бір ие ... [10,121] ... және төрт жүз ... ... тұратын «Әзел» атты шариғат ... ... ... ... ... ақынның діни-ағартушылық ағыммен сабақтастығы ... ... Ақын ... азаматтық үн
2.1 Нарманбет өлеңдеріндегі отаршылдық көрінісі
Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағымды зерттеген У.Қалижанұлы
«Ақмолла, ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп, Ыбырай, Абай,
Шәкәрім секілді ақындар өз уақытынан оза туған, ... ... ... сананың жаңа үрдістерін бойларына ... жаңа ... ... Олар ... тек көңіл қошы деп емес, қоғамдық ... ету үшін ... ... ... ... ... [43,31] деген пікірін қостай отырып, аталған тұлғалар қатарында
Нарманбеттің де аталуы керектігіне көз ... ... ... әдебиетіндегі өлең өрімін атамағанда ... ... ... білім алған Нарманбет дүниетанымын, шығармашылығындағы діни
сарындарды, имандылық тақырыбын арқау еткен өлеңдері де болғаны ... ... ... Ол ақын шығармашылығында мұсылмандық дүниетанымы мен
жаңашыл сипаттағы зайырлы білімнің тоғысқан күрделі болмысын да ... бір ие бар, Онан ... Алла жоқ; Өзі ... заты пәк» деген
Нарманбеттің «Қазақ жалғыз айрылса болыстықтан» [10,155] өлеңіндегі «Ақ
туын пайғамбардың ... ... ... өзің ... ... ... да көп ... аңғартады.
Сондықтан да осы сипаттағы ерекшелігімен дараланатын Ғ.Қараш ... ... ... ... ... өмір ... ерекшелік – жасынан софылық мктептен өтіп, одан әрі әлгі ... ... ... ... ... сол ... бойларына ХІХ
ғасырда Еуропа топырағында ... ... ... ... ... Бұл бағытқа исламшыл Ғұмарлардың қосылуының да өзіндік ... ... ... ... ... ұлтшылдық пен халықшылдық идеясы
шиға арқылы ауысқан» [44,57] деген пікірін Нарманбет тұлғасына да қатысты
айтуға болады. ... ... ... ... ... ... немесе
исламшыл тұрғыда қарастыра алмаймыз. Дегенмен де Алаш ... ... ... ... ... сақтай отырып, зайырлы ел болу мақатын
ұстанғанын да ... ... Атап ... ... жаңашыл
ұстанымдағы, яғни жәдитшілдікті қолдаған өзге де ... ... ... сын ... ... «Ескі оқу туралы» өлеңінде
ақынның: «Әке іздеп бір ... алып ... ... қыл деп ... налып
келді. «Екі айда балаңыз хат таныр, аңқау шал арамзаға нанып келді» ... ескі ... ... ... молдалардың бала оқытудағы білім таяздығын
әшкерелеуі де соны көрсетсе керек.
Нарманбет ... ... ... ақын өлеңдерін 1874
жылдардан бастап жаза бастағанын айтады. Ал, ... ... ... ... алғы сөзі мен ... жазған
А.Туғанбаев ақын өлеңдерінің жазылу жылына орай мынадай тұрғыдан жүйелейді:
1874-1900, ... ... ... 1916, 1917. Сонымен қатар
жазылған жылдары белгісіз өлеңдері мен ... ... ... де ... өз ... ең бір ... мәселелерін елдікпен, халықтың
арман-аңсарымен тығыз байланыста жырлаған ұлт ақыны ... ... Ақын ... ... жылдар бойынша жүйелеу, біріншіден, ақынның
шығармашылық ізденісінің, тақырыптық ... ... ... ... ... ... ... дәстүрде жырлаудағы стильмен қатар
реалистік бағыттағы көркемдік ізденісті қатар ұштастырғанын да ... ... ... да «зар заман» ағымы мен реалистік әдебиет
бағытындағы өлеңдері ақынның шығармашылық ... ... ... ... ... ... шеберлік қырларын да айқындайды.
Ақынның алғашқы өлеңдері сезім көңіл-күйі, арнау үлгісінде жазылған.
Бұған «Ауылдың алты адамына ... ... ... ... ... «Әлбақи» (Дархан қызға), «Сүттібайға» атты ... ... ... ... Ал, ... ... бір үлкен тау» өлеңдеріне
көңіл-күйіндегі әлеуметтік ... ... ... ... арқау
болған. Мәселен, «Ғазал» өлеңінде: адамның бойындағы ... ... ... ... ... ақ адал қызмет ету дей келіп:
Кешегі ел қорыған аруақты ерлер,
Жау алдынан бір торды тоспай ма оған.
Ел мейірін шөлдеген қандырмас па ... ... ... ... ... [10,244] деп, кешегі ел
қорғаған аруақты ерлердің өмірін үлгі-өнеге ... ... ... ... ... өз ... барша
шындығын терең жырлаудағы қуатын танытқан өлеңдері «Замана», «Патшаның тағы
бір политикасы» десек, олардағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... мазмұнының тереңдігімен, тар заман мен
кер заманның барша шындығын танытуымен құнды.
Дәстүрлі ... ... ... ... өлеңінде ақын замана
ағымының ел өміріне танған сұрықсыз көріністерін шынайы суреттейді. Отарлық
саясатпен бірге қазақ ... ... ... қоғамдық өзгерістер ғасырлар
бойы сақталып келген ұлттық ұстанымдарға кереғар әсер етіп жатқанына ... ... ... қайшы бағытталған империялық өктемдікке
наразылығын білдіреді.
Бай озды қамал бұзған батырдан ... озды бұл ... ... ... жанның бәрі ербеңдейді,
Япыр-ау, дария тасып, тартылған ба?!
Ақша озды бұл заманда ақылдан да,
Дарақы тентек озды мақұлдан да.
Дариға-ай, надан басып, көңіл ... ... адам ... ... озды қамал бұзған батырдан да,
Табылмас жау келді деп шақырғанда.
Ақуалын замананың ойлай-ойлай,
Жүрегім қарсы айырылды аһ ұрғанда [10,58]- ... ... «зар ... ... ... Мұрат, Кердері Әубәкір сарынында отаршылық
саясаттан өрістеп отырған талай қиянат пен ... ... ... ... ... екенін жіті аңғарады. «Елдің шерін ... ... ақын зар ... кейпін шыншылдықпен суреттеген. Сахараға сырттан
келіп, арам ... ... неше ... ... жаны түршігіп
шошынады...» [36,4]. Сондықтан да ақынның «Замана» өлеңіндегі ... ... ... ақыр ... Самауыр мен шай шықты. Алуан
алуан жан ... ... ішер сүті жоқ, ... жоқ бай ... Ақша деген мал
шықты» [45,26], Шортанбайдың: «Қария қалды ақылдан, Қастық шықты жақыннан.
Ендігі ... кім ... Ит ... жалпылдап Билік кетті басыңнан» [46,85],
Мұраттың «Асылсыздың баласы ақшасына сүйеніп, Айтқан сөзі пұл ... ... ... - Замананың адамы, Заманың мұндай сұм болды!» ... ... ... түбін барлаймын, Бұрынғының бірі ... күні жоқ, ... ... ... [45,152] деген шерлі
зарымен үндес болып келеді. Кер ... мен сұм ... ... шындығын
боямасыз суреттеген ақын «Сұм заманға кез болдық, Кең де жүріп тез болдық.
Енді бізге той қайда? ... ... ... [10,101] деп те ... ... ... бұл күнде» өлеңінде кешегі сәні мен салтанаты жарасқан
сахара жұрты тіршілігінің ... ... пен ... ... ... ... құлазытар әлеуметтік кейпіне тән ... ... ... ... бұл ... кеткен, сыны жоқ.
Жорға менен жүйріктің
Бұрынғыдай пұлы жоқ.
Төлемейтін төлеуге
Жабының енді міні жоқ.
Кімді көрсең сал иін,
Салбыраңқы сұры жоқ.
Қайда барсаң қан ... ... ... ... қыры ... ... сүт емген ұлы жоқ
Боз балалар бос белбеу [10,115].
Ресей империясының ... ... ... бағытталған саясатына деген ақын
жанын жегідей жеген көңіл-күйі оның қай өлеңінде болмасын айқын ... ... ... ... ... ... ... елдік ұғымының өше
бастауына, ел билеушілер тарапынан әділетсіздіктің, имансыздықтың ... ... ... ... ... ... ... наразы
болған ақын наласы мен күйініші ой тереңдігімен де қоғам қайшылығын ашады.
Бір басының қамы үшін арын сатқан,
Көрінгенге көз ... ... да ... алу мен ... ... қолы ... пен ... жүр.
Солай деген баяғы ұранда жүр
Байда қайыр, билерде әділдік жоқ,
Көзін жұмып, түк көрмей тұманда жүр.
Адамдықтың жоғалтып ... ... көз ... ... да жүр» ... ... кеткен бір-бір сайға,
Шаруасы ортайған соң бұл да жөн ғой,
Сыйынып қазақ ... бір ... жол ... ... ... кіріп кеткен бір-бір сайға» [10,170].
Ер қолында ақ семсер
Қиғыш болмай қайтеді.
Ерден егзе ... ... ... ... ... ақ семсер» [10,242].
Ақын қазақ қоғамындағы осындай келеңсіздік тамыры ... ... ... және ... жол беріп отырған билеу жүйесінде екенін дөп
баса ... ... ... ... ... кітап түспесе де.
Түзу жүрген молда жоқ шариғатпен,
Билік айтқан би де жоқ адалдықпен,
Байда қайыр, ... ... ... ... ... ... ... жолдарындағы «Бұл пиғыл аяқтайды ғаламатпен» деген ақын
ескертпесінің де сұсы ауыр ... ... ... ... ой ... ... ... елдің жанайқайы болумен бірге болашағының
бұлдырлығын да көрсетеді. Әрине, ақын мақсаты халықтың ... ... атты ... ... жоққа шығаруда емес, ел өмірінің
келеңсіздіктерін сынға ала ... ... ... ... ... ... ... ақынның жан әлемінде торығумен бірге зор үміт те жарқылдайды.
Елің олқы болғанмен кете алмайсың,
Биті үшін тонын отқа ... ма ... ... жан қиып ... жауға алдырар басты ойлаған
Нашармын деп, азбын деп қашпау керек,
Ел батасы бір күшті ... ма ... ел ... аруақты ерлер,
Жау алдына бір торды тоспай ма оған.
Ел мерейін шөлдеген ... па ... ... ... ... ... [10,244].
«Зар заман» ақындары патшаның отарлау саясатын ашық айыптап, халықтың
сан ғасырлық дәстүрін, ата салтын, дінін сақтап қалу ... ... ... ... Әсіресе, Ресей империясының қазақтарды дербес ұлт
ретінде жою, орыстандыруда жүргізген ең ... ... ... ... Күштеп орыстандыруға, шоқындыруға деген ашық наразылығын
Нарманбет «Қазақ жалғыз айрылса болыстықтан» ... ... ... ... алып жер кетті қоныстықтан.
Ақ туын пайғамбардың жықпай тәңірім,
Жалғыз-ақ өзің сақта орыстықтан! [10,155] - ... ... ... ... ашық ... наразылығын жеткізді. Ал, «Ханнан
жағдай сұрама» өлеңінде өзінен ерік ... ... ... берген елдің
жағдайын былайша суреттейді:
Ханнан жағдай сұрама,
Тағынан түсіп қалған соң.
Байдан жағдай сұрама,
Көзіне ... ... ... ... ... ... ... соң.
Жақсыдан дағдай сұрама,
Басының еркін алған соң.
Ерден жағдай сұрама,
Біреуден сауын сауған соң.
Елден жағдай сұрама,
Қонысынан ауған соң
«Ханнан жағдай сұрама» [10,171-172].
Ғалым М.Мырзахметов ... ... ... ... ... ... отаршыл атаулының бәрі де бұл халықтардың өткені
мен бүгінгісін зерттей келе, олардың ислам ... ... ... зер салып, өзара ерекшеліктерін де ... ... ... ... отырған. Мәселен, Ресей патшалығына қараған
бұратаналардың саны жағынан ең көбі және ... ... даму ... ... ... ... ... бастауды мақұл тапты»
[47,103]. ... «зар ... ... ... ... ... ... баласы
Қор болмасын дұшпанға.
Ақирет күн дозақ жоқ
Бір құдайдан қорыққанға» [45,83] деп жырлады. Мұрат Мөңкеұлы:
«Діні басқа біреулер, Ел биледі ... [45,137] деп ... ... ... тереңдете жырлаған Нарманбет орыстандыру, ... ... ... ... ... ... шерді ақтарды. Ақын
қазақтарды шоқындырудағы миссионерлік саясатты, осы мақсатты жүзеге ... елге ... ... ... да ... ... ... халықтың
өз дініне деген беріктігін жырлайды. Тұтас әлеуметті ақшамен арбаудағы
миссионерлер қитұрқылығын сынап, ... ... ... ... ... ... ... санасына ғибрат аларлық сабақ ретінде сіңіреді.
Шығарды елге миссионер:
«Қазаққа барып дін білдір,
Наданы көп қой ... ... ... шықты екі-үш поп,
Айнытам деп әуре боп.
Ақшаны көп берсе де,
Ешкім тілін алған жоқ.
Үкімет сөзін бұзбайды,
Бұзған соң үміт үзбейді;
Елу сом беріп айнытып,
Тауып алды ... ... ... қойып жаман ат-
Іріп-шіріп босқа өлді,
Білгенге осы ғибрат [10,62].
Нарманбеттің бұл өлеңіне оптимизм тән. Ақын ... ... ... асқақтығын, ғасырлар бойы ұстанған дініне деген имани беріктігін
жоғары қояды. Ұлттың елдік қасиетін ... ... ... ... ұғындырады. Елге тұтқа, көпке ақылшы болып, имандылық пен ізгілік
дарытатын, ... ... жан ... ... ... ... ... қажы шарапатын жұртына үлгі-өнеге етеді. «Арқада ... ... сол ... жатыр өнері,
Айтып-айтпай нетелік,
Медресі, мешіт салдырып.
Ісләм шамын жандырып,
Мәдинада бір орын
Жасаттырып тәкиә» [10,110] деп ... ... тек ... ... ғана ... ХХ ... ... әдебиетіміздің тұлғалары
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Ж.Көпеев, ... ... ... Алаш
арыстары да халықтың ұлттық болмысын дінмен тығыз байланыста қарастырды.
Мысалы, А.Байтұрсынов «Аз күндікке алданып, Адасқанын ... Аз ... Түзу ... ... ... [21,81], ... ... тәурихта
қалсын аты, Бұл істің жүрген болса кім жолында. Дін үшін һәм ... ... ... Хор ... ... қай орында» [48,35], М.Ж.Көпеев
«Дінімізді кемітіп қорламасын, Көзімізді бақырайтып ұрламасын. ... ... ... деп ... зорламасын» [49,65], Ғұмар Қараш
«Құран – шам, ақыл – ... ... - ... ... ... ... жолың
болмас. Айрылма жатсаң-тұрсаң құранды ұста, Жол бастар ... о ... Бұл үшін - бір ... бір ... ... біреуіне бірі жалғас»
[50,63-64].
Ақын қай өлеңінде ... ... ... ... ... үшін
қаншалықты қасіретке толы екенін ұғындырады. Алып империяның ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ ұлы біз тұрмыз» өлеңдерінің тақырыптық-идеялық қазығы
отарлық қысымдағы ұлт тағдырын ... ... ... Әсіресе
жаттың иелігіне кеткен қазақ жерінің жоқтаушысы ретінде қоғамдық санаға
қозғау салуы Нарманбеттің ақындық, азаматтық тұлғасын ... ... ... ... ... ... – сөзсіз ірі талантты ақын, ол ... зор ... ... ... ... ХІХ ... ақыры мен
ХХ ғасырдың басындағы қазақ даласының саяси-экономикалық және ... ... ... ... ... ... негізгі мотиві-
халықтың қоғамдық өмірін айтып, жырлап ... [3,67] ... ... ақын
поэзиясының реалистік сипатына берілген шынайы баға болып табылады.
Әждаһаның аузында
Айырылып қалдық қоныстан.
Берекелі мизам шықпай ... ... ... жолы ... азайды-
Би,старшын,болыстан.
Малды кісі би болып,
Милы кісі и болып,
Белгілі жақсы жүн болып,
Жанның бәрі тең болып
Көнбеймін деп тырысқан ... ... ... өлеңінде ақын отарлық қыспақтан ата қоныстың
келімсектер иелігіне ... ... ел ... ... шен мен ... ... «Ел ... азғындар, Төр тимеген құзғындар, Партия жасап жұлысқан»
ел атқа мінерлерінің есерлігіне, парықсыздығына ... ... ... ... әрі ... ... берген халықтың ертеңгі күні не
болмақ деген сауалды алға ... ... ізің ... ... ... Қасыңдағы жолдасың Қауіпті болды, дариға-ай, Қынабы жоқ қылыштан!
Қайыр, зекет, қажы ... ... ... ... ... нығмет болған соң,
Берекесі қазақтың-Шыға ма деп ... ... ... уыстан» [10,72]. Бұл
ретте Нарманбет ойы Мұрат Мөңкеұлының «Мен ... ... ... ... иілген, Кейінгі туған баланың, Ұстай ма деп ... Шая ма ... ... ... ... Ащы суға ... Бұза ма деп реңін.
Адыра қалғар заманның, Мен жаратпаймын ... [45,137] ... ... екенін байқаймыз.
Кіндігі туған елінің топырағымен байлаулы ақын адам үшін ... ... жер ... ... жер» ... ... өлкенің төсінде,
Сән- салтанат жарасқан.
Алтын діңгек іргесін,
Мың білектер қаласқан.
Шөлі мен көдесін,
Ғасырлар мендеп жатса да,
Дәулет, табыс, ырыс, бақ,
Бір ... ... ... өзінің туып өскен байтақ өлкенің сұлу табиғатын «Сарыарқа» ... ... ... ... ... ... ... арқар-киік.
Қызығы Сарыарқаның еске түссе,
Төсекте жата алмаймын ішім күйіп.
Сарыарқа менің жерім-ай,
Сауықшыл ... ... ... құс ... да шалқар көлім-ай!
Сарыарқа басың биік қуанамын,
Еңкейіп жез шәйнекпен су аламын.
Қызығы Сарыарқаның еске түссе,
Қолымда асасы жоқ диуанамын.
Сарыарқа менің жерім-ай,
Сауықшыл қайран елім-ай!
Ит ... құс ... да ... ... [10,228].
Ақынның саяси-әлеуметтік поэзиясының қуаты замана шындығын, әлеумет
халін ... тек ... мен ... ... бермей, сол қасіреттен арылар
жолын нұсқауында. Әсіресе, Ресей империясының отарындағы шеткері аймақтарды
да бұйығылықтан арылтып, серпілткен 1905 ... ... ... ... ... да өз ... тигізді. Соның қазақ даласындағы бір көрінісі
атақты Қарқаралы петициясы десек, Алаш ... осы бір ... ... ... ... елу жылдық тойы (юбилей)» ... ... еді: «1905 жылы ... ... ... ... оқығандар бас
қосып, кіндік хүкіметке қазақ ... ... ... ... Ол ... ... үлкен сөздер: бірінші – жер ... ... ... ... ... жібермеуді сұраған. Екінші –
қазақ жұртына ... ... ... Үшінші - отаршылдардан орыс қылмақ
саясатынан құтылу үшін, ол ... ... ... ... жұртының
қосылуында болғандықтан, қазақ жұртын мүфтиге ... ... ... ... ірі ... осы. Ол ... ой ойлаған қазақ баласының
дертті мәселесі осылар болғандықтан, Ақаңдар бастаған іске қыр ... ... ... көп ... ... ... себепші болған»
[14,19]. Ал, тарихшы М.Қойгелдиев «Патша әкімшілігі алдында петиция түрінде
қойылған бұл талаптар қазақ ... сол ... ... ... ... демократиялық сипаттағы талаптар ... деп ... ... ... ... отаршылдыққа қарсы
бағытталған саяси-әлеуметтік мәнін терең ұғынған саналы азаматтар ... ... ұлт ... ... ... ... қолдап, өзінің
«Қазақты жүруші едің қойдай бағып» ... ... ... ... ... соң ... ... бұл ғазағат
Тоқтамға жұрт қатарлы елді сұрап,
Жанақтан болсын деген келді рұқсат.
Қазақты жүруші едің қойдай бағып,
«Қабаған» сәттерінде қоңырау тағып.
Халықты аяй тұғын асыл ... ... ұшты ... ... жоқ ол ... ... үшін,
Соқты ғой дін мұсылман қызығы үшін [10,113].
Осы кезеңнен бастап ақын дүниетанымындағы бетбұрыс оның ... ... леп ... Ендігі кезекте сол тұстағы барша ұлт зиялылары
қатарында ... ... өнер ... даму ... ... үнін ... ... ауыр күйін: «Сақараға қарасақ - Жайылған қойдай халайық.
Бейғамына қарасақ – ... ... ... Көңіл сезді, көз көріп, ... ... Жау ... ... Бөрі ... ... Бұған ылаж
қылайық!» деп жырлаған ақын сол тұстағы барша әлеуметшіл ұлт ... ... ояну ... үн ... ... өнер ... ... сынайық!
Адал мінез, ақ кәсіп,
Үйде отырып қорланбай,
Ашық тұр ғой кең есік ... ... ... ... ... да ... оянды,
Кел, ұйқыдан тұрайық! [10,74].
Ақын халықтың өнер-білімнен шет қалуының ... ... ... де сын көзімен қарайды. Мысалы, «Қазақ ұлы біз ... ... ... дамудан артта қалуының баста себептерін дөп баса көрсетеді:
Қазақ ұлы біз тұрмыз,
Үлгі, ... тым ... бар, ... ... емдеткен
Қисық жолды жөндеткен,
Тым болмаса қам да жоқ.
Ал, «Мектеп бастығына » ... ұлт ... ... ... санадан арылту, рухани дамыту, ағарту және ояту жолындағы ерен ... ... ... ... ... қасірет бұл күнде -
Басында тұр қазақтың.
Қатарында біз қалдық -
Ойын - ... ... ... ... [10,73] ... ... жамағат тілегін
жеткізеді. Талай дарабоздар мен даналарды ұшырған елден халқының қамын
ойлайтын ұландардың ... ... нық ... ... ... миы,
жүрегі - Ақыл сөздің сандығы. Елден нені іздесең, Табылады ... ... ... ... ... елі ғой. ... асыл шығарған, Ел адамның кені
ғой» [10,173]. Сол себепті де ақын ұлт үшін ... ... ... биік ... ... ... ... жаман» өлеңінде: «Өлгенше халқым үшін ... Өмір сүр, ... ... [10,195] деп қоғамдық сана деңгейінде
көтереді. Ел ертеңі жастарға жаңашыл сөздерін арнайды.
Ізденіп ғылым жаққа жақындалық,
Бос жүріп бекер іске шатылмалық.
Үкімет ашып отыр әр ... ... ... ... ... қапыл қалып.
Болғанда білім-дария, ақыл-қайық,
Мініп ап етек, жеңді батырмайық.
Парасат, білім,ғылым, тәртіпті өрнек,
Осылардан басқаларға шатылмайық
«Жастарға» [10,213-214].
Ақынның саяси-әлеуметтік ... ... ... ... оның
1911-1916 жылдар аралығында Тоқырауын - Балқаш елінде болыстық қызмет
атқаруы да ел өмірінің ... ... ... ... ... ел ... кетірудегі түпкі саясатты айқын ұғынуына
септігін тигізді деуге болады. Болыс ... ... үшін ... ... ... ... жәйттердің қаншалықты зиянды екенін халқына
жеткізуді басты мақсат еткен ақын оны өлеңдерінің басты тақырыбы етіп ... - ... ... «Кер ... өлеңдерінің басты тақырыбын құрай отырып,
бодан елдің ... ... ... түйіндерді еш боямасыз
беруімен ерекшеленеді. Бұл өлеңдерге Абай поэзиясының ... мен ... ... ... тән. ... «Партия туралы» өлеңіндегі
«Әркім бір ит алып жүр, Қаптырам деп үргізіп» немесе «Екі ұртының қаны ... тағы бар» [10,82] ... ... ... ... елім, қазағым,
қайран жұртым» [52,78] өлеңінің әсерімен ... ... ... ... ... еркін ақынның бірі, өлең жазуда Абайдан көп ... ... ... ... ... қалыпта нәрсе жоқ,
Ақыр заман белгісі,
Қолыңнан берген пұлыңды,
Келмейді жанның бергісі
Біреуге біреу барады-
Аныққа келмей сенгісі.
Байқап тұрсаң жігіттер,
Таба алмайсың бұл ... ... ... адал жер кісі - дей ... ... ... ... шенейді. Бір ғана партия таласын айту ... ... ел ... имансыз істердің («Туысқан кетті мұяттан, Келіншек кетті ұяттан...
Абырой қиған пәнде жоқ -Атасына баласы; Адал кәсіп қылған ... ... ... дөп баса ... («Ат пен асың сіңген соң, Жетіліп
жеген парасы. Бірге отырып бақтыңа, «Мінгесем» деп тақтыңа, Көңілдің қозар
аласы...Шайтан ... оң ... ... ... ... Ал, ... ... өлеңінің үлгісінде жазылған «Кер заман» өлеңі ... ... ... іштей іруін, оған отаршыл шенеуніктердің шоқ ... ... ... ... ... ... арыз -
Бермек парыз,
Бармақ қала.
Күнде кеңес,
Ылғи егес -
Шап та тала,
Қаны қашып,
Малын шашып,
Іздегені
Крес тана.
Арызқой, шағымшыл алауыз ағайынның парасын алған жемқор шенеунік, ... ... ... ауылнайдың құлдық бас ұруы («Ауылнай шапты
алақтап, Екі ... ... ... ... ... Келе жатыр иесі, Ту
биемен салақтап»), құлдық сана («...Сый ғып ақша бер ... ... ... Оңдағаны құдайың, Әгәр ақша ... ... ... пен ... ... ... ... орнынан Түрегелді сымп етіп,
Пристоптың үйіне, Кіріп барды жымп етіп. ... ақ, ... деп, ... күңк ... Ала сала ... Пристоп кетті бұлт етіп»), ең соңында
алаяқ приставтың надан ел ... ... оңай ... молынан кенеліп
қарық болған арамзалығы психологиялық ... ... ... соң, ... тамыр бос қалды, Соңғы тамыр қолқа
алды»). Бір ғана өлеңнің ... ... ... ... ... жемқорлық
пен парақорлыққа, әділетсіздік пен қиянатқа негізделгенін әшкерелеуімен,
өткір сынға алуымен құнды. «...Билік айтатын, ... ... ... ... ... ... шығарма. Бұл өлең Абайдың «Болыс
болдым, мінекей» сияқты Салтыков-Щедриннің ізімен жазылған өткір ... Ақын ... ел, жер ... ақын ... ... ... ... ең бір өзектісі
– қазақ халқының жерінен айырылу қасіреті еді. Бұл ... ... ақын ... десек, Нарманбеттің атақты «Сарыарқа» өлеңі
ерекше аталады. Ақын ... ... ... ... қай ... осы ... ... маңызын, тақырыптық өзектілігін жоғары
бағалаған болатын. Нарманбет өлеңінің мән-мағынасын «зар ... ... ... ... «Зар ... ақырғы толғау мен ақырғы
ырғағы осы өлеңмен келіп бітеді.
...Зар заманның артқы ақыны бұрынғы зарлы мұңның ... ... ... ... бір ... ... осы жоқтауымен тындырады»
[27,221] ... ... ... ... ... ... қонысынан
айрылғанына қатты күйінеді, соны айтып зарлайды, сол ... ... ... жоқ ... ашық ... деп бағалайды.
Демек «Кез келген күрделі мәдени құбылыс секілді, зар заман ... ... ... ... ... ... қарастыру қателікке ұрындырады. Ол –
жанды дүние: өну, өсу және өшу ... бар» ... ... сан ... бойы ... ... тепірішін көрген ұлттың
көкіректегі шер, жүректегі қайғысы ... ... ... жапа шеккен
халықтың күйзелісі, соған деген наразылық және қайта келмес ... ... ... аңсары болып өріледі. М.Әуезов жоқтау деп айқындаған өлең
табиғаты А.Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқышында» талданған ... ... ... ... ... арнау түрлерін толық қамтиды деуге болады
[21,363]. Бас аяғы сексен үш жолдан тұратын ... әр ... әр ... ... және ... мән-мағынаға ие бола отырып, отаншыл
ақынның ел азаттығын, еркіндігін ... ... осы ... биік ... танытады.
Сарыарқа, сарқыраған суың қайда?
Түнде шық, күндіз мұнар буың қайда?
Нажағай шарт-шұрт ... ... ... ... кемпірқосақ туың қайда?
Көк майса, көкорай шалғын шөбің қайда?
Көк қасқа бетегең жоқ түбі ... ... көк ... бал татыған бар ма сайда?
Көк бұлт күркіреген зілің қайда?
Тобылғы толықсыған гүлің қайда?
Атта ұма, түйеде қом, қойда ... желі ... ... қайда? [10,89].
Өзгеге намысын бермеген көшпелі ата-бабаларымыздың ... ... ... ... бүгінгі жан күйзелтер, көңіл құлазытар тіршілігіне дендей
бойлаған ақын қазақтың ұлттық ... кір ... ... ... ... жердің киелі табиғатымен әсем үйлесімде береді. «Бұлтты күн
күйіп тұр, жел аңызақ, Дым тимей шөп ... жер ... ... ... тамыз, Ғаламды тәрбие еткен, ей жалғыз ... ... ... ... ... намысын қайрап, санасында ... атты ... ... ... ақ ... ... қайда?
Қиғаш қас, бидай өңді ханым қайда?
Жаяуға ат, жалаңашқа киім ... ... ... ... қайда?
Шаң жұтты теке жәуміт атың қайда?
Ұшқыр ат, түзу ... ... ... ... ... қайда?
Бай бар ма баяғыдай қарқылдаған,
Асы мол, аты тегін тартылмаған.
Алдыңнан атыңды ұстап ... ... ... бар ма ... ... көп дария бар ма?
Аузынан ая толы қақырық тастап,
Қалдырмас жауға тастап жақын қайда?
Батагөй ... ... ... бар ма?
Кең сарай исі жұпар үйің бар ма? [10,89-90].
Міне, осы сарындағы елдік ... ... ... ... ... ... ... ойысқанда ақын өлеңі көзден ... қан ... ... ей, ... ... қызық,
Сандал тау, сары өлкені алды мұжық.
Қолыңнан келер де жоқ, өнер де ... ... ... ... ... де ... ба, ... мыжып?
Жұлын сау, омыртқаны қойды мұжып!
Жолым тар, жолбарыстай ... ... ... емес бәрін тізіп.
Таптадық Сарыарқаны неше жүз жыл,
Байы жоқ, баласы жоқ сонда да тұл.
Ерініп еңбек қылмай, егін ... қала ... ... ... ... ... бе кер ... жерде бала туып ер жете ме?
Суырдай іннен шыққан сүмірейіп,
Дариға-ай, мекенінен ел кетеме.
Бұл ... ... ... ... идея көріністерін зерттеуші
А.Шәріптің «Қазақ үшін қасиетті әрі қастерлі «Сарыарқа» сөзі де ... ... ... ... ... ... Нарманбет ақын зары,
түптеп келгенде, кешегі ... ... да ... ... отаршыл
келімсек мұжықтың қонысына айнала бастағанын ұлттық қайғы-қасірет ретінде
терең реалистік ... ... де ... өз тізгіні өзінде болған қазақтың еркін заманын жоқтауы
А.Байтұрсынов, М.Дулатов поэзиясында заңды жалғасын ... да ... ... ... ... ... «Жұбату» («Қайран еркін
Замандарың, Тарлыққа жоқ ... ... ... ... ... ... қайда? Тулы, нулы Жерің қайда? Сулы, шулы ... ... ... ... ... Ел ... Ерің ... Тура айтатын Биің қайда? Би бардағы
Күйің қайда...») [21,72], ... ... ... ... ... жерің қайда? Күмістей толқындаған көлің қайда? Ың-жың боп жер
қайысқан төрт ... ... ... ... елің ... ... ақ
киізге ханың қайда? Қиғаш қас, ... өңді ... ... ... ... ... ... Бір кезде басқа қонған бағың қайда?») [48,106] деген
өлеңдері соның нақты дәлелі деуге ... ... ... ... ... ... қатысты айтқан «Бұл ретте Асанқайғы, Бұқар,
Шортанбай, Дулат, Мұрат, Нармамбет поэзиясындағы ... ... ... ... қан ... ... ... айтылған өксікті
толғауларымен сабақтас сарын айқын есіп тұр» [9,67] деген пікірі де ... ... «Шал ... «Толғаулы тоқсан қызыл тіл», «Мен бір ... ... ... шал қайда?» өлеңдерінің де көтерген
тақырыптары «зар заман» ақындарымен үндес. ... ... ... ... ... Артта қалған өрнек жоқ. Өткен өмір Аққан темір Өкінгенмен келмек
жоқ» ... ... [10,92] деп ... ... қайта келмейтінін айтса да
кер заманның жаңа сипаттарына жатырқай қарайды. Мысалы:
Кәрәсін ... май ... бар ... ... бай ... ... ... жоқ» немесе
«Бұрынғы шөптер шықпады,
Семіртіп малды жұқпады,
Қымыз бойды қыздырмай,
Тіл үйірген кермек жоқ.
Атан да ... ат та ... кіші ... жоқ,
Қасқыр алар төбет жоқ,
Мойынында көк ет жоқ,
Қотан қорып үрмек ... ... ... ... ... ... ... қараған ақын
әлеуметтік мәселелердің байыбына терең ... ... ... босқа
өткізбе, қал қадіріңше халқыңа жәрдем көрсет, адал ... ... ... ... айғай естіліп,
Дүбір шықты сарындап.
Қалған өмір тым қысқа,
Артыңа қалдыр бір нұсқа,
Босқа жүрме дарылдап!
Бас, аяңда, қарғыма!
Қарап тұрған халқыңды
Қайратыңа зар қылма!
Түрлент тіліңді!
Түзет ... тар ... ... ... ет, ... ... ... басыңды
Бақырашпен қор қылма!
«Толғаулы тоқсан қызыл тіл» [10,97].
Жақсылық істе адамға,
Жақсы жол көрсет наданға,
Тағаттан артық бұл маған.
Жәбір қылма еш жанға,
Барша ... ... ... біл маған.
Адал кәсіп шаруа қыл,
Ысырап істі-арам біл.
Бай ... ... ... ... арам ... ... таза ... ұлын құрмет қыл,
Жұртыңа түзу қызмет қыл!
Қатарыңнан озасың
Бәйге атындай адақтап!
Адал ұлға ұлы ... ... ... бір ... ... [10,99-100].
«Нарманбет өз заманының қайғысын арқалап, халық ... ауыр ... ... ... өз ... ... саяси ұлы оқиғалардан сырт
қалмайды. Қалың ... ... ... тар ... ... ... ол халықпен
бірге жылай білген, халық басынан қуанышты күн ... ... ... ... ... білген ақын» [40,17] деп жазады ғалым Е.Ысмайылов. Бұл
ретте қазақ халқына ауыр ... ала ... ... ... ... десек,
Нарманбет Орманбетұлы өзінің атақты «Сарыарқа сайран жерім-ай!» ... ... ... қайғы жұтқан ақындық, азаматтық толғанысын жырлады.
Аталған патша жарлығына байланысты әлеумет зарын жырлаған ... ... өзге де ... ... үлкен мәнге ие десек, бұл ретте Нарманбет
өлеңінің де маңызы ... ... ... ... жерім-ай, Салқын да
самал белім-ай! Сандалдай тауы тізілген, Өлкелі өзен, көлім-ай! Мал асырап,
мекен қып, Ел өсірген ... ... жоқ, ... жоқ, Уайымсыз елім-ай»
[10,101] деп қамсыз елге келген ауыр ... ... ... ... ... ... суреттейді. «Елім-ай» деген жалынды да мұңды екпін
халық басына тағы да төнген ... ... қана ... оның
алапат зобалаңын барша болмысымен суреттеуімен жалпы ұлттық өлеңге айналды.
Жалпағынан өрт алды,
Көк тарлауы қуармай,
Мезгілінен ерте алды.
Көк ала ... ... асым ... дерт алды,
Мал садаға, жан қайғы,
Бала сұрап ерік алды.
Ата-анада зәре жоқ,
Мұнан үлкен пәле жоқ,
Боздақтарым сандалды.
Жалпы қызмет келіп тұр,
Жан ... ... ... мен ... ... ... ... не қалды? [10,102].
Патшаның июнь жарлығы отаршыл жүйенің билеу саясатындағы ... ... қана ... ... ... екіжүзді және
парақор ұлықтар тарапынан жасалып отырған талай қиянаттың өрістеуіне де ... ... ақын ... ... ... өмір қайшылығын былайша
суреттейді:
Болыс, тілмаш, аулынай,
Жылағанды «сүйеді».
Қанды балақ қаршыға,
Тоятына қаз ... ... ... ... ... ... көп ... деп шықты,
Жалап-жұқтап жеп шықты,
Бетке сүртіп күйені.
Жасы қате жазылған
Отыз бірден артықтар.
Араласып кетті ғой,
Мертік пенен шартықтар.
Ауру кетіп, сау ... дау ... ... жүйені? [10,102-103].
Ақын суреттеген осындай өмір шындығы Ж.Аймауытовтың «Қартқожа» романында
да ... ... ... ... ... ... ... ел
тіршілігінің, халық тұрмысының жалпыға ортақ қиындығын жұмсартпай, оның
ұнамды-ұнамсыз жақтарын кең ... ... ... ... ... ... реалистік сипатына қатысты да айтуға болады.
Азаматтар құл ... ... тұл ... ... ... ... ... шеше жылады,
Кемпірінен жасырып,
Шал да көзін бұлады.
«Балам жетім, келін тұл,
Құдай қашан иеді?»
«Бұл өлең ақындық жүректен шалқып ... ... ... ... ... сондықтан да бұл өлеңнің 1916-жылдан бері қарай қалың ... ... жері жоқ» [40,18]. ... да алты ... тегіс
жайылған өлеңді қоғам қайраткері Ә.Бөкейхановың 1916 жылғы ... ... ... ... ... де ... емес ... «Келтірген Сарыарқаға құдай бастап» өлеңінің де маңызы
отаршылдық саясаттың түпкілікті мақсатын, ... ары мен ... ... ... қиянатының тарихын ашудағы қуатында. Өлеңде ен даланы
еркін жайлаған қазақтың ерлікке толы дәуірі, ел-жер ... ... ... ... ... алауыздықтан өзгеге бодан болған мүшкіл халі мен
патша жарлығы көрініс тапқан. Ақын ... де ... ... ... ... ... ... еткен бабалар ерлігін былайша жырлайды:
Келтірген Сарыарқаға құдай бастап,
Ерендер ер жолдасы жолын ... ... ... ... жер жерлетіп мекен тастап.
Бідағып ғазиз жанын қанын төгіп,
Сарыарқа атам ... қан ... ... ... ... көп ... тау, ұзын өзен бәрі ... [10,215].
Ал, туған өлкенің сұлу да әсем табиғат ... ... ... жер ... ... жыр ... жеткізеді. Асылы
ақын поэзиясында туған жердің сұлу табиғаты үнемі әсем ... ... осы бір өлең ... ... ... ... ... дамудағы ғажайып дәстүрін Нарманбеттің берік ұстанғанын
көрсетсе керек. Бұл ретте М.Мағауиннің Қазтуған жыраудың «Алаң да ... ... ... ... ... «Адамға ең ыстық-Отаны, ата-
бабасының ғұмыр кешкен, өзінің туып, өскен елі, жері...Жыраудың ... ... ... шек жоқ» [34,18] ... бағасы Нарманбетке де қатысты
алуға болады. Бұған ақынның аталға өлеңіндегі мына өлең жолдары нақты ... ... ... ел ... ... ... ... ағаш, райхан гүл,
Сайрандап тау самалын араласа.
Масаты кілемдей боп нұры жайнар,
Кем емс әрбір сайды бағаласа.
Жасарған қызыл-жасыл көктің гүлін,
Безентіп күн ... ... ... ақ ... зер секілді,
Өлкелі сары өзенге жара қонса.
Байқасаң шын жібектен тіккен түрін.
Бірі көк, бірі сары, бірі жасыл,
Тұрады шашақтанып ... ... ... ... ... ұстап тұрар шықтың буын [10,215].
Осынау қасиетті жерді ... ... ... ... елдің айбыны
мен айбары асқан тұста «Бодан боп онда орысқа ... жоқ ... ... болғаннан соң, Қазаққа Сарыарқаны мекендеткен» [10,216] деп, атақты
Абылай ханның тарихи ерен ісін айрықша бағалайды. Ақын ... ... ... ... де Абылайдың қазақ тарихындағы алар ... ... ... ... ыждахатын «Ханымыз біздің-Абылай,
Ретке салған ... ... ... ел ... Есер өскен қазақты» [10,110]
деп көрсетеді.
Ал, «Сөйлейін бір азырақ сөз мысалын» өлеңінде халық қамын жеген ... ... ... тұт ... ... ... ... ал,
Әр сөзі - тиер пайда бір қаларлық.
Секілді Асан Қайғы жұртты қорғап,
Рахат, дүйім болады қылсаң ... ... ... мен еркіндігінен айырылған халықтың өзгеге отар ... ... ақын ел ... атқамінерлердің тақ үшін болған алауыздығынан
екенін тарих сабағы тұрғысынан алға тартады:
Баласы хан Шыңғыстың Тәуке, ... ... төре ... ... ... ... алыңқы боп,
Билігі бұл ортаға түгел жетпей.
Орысты қала орнатты қасына алып,
Ала боп түгел тізгін тимеген соң,
Орысқа қылмақ болды көмек, серік
Қазақты қаратпаққа ... ... ... ... бодан болған елдің өз намысын аяққа таптатпай, мынадай
басты талаптарын қойғанын ескертеді: «Бір тілек ... ... ... дінге зорлық, ықтиярға. Әуелгі атамыздан ата қоныс, Жерден алым
алам деп қылма тарға. Естілді патшаға хабар беріп, ... құп ... ... ... қойып, қағазға мөрін басты, Бекілді бұл үш жұмыс мәлім ... ... ... ... ... кейіннен мүлдем ұмытқаны тарихи
шындық. Сол себепті де Нарманбет орыс ... ... ... қоныстанып, осы жердің байырғы иелерін күштеп ығыстырғанын ашық
айтып, сынға алады: ... ... ... ... жанай. Егін егіп, поселке,
қала орнатты, Еріксіз кие соғып, тарай-тарай». Өзгеге отар болған ... ... ... түп ... ... ... қалу
екенін де ескертеді: «Бос қалдық ерте туып, біз ... Ал, ... ... ... бір ғана ... екеніне үңілгенде
қолға қару, астыға ат мінгізіп емес, қара жұмысқа салуын халық намысын аяқ
асты ету деп ... ... бола ... ... ... ... зат ... да,
Бізге түгел бермеді сайманын да.
Казак-орыс сықылды атқа мінсек,
Өлсек ... ... ек ... едік ... ... қазыналы жабдығына.
Қару жоқ жан қорғарлық тым болмаса,
Шақырды-ау, қара жұмыс қорлығына....
Бұл өлең ақынның замана ағымын ... ... әр өз ... ... ... ... ... Бұл жерде Нарманбеттің барша қазақ
жұртына белгілі болғанын айтқанымызда, мына бір ғана мысал оның ... ... ... ... ... жылғы Ақпан төңкерісі, патшаның тақтан құлауы сияқты саяси мәні ... ақын ... ... ... құрайды. Бұл тұрғыда
«Тілекті хақтың берген күн», «Даусың қалай ашылды?», ... ... ... ... ... аталады.
Тілекті хақтың берген күн,
Көздің жасын иген күн.
Талайдың көңіл қақпасын
Тас-талқан ғып бөлген күн.
Күн күркіреп, жаз ... ... ... ... басы ... ... енген күн.
Әлемді жұтқан айдаһар
Мерт болып бүгін өлген күн.
Қандары ақ ... үшін ... ... ... ... ... ... жетіп сенген күн
Еркіндік пен құрдастық
Алдыңа өстіп келген күн.
Бостандық дәурен сүруге
Мойынсұнып ... ... алла ... деп
Көздің жасын көрген күн [10,104].
Алып отаршыл Ресей ... ... ... ақын ... ... сол ... ... күні деп үлкен қуанышпен жырлайды.
«Даусың қалай ашылды» өлеңінде отарлық езгіден ... ... ... ... ... құл болған күйден арылуды әлеумет бақыты деп
ұғындырады.
Таршылықтан құтылып,
Зәлімдерден ... ... ... туды ма, ... ... ... сөз айтсаң бұлданып,
Әрбіреуге зәлімдер
Қылушы едің омырау!
Жүруші едік ұрланып,
Зорлығына қорланып,
Ие болмай мал-жанға
Өтіп еді өмір-ау! ... ... ... ... ... ... ... үндейді.
Азаттық күнінің қандайлық қиындықпен келгеніне әлеуметтке ой салады.
Жұрт үшін жанын қиды көп сабаздар,
Қаршығаға ілінді талай ... ақ ... ... ... ... болды ма пікірі аздар?
Қырандар қанды балақ қолға түсті,
Құнын әбден бітіріп зорға түсті.
Тартынбастан талап қыл, азаматтар!
Ақ заман айналмалы ... ... ... ұғымын адамгершілік, имандылық қасиеттерімен бірлікте алған ақын,
халқын адал еңбекке, ... ... ... ... мен ... керек,
Ұят, нысап, намыс пен тірлік керек.
Ғылым-білім, ілгері басуды ойла!
Еңбек қып ... ... ... ... ісін ... ... соқпақ адастырмас талай жерге.
Жақсылар, істі түзет, жұртты күзет!
Біріңді-бірің шауып, талай берме!
Ақын халықтың еркіндік жолымен дамуын бірлік және ғылым-білім игеру ... ... ... қауымның елдіктің келелі істерінде ынтымақта
болуын ескертеді. Сондықтан да «Ұран» өлеңінде
Қариялар, қайдасың?
Қариялар, қайдасың?
Тұс-тұсына боздалық.
Ұйықтап ... ... ... ... ... береке тірлікте,
Ала болып тозбалық!
Ортамыздан бек сайлап,
Ынтымақпен көп сайлап,
Қарақшыдан озайық!
Азаматтар қайдасың? – деп еркіндік пен ... ... ... ... оятып, елдікке бастар тұлғаның соңынан адаспай еруге үндейді.
Халқын жан-тәнімен сүйген ақын әрбір саналы Алаш азаматының ... ... існе ... ... ... Мысалы:
Азаматтар, қайдасың?
Азаматтар, қайдасың?
Арамзалық мінезді,
Енді тіпті жоялық!
Талапты ерге нұр жауар,
Ескерелік ... ... ... ... мал ... ... шалқар көлдей боп,
Көлге түсер елдей боп,
Күншілдің көзін оялық! [10,108].
Бұл барша Алаш ... ... ... ... міндеті болса,
дәулетті азаматтардың ақ адал терімен ... ... да ... ... қажет. Әсіресе, ғылым-білім нұрын шашар мектеп, медресе
салу сияқты игілікті істің өтелуі ... ... ... ... ... күміс ақшаны
Игілікке шашалық!
Медресе, мектеп салғызып,
Артымызға қалдырып
Бақи өмір жасалық [10,108].
Қандай да болмасын қоғамда әлеуметтің, тұтас халықтың ... ... ... ісі, ... жүгі оңай ... ... жазғанындай
«өзгелерден гөрі әлеуметтің мұңын баса жоқтайтын ақын болу керек. ... ... ... ... ... ... ... емес, өзгелерден гөрі сақ
құлақты, сезгіш жүректі, сара ... ... ... ... Сол ... ... :
Ақындарым, қайдасың?
Бұлбұлдайын сайралық!
Көкейіне түсіріп,
Халқымызды қайралық!
Зеректерге басшы боп,
Атқан оқтай таймалық!
Пушкин ... ... ақын емес ... ... ... ... жемес пе?
Әдебиеттен қалыспай
Бізде нұсқа салайық! [10,107-108] деп, ақын мұраты мен ... ... ету, сол ... ... ... ... ... дамыту деген келелі де кемел ой айтады.
Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Ж.Ақбаев сынды ... ... ... ... ерен ... қолдаған Нарманбет Орманбетұлы Алаш
құрылтайының өткізілуін елдіктің ең бір ... да ... ... ... Осы ... жазылған «Құрылтайға барғанда» өлеңі Алаш арыстарының
тарихи мәні биік ... ... ... ... ... ... құнды деуге болады.
Құрылтайға бара алмай, құр қалмайық,
Ғаламнан ұрпағымыз болар мазақ.
Қамданып бұл жұмысты өткізейік,
Қатарға халқымызды жеткізейік.
Тұлпарға тұмар тағып, бәйгі қосып,
Алаштап қарақшыдан ... ... Алаш ... мүше ... ... нақты тарихи құжат,
мұрағат деректері жоқ. Ең бастысы, қазақ халқын тапқа, топқа ... ... ... ... 1934 жылы ... баспаға дайындаған, алайда саяси
қуғын-сүргіннің тұтас елге әкелген зобалаңынан жарияланбай ... ... алғы ... ... Алаш ... байланысы, олардың
мұрат-мақсатын қолдаудағы тұлғасына қатысты құнды деректер ... ... ... ... ақынның шығармаларының негізгі
сарыны орыс патшалығына қарсылық болды. Оны бір ... ... ... ... ұлт туы ... ... ... көтерген ұлтшылдық
бағытта болады» [1,35] дей келіп, «Мектеп бастығына» ... - ақын ... ... ... Байтұрсынұлының алдына ұлтшылдық пікірін «жайып
салады» [1,37] деп жазады. Сонымен ... ... ... ... ... көрсететін оның мына бір-екі ауыз өлеңі. 1917 жылы ... ... ... ... ... Қарқаралыға бара жатқанда, бір үйге
қонып отырып мына ... ... [27,45] деп ... ... өлеңін
келтіреді. Ғалым Е.Ысмайылов өз ... ... ... қатысты
тұстары саясат талабына қайшы келгендіктен ол мәселенің поэзиясындағы
көрінісін талдауға бармаған-ды. Ал, 1940-50 ... ... ... деп ... ... бес ... бас ... айрылған
Е.Ысмайылов Семей қаласындағы ... сол ... КСРО ... ... төрағасы К.Е.Ворошиловқа жазған шағым хатында «Нарманбет
(1860-1918) өз шығармаларын орыс ... мен Абай ... ... ... ... ... ... отаршылдық саясатын
сынады. Оның шығармашылығында діни ... мен ... ... ... бар. Сондықтан орта мектептің ІХ-Х сыныптарына арналған оқулығымда
М.Ж.Көпеев, Нарманбет шығармашылығы, ... баға ... ... және идеялық әлсіз, реакцияшыл
жақтарын аштым» дей келіп, ақынның Алаш ... ... ... ... келтіреді: «Соңғы уақытта М.Ғабдуллин 1919 жылғы «Сарыарқа»
газетінен ... ... мен асы ... бір ... мақаласын тапты.
Онда марқұм Нарманбет өзінің асына жұмсалар шығынның бір бөлігін Алаштың
гүлденуі үшін ... ... ... ... Осы ... ... ... органдары Нарманбетті алашордашыл, контреволюционер деп тапты, ... ... оның ... тергеу органдарының қорытындысын
нақтылайтын бір де бір дәйек жоқ. Бұл аз ... ... ... ... ... ... ... болған. Сараптау комиссиясының
мүшелері 1939 жылы менің алғы ... ... ... ... ... ... қорытынды беруден бас тартты». 1951 жылы 15 маусымда ... ... ... ... ... ғылыми айтыста» «Абайдың әдебиет
мектебі және оның шәкірттері туралы» деген тақырыпта жасаған баяндамасында
С.Мұқанов ... ... Бұл ... да ... ... ... ашылып, архив документтерімен дәлелденіп отыр.
Сондықтан ол туралы да ешкіммен бұл жолы айтысқымыз келмейді» [28,60] ... ... ... шын ... ұлт ... ... ... әдебиет тарихындағы тұғырының биіктігі оның Алаш партиясын
қатысымен ғана ... ... Осы ... ... ... ... Міржақыптың қазақ әдебиетіне әсері ақын-жазушылардың Алашордаға
қатысуымен өлшенбейді. Олар ... ... ... ... халықты оқу-ағарту жолына тарту, ұлт мүддесіне ... ... ... ... осы идея арқылы тарады. Мұны біз сол дәуір
әдебиеті өкілдерінің бәрінен табамыз» деген пікірін ... ... ... ... бір жарым жылдай уақытын Қарқаралыда өткізеді. 1917-
1918 жылдары уездік соттың ... ... ... 1917 жылы ... ... Қарқаралыда құрылған уездік комитеттің төрағасы
Ақбайұлы ... ... ... ... ... Осы екі ... ... ақын 1918 жылдың 2 ақпанында Қарқаралыда Совдеп құлаған соң
өз ... ... ... ... он ... сегізінші жылдары алсапыранға толы ... ... ... ... ... ... ақтар мен қызылдар
арасындағы билік үшін болған талас пен тартыста бейбіт елдің жапа ... Осы бір ... ... ... ... де ақын поэзиясының,
соның ішінде «Олқын-толқын» өлеңінің маңызы зор.
Теңізден өткім келеді,
Кеме бізге біткен жоқ.
Жаяу ... ... боп ... жеткен жоқ.
Ар жағында арал бар,
Орта жолда залал ... оны ... ... ... ... ... тарықпа!
Топырақ жанбас қорықпа.
Үмітсіз адам өткен жоқ [10,109].
Астары мен қатпары терең ... ақын ... пен ... ... мұратқа, мақсатқа жету жолының қаншалықты ауыр екенін айтып, қилы
кезеңнің ... ... өту ... жұртының үмітін еселейді.
Қара жердей шыдамды, төзімді болу керектігіне ой ... ... яғни ... ... ... ел азаттығы болса, оған содыр
саясаттың жол бермейтініне де азамат ақын сезімі қамыққандай болады.
«Үміт туралы», «Ер ... шын ... ... ... сол ... ... ... саяси-әлеуметтік поэзиясындағы келелі мәселелердің қатарында
ғылым-білім, оқу-ағарту ... орын ... ... ... ... ояну арқылы ғана өзге елмен теңелетінін, болашаққа нық қадам
басатынын ... ... да ... көшінен кейін қалмай ілгерлеу
қажеттігін «Бала қайдан», «Балалық күй», «Ескі оқу ... ... ... қарасақ», «О, бозбала, өнер-ғылым үйренбедің», «Қазақ
ұлы біз тұрмыз», «Жастарға», ... ... оқу ... ... ... ... ... бір кені бар – Ғылым, сабыр - сары ... ... ... Халыққа қалай жағасың» («Қасірет бір үлкен тау») деп ғылымды
кенге теңейді. Ата-ана парызы баласын ... ... ... ... ... оқытпағың фарыз, қарыз,
Жалқаулық жаман мінез сары із қандай ?
Бұл бала бүгін бала, ертең бала,
Оқымаса көңліне бітпес сана.
Адам туған баласын надан ... ... жүзі ... ... ... оқыт ... өнер ... тоқыт дейді.
Оқытпаса обалы ата-анаға,
Қарға қылып, қараны шоқыт дейді.
Оқыса бала заты сұңқар болар,
Жүзден жүйрік, мыңнан да тұлпар болар.
Қиыр ұшып, қияннан тоят ... жан ... ... ... - ... жан-жағы неше сала,
Оқуменен аралайды мұны бала.
Ата-анасын асырау былай тұрсын
Құдай қосса ... ... ... ... [10,67-68].
Балақтан басқа қарай бит өрлесе,
Сипамай «замана» деп дана жатыр.
Ғылымның нұр сәулесі түспеген соң,
Көңілі біздің ... қара ... ... байлар ғаяр, билер мекер» [10,75].
Ғылыммен дүния сырын ашпай ма адам.
Білімін пайдаланбай тастай ма адам,
Өзі туған еліне ... ... ... ... ма ... елі ... саспайды адам
Елі сүйсе дұшпаннан ақсай ма адам
«Ғазал» [10,244].
Болғанда білім-дария, ақыл-қайық,
Мініп ап етек, жеңді батырмайық.
О,бозбала, өнер-ғылым үйренбедің,
Әрқайсың әр жұмысқа қылсаң талап,
Ел ... өсек ... ... құр нақақтан бүйтер ме едім
«О, бозбала, өнер-ғылым үйренбедің».
Парасат, білім, ғылым, тәртіпті ... ... ... ұлы біз ... ... өнерден тым құрмыз, Сауынға барда, санда
жоқ. Надандықты емдеткен, Қисық жолды ... Тым ... қам ... ... ... жоқ, ... ... шам да жоқ» («Қазақ ұлы ... [10,76] деп ... сын ... қараған ақын халықтың оқу-ағаруын
дінмен, имандылықпен ... Абай ... ... адамдық кейпіңді сақтай алмайсың дейді. Абай «Менсінбеуші едім
наданды, Ақылсыз деп қор тұтып, ... едім ... ... ... ... ... ... өзіме, Көп наданмен алысып. Көнбеді ешкім сөзіме,
Әдетіне ... [52,190] деп ... ... «Жабыменен жарысып,
Надандармен алысып, Қиналып өтті-ау есіл жас!» [10,96], «Жақсылық ... ... жол ... ... [10,99] деп ... ... түзу жолдан адасқандарды жөнге салу керектігін ұғындырған ақын:
«Енді өзіңе ие бол, ... жүйе бол! ... ... қыла ... ... жол алыс, Барар жерің бейтаныс. Ақ жолыңа қадам бас!» ... ... бір ... Босқа жүрме дарылдап! Бас, аяңда, қарғыма! Қарап
тұрған халқыңды Қайратыңа зар қылма!» [10,97] деп халыққа ... ... ... ... міндетін екшейді. Сондықтан да ақын оқу-ағарту
мәселесін имандылық, адамгершілік қасиеттермен тығыз байланыста алып, білім
адамгершілік, ізгілік ... ... ... деген ұстанымда болды. Адал
кәсіп, берекелі өмір мәні де мағынасы да арлылықтың белгісі деп ... көз ... ... ... ... ел ... ... сыймайды,
Жараламақ, қанатпақ.
Өңешіңді ойламай,
Халқыңмен бол қабақтап.
Өз арыңды аулама,
Жазасыз жанды жаулама,
Аш тазыдай жалақтап!
«Мен бір аңқау ... ... ... ... ... ақын биік гуманистік көзқарасын
білдіріп, адамзат баласын ардақта, бауыр тұт, ... деп, ... ... етуден асқан құрмет жоқ екенін былай жырлайды:
Адам ұлын құрмет қыл,
Жұртыңа түзу қызмет қыл!
Қатарыңнан озасың!
Бәйге атындай адақтап!
Адал ұлға ұлы ... ... ... ғылымды адамгершілік қасиеттермен тығыз байланыста алған ақын
өлеңдерінен оның ағаруды имандылық, діннің асыл ... ... ... ... ... ... адам болсаң мағыналы бол» ... арлы адам ар ... Әр ... ... ... да» [10,76] ... ... сара жолын нұсқап, адами қасиетке дақ ... ... ... ... ... тый дейді.
Сонымен қатар «Арам аңды аулама», «Жан біткеннің ақылы өңешінде»,
«Қанағат, ... ... ... ... «Әдеп, ұят, ар, намыс, сабыр,
сақтық», «Адамның да ішінде адамы бар» өлеңдерінде адам ... ... ... ... ... ... ... ар мен арсыздықты, намыс пен
ездікті, әдеп пен әдепсіздікті айыра білуге ... ... ... ... ... ... әлеумет санасына сіңдіру, тіршілік мұратына айналдыру сияқты
өрелі талаптарымен де жаңа арнада көркемдік нәрге ұласады. М.Әуезов ... ... ... адамгершілік негіз, қасиеттерін, терең түрдегі мораль
философиясымен байланыстыра айтады. Жалғыз ғана ... ... ... ... ... сияқты дидактикалық өсиет поэмасында да біз осы жолды
Абайдың өзіне ең бір ... арна етіп ... ... деп ... ... мектебінің айтулы өкілдері сол көркемдік дәстүрдегі ... ... ... Бұл ... ... ... ... мәселелер үйлесімі де ... ... да ... ... ... ... ... ықсан»,
«Әдеп, ұят, ар, намыс, сабыр, сақтық» өлеңдерінің Шәкәрімнің «Талап пен
ақыл», ... ... ... «Ұждандыны мақтайды тамам адам», «Адамшылық»,
«Иманым», «Шошыма достым ... ... ... де заңды.
Нарманбеттің ақындық әлемі барынша терең де тұңғиық. Ол ... ... ой ... ... ... ... ... да айқын байқалады.
Дидақтикалық өлеңдерінде жыраулар толғауларының дәстүрі, «зар ... ... және жаңа ... ... соның ішінде Абай
поэзиясының көркемдік үлгілері үйлесімін тапқан. ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы
жасаған рухани-мәдени байлықтарын ана сүтіндей бойларына сіңіріп жатулары
тиіс. Олар эпос ... ... ... ... ... болып
қалған ділмәр поэзияны, символикалық белгілерді, көркемдегіш-мәнерлегіш
құрал-әдіптемелердің алуан ... сан қилы ... ... жатық
тіркестерді меңгеруге, игеруге ұмтылады» деп жазады. Міне, Нарманбеттің
философиялық және дидактикалық ... ... де ... ... ... ... ... толғаныстарында заман, қоғам, өмір, ... ... ... ... ... айтылады. «Бала қайдан», «Өмір»
(ишарат), «Ақын өзіне», «Үміт туралы», «Ей, көңіл», «Биһуда ... ... ... ... жан білмесін, алла білсін», «От бар деп сусыз жерге
қонған қандай?», ... ... ... ... сені ... он жасымнан»,
«Дүние-ау, ойлап тұрсаң бір қызғалдақ», «Жас ... ... ... ... «Ақылдан түк пайда жоқ», «Өтіп кеткен өмірге», «Аспанда ай ... ... ... ... ... қонған ұшпалы баққа
сенбе», «Көлді қорып ... ... ... ... ... ... жеке
білсе де», «Жігерсіз болса ақыл тұл», «Құдыққа құлан түсер шөлдеген соң»,
«Ай көлемсіз ... ... ... «Жан біткеннің ақылы өңешінде»,
«Тойымсыз болса көз жаман», «Жақсыменен жаманның ... ... ... ... пәни ... аз күн ермек», «Дүниеге келген адам ұлып
қайтар», «Жігіттер, өтер пәни ... ... жабы ... ... ... ... ... шаппаса да», «Бұл жалғанның қызығы»,
«Сәуірдің қара бұлты», «Дүниені ұта ... ... ... келіп
дүнияға», «Ай мен күннің өлгені» атты өлеңдері Нарманбеттің ақындық
қиялының ... ... ... ... ... ... ... поэзия тарихында айрықша орын алатын тұлғалар шығармышылығын
айтқанымызда ақын Нарманбет Орманбетұлының әдеби ... ... ... ... ... ... ақын өмірі мен шығармашылығы әділ бағасын
алмай келген болса, бүгінгі әдебиеттану ғылымында Нарманбеттің әдеби мұрасы
тәуелсіздік талабына сай өзінің биік ... ... ... ... ... ... және ояну ... көтерген
ХІХ – ХХ ғасыр басындағы ... ...... арқауын,
замана келбетін тануда «зар заман» ақындары, Алаш ... ... ... де ерекшеленеді. Өйткені ол екі ғасыр тоғысында
өмір ... қана ... сол ... ... қазақ өоғамының әлеуметтік
кескін – келбетін ... де ... ... де ... қолтаңбасын
қалдырды.
Абаймен аталас туыс болған Нарманбет шығармашылығы ұлы сөз ... ... ... тағылым алуымен, екінші жағынан әдеби
дамудағы көркемдік дәстүр жалғастығына орай «зар заман» ... ... ... ... ... ... өткен соңғы ақын болуымен ... ... «зар ... ағымының сарыны мен Абай дәстүрінің
реалистік сипатының тоғысып жатуының да әдеби және ... ... зор. ... ... сөз өнерінің түрленуін ғана емес, поэзиядағы дәстүр мен
жалғастықтың ... ... ... де ... ... береді.
Өйткені күрделі заман ағымымен байланыстағы көркемдік дамудағы ... ... атап өтер ... бір ғана зар, ... ... қалмай,
ояну, ағару сынды елдікті сақтап қалудағы бірден-бір жетекші ұран ... ... да ... ... Сондықтан да «Ақын болған адамдар ... ... пе?» ... ... ақын ... ... ұғынған азаматтық
тұлғасын да танытады.
Нарманбет поэзиясы отаршылдық дәуірдің баршы шындығын терең де ... ... Бұл ... оның ... ... «зар заман»
ақындары Дулат, Шортанбай, Мұрат шығармаларымен үндес десек, терең білімдар
әрі заман ... жіті ... ... «зар заман» ақындарындай
отаршылдық ... ... ... азаттығын аңсады, жырға қосты.
Отаршылдық дәуірдегі ұлт ... «сұм ... деп ... ... «Шал қайғысы», «Мен бір аңқау пендемін», «Қарқылдап күлген шал
қайда?», «Сырлы аяқтың бұл күнде» өзге де ... соны ... ... ... ... ... ... ұлағат), «Шал қайғысы», «Арқада ... ... бір ие ... ... тоқсан қызыл тіл» өзге ... дін ... ... ... ... «Түрлент
тіліңді! Түзет дініңді! Көңіліңді тар қылма!» [10, 97] деп жырлаған ... «зар ... ... ... ... ... дәуір шындығын
суреттеуде үндес болып келеді. Алайда Нарманбет орыс ... ... ... ашық ... осы ... ... рет терең де жан-жақты
суреттеуімен де дараланады. Бұған «Патшаның тағы бір ... ... ... ... ... да ақын ... жалғыз айрылса болыстықтан»
өлеңінде «Ақ туын пайғамбардың жықпай ... ... өзің ... [10,155] деп орыстандыру мен шоқындыруға деген тұтас ... ... мен ... ... айналып көз жетпес қыран да жүр», «Төрелер кіріп кеткен бір-бір
сайға», «Ханнан ... ... ... қарасақ», «Әждаһаның аузында»,
«Қазақ ұлы біз ... ... де ... күші реалистікпен
отаршылдықтың ауыр қысымындағы ұлт тағдырын ақындық шеберлікпен ... осы ... ... ... ... ... ... жерінің,
азаттығының жоқтаушысы бола білді. Сондықтан да ақын ел бірлігіне іріткі
салып, елдігін жоюды көздеген ... ... ... ... ... ... сынға алады. «Партия туралы», «Кер заман» ... ... ... ... ... үшін елін ... надандарды
әшкерлейді. Патша шенеуніктерінің жемқорлығы мен парақорлығын суреттеп,
қазақ қоғамын жайлаған кесір-кесапатқа үңілдіреді, ойландарады. Сұм ... кер ... ... ауыр зардабын адам психологиясындағы
өзгерістермен ... ... Ал ... ... ... өлеңдерінде
ақынның кір жуып кіндік кескен атамекенге деген шексіз махаббаты жырланады.
Бұл ретте атақты «Сарыарқа» - азаттығынан айрылған ... ... ... ХХ ... ... әдебиет тарихында озық
тұратын өлеңі десек, онда ел мен ... ... ... ... ... ... наразылығы ерекше сипатта жырланады.
Сандал тау мен сары ... ... ... ... ... ... кір ... кіндік кескен жерді жоқтауы ұлтжанды ақынның халық
санасын оятуымен де ерекшеленеді. Өйткені ел мен ... ... ақын ... ... ие ... қалмасақ жер бетінен құрып ... ... ... ... ... етіп алды.
Өз дәуірінің саяси - әлеуметтік мәселелеріне сергек ... ... ... ... ... да ... ірі серпілістердің
қолдаушысы да бола білді. Атақты Қарқаралы петициясына орай «Қазақты жүруші
едің қойда бағып» ... ... баса ... Сол ... ... ұйытқы болған А.Байтұрсынов, Ж.Ақпаевтардың қоғамдық ... ... ... ... да «Адам ұлын құрмет қыл, ... ... қыл» ... ақын ... тоқсан қызыл тіл», «Мен бір аңқау
пендемін» өлеңдерінде халыққа адал ... ... ... сол ... ... ... ... Алаш арыстарының қатарынан табылды.
1916 жылғы патшаның маусым жарлығына байланысты туындаған ел қайғысы да
Нарманбет поэзиясында шынайы көрінісін ... ... ... ... жерім-
ай», «Келтірген Сарыарқаға құдай айдап» өлеңдері елге келген зобалаң кезең
шындығын тануда, отаршылдық саясаттың ... ... ... ... ие ... еш қателеспейміз.
Өз дәуірінің ең маңызды қоғамдық мәселелер Нароманбет поэзиясында жан-
жақты суреттелді. 1917 жылғы Ақпан, Қазан ... де ... ... өзгерістері өлеңдерінің басты тақырыбына алынды. Осы жағынан
алғанда «Тілекті хақтың ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде отарлық езгіден арылған халық қуанышы жырланып,
ендігі кезекте береке – бірлігі жарасқан ел ғана өз ... ... ой ... ... ... Алашты Оятуға қозғалық! Абырой керек
тірлікте, Бар береке тірлікте, Ала болып ... ... ... ... деп ... ... ел ... ұлт көсемдерінің соңынан
еріп, қазақ азаттығын орнықтырудағы мемлекеттік маңызы бар істерде ұлтты
бірлікке үндеді. Ал Алаш орда ... ... ... ... ... ... Алаш зиялыларының тарихи ерен істеріне сол кезеңнің өзінде-ақ
әділ бағасын берді. «Қамданып бұл жұмысты өткізейік, ... ... деп ... Алаш жұртын әлеуметтік маңызы зор қадамдарға тілекші,
қолдаушы болуға ұран тастады.
Ақын аласапыран кезеңдегі халық тағдырын жырлағанда Қазақ төңкерісінен
кейінгі ... ... ... мен ... ... де ... өлеңінде болжай білді. «Теңізден өткім келеді, Кеме бізге жеткен
жоқ. Жаяу өткім келеді, Мұз боп ... ... жоқ. Ар ... арал бар, ... ... бар, ... оны ... Бізге нәсіп еткен жоқ. Тарықпа, жұртым,
тарықпа! Топырақ жанбас қорықпа. Үмітсіз адам ... жоқ» [10,109] ... ... соны ... ... ... ... мен еркіндігін армандаған, соны жырлаған ақын қазақ
ұлтының азаттық жолымен дамын сол кездегі озық ойлы ... ... ... ... «Ескі оқу туралы», «О, бозбала, өнер-
ғылым үйренбедің», «Жастарға» өзге де өлеңдерінің басты ... ... ... ... Осы өлеңдерінде ағартушылық ойларын ... ... ... ... ... келешегіне зор үмітпен
қарады. Нарманбеттің ағартушылық ойлары, ... ... ... ... ... ... Абай ... ұштасып жатыр. Ол
Абай дәстүрін ұстанушы бола отырып, ұлы ойшыл және ағартушы ақынның үлгі-
өнегесін ... ... ... ... ... үлкен еңбек атқарды.
Әсіресе, Абайдың ақындық мектебінің шәкірті Шәкәрім сынды ... ... ... шапағат, қайыр, ықсан», «Әдеп, ұят, ар, намыс, ... ... адам ... ... ... ... әрбір пенденің басты
парызы екенін ұғындырды. Әділдік жолымен дамитын қандай да ... ... ... ... байланыстыруы бүгінгі күні де
өзекті мәселе болып отырғанын айтсақ, Абай ... ... ... биік ... ... ... ... тізімі:
1. Ахметұлы Т. Нарманбет Орманбетұлы шығармалары. Сирек кітаптар ... ... ... № 1298.
2. Ысмайылов Е. Нарманбеттің өлеңдері. - Алматы: ҚМБ, 1939.
3. Ысмайылов Е. Нарманбет ақын // ... ... ... ... Б. ХХ ... ... әдебиет. - Алматы: Білім, 1993.
-248 б.
5. Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі.-Алматы: Жазушы,1966. 346 б.
6. Дүйсенбаев Ы. ... ...... ... 1970. – 192 ... ... А. Ұлы ағартушы, ойшыл күрескер. Кітапта: Нарманбет
Орманбетұлы. ... ... ... 1998. - 356 ... Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақиаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995.
– 288 б.
9. Нұрғали Р. ... ... ... ... ... - ... баспасы, 2002. - 528 б.
10. Нарманбет Орманбетұлы. / Шығармалары.- Қарағанды: ...... – 356 ... ... Т. ... жан. – Алматы: Ғылым, 1978. – 256 б.
12. ... Ю. ... ... ... народный судья,
рудознатец...// Пульс. 2006. 3 ноябрь.
13. Қарқаралы хұзырхаты. Кітапта: Қазақстан Ұлттық энциклопедия. 5 ... ... ... ... Бас ... 2003. – 720 б.
14. Бес арыс. – Алматы: Жазушы, 1992. – 544 ... Құл ... М. ... Ақбаев: патриот, саясаткер, заңгер. – Алматы:
1995.
16. «Қазақ» газеті / Бас редакторы ...... ... Бас ... 1998. – 560 б.
17. Сұбханбердина Ү. Қазақ халқының ... ... ...... ... Республикасы,
Орталық ғылыми кітапхана, 1999. – 834 б.
18. Әбдіразақов Т. ... ... ... ... // ... 1990. 30 маусым.
19. Ысмайылов Е. Кемеңгер Абай // Әдебиет және искусство. 1940. № ... ... М. «Ұлт үшін ... ... «Зар ... «Оян, қазақ»
және тарихи шындығы // Ана тілі. 1990. 9 ... ... А. Ақ жол: ... мен тәржімелер, публ. мақалалар және
әдеби зерттеу/Құраст. Р.Нұрғалиев. - ... ... 1991. - 464 ... ... ... ... // Қазақ әдебиеті. 1990. 26 қыркүйек.
23. Бөкейхан Ә. Таңдамалы (избранное) / Гл. Ред. Р.Нургалиев. – ... ... ... ... Т. ... – Алматы: Қазақстан, 1990. – 304 б.
25. Нарманбет папкасы.
26. Мәдібай Қ. Зар заман ... - ... ... ... 1997. ... б.
27. Әуезов М. Әдебиет тарихы. - Алматы: Ана тілі, 1991,.-240 б.
28. Мұқанов С. Абайдың шәкірттері туралы // Абай. 1992. №4. ... ... 1992. № 4. – Б. – 57 – ... Мұхамедханов Қ. Мұхтар кешкен қилы заман // Абай. 1992. № 3. Б. ... ... Р. ... ...... ... 1997. – 208 ... Қазақ әдебиетінің тарихы. / Ред. Ы.Дүйсенбаев. Т. 2. 2 кітап. –
Алматы: Ғылым, 1965. – 523 ... ... Қ. ... ақын ... 1-4 ...... 1993. 1994. 1995. 1997.
34. Мағауин М. Ғасырлар бедері: ... ... - ... ... - 432 ... Әбдіғазиев Б. Асыл арна. Көмекші оқу құралы. - Алматы: Ғылым, 1992.-
128 б.
36. Негимов С. Нарманбет ақын // ҚР ... ... Тіл, ... 1997. № 2. ... ... Т. ... аңсар (Зар заман ағымы және ... ... ... ... ... ... Н. Кер заман:
Өлеңдер. - ... ... 2004. - Б.-5 - ... Өмірәлиев Қ. Дулаттың дәуірі мен ақындығы. Кітапта: Бабатайұлы Д.
Тұнық тұма. Өсиетнама: өлеңдер мен дастандар (1 ... ... ... сын – ... ... (2 кітап). Құрастырған Қ.Раев
// Алғысөзін жазғандар З.Ахметов, Қ.Раев. – ... ... – 288 ... ... Б. «Зар ... әдебиеті. Кітапта: Қазақ әдебиеті:
Энциклопедия. - Алматы: Қазақстан Республикасы Білім және ... ... даму ... 1999. -750 ... ... Е. ХХ ... қазақ әдебиеті. –Алматы: Қазақтың
мемлекеттік баспасы, 1941. -202 б.
41. Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ ... ... ... 2002. – 430 б.
42. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым,2001. -
447 б.
43. Қалижанұлы У. ... ... ... ...... 1998. - 256 ... Тәж - ... М. Ғұмар Қараш: өмірі мен шығармашылығы. – Ақтөбе, «А-
Полиграфия» ЖШС, 2004. - 384 б.
45. ХІХ ... ... ... оқу ... ... факультеті
студенттеріне арналған хрестоматиялық оқу ... ... ... Ана ... 1992. - 224 ... Өмірәлиев Қ. ХV-ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. – Алматы:
Ғылым, 1976. – 270 ... ... М. ... қалай орыстандырылды. – Алматы: Атмұра-
Қазақстан, 1993. -128 б.
48. Дулатов М. Шығармалары: Өлеңдер, қара ... ... Қаз ... ... ... ... ... және өнер ин-ты; Құраст.
М.Әбсеметов., Г.Дулатова. Алғы сөзін жазған Ж.Ысмағұлов. - ... 1991. -384 ... ... М.Ж. ... Екі томдық. 1-т. -Алматы: Ғылым, 1990. -273
б.
50. Қараш Ғ. Замана. - Алматы: Ғылым, 1994. -240 б.
51. ... М. ... ... ... ... ... - ... Қазақстан, 1994. - 384 б.
52. Абай. Шығармаларының бір томдық толық жинағы. Редакциясын қарап,
түсініктерді, жаңа ... ... ... ... - ... ... 1961. -693 б.
53. Сәтбаева Ш. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетін зерттеудің кейбір
проблемалары // ҚР ҰҒА ... ... ... 1994. №4. ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
Нарманбет Орманбетұлы - Арқаның ақиық ақыны18 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь