Махамбет Өтемісұлы поэзиясындағы көркем шындық

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1 Өршіл ақынның тарихи өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.1 Махамбет өлеңдеріндегі тарихи шындық және оны көркем
бейнелеу. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2 Жәңгір хан мен Баймағамбет сұлтанға Махамбет көзімен
қарау. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
2 Ақын өлеңдері. көтеріліс ұрандары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
2.1 Жауынгерлік рух дәстүрі және оның жалғастығы ... ... ... ... ... ... .27
2.2 Сөз қолданысы . жаңашылдық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 80
Кіріспе

Бұл дипломдық жұмыста ақынның шығармашылық ой-өзегінің туу үрдісі, оған ықпал еткен басты тарихи, қоғамдық-әлеуметтік факторлар анықталады. Махамбет поэзиясына негіз болған өмір шындықтары айтыла отырып, оның өмір шындығынан өнер туындысын жасау жолындағы шығармашылық ойлау даралығы, өлеңдеріндегі көркемдік элементтерді (айшықтау, әсерлеу, метафора, теңеу, градация, аллитерация, ассонанс, т.б) қолданудағы шеберлігі, сөз саптауы пайымдалады және трагедиялық қаһарман – Исатайдың, лирико –трагедиялық қаһарман ретіндегі ақынның өз «мені»–нің кескіндері және Жәңгір хан–Баймағамбет образдар жүйесі жеке-жеке талданады.
Дәстүр жалғастығын тілдік, көркемдік, стильдік ерекшеліктер арқылы анықтау да өзекті мәселе. Махамбет дәстүрінің қазақ поэзиясындағы көрінісі де қарастырылып, оның басты сипаттары айқындалады. Ұлттық поэзиямыздың бастауларын, өзіндік ерекшеліктерін, дәстүр сабақтастығы мен ақынның сөз қолданудағы жаңашылдығын қарастырып, айқындау тұрғысынан дипломдық жұмысымның өзектілігі туды.
Мақсаты мен міндеттері: Махамбет Өтемісұлының көтерілістің ұраны болған жырларындағы көркемдік жүйеге сипаттама беру, оның поэзиясының құрылымдық–статистикалық моделін анықтау. Бұл ретте ақынның шығармашылық өнерінің шеберлік қырлары мен басты ерекшеліктерін тану үшін алдыма мынадай міндеттер қойдым:
– Махамбет Өтемісұлы өлеңдеріндегі тарихи шындықты, яғни шығармаларының тууына негіз болған нақты өмір құбылыстарын анықтап, шеберлігінің ұшталуына, ақын болып қалыптасуына ықпал еткен сол тұстағы қоғамдық-тарихи жағдай мен алғышарттардың мән-маңызына, дәуір тынысына талдау жасау;
– батыр ақынның өлеңдері арқылы сол дәуір шындығын, оның поэзиясы замана шежіресінің айнасы екендігін көрсету;
– жауынгер ақынның өмір шындығынан көркем шындық тудыру жолындағы шығармашылық шеберлігін, даралығын саралау;
– Махамбет Өтемісұлы жырларындағы жыраулар поэзиясы дәстүрінің көрінісін пайымдау;
– ақын өлеңдерінің табиғаты мен ерекшеліктерін, жыраулар поэзиясы дәстүрінің көрінісі мен жаңашылдықты, сөз құдіреті мен оның тартымдық сипатын зерделеу;
– ақын қолданған өлшем-өрнек, құрылыс-жүйе, бейнелеу құралдарының көркемдік дәстүр жалғастығын айқындаушы факторлар екендігіне көз жеткізу;
– Махамбет дәстүрінің қазақ поэзиясындағы көрінісін зерделеу.
Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері: Жұмыстың негізгі дерек көздері ретінде ақын поэзиясын зерттеуге арналған ғылыми еңбектер мен баспасөз беттерінде жарияланған ғылыми мақалалар пайдаланылды. Солардың ішінен ақын шығармашылығын ең алғашқы зерттеушілер Х. Досмұхамедовтің, М. Әуезовтың, сондай-ақ, Махамбет поэзиясына әр жылдарда арнайы зерттеу жүргізген көрнекті ғалымдар Қ.Жұмалиевтің, Ә.Қоңыратбаевтың, Б. Аманшиннің, Қ. Сыдиқовтың, Қ. Өмірәлиевтің, Р. Нұрғалидің, З. Қабдоловтың, Р.Сыздықованың, Ғ.Әнестің, Ә.Сарайдың, С.Мақпырұлының ғылыми-теориялық еңбектерін басшылыққа алдым.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1 Махамбет. Жыр-жебе. – Алматы: Дайк-Пресс, 2002.–148 б.
2 Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері. Алматы, 1958. – 401 б.
3 Әбдіғазиұлы Б. Махамбет жырының мәңгілік болмысы: Махамбет Өтемісұлы шығармашылығы және қазақ әдебиеті мәселелері, ғылыми жинақ. Алматы. – 2003. – 189 б.
4 АхметовЗ.Махамбеттің ақындық шеберлігі// Махамбет: Елдік пен ерліктің өшпес рухы // Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Атырау, 2002. -23-28 б.
5 Тасмағамбетов И. Махамбеттің жыр жебесі // Махамбет. Жыр жебе. Алматы, 2003. – 5-12 б.
6 Қабдолов З. Елдік пен ерліктің өшпес рухы // Ана тілі, 2001. –9 тамыз. –7 б.
7 Сарай Ә. Исатай –Махамбет тарихы. Алматы, 1997. – 408 б.
8 Жұмалиев Қ. М. Өтемісовтың өмірі // Ана тілі, 2002. – Алматы, №10 –12 б.
9 Шөреков Ы. Исатай – Махамбет. Алматы, 1976. –164б.
10 Омарұлы Б. Зар заман поэзиясы. Алматы, 2000. – 307 б.
11Жұмалиев Қ. Егеулі найза. Алматы, 1979. – 188 б.
12Жұмалиев Қ. XVIII – XIX ғасырлардағы қазақ әдебиеті. Алматы, 1967. –336б.
13Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. Алматы, 1973. – 212 б.
14Қорқытов Б. Махамбеттің шыққан тегі, ата бабалары. // Махамбет: Ерлік пен елдік тің өшпес рухы, Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Атырау, 2002. –134-137 б.
15 Тілепов Ж. Махамбет пен Шернияз XIX ғасырдағы қазақ ақындары. Алматы, 1983. –322 - 343б.
16 Кекілбайұлы Ә. Шандоз. Атырау, 2003. -386 б.
17 Көш заманынан бүгінге дейінгі Қазақстан тарихы. Алматы, 1994. – 448б.
18 Қорабаев С. Доспамбет жырау // Қазақ әдебиетінің тарихы (XVIII–XIX ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы) Т.3. Алматы, 2000. – 341-346 б.
19 Күмісбаев Б. Ақтамберді жырау // Қазақ әдебиетінің тарихы, Т.3. Алматы, 2000. – 374-386 б.
20 Мырзахметов М. Отаршылдық дәуірдегі әдебиет // Жұлдыз, 1993. - №7. -189-195 б.
21Бес ғасыр жырлайды. Т. 1. Алматы. 1999. – 384б.
22 Сүйіншәлиев Х. XIX ғасыр әдебиеті. Алматы: Ана тілі, 1992. – 360 б.
23 Әбдіғазиұлы Б. Махамбет жырының мәңгілік болмысы // М. Өтемісұлы шығармашылығы және қазақ әдебиеті мәселелері; ғлыми-практикалық конференциялардың мәселелері. Алматы, 2003. - 11 сәуір.-4-7 б.
24 Дәуітұлы Т. Махамбет өлеңдеріндегі ақындық жыраулық дәстүрдің жалғастығы // М. Өтемісұлы шығармашылығы және қазақ әдебиетінің мәселелері; ғылыми –практикалық конференция материалдары. Алматы, 2003. – 36 б.
25 Аманжолов Қ. Шығармалардың толық жинағы. Алматы, 1977. – 568 б.
26 Тасмағамбетов И.Ақындықтың алдаспаны, намыстың наркескені // Егемен қазақстан, 2003. – 236-237 б.
27 Мақатаев М. Өлеңдер поэмалар. 2т. Алматы, 1982. – 384 б.
28 Шәдібекова А. Ақұштап Бақтыгереева поэзиясындағы Махамбет рухы // М.Өтемісұлы шығармашылығы және қазақ әдебиеті мәселелері, ғылыми конференция материалдары. Алматы, 2003. –70-73 б.
29 Аманғазы К. Монолог // Жас қазақ, 2008. № 206. – 12 ақпан.
30 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Т.15. Алматы, 1984. –328б.
31 Өмірәлиев Қ. XV – XIX ғасырдағы қазақ поэзиясының тілі. Алматы, 1976. 270 б.
32 Айбергенов Т. Мен саған ғашық едім. Алматы, 1970. – 200 б.
33 Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, 1982. -365 б.
34 Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (XV – XIXғасырлар) Алматы, 1993. – 323 б.
35 Әнес Ғ. // Махамбет Өтемісұлы өлеңдерінің лингвотекстологиясы // ғ. к. м. 2002. – 114б.
36 Оңғарсынова Ф. Екі томдық таңдамалы шығармалар жинағы. Т.2. Алматы, 1987. – 52 б.
37 Нұрғалиев Р. Арқау. Т.1. Алматы: Жазушы, 1991. – 576 б.
38 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және тюркология. – Алматы: Ғылым, 1987. – 370 б.
39Тілешев Е. Көркемдік әдіс. Жанр және жаңашылдық // Көкейкесті әдебиеттану, 1 кітап, 2001. – 205 – 227 б.
40 Мәдібай Қ. Махамбет Өтемісұлы// қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1кітап. Алматы, 2001.-256-262 б.
41 Бердібай Р. Жыраулық поэзияның жалғасы // Махамбет поэзиясындағы ерлік пен елдік рухы және қазіргі дәуір; халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. Алматы, 2003. –151- 159 б.
42Мақпырұлы С. Қазақ поэзиясындағы Махамбет бейнесі. Алматы, 2001. –50б
43 Медетбек Т. Махамбет рухының монологиясы // Ана тілі, 2003 – 19 маусым. –10-11 б.
44 Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. Алматы: Мектеп, 1980 – 128 б.
45 Досмұхамедұлы Х. Аламан. Алматы, 1991 – 172 б.
46.Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы: Қазақ тарихы, әдебиеті, тілі Алматы: Ана тілі, 1998. – 384б.
47 Қирабаев С.С. Елдік пен ерлік жыршысы: М. Өтемісұлы шығармасының 4 томдық академиялық жинағы. Т.1. Өлеңдері мен күйлері. Алматы. Ғылым, 2003- 249 б.
        
        Мазмұны
| |Кіріспе |7 |
| 1 ... ... ... ... |9 |
| ... ... тарихи шындық және оны көркем |9 |
| ... | |
| ... хан мен ... ... ... ... |21 |
| ... | |
| 2 ... ... ... ... |27 |
| ... рух ... және оның ... |27 |
| ... ...... |48 |
| ... |76 |
| ... ... |80 ... ... ... ... шығармашылық ой-өзегінің туу үрдісі, оған
ықпал еткен басты тарихи, қоғамдық-әлеуметтік факторлар ... ... ... ... өмір ... ... ... оның өмір
шындығынан өнер туындысын жасау жолындағы шығармашылық ... ... ... ... ... әсерлеу, метафора, теңеу,
градация, аллитерация, ассонанс, т.б) қолданудағы ... сөз ... және ... ...... ... –трагедиялық
қаһарман ретіндегі ақынның өз «мені»–нің ... және ... ... ... ... ... ... тілдік, көркемдік, стильдік ерекшеліктер арқылы
анықтау да өзекті мәселе. Махамбет дәстүрінің қазақ ... ... ... оның ... ... ... ... поэзиямыздың
бастауларын, өзіндік ерекшеліктерін, дәстүр сабақтастығы мен ақынның сөз
қолданудағы жаңашылдығын ... ... ... ... ... ... мен ... Махамбет Өтемісұлының көтерілістің ұраны болған
жырларындағы көркемдік жүйеге сипаттама ... оның ... ... ... Бұл ретте ақынның ... ... ... мен ... ерекшеліктерін тану үшін алдыма мынадай
міндеттер қойдым:
... ... ... ... ... яғни ... негіз болған нақты өмір құбылыстарын анықтап, шеберлігінің
ұшталуына, ақын ... ... ... еткен сол тұстағы қоғамдық-тарихи
жағдай мен алғышарттардың мән-маңызына, дәуір тынысына талдау жасау;
– батыр ақынның өлеңдері арқылы сол ... ... оның ... ... ... екендігін көрсету;
– жауынгер ақынның өмір шындығынан көркем шындық тудыру ... ... ... ... Махамбет Өтемісұлы жырларындағы жыраулар поэзиясы ... ... ақын ... ... мен ... ... ... көрінісі мен жаңашылдықты, сөз құдіреті мен оның ... ... ақын ... ... ... ... ... дәстүр жалғастығын айқындаушы факторлар екендігіне көз жеткізу;
– Махамбет дәстүрінің қазақ ... ... ... ... және ... негіздері: Жұмыстың негізгі дерек
көздері ретінде ақын поэзиясын зерттеуге арналған ... ... ... ... ... ... мақалалар пайдаланылды. Солардың
ішінен ақын шығармашылығын ең алғашқы зерттеушілер Х. Досмұхамедовтің, ... ... ... ... әр ... ... ... көрнекті ғалымдар Қ.Жұмалиевтің, Ә.Қоңыратбаевтың, Б. Аманшиннің,
Қ. Сыдиқовтың, Қ. ... Р. ... З. ... Ғ.Әнестің, Ә.Сарайдың, С.Мақпырұлының ... ... ... ... ... Жұмыс кіріспеден, екі ... және ... ... ... тұрады.
1 Өршіл ақынның тарихи өлеңдері
1.1 Махамбет өлеңдеріндегі тарихи шындық және оны көркем бейнелеу
Қазақтың ақындық поэзиясы ... ... ... ... бүгінгі
заманға жеткен, енді болашаққа ұласатын тарихындағы барлық оқиғалардың
халық арасындағы ықпалды рухани арна ... ... ... ... ... кеңістік жүйесіндегі эстетикалық-гуманистік сипаты, ұлттық әдебиеттің
дамуы үрдісіндегі ... ... ... ... ... да ... айқындалады.
Көркем шындық сөз өнерінде көбіне-көп өмірде болған ... ... ... ... шығармашылық пайым мен терең
тебіреністің, ұшқыр да алғыр қиялдың ... Ал ... ... бітіріп,
суреткер шабытын тудыратын – шығармашылық құштарлық (тенденция).
1836 -1838 жылдары Бөкей ордасында Исатай-Махамбет бастаған ... ... ... ... ... осы ... ... ғана емес, оның ұраншысы, насихатшысы екендігі де ақиқат. Ол осы қанды
соғыстың бел ... ... отты ... ... Оның толғаулары
шындық. Бірақ ол өмір шындығы ғана ... ... ... ... ... ...... тынысының әуенінен туатын логикалық шындық» - ... А. ... ... және ... ... ... ... айтқан
болатын.
1836 – 1838 жылдары Батыс Қазақстан жерінде болып өткен ұлт – азаттық
көтерілістің басшыларының бірі, Исатай ... тізе ... оның ... ту ... әрі батыр, әрі ел ағасы, халқымыздың азаттығы мен
бостандығы жолында құрбан болған Махамбет ... ... қыр- ... ... ... ... тарихи шындықтың көркем шындыққа қалай
ұласқанын, яғни, өмір шындығының өлеңге айналу процесі, өмір мәселелеріне
тоқталдық.
Әдеби ... ... ... ... ... ... пен Қ. Жұмалиев болса, ақынның тілі мен стилін арнайы
зерттеген Б. Аманшиннің, т.б. ... ... ... ... ... С. ... А. ... ғылыми-теориялық еңбектерінде
Махамбет поэзиясы жан-жақты тереңдете зерделенеді.
Кеңес одағы тұсында көп жай ... ... ... ... ... ... ... жазуға мәжбүр болған.
Партия соны талап еткен. Мысалы, Кенесары Қасымов көтерілісіне ... ... - ... ... деп баға ... ...... «шаруалар көтерілісі» делініп саясаттандырылды.
Кезінде осы азаттық жолында қаншама ерлер өмірін қиды! Солардың ішінде
Исатай мен Махамбет – өшпес ерліктің, елге ... ... ... ... рух, ... ... ... елге, достыққа деген адалдық,
махаббат кім-кімге де берері мол ... ... ... ... айшықты жыр
төгуі, әр жолының алмас қылыштай ... ... ... ... тәлім тәрбие.
Ақын өлеңдері–көтерілістің ұраны, туы, ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдің әр қилы
көріністерінің үйретері мол.
Біздің ұлттық поэзиямыз сонау жазу-сызуы жоқ ... ... ... ... ... ... халықтық ағарту мектебінің рөлін атқарды.
Ол замандағы ақындар мен абыздардың ... жүгі ... ... жоқ.
Өйткені поэзия дегеніміз – шындық, ал шындықты айтқандардың соңында қашан
да қауіп-қатер жүреді. Сондай шындық үшін ... ... ... ... ... ... теңгердік [1] –
деп алдына ұлы мақсат қойған ақын – Махамбет және оның ... ... ... аяғына дейін суреттеп, оған қатысқан
адамдардың атын атап, халықтың ... да ... бере ... ... де ... ... пен елдік туралы да тарихи шындықты баяндаған
ақынның бар-жоғы сексенге жуық өлеңінін бір ... мен бір ... ... да ... етпейтін керегесі кең дүние [2].
Академик Қ. Жұмалиев өзінің «Егеулі найза» атты Махамбет ... ... ... ... ... деп жазады: «Бұл көтерілісті ... де, ... де ... ... аз ... жоқ. Бірақ көтерілістің шын
мәнінде айнасы болған және оның ... ... дәл ... ... тілек-мақсаты не, кім үшін, не үшін күресті – осылардың бәрін де
тамаша түрде айқын ... ... ақын – ... [3]. ... ауыз ... ... әлдебір маңызды оқиға болып өткеннен кейін
жырланатын болса, Махамбеттің бастан кешкен ... ... ... сол
күрестің ішінде жүрді. Поэзия тілінің ықпал ету күшін арттыруда Махамбет
өзінен бұрынғы ... ... ... ауыз ... мол мұрасының
көркемдік тәсілдерін де кеңінен қолданды және оны ілгері дамытты. ... ... ... ауыз ... өкілдерінің мектебінен өткен, солардың
жырын жырлаушы да болған. Оның үстіне фольклорлық тәсілдің кейбір ... ... өте ... ... Жаугершілік заманның сөйлеу
тілі де өзгешерек болады. Ал ... ... ... ... ... ... ... теңеулерге айналып көрініс тауып жатады. Біз мұны
ақын өлеңдерінің көркемдігін ... анық ... ... жаңа ... ... адамгершілікке үндеу, жамандықтан қашу, отанды, туған елді
сүю, дос-жолдас бола білу идеясы жаңа ... ... Жаңа ... ... ... ... ... сарбаздарына қарата айтатын сөзі мен
жауына ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты
ашып көрсетуге мүмкіндік берген. Логикалық шебер үйлесімге ... ... ... ... ... ... Оның ... бойында сөзді көркемдеудің небір әдіс - тәсілдері, троптардың сан ... ... ... ... ... бірі ... келіп, ақынның
негізгі идеясын жеткізуде үлкен қызмет атқарып тұр.
Тіл – көркем туындының ең ... ... ... – сол тіл ... ие ... ... ол ... зерттеле беруге қабілетті.
Өйткені ол – тек бір ғана кезеңнің емес, сол ... ... ... ... ... ... тілдік және рухани болмыстың ... ... ... тек сол ... ғана ... біздің жыл санауымыздың
алғашқы ғасырларының да рухы жатыр. Ол халық санасында есте жоқ ... өмір ... келе ... түсініктің, болмыстың және соларды
түсіндіретін көне сөздердің қоймасы, ... ... ... бәрі ... көркемдік ерекшелігіндегі өзіндік стилі арқылы айқын көрініп
тұрады.
Тәуелсіздікті аңсап тулаған халық жүрегін тарих доңғалағының ... ... ... ... ... ... ... поэзияның бірі–
күрескер ақын Махамбет Өтемісұлының әдеби мұрасы. ... аз ғана ... ... әділетсіздікке қарсы күреспен өткізген ақынның жырлары
сол бір қиын-қыстау заманның алапат арпалысынан күш алып, халық ... ... ... жатқан азаттық идеясының серпінді ... Сол ... де біз ... ... ... ... екпін
мен семсердің жүзіндей ... ... ... тек ... ақындық талантпен астасқан адами қайсарлық пен батырлық қана
емес, ұлт санасында ... ... ... ... ... ... ... атап айтуымыз керек [3].
Әр ақын көбінесе өзі өмір сүрген заманның тыныс ... ... , ... ... жыр ... Онын ... – өз ... іспетті.
Махамбет өмір сүрген ХІХ ғ-ң І жартысы қазақ тарихында қайшылығы мен
қақтығысы мол кезең ... ... ... ... ... ... ... өтіп , патша үстемдігі қазақ даласын түгел қамтып ... ... ... ... ... ... ... Батыс өңірде ғана сақталғанмен, ... ... ... оның айтқанынан шыға алмайтын күйге жеткен.
Бастау бұлағы – Бұқар жырау, белді ... ... ... ... ... ... деп ... ағымға кіретін ақындардың өлең-
жыр, дастандарындағы өзекті сарын отаршылдыққа наразылық ... ... ... ... ... ... ... қайшылық,
күйзеліс ХІХ ғасыр басында күшейе түсіп, Махамбеттің буырқанған ашу-кекке
толы, еркіндік аңсаған поэзиясының өмірге ... ... ... ... жер ... ... дауы дегеннің үлкен әлеуметтік мәселе ... ... ... тарылып, шұрайлы жерлердің ... ... ... мен жаңа ... – орыс-казактарға берілуі бүкіл саяси-
әлеуметтік мәселелердің өзекті буынына айналды. Онсыз да ашу-ызаға булығып,
кектеніп жүрген бұқара халықтың ханға ... ... ... қару ... жер ... үлкен әсер еткені анық.
Өйткені :
Арғымақтың баласы,
Аз оттар да көп жусар.
Азамат ердің баласы
Аз ұйықтар да көп жортар-
Дұшпанға кеткен кегі мен
Талауға түскен жері ... бұл ... ... найзамен бірге өткір де ұшты
өлеңдерін де қару етіп ... ... ... ... соғыс, шайқас, күрес
поэзиясы деп атауға болады. Бұл орайда ақын шайқас ... ... ... ... бақылаушы ретінде емес, осынау ұлағатты істі
өзінің қаны мен тері арқылы бейнеледі ... ... ... ...... Не үшін ... жатқан
майдан? Әлгі айтқанымыз: қазақ елінің ... ... мен ... ... жатқан майдан. Махамбет тек осы тақырыпты ғана толғады. Оның
барлық өлеңін бір жерге ... ... ... ... шығатыны сондықтан.
Бұл тақырыпты ол және қаламын тістеп отырып ойдан-қырдан ізденіп келіп,
саусақ арасынан сауып ... жоқ» [6] - деп ... ... ... ... ... бәрі ... болған, көзімен көріп, қолымен
ұстаған, бар жан ... ... ... ... сол шындық ақын аузымен
айтылғанда ерекше құлпырып, түрленіп, қуаттанып, әр сөз ... ... ... ... айналып сала береді. Бұл толғауларды Махамбеттен өзге
адам дәл солай әсерлі де әсем етіп образға орап бере ... хақ. ... от пен ... ... ... қару ... елінің болашағы жолында
жүрген батырдың бірі – ... да , ...... ... ... ер» ... өлеңінде : «Алдияр тақсыр ханымыз, Исатай
батыр кеткелі кеміді біздің сәніміз, тілімді алсаң ... ай, ... ... ... ... ... ... өткірлік те, өрлік те бар. Ағаға деген ... ... ... ... ... ... «Шайтанның мойнын
жұлдыртып» дейді. Шайтан деп отырғаны Қарауылқожа екені анық:
Арыстан еді-ау Исатай!
Нетерсің , ... ... өсіп ... ... , тағы да ... ... ... көз алдыңа келеді.
Махамбет ойлы да отты, шымыр да шындыққа толы толғауларында «атадан
туған ардақты ер», ... ... ... бір туын ... ... ... одан әрі де ... түседі:
Исатай – басшы, мен – қосшы,
Исатайдың сол күнде
Ақтабан аты астында,
Дулығасы басында,
Зығырданы қайнайды...
«Халық 1837 ... ... ... ... ... ... күреске
алып шығатын көсемнің болмағаны жөнінде аға сұлтанның айтқаны шындық сөз
болатын. Ондай көсем ішкі ордадан ... ... да, ... ... ... ... кеткен соғыстан соң келді. Бірақ оның жеке басының
тұлғасы әлі де орасан зор еді, оның ... ... да ... ... ... болатын. Сонысымен де ол қысқа мерзім ішінде бәрін аузына
қаратып, кең байтақ даланың көшпенділерінің басын біріктіріп, ... ... ерің ... еді. ... ... ерліпен қаза тапты,онымен бірге ұлт-
азаттық күресі де қоса кетті »[5].
Бала жастан Ағатай Беріштердің ... ... ... ... ... ... ... құйып өскен көрнекті жазушы Әнес
Сарай да «Исатай мен Махамбет тарихы» деген зерттеу кітабында «Мен ... сойы ... деп ... ... ұзақ ... ... «Баймағамбет
сұлтанға айтқаны» топтамасына қосылып ... -деп ... ... нақтылап үңілсек, «адасқан үйректей» болған ... өр ... те ... ... ... ... бөрліккен қойдай
қырармын» деп сес көрсетуге жағдайы жоқ еді, сонсоң ... ... ... ... ... дейтіндей Баймағамбеттің қызметінде
болған ештеңесі жоқ еді. Бұл ... ... ... сөзі ... Әнес ... [7].
Мұхтар Әуезов: «алғашқы кезде бұлар соғысып жүреді. Ол кездегі көңіл
екпіні, сөз тасқыны да бір ... ... Одан ... ... ... ... екінші түрде. Ең аяғында қашқын-пысқын болып, жүдеп-жадап жүріп,
хан ... ... ... ... дәм ететін халге келеді. Ондағы күй-
қалып тағы бір басқа. Міне, Махамбет шығармаларының ... үш ... , ... бар, деп ... ақын өлеңдерін төрт кезеңге бөледі. Біріншісі-1822-
1829 жылдардағы алғашқы албырт кездегі ... ... ... көтеріліс алдындағы, қол-жинау кезіндегі ұранды өлеңдері,
үшіншісі-1836-1838 жылдардағы ереуіл ... ... ... ... ... ... ... тапқаннан кейінгі лирика-элегиялық
жырлары [8].
Ақынның алғашқы өлеңдерінен бізге жеткені «Еңіреу ұлы ... ... ... Олай ... бұл ... ... шаққа тән албырт
сезім басым:
Дұшпаны қарсы келгенде,
Ер дегеніне берік болсын
Ішелік те желік,
Мінелік те түселік,
Ойналық та күлелік ... ... ... дүние
Кімдерден кейін қалмаған?!
Жабығушылық та, налу да, өкініш те ... ... ... ... ... ... желік аңғарылады.
«Жалған дүние» алғашқы туындыларының бірі ... ... ... өте көркем жазылған жауһарларының қатарына жатады. Бұл
да өзінше бұрынғы жыраулар дәстүрінен айтылған дидактикалық-философиялық
толғау. «Арғымақ, сені ... 1835 пен 1836 ... ... ... ... қол ... ... шығарған деп білеміз. Оны өлеңнің өзі-ақ
дәлелдеп тұр: Соғыста жүрген адам «Ат –жігіттің майданы, ... ... өлім – ... пәрмені» екенін жақсы білсе керек [9].
Махамбет ұлт ... ... ... ... жел ... қаршыға
құс қайғырар, балапаным суға кетер деп » ... ... ... ... болат ұл туса, екі жақ болып тұрғанда, егескен жерде
шарт кетіп, жауырынынан өтін алса да, ... ... », ... көп тыңдап» парасатты болуын тіледі. «Ақ жұмыртқа сары ... ... ... туған ұлдан не пайда, қолына найза ... ... ... -деп ... ... жас ... ата ... қуып,
ата қонысты сақтауын, жауынан тайсалмауын көкседі.
Махамбет жырларында ... ... мен ... ... ... қырылып ,
Құлағызып жер қалды-ау!
Қарағай,қайың , тал , терек,
Қалың орман , ну ... ... ... ... көл ... ... ... мен ана – бұл қалды-ау!
Қатын ... , тұл ... ... жүда ... ... нем ... шықпаған жан қалды-ау! -
дейді. Бұл ... оның « ... ... сөйлейтін
асылдығын, білекті де жүректі екендігін көреміз ».
Мұны Мұхтар Әуезов:« Бүкіл ХІХ ... ... ... мен күрес
жырын Махамбеттей қып жырлаған өзгеше ақын, ... ... Алды да, ... бір өзі ... » [30] деп керемет баға берген .
Махамбеттің поэзиясында отаршылдықтан ... ... ... көңіл-
күйі, дәуірге наразылық ... ... ... ... заманның зауалынан құтқаруға үндеген, қайғы-мұңға толы өлеңдерге
күрескерлік сана дарытқан, тығырықтан ... ... ... ... :
Ханнан қырық туғанша,
Қарадан бір-ақ тусайшы,
Халықтың кегін қусайшы,
Артымыздан біздердің
Ақырып теңдік сұрарға.
Өмірі күреспен өткен айбарлы ақын ... жай ... ... ... алу ... сол ... өзінде-ақ көз жеткізген.
Соны кейінгіге осылайша табыстап айтып кеткен .
Бұл ... ... ... еді. Сол ... ... – көркемдік шындықтың ажырамас бір бөлігі: Іс- ... ... ... ... оның ... ... ... орасан.
Шақырғанмен келер ме,
Кешегі менің ... шын ... ... тапқан соң,
Егізімнен айырылып
Мен бір аққу болдым халықтан соң,-
деген жолдардан ақынның ішкі ... жан ... ... ... қиын емес .
Байеке, сұлтан ақсүйек,
Қыларың болса,қылып қал,
Күндердің күні болғанда
Бас кесермін, жасырман, -
деген ... ішкі ... кек, ... ... ... ат
ойлайды.
Біз бір енеден бір едік
Бір енеден екі ... ... есе ... ... ... күш ... енеден бес едік
Бесеуіміз жүргенде
Алашқа болман деуші едік,
Онымыз атқа ... ... қол едік ... төрт әйелінен «Өтемістің он бөрісі»аталған он бір ұлы
болған ... ... ... ... «бір әйелінен жалғыз, бір
әйелінен екі, бір ... үш, бір ... бес, не ... ... он бір ұлы ... . ... жастай қайтып, он бала өсіп
жетіліп, өз ... отау ... үй ... ханның қатты сасқанын «Құдайлады хан ұлы » деп «Соғыс»
деген өлеңінде айтып ... ... хан он күн ... ... ... Өйткені олар Орынбордан
көмекке патша солдаттарының келуін ... ... ... . ... ... сезген Махамбет:
Хан баласы қабан-ды
Қайырылып шапса, жаман-ды,
Хан баласы қара жылан-ды,
Қайта айналса, шағар-ды
Шабар күнің бүгін-ді,
Бүгіннен ... ... ... хан ордасын дәл қазір шабуға шақырып, ұран салады. ... ... «он күн ... ... ... қазар деймісің» деп,
ханға сұраған мұрсатын береді. ... ... осы бір ... ... ... , ... жүрекпен,
Беремін деп мен тұрдым
Көк бедеуді бауырлап,
Шабамын деп сен тұрдың.
Исатай басшы білсін деп,
Ауыр әскер қол тұрды, -
деп суреттей келе ақыры не ... ... бір ... ... денгенім болмаса
Өзгенің тілін алмаған,
Кісі ақылы қонбаған-
Қанша айтсаң да болмадым ,
Сөзіңе құлақ салмадым,
Бұрала біткен ... ... ... ... сөзіне сенгенім,
Он күн срок бергенім,
Әскерімді таратып,
Он бір күнге ... ... ... ... хан ... сұрап алғансың
Ойланғаны болғасын
Патшаға хабар салдырып,
Патшадан солдат алдырып,
Құрсағымнан шалдырып,
Ақырында еш ... үшін ... ... ... ... ... ... сабақ ретінде елге жеткізді.
Оның мінезінің жақсы жағымен ... ... да көп ... ... ... ... де ақын ... ағаштан биік мен едім,
Бұлтқа жетпей шарт сынбан.
Ел құтқарар ер едім,
Жандаспай ақыры бір ... ... ... күш ... кек қайтаратынын анық айтады.
Осы сарындас «Мұңайма» да сол кезде айтылса керек :
Ханның ісі ... ... мал ... көбе ... ... сиынып ,
Ұрандап жауға тигенде,
Кім жеңері талай-ды
Жолдастарым мұңайма!
«Бұл туынды» мына жайларды: ел шетіне асаудың келгенін, яғни жоғарыдағы
әскерлердің хабарынан бұлардың ... ... ісі ... не болса
да аянбауға бекінгенін байқауға болады. Сондықтан да осының бәрін отырған
ақын көтерілісшілерді айқасқа ... жыр ... ... ... ... ... сезімін білдірмей,
«Қайнаған қара болаттай, қарсы ... ... деп ... ... ... ... ... дейін зарласа, бермей ме екен құдайым, біздей тарыққан
ердің ... ... ... тарығушылық жоқ, бастаған мақсатқа
қайткенде де ... ... ... ... арман-тілегі жеңіске, үмітке
мақсатты іске тұла- бойы тілегімен берілген адамның қапалы көңілі, құсалығы
сезіледі .
Қималы етік деп ... ... сол ... ... ... ... атқа ер салмай » өлеңімен жолдастарын жұбатқан:
Ереуіл атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай ,
Еңку-еңку жер ... ... ... ... ... тағынбай,
Темір қазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай!
Ерлердің ісі бітер ме?!
Бұл өлеңнің 1937 жылғы қазан ... ... ... кейін
желтоқсанның 12 күні шыққанын Қажым Жұмалиев те:
«Жайықтан өткеннен кейін боран үдетіп ... де, ел таба ... ... ... Әрі боран, әрі суық аяз, басқа пана, ішерге ас жоқ
, өздері талай айлар бойы қуғында жүрген адамдар, түні бойы қар ... ... ... шығады . Іштерінен келешегі үмітсіз көрініп, осы іске
неге кірістіктің гөй-гөйін тартады. Осындай сары ... ... ... үшін Махамбет «Ереуіл атқа ер салмай» ... сол ... ... ... ... ... ... ақын болса да «Махамбет батыр секілді
қайрат»беріп сөз айта қоймайды. Махамбет болса, отты өлеңдерін ағылтады,
алғаш өзін ... ... ... одан ... Исатай ағасын
таныстырып, «Исатай деген ағам бар» ... ... ... мұндай өлеңдер тыңдаушысының делебесін ... ... ... ... бастайды. Сондықтан да Ығылман Шөреков
«Исатай – ... ... ... ... батырдың қайрай айтқан
сөзінен жабыққан ерлер пайда алды» [9] ... ... ... ... ... тарихының мәселелері» атты зерттеу еңбегінде «Махамбет сондай тар
кезеңнің өзінде де уайымнан аулақ болды» [2], ... ... көп ... ... ... ... ұрыс ... өлім-жітімнің көп болғанын екі жолмен жеткізген.
Сонымен бірге осы толғауда аты аталатын Байбақты Жүніс- Байбақты руының
старшинасы Жүніс Жантелиннің Исатай- Махамбеттерге «Дем ... ... ... ... ... де ... болған жайт .
Ақынның осы «Соғыс» атты өлеңіндегі «Ерсары менен Қалдыбай Екі арыстан
тең өлді» деген жолдар бар. Осы екі жол ... ... ... ... өз ... ... Шернияз Жарылғасұлының
«Исатай мен Науша батыр туралы» деген өлеңінде де кездеседі:
Ұзамай-ақ ұрыстан
Ырсалды мен Қалдыбай,
Екі батыр тең өлді-ай ...
Айналайын ақ ... ... өтер күн ... ... биік боз ... ... күн ... бойын ен жайлап,
Шалғынға бие біз байлап,
Орнықты қара ... ... ішер күн ... ... ... ... Ақын ... үн-жұрғасы түсіп отырған
жоқ. Ел көмектессе «толғамалы аз мылтықты толғап ұстап » , ... биік ... ... ... атой салмақ ойы бар. Жауын жеңіп ата мен ... ... ... алар ... ... ... ... басшысы, өзі аға деп ардақ тұтқан Исатай
Тайманұлы туралы, оның ... ... ... ... ... ... мадақ болғанымен, бұл туындыларынанда да Исатай абыройын
көтеру арқылы көтеріліс рухын аспандата түсті , ... ... ... рухын көтерді:
Ат туады байталдан,
Ай десең – лебіз ... ... ... алысып,
Мына тұрған Иса- екем.
Халқының бір туын қайтарған, - десе Исатай батырдың ерлігімен ... ... ... хан да ... ... ... тұр. Халықты жасымауға
үндеу бар [17].
«Мұнар күн » -1838жылдың 12 шілдесі, яғни «Бастан бақыт тайған ... ... ... ... ... ... қылыштың балдағынан сынған күн»,
«Хас бәйтерек жығылып, жығылғаны естіліп, алыстағы дұшпанның ... ... ... «Ер ... ... күн!» Махамбет подполковник Геке мен
Баймағамбет сұлтан соғысынан кейінгі ... ... ... ... ... ... осылайша күңіренді. Махамбеттің бүкіл ішкі алай-түлей жан
сезімі жыр болып құйылып азалы әуен, ... де ... ... ... ... қандай болғанын, немен тынғанын жеткізіп тұр.
Мұнар да мұнар, мұнар күн,
Бұлттан шыққан шұбар күн, -
деп ақын табиғаттың өзін ... ... ... ... ... ... ауыр ... жеткізу үшін шебер
пайдаланып отыр:
Буыршын ... ... ... ... ... күн, -
деп поэтикалық контраст бере жалғайды. Өкініш пен ... ... ... толғанысқа толы бұл жоқтау үлгісіндегі толғаудай біз «жалғыз
эпитет, не ... ... емес – ... ... ... ... ... ұштасып жататынын және өздерін жауынан жоғары ... ... оған ... ... ... ... етіп шығару үшін
қолданғандығын көреміз [2].
Ақын ... ... ... ... айтады. Жасқану жоқ, жану ... өзі ... ... ... ... ... жасайды. Сондықтан да
Махамбет:
Мен Нарыннан кеткенмін,
Нарынды талақ еткенмін.
Қуатымның барында
Ағыны қатты Жайықты
Тіземмен бұзып өткенмін.
Жаныма айла болар деп,
Назарды тастап ... үшін ... ... ... бергендей,
Шүрен, алған не еткенмін?
Қайтеріңді өзің біл,
Алдыңда кеңес еткенмін, - дейді.
Батырлықты, ... жыр етіп ... ... бұл өлеңінде де
ерлікті ту етіп көтере отырып, ... еске ... Кім ер, кім ез ол ... ... мұң ... қолғабыс ете алмаған, Жақиясын жауға ұстап берген
шүрендіктерге деген қара қазандай өкпе, батпаңдай зіл бар. Өлеңде ... ... ... ... от, білекте күш – «қанаты қатты» болғанымен «мойыны бос». Мойын-
қолдайтын халқы. Халқы көмек бере алмады. Исатай –жоқ , жалғыз.
Ау, ... құс, ... ... ... ... ... айырылып,
Жалғыздықпен болдым дос
Ау, қызғыш құс, қызғыш құс,
Ел қорғаған мен едім,
Мен де ... ... ... сен едің
Сен де айырылдың көліңнен
Аспанда ұшқан, қызғыш құс,
Сені көлден айырған-
Лашын құстың тепкіні.
Мені елден айырған-
Хан Жәңгірдің екпіні.
Айтып, айтпай немене?
Құсалықтан өтті ғой,
Махамбеттің көп ... ... ... ... ... хан мен оның ... мен Махамбетке ерген елді қудалап, жазаның неше түрін ойлап тауып,
білгендерін ... Бұл ел ... ... ... оның ... ... ... бәрінде сол қолында дерлік дәлдікпен
шынайы көрініс тапқан.
Сондай-ақ «Мен Нарыннан кеткенмін», «Әй Шонты би», ... оқ ... бойы енді су», ... ... сол бір ... Шүрен,
Хидада жүрген кездерінде шығарған өлеңдері деп шамалдауға ... Егор ... ... 1839жылы қазан айында әскери
экспидицияда жүргендерінде өз ... ... бір ... ... өзге ... шешендігін, құраннан хабардар екенін, саясатты ... айта ... «Мен ... өз ... ... ... ... үй-іші, қатын, балам, туған ел, өскен жер - бәрі де
менен алыс, бәрінен айырылып ел кезгелі бірнеше жыл ... ... ... ... - деп атын ... [11] - деп жазды.
Қажым Жумалиев Махамбет Орынборға ... бара ... ... ... мүмкін екенін айтып, «көрмес, келмес деп едім, өз
еркіммен ... [11] ... ... ... жасайды.
Шындығында да өлең характері келеді:
Мен бір шарға ұстаған
Қара балта едім,
Шабуымды таппай кетілдім...
Есігіңнің ... ... бар ма ... ... деген жетімді-ай, -
деген жолдардан ғалым пікірінің дұрыстығына ... жете ... ... бұл ... ... мерт болып, көтеріліс жеңіліске ұшырап, ... ... ... ... да ... ... бас имей, «қайрасаң тағы
жетілдім» деп әділетсіздікке, теңсіздікке төзбеген, әлі де төзбейтінін
астарлап жеткізген.
1845жылы ... ... ... ... Нұрсұлтанды Орынборға оқуға
кіргізуге алып барады. Бірақ Махамбеттің баласын оқуға қабылдау туралы
өтініш ... ... оның ... ... қайта қарап, баласын
мектепке алу түгілі өзінің ... тез ... ... ... ... өтіп ... келуімен байланысты, іс қайтадан генерал-
губернаторға түсіп, оның әмірі бойынша ... ... ... ... ... ... бұл ... Махамбет Кіші жүздің
батыс бөлігінде ... еді. ... ... ... ескі жауы-
Баймағамбет Айшуақовқа беруге тура ... ... кек ... ... шекара комиссиясына Махамбетті өте қауіпті жау ... ... ... үйіп ... ... өлеңдері сол көкейкесті мұрат жолындағы күрестің жылнамасы,
«көпшілктің өз үні, өз ... өз ... ... ... ... ... болған оқиғалардың көркем кестесі, ер
намысы, ел рухы!
1.2 Жәңгір хан мен Баймағамбет ... ... ... ... бұл екі ... ... қарата айтқан әйгілі жырларында тек ХІХ
ғасырдың емес, адамзат бастан кешірген күллі бодандық дәуірлерінің ... ... ... ... беретін Махамбеттің құдіретті сөз жебесі
Жәңгір ханды да, Баймағамбет сұлтанды да ... ... ... ... әлі де ұшып келеді. Рас, өз ... ... ... ... қазақтың сауаттануына алғаш жол
ашқандардың бірі – ... ... ... ... ... енді ... Оның қоғамдық қайраткер болғанын да тарих жасыра алмайды. Біз үшін
тарихымызда өткен ... ... де, ... ... да
қымбат. Ал кезінде олардың өз араларында нендей жағдайлар ... ол ... ... Біз бұл екі ... ... өлеңдері
тұрғысынан қараймыз. Оның ... ... ... ... ол пендешілік өмірдің тура көшірмесі емес, оның өнерге, рухқа
айналған түрі болып көрініс табады.
Қазақ хандарының ішінде ... ... ... ... өзінің шынайы
болмысы жөніндегі, өзінің күллі іс-әрекетімен, халық ... ... ... ... ... отын ... ... игілікті ісімен де нақты
жазба деректер ... ... ... хан ғана «Ол ... қазақ
хандарының ішіндегі ең білімдісі еді» Орынбор ... ... ... және көреген», «ақылды және мейлінше епті» деген баға береді»
- деп жазады Ә.Кекілбаев [16] Оның ... ол ... ... ... таянатын таянышы еді. Махамбеттің кімге қарсы шығып отырғанын
осыдан-ақ білуге болады. Ол Жәңгір ханның осы ... осы ... ... ... ... қолдауына ие болғандығы бұратан халықтың
тұрмысының жеңілдеуіне мүмкіндік әпереді деп ... ... ... шықты. Олай болуы мүмкін де емес еді. Махамбеттің қайнаған кегі
мүмкін еместі ... ... ... ... Ол ... ең ... Жәңгір ханың әрекетінен көрді. Жәңгір ханның ... ... ... бар ... мен мұндалап тұрғаны да
сондықтан.
Бұхар жыраудың ... ... ... біз ... тек ... ғана ... Демек, біз оны толық білмейміз. Ал Жәңгір ханның
жақсылық ... ... ... ... ... ... жағының
анықтамасы Махамбеттің поэзиясында. Демек, Жәңгір хан қазақ ... біз үшін ең ... ең ... ең ... ең ... ... ... ең айлакері, ең сатқыны, ең пайдакүнемі. Ал
осындай ... ... ... ... ... тапқан?
Хан емессің қасқырсың,
Хас албасты басқырсың [1].
Махамбет өлеңдерінің дауылдай жапыратын екпіні өзінің ... ... өр ... іліп ... ... ... теңеу іздегенде Махамбеттің
қолына қасқырдың іліккені де содан болар. Бұл қарапайым халықтың ... де ... ... Осы жолдардағы қасқыр мен албастының ақынның аузына
қатар түсе қалуы да тегін емес екеніне көз ... ... ... қазақ
ауыз әдебиетінде қасқыр туралы да, албасты туралы да көп ... ... ... кең орын ... ... образ ашуда өздеріне тән
белігі бір арқалар жүгі, атқарар ... бар. ... ... ... ... ... Оның керегесін керіп, шаңырағын көтеретін кейіпкер сан
түрлі болады. Жаратылыс әр тіршілік иесіне әр ... ... ... ... тән ... ... Соған сәйкес оларға инстинкт
берді. Ауыз әдебиетін жасаушылар тіршілік етудің қатал заңын бейнелеу ... әр ... ... ... ... үшін ... ... осы
қасиеттерді пайдаланады. Сондықтан да ... ... ... ... теңіздің тереңдігін, қасқырдың жыртқыштығын, аққудың
асылдығын, ... ... ... Ауыз ... сан ... қылықты, тоқсан мінезді бұл кейіпкерлердің кемшілігі бірі бар жерде
екіншісі өмір сүре алмайтын, сондықтан да бірін-бірі жою ... ... ... образдар. Мысалы, қасқыр жыртқыштықтың, өлермендіктің,
қауіп пен қатердің белгісі, момынның жауы. ... ... ... адам
кейіпіндегі осы жыртқыш қасқыр ретінде бейнелеп тұр. Адамға балама ... ... сол ... ... ... тән ... тиісті кейбір
еркешеліктерді жойып, оның орнына басқа бір ерекшеліктерді ... ... ... көз ... адам-қасқыр бейнесінде пайда болады.
Ал албасты не? Түркі тілді халықтардың аңыздарында жиі айтылатын «албасты»
сөзінің мәні мифологиялық ... ... ... ... ... ... ... ұзын шашты әйел кейпіндегі
«жын шайтандардың бірі», -деп ... ... ... албастылардың патшасы, яғни, өлілер дүниесінің патшасы
болатындығы ... да ... бар. ... ... ... ... ... «албасты басу» деген ұғым жын-шайтан ... ... ... ... өлі ... ... ештеңеге қауқары жоқ
дәрменсіз, бейшара кейіпке түсуі деген мағынада айтылатын болса ... ... ... ... ... ... де, ол қасқырдың күшіне
қайтаруға өлілер дүниесінің албастысын жұмсайды. Себебі ... ... ... ... оңай емес. Жәңгір ханды тек сол өлілер
елінің патшасы жеңбесе, өзінің жеңе ... көзі ... ... ... ... ... ... өткір сөздермен, кеңінен алып
кескіндеген.
Хан емессің, ылаңсың,
Қара ... ... ... ... ... шаянсың [1].
Қазақтардың, албастының, жыланның, шаянның негізгі қасиеттері арқылы
көркем шығармадағы Жәңгір ханның ... ... алып ... суретін
осы сегіз жол өлеңнен ... ... ... ... осы ... ... айту ... оның бойында қазақ хандарына тән ірі, кесек
мінездің ... ... ... ... мен ... шақпа мінез Жәңгір
ханның бойындағы аярлықтың суретін салып тұр. Булығып келіп шағып өлтіретін
мінезімен оның хан ... ... ... ... «Хан емессің» деп
қайталап айтып ... да ... ... ... ... ... ... кескіндемесі мен ханның өзінің қылығы бір-бірімен дәл ... ... ... ... ... шағып алатын улы жыландай өз ... ... ... ... ... көрегендігін сөз ішіндегі көркемдік
құралдар ... дәл ... ... осы ... ... ... ... Жәңгірдің екпіні [1]
Осы «екпін» деген сөздің ішкі жағы Жәңгір ханның күллі ... ... ... хан ретіндегі төрт құбылысының сай
екедігін, жолындағыны ... өтер ... ... ... ... қай ... ... сөзді қолдану керектігін алыстан көре алатын
ақының көрегендігінен осылайша ерекшеленеді.
Ақынның Баймағамбет сұлтанға ... ... ғана ... ... ұлы ... ... десекте болады. Батырдың күллі ішкі
әлемінің қопрылып осы өлеңге ... күш ... ... ... ... тән бір ерекшелік – нұсқалылығы. Не
қазақ поэзиясында бұрын қолданылмаған, не өте ... ... ... ... образдарының үздіктігі жағынан өзінен бұрын да , өз
кезінде де ... тең ... ақын ... ... - деп ... осы ... әр өлеңнің ішкі-сыртқы көрінісінде айқын көрінеді.
Күрескер ... ішкі ... ... білімділігі, көрегендігі
қосылып, өлмес поэзия өмірге келді. Оның көркем теңеулерінен ұлттық өлең
дәстүрінің ... ... ... ... ... Тұржан Оңайгүлдің «Махамбет Өтемісұлы өлеңдерінің көркемдік
жүйесі» атты ... ... ... ... ... ... аңыздармен
салыстырады. Жоғарыда келтірілген «хан емессің , ылаңсың, қара ... ... ... ... ... кескінін салып тұрғанын сөздердің
ізіне түсіп кетсек, сонау көне «Авестадан» бір-ақ шығамыз. ... ... ... ... байлықты сақтаушы, жылан бауырына алтын
басып жатады деген ... ... ... де бар ... ... ... ... зұлымдықты жыланға теңеу дәстүрі де ... ... ... үш ... ... ... ... яғни,
Аждаһа жыланынан бері келе жатыр. Тіпті Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға
айтқан ... ... ... ... ... ... деп едім,
Қанікедей көріктіңді,
Қалыңсыз құшсам деп едім [1] -
дейтін жолдарының сол көне ... ...... ... бас тігіп, оның екі әйелін олжа етсем деген Трайтаонның
мына сөздеріне ұқсастығын көреміз:
Чтобы я ... стал над ... ... сил?
И чтобы я его обеих жен как добычу увел:
Обеих – Сахнавак и Арнавак,
Которые ... ... лоно ... ... ... төрде отырған ханымын» деген сөзін Махамбет
Жәңгір ханға қарата айтқан. Әрине, Махамбет Авестадағы Аждаһа ... ... және ... деген екі әйелі туралы білді ме, ... ... ... ... дейінгі поэзиядағы халықтың дәстүрді меңгерген білімді
болғанын ... ... ... ... шығыс поэзиясында, ауыз
әдебиетінде «жыландай белег соққан бүгілідрді-ай» [1] десе енді ... ... екі ... ... ... [1] ... ... тұстары бар.
Ақынның ең шешуші кезде, яғни ... үшін аз ... ... өлеңді
өзінің күрестегі басты құралы есебіне алған.
Бөліне көшкен елдерді,
Бөріккен қойдай ... ... ... ... ... [1]
Осы өлең жолдарындағы сөзбен сөздің арасындағы драм ... ... және ... ... сөздердің арасында өрбиді. Өлеңдегі
грацияның ... ... сөз өз ... сөз ... ... өзі іздеп
тауып алып, өзімен бірге жарыққа алып ... ... ... ... ... ... тұрған «бөріккен» деген сөзді мәні жағынан ... ... ... да ... ілестіріп кете жаздап барады, екінші буын
аяқталар кезде тастап кете берген. Себебі ол сөз осы ... ... ... алып шығуы керек және осы екпінмен алып шығуы керек. Ал ... ... ... ол ... ... да «бөліне» сөзінің дыбысатлуынан алыста
қалып қойған, бірақ, ұйқасып тұр деуге де келмейді.
Ал ... ... деп ... ... ... тек ... ғана ... тұрған жоқ. Сөзді қайталап айту, яғни эпифора арқылы
да өлеңнің әсерлігін ... ... ауыз ... ... бар. Бұл
тәсіл ақын өлеңінің мазмұнындағы қым-қиғаш қозғалысты, абыр-сабырды көз
алдымызға айнытпай ... ... ... ... Ақын ішкі ... ... ... түрдің де сол ішкі мазмұнымен ... ... ... ... Оның ... бұл ... «қойдың» алынуы да тегін болмаса
керек. қой үркек, жуас, қарсылық көрсетер ... жоқ ... ... деп ... ... ... ... сөйлеуінен де болашақ
күрестің қандай деңгейге ... ... ... ... ... ... ... эпифоры тәсілімен берілуінің
кеңейтілген түрі оны өлеңдегі «деп едім» ... ... ... ... да ... ... кессем деп едім...
Ел қондырсам деп едім...
Мал толтырсам деп едім...
Отын етсемдеп ... ... деп ... ... деп ... ... деп ... ішсем деп едім...
Үстіме кисем деп едім...
Қалыңсыз құшсам деп едім...
Артыма салсам деп едім...
Осындай бір қылсам деп едім...[1]
Бұл ... ... ... айтқан және «деп едім» етістігімен
механикалық түрде ұйқастырылған пікірі деп ғана қарауға болмайды. Бұл ... сол ... ... Оның ... ... Махамбет пен Жәңгір хан
ғана емес, оның кейіпкерлері –жер, мал, ... ... ... ... ақ боз ... төк ... сол молшылықтан бір мысқыл да үлес ала-алмай жүрген
кедейшілік, еркі жоқ ... ... ... ... ... ең ... жоқ ... Сол аз-маз дүние үшін билеуші топтың қарапайым халықты
қанап, адам ... өмір ... ... ... озық ... от ... Ал ... өрт Махамбет сыңды жалынды ақындардың аузынан
шыққанда дүниені шайқап жібергендей ... ... ... ... ... оралу қағидасы» поэзиясында тұр .Бұл халық ауыз ... ... ... ... да бар. Бұл тіркес ішкі ойдың күші айтыла тәсем
деп шашырап ... ... әр ... ... ... қаттылықпен әдейі
қаланған тас қамал іспетті. Бір сөздің немесе сөз тіркесінің ... ... ... ... ... күрескерлік рухындағы поэзия үшін ең
ұтымды тәсілдердің бірі.
Бір ... ... ... ... ... яғни ... ... ұштасып жатқанының да бір көрінісі. Хан мен оның
жасақтарының ... ... ... ... ... ішіндегі
сипаттрының ерекше бір анықтаушылық құралына айналған. Ақының билеуші топқа
не көрсеткісі келіп жүргенін былай тізбелеп шыққанын ... ... ... азабының тарихи дерегі деп те қараған дұрыс. Бұл да тарихи
шындықты ертеңге жеткізудің ... амал ... ... істегендерінің
бәрін билеуші топтың өздерінің алдымен келтіргісі ... және ол ... ... ... де, осы ... ... арқылы халықты қанаудың түрлерінің
қандай болғандығын өшпестей етіп айтып кетейін деп ... ... ... ... ... ... хан мен ... сұлтанның ғана емес, сол
заман билеушілерінің образы осы өлеңдегі ... мен іс ... те, ... де ... ... кейіпкерлер арқылы бұрынғыдан да
кеңейіп ... ... әр ... ... бір қайғылы оқиғаны арқалап
тұр, ал ол ... ... тек ... топтың образын ғана емес, ... ... ... деңгейіне көтерілген. Әр жол сайын қосылып отырған
кейіпкерлер мен жаңа іс – қимылдардың, құбылыстардың көрінісі арқылы пайда
болған ... ... ... сайын шығарманын жан –жақты қуат алуына
мүмкіндік беріп, екпінін ... ... ... ... ... ... тән болып келеді: бұл өлең
толғаудың синтетикалық түріне жатады. ... ... ... талайдың
басын кескені де, малын тонағаны да, жас аруды жылатқаны да ... ... ...... ... ... отырған басында бостандығы жоқ қара
халық . Сол жағдайды баяндаған бұл ... біз ... бас ... ... ... адам ... бір ... келе алмай қалған жағдайлар үшін өлімге
бас тікпейді. Сондықтан да бұл өлеңнің өң ... ... ... сызып көрсеткен іс-әрекеттер үшін ақын жауапты ... ... ... ... басқа жол қалған жоқ. Көтеріліс жеңілді, ... ... ... сол ... ... ... өзі ... жүр. Енді
күрестегі күллі әскерінің міндетін құдіретті өлеңдері ғана атқарады. ... не ... ... ол ... не өзі ... не ... Міне, сол әскердің рөлін атқарып тұрған бұл өлең ұрыс ... ... ... ... ... яғни атысты да, шабысты да, жекпе-
жекке де шықты және ең ... сол ... ... жеңіс туын көтеріп
шықты.
2.Ақын өлеңдері-көтеріліс ұраны
2.1 Жауынгерлік рух дәстүрі және оның жалғастығы
Махамбет өлеңдері тот баспайтын алмас қылыштай күн ... ... ... асыл ... ... ... ... бостандықты аңсаған
ұлы арманынының орындалғанын көріп отырған ... жас ... біз ... ... ... Оның өлеңдері – біз үшін мақтаныш, әрі тәуілсіздік
алдындағы үлкен жауапкершілік. ... да, ... ... ... жоқ, ол ... ... «Мұз ... темір төсек жастанып,
елімен халқының азаттығы жолында қасық қаны қалғанша күрескен ерлердің
қанымен, ... жеке ... ... ... сарп ... ... келді». Сондықтан Махамбет өлеңдері – ... және ... ... ... пен елдік рухын терең сезіндіруде ұстанар негізгі
қағидамыз.
Адамгершілік асыл қасиеттің ең бір ізгі ...... ... ол ... сана ... ... ... улана бастаған бүгінгі жас
жеткіншек ұрпақ үшін ең ... ең ... ... қасиет болып отырғаны
даусыз. Ал, бар ... ... тек қана ... пен елдікке құрылған Махамбет
жырлары бұл тұста әлгі айтылған осал, әлсіз, жерімізге ем.
Жас ұрпақ дейміз - ау, бүгінгі ... ... ... деп ... ... ... гөрі өз құлқынын көбірек ойлайтынын», «асыл ерлердің» сана ... ... ... отты да ойлы ... деп ... ... атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай.
Қоңыр салқын төске алмай
Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей.
Алты малта ас ... ... жас ... шығып жат болмай,
Өзегі талып ет жемей,
Ер төсектен безінбей,
Ұлы түске ұрынбай,
Түн қатып жүріп, түс қашпай
Тебінгі теріс тағынбай,
Темір қазық жастанбай,
Қу толағай ... ісі ... ... ... жолдары шын мәніндегі елін халқын, отанын туып өскен ата ... ... ... хас ... ... ... Бұл өлең ... Досмұхаммедұлы өзінің «Исатай - Махамбет» еңбегінде: «1837жылы Жеті
жұлдызының 12-сінен 13-не қараған түні ... мен ... ... ... соң, ... ... ... далаға қонады. Күн суық, боран екен.
Ертемен тұрса батырлар қар астында тоңып қалған екен.
Далаға ... ... ... ... көбі жылы үйді, жұмсақ төсекті,
қызыл шайды жоқтайды.
Сонда Исатай айтыпты-мыс:» «Ай жігіттер! Қазақ жұртына ... ... ... десе құс ... ... шай ішпесін, қималы етік кимесін» - деп
Махамбеттің сол кезде шығарғаны - деп жазады.
Ал, белгілі ғалым, Махамбет өлеңдерін ... көп ... ... ... ... ... болған жеңілістен кейін туған аңыз бар»,
- деп жазады. Екі зерттеушінің де ойы ... ... ... ... ... тоңған уақыт болсын, жеңіліс тапқаннан кейін болсын
әйтеуір бұл өлең – ... көзі бар, ... ... ... ... бар ... жігітті рухтандыратын жалынды жыр. Сол ... ... тән ... бұл ... (жалпы ол барлық өлеңінде) үгіт-насихат
түрінде жазған.
Махамбет өлеңдерінен біз өз басынан кешірген ауыр күндерді ғана емес,
ақын өмір ... ... ... ... ... ... да ... ертеңгі күнінен үміт үзбейтін, өлімнен қорықпайтын сайын
сахарада еркін өмір ... ... азат күні ... ... жоғалтпаған өр рухты халықтың керемет бір сезімін сеземіз, арман-
мүддесін танимыз. Бұл турасында ... ... айта ... ... лирикасын- әлеуметтік сарындағы , саяси үгіттік лирика» -деп ... ... бір ғана ... ... құрылса , тақырыбы да ... ... ... Оның өзге ... ... ... ... т.б
жырлауға уақыты болмады. Өйткені, ол елінің ертеңі үшін жар сүю ... ... ... ол осы ... ... еті баласын да «жат көруге» шақырған
емес пе? Сондағысы тек қана халқының азаттығы, егемендігі.
Махамбет өлеңдерінің өзіне ... ... ... – оның ... Махамбет төрт түрлі образ жасады.
Бірінші, ... ... ... ... ... өйткені оның әрбір
өлеңінде халықтың рухы сезіліп ... ... ... ... ... ... образы. Исатайды ақын халықтың шынайы батыры
үлгісінде жырлаған. Сол ... өз ... ... ... ел үшін
еңбек етудің үлгісін көрсетеді. Үшінші ,ақынның өз ... яғни ... Оған ... мен ... мен ... Мен Нарында жүргенде еңіреп жүрген
ер едім», «Мен ... ... қарт ... «Мен ... ... сойы ... өлең ... куә. Жалпы Махамбет өлеңдерін оқып отырғанда көз алдыңа
батырдың өр бейнесі келеді. ... ... ... ... М.Нетәлиев т.б жазушылар жасағанын білеміз. Солардың бәрінін
қайнар ... ... ... жыр ... ... десек артық айтпаған
болармыз. Төртінші, хан, би-сұлтандардың образы. Оның бірі - ... ... ... ... ... аты ... ... ордасының ханы, Еділ
мен Жайық егіз екі өзеннің арасын 22 жыл ... ... ... ... да ... көркем шығарманың ... ... мен ... көркем, әрі шыншыл көрсете алғандығымен
белгіленбек. Әрбір ... ... ... із ... ... ... сомдап, қуатты жинақтап суреттеген өлеңдердің қауымды тәрбиелеп,
адамдық, азаматтық ... ... ... ... ... ... сан ғасырлық өлең қазынасында айрықша орны бар, бітімі
бөлек, өрнегі өзгеше ... ... ... туын ... ... және болашақ мүддесіне рухтас келетін қырлары мен сырлары
қаншалық деген сұраққа жауап іздеп ... сол ... ... ... ойы мен ... ... ... тұстары аз емес екендігіне
жеткендей болады.
Әдебиеттегі дәстүр жайындағы сөз бүкіл әлем әдебиеттану ... ... ... ... ... бастау бұлағының кейінгі үндестігін, өрісін,
өміршеңдігін айтамыз.
Сонау Орхон Енисей ескерткіштеріндегі дастандардан ... ... ... ... Асан ... ... Доспамбеттермен ұласып,
олардан кейінгі жазба ағартушылық әдебиетінің ... ... мен ... әрі ... олардан кейінгі талай
ақындарға, ұрпақтан-ұрпаққа өтіп келе жатқан жол бары анық.
Махамбет Өтемісұлы да ... ... ... ... ... ... ... Ол өзінен бұрынғы дәстүрге сүйене
отырып, жаңа түр ... соны ізге ... ... ... сай ойын ... бере алатындай түр де таба білді. ... ... ... ... оны уағыздау, мақтан ету – әдебиетте сонау ықылым
заманнан бар дәстүр. Орхон Енисей ескерткіштеріндегі жазуларға ... ... інім ... ер ... ... алты ... ... қағанның ел-жұртын молайтты...
Жиырма бір жасқа келгенде
Чача сенуымен айқастық...
Күлтегін жиырма алты жасқа келгенде,
Қырғызға қарсы аттандық...
деген жолдардан ... ... ... жау ... ... шаншылса,
Қан жусандай егілсе,
Аққан судай төгілсе,
Бетегелі Сарыарқаның бойында
Соғысып өлген өкінбес, -
деп ел үшін мерт болу мәрттік,батырлықты ... ,ол ... ... ... ... ... ... кепиет,
Бірлігіңнен айрылма,
Бірлікте бар қасиет, - дейді.
Нақыл сөздерді халық санасына ... тусу үшін ... беру ... ... ертеден бар дәстүр [31],
дейді Қ.Өмірәлиев.
Жасынан ақын –жыраулардың жырларын жаттап, тақпақтап ... ... ... ... ... ... ... асыл сөзінің жарқ-
жұрқ еткен бір қыры - жыраулар поэзиясымен үндес ... сөз, ... мін, сын ... жауынгерлік рух, батырлар бейнесі».
Салыстырулар:
Доспамбет жырау (ХVІ ғасыр ):
Айналайын, Ақ Жайық,
Ат салмай өтер күн қайда,
Еңсесі биік боз орда
Еңкейе кірер күн ... ... ... ... күн ... бау ... киер күн қайда
Күмбір-күмбір кісінетіп,
Күреңді мінер күн қайда...
десе, Махамбет осы ... өз ... ...... орай ... ... келіп, әрі қарай былайша жалғастырады:
Бізді тапқан анамыз
Асыраған атамыз
Ризалықпен жайласып
Қолын алар күн қайда?...
Орама ... тарс ... ... күн ... ... өзімен үндес ХVІІІ ғасырдағы әдебиеттің өкілі
Ақтамберді мен ХІХ ғасырдағы өршіл рухты азамат ақын ... ... одан ... бүкіл әдебиет дамуына игі әсерін тигізді [18]
Қазтуған жырау өлеңіндегі:
Боташығы бұзаудай,
Боз ... ... ... ... ... шулаған – деген суреттері теңеуге
толы жолдарға Махамбеттің:
Шортаны қара бақандай,
Бақасы сары атандай,
Балдырғаны білектей,
Баттауығы жүректей,-
деп келетін өлең ... ... ... «Хан ... ... қас
албасты басқырсың» дегенді ХVІІ ғасыр өкілі Есім ... ... ... да 1627 жылы ... ... ... басу ... оған ашық, батыл
айтқан.
Әдебиетші ғалым Ө. Күмісбаев Ақтамберді Сарыұлы мен М.Өтемісұлының
бірқатар ... ... ... ... ... отырып,
дәләлдеп көрсетіп: «Қазақ даласының шалғай шеттерінде ғұмыр кешкен екі ақын
поэзиясының ... ... ... олар өмір ... ... ... билер мен сұлтандардың ... ... ... ... бақытты өмірді аңсағандықтарынан туса
керек [19], - дейді. ... ... ... ... өлеңдерінде де
кездеседі. Өйткені, айтпақ ой бір, тақырып ортақ .
Сырттай қарағанда, қайталау сияқты көрінген бұл ... ... ауыз ... де,жыраулар поэзиясына да тән ... ... ... ... Қазақтың ертегілері де ежелден ауыздан-ауызға,бір
ізділікпен басталмай ма. ... ... ... Ешкі жүні ... ... ... да ... көптеп кездеседі. Батырдың атын суреттеу, оған
тіл бітіру, ... те ... ... ... ... ... сусындап
өскен. Мұндай ақындар жазба әдебиеті өкілдеріндей жол санап, ұйқас түгендеп
отырмайды.Ауыз әдебиетінің өкілдері, ... ... ... қару ... байлаған батыр ақындары өздерінің айбынды сөздерін ... ... ... Оның ... шешендігі қол бастаған дара көсемдігі,
ерлік рухы баптанып кезек-кезек күтіп тұруды ... тар ... ... ... ... ... келіп жатқанда, ол жолындағы
әрі ерлік, елдік сөздері өзінен өзі өлең болып сомдалып ... ... Ол ... салып, сөзімен елін ерлікке, намысқа ұмтылдырар күш таба
білген. ... оған ... де ... ғана ... өмір ... ... сөз ... ділмарлығы қуат, дем беріп отырған.
Махамбет те осындай ақын, әрі жырау, өзіне дейінгілердің асыл ... ... ... ... ... келгенде төгіп-төгіп жіберіп, оған
өзінің де ... ... ... ... ... ... толық
меңгеріп, кемшіліктерін қайталамай, өз бетін, өз стилін айқындап, әдебиетте
көрнекті үлгі қалдырған ақын ...[12].
Махамбет өлеңдері де сол өзі өмір ... ...... ... Баланың негізге тартпай қоймайтыны сияқты отты кезеңнің перзенті де
лапылдап жанып, оқ болып атылып тұруы заңды құбылыс. Ақын ... ... мен ... бірін бірі толықтырып, кейде бір-бірімен астасып, кірігіп,
бір мақсатқа –қоғамдық қатынастарды түп-тамырымен өзгертуге сол жолда ... ... ... ... ... да ол ... ... бой ұрып, жалаң,
жайдақ сөйлемейді. Айтар ойын нақ, ... ... өзі өмір ... ... де ... ... мәселелерін алға қоя отырып, идеялық-
көркем мазмұн береді. «Махамбет поэзиясында ғана көрініс берген ел ... ... ... ... правительдер мен билердің, отаршылдардың бұрын-
соңды болмаған образдарының жаңа галереясы ... олар ... ... сыналуы – сол тұстағы қазақ әдебиеті тарихына енген ... ... ... ... ... рухы мен ... ... сарынына айналуы да мен мұндалап айғақтап тұр» [20].
Махамбет әрі шешен, әрі ... әрі ... ел ... арлы ... ... ... туысқанға жанашыр, жерім деп еңіреген ардагер...
Сондықтан да оның ішкі ... ...... ... ... ... ... жігерсіз, қалай отсыз, қалай мән-мағынасыз болады?!
Махамбет дана ақын, философ ... ...... ... ... мен
әрекетінің үздік нәтижесі. Оның даналығы тек өлеңдерінен ғана емес,
өмірінен де, ... де ... Ол ... ... ... ... сөзіне,
Әшкере болған ісім бар
Жабылған жұрттың көбіне, –
деп өзі айтқандай, алған бағытынан ... ... биік ... ... ... ... ... Өйткені, оның ойлағаны қара басының қамы
емес, халықтың қамы, елінің болашағы:
Еділді көріп емсеген,
Жайықты көріп жемсеген
Таудағы тарлан шұбар ... ... ... сары ... үшін ... сермедік,

деуі сондықтан. «Қара қазан, сары баласы» халық қамы, ел мұңы ұғымында
қолданылып отырғаны айрықша түсініктілік етпейді ... ... құм, ... қоныс болмаған?!
Саздауға біткен құба тап
Кімдерге сайғақ болмаған?!
Басына жібек байлаған
Арулар ... ... ... ... Пайғамбардың сөзі! Сондықтан да Махамбет құдай берген
талантының арқасында аз ғұмырында өз басынан кешкен өмірді өнерге ... ... ... ... тірілердің бәріне – бәрімізге түгел
жаттатып кеткен [6].
Қ. Өмірәлиев Махамбет поэзиясы көтерілістің кезінде ... ... ... ... ... ... саяси шешім беріп, оларды жікке
бөлгенін айта келіп: «Көтерілістің осы даналығы, Махамбеттің даналығы болып
поэзияға түсті. Ол ... ... ... көтерілістің көзімен қарады
[31], -дейді.
Махамбет ауыз әдебиетінің, соның ішінде ... ... ... ... ... бояуын, дәстүрге, дағдыға айналған әдіс-
тәсілдерін пайдалана отырып, өзінше реңк береді, көкжиегін ... ... ... ... жаңа ... кейіптеу, теңеулер, бейнелеу
үлгілерін жасайды:
Шалкиіз жырау:
Мұз үстіне от жаққан
Бұзмай бұлан пісірген
Мен иемдің бөрлі ал тасы ... ием, ... ... мен білем
Менің ием би Темірдің әрі өзін –
Көз үстінде қасы едім [21] –
десе, Махамбет әр сөзге ерекше ... ... ... ... ... тіпті басқаша мән-мағына беріп өзінше жырлайды. Ұйқас та, ырғақ
та ... ... ... ... ... ... осы. ... әдіс-тәсіл
дауылды күндерді суреттеуде ерекше сипат алған. Шалкиіздің «Бұзбай құлан
пісіруі» мен «Мұз ... от ... «қу ... ... ... жүріп ат
бағу, қабағына мұз қатыру» қосылған кезде толғау мүлде басқаша сипат алып,
жаңа ... ... ... ... ... үстіне от жақпай,
Қу найзаға сүйеніп,
Құр далада зар қақпай,
Жалғыз жүріп ат бақпай,
Қабағыма қарыс ... ... ... ... ... ... майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,
Әр түйірі ой болмай,
Атыңды байлап келгенде,
Қатын-бала жат ... ... күн ... шөл ... ... ет ... ... безінбей,
Ұлы түске ұрынбай,
Түн қатып жүріп, ... ... ... ... толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме?!
Жоғарыдағы жырдың жалғасындай, немесе бастауындай. Ақын тілдің майын
тамыза отырып, ердің ісі ... ... ... дәл ... туар ма ... туар ма ... бас ... қанына
Ақ алмасын суармай?!
«Дулығалы бас», әрине, қарапайым адамның басы ... ... ... ... ... хан сарбаздарының, патша әскері
жауынгерлерінің басы. Оны кесу оңай ... Ақын ... да, ... де, ... да күшейте түсіп «Ер туар ма бұлардай, дұшпанының ... ақ ... ... ... ... ... артылған жүктің ауырлай түсуі,
біріншіден ерен батырлықты айқындаса, екіншіден жазаны, ерлікті, ер ... түсу өлең ... да ... ... ... тұр. ... аяған –
жаралы» Мұны Махамбет біледі. Сондықтан да ... ... ... күреске шақырады.
Ертеден келе жатқан дәстүрдің бірі – ... ... ... (яки ... деп ат ... ... бұл түрлі шығармалар бір нәрсенің
жайынан ... ... көп ... ... сөз ... ... Көп нәрсені сөз
қылғанда әрқайсысына айналып, баяндап жатппайды. Түрлі шөптің басын шалып,
оттап, тоқтамастан желге ... ... бара ... мал ... Терме
айтушылары түрлі нәрсені сөз қылып, ... ... ... ... ... сырғи береді.
Асан қайғы:
Бұл заманда не ғаріп –
Ақ қалалы боз ... ... ... сөз ... ... ... тез ғаріп...
[21]
Доспамбет жырау:
Қоғалы көлдер, құм, сулар
Қоныстар қонған өкінбес
Арыстандай екі бұлтын ... ... ... ... ... бұлт құрсайды –
Күн жауарға ұқсайды
Көлдерде қулар шулайды –
Көкшілден ол айуан
Соққы жегенге ұқсайды... [21]
Бұқар ... ... ... ... жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз
Бір шұғыл пасық залымның
Тіліне еріп азбасқа,
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкілсіз ... ... ... ... бұл дәстүрін Махамбет:
Алтын тақты хандардың
Хандығынан не пайда,
Қаріп пенен қасірге
Туралық ісі болмаса?
Алаштың байлығынан не пайда,
Құланнан басқа ел таппай,
Қонарына жер таппай,
Маңқиған сары ... ... ... ... оның ... ... , сары уыз
Әлпештеп қолда өсірген
Туған ұлдан не пайда,
Қолына найза алмаса?! –
деп термелеп айту дәстүрін әрі қарай ... Бұл ... ... бір ... соң бір ой ... ... бірі дамытып, негізгі
айтар түйінді идеяны күшейтіп тұр. Мұнда темеге тән ақыл-нақыл сөздердің
жиі ұшырайтынын аңғару қиын емес ... ... ... да ... ... ... тілдің көркем
стилистикалық ажарлау, құбылту, айшықтау жиі ұшырасады:
Мәселен, XV ғасыр өкілі Асан қайғы:
Елбең-елбең ... отқа ... ... ... ... ... күн көрген,
Еділ деген қиянға
Еңкейіп келдің тар жерге
Бірыңғай дауысты дыбыстардың қайталануы /ассонанс/ жырға көрік беріп,
әсемдей, әсерлеп тұр. XVI ... ... ... Шалкиіз:
Жағаға жақын қонғанда
Жайылып сулар алмас-па,
Жаманға дос болғанда,
Жазымда басың қалмас ... ... өз ... ... ... болмас па,

десе, бірыңғай дауыссыз дыбыстың қайталануы /аллитерация/ да ... ажар ... ... дыбыс қуалап айтайын деген ол ақындарда ой ... ... ... ... ... ... ... олар жоқ.
Бұл өзі құйылып жатқан табиғи талант қой. ... ... ... ... жыр ... да ... ағып ... осындай асыл да әсем бай тіл, ажарлау тәсілдері жырларында
жиі қолданылады:
Ереуіл атқа ер ... ... ... алмай,
Еңку-еңку жер шалмай...
Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей...
Ат үстіндн күн көрмей,
Ашаршылық шөл көрмей,
Арып-ашып жол көрмей...
Түн қатып ... түс ... ... ... жастанбай...
Құландай ащы дауыстым!
Құлжадай айбар мүйіздім!
Қырмызыдай ажарлым...
Арыстанымның баласы
Алдағанда ел таппай,
Адасқанда жөн ... ... жас ... ... ... ... өлеңдерінің барлығына тән десек
қателеспейміз » [33].
Қ.Жұмалиев Махамбет өлеңдерінде ... ... ... ... ... қолданылатын фигура өзара байланысты түрде ... ... ... ... ... ... талдап көрсеткен. «
Ақындық тілдің өте бір толық түрі – ... ... ... ақынның шеберлігін
керек ететін, суреттейін деген өмір құбылысын айтып беру үшін мәні ... ... ... бір түрі – метонимия (ауыстыру).
Махамбеттің:
Қой мойынды, көк ... ... ...
деген екі жолындағы метонимия әрі сынды, әрі шебер ... ... ... ... ... көп » [22].
Қ. Жұмалиев Махамбет өлеңдерінде ауыстырудың да, фигураның да ... көп ... ... ... құс, ... құс!
Көл қорыған сен едің –
Сен де айрылдың көліңнен.
Ел ... мен едім ... де ... ... параллелизм, немесе:
Борай да, борай қар ... ... ... ... ... боранда
Қаптама киген тоңар ма?
Ту түбінде тұлпар жығылса
Ту байласа, тұрар ма?
деген риторикалық сұраулар фигураға жатады. Бұл ... ... ... бәрі де ... үшін, қатын-бала үшін, екінші сөзбен
айтқанда, ел ... отан үшін ... шап ... оның ... ... ... ... көркем тілдердің жеке-жеке барлық түрлері де
кездеседі » [2].
Асан қайғы «Ай, хан, мен ... ... ... көнбейсің.
Шабылып жатқан халқың бар, Аймағын көздеп көрмейсің», -деп «қымыз ішіп
қызарып, мастанып, қызып ... ... ... да ... ел тағдырын ойлауды
құлаққағыс етсе, Доспамбет жырау «Айналайын Ақ Жайық, Ат салмай өтер ... ... биік боз ... ... ... күн ... -деп, ... аңсаумен өтті, Бұқар жырау « Бірі етек, бірі жең болған, Ежелден
соған ел ... Орта ... ... жоқ. Найзасының ұшы алтын, Кіші ... жоқ – Енді ... ... ... ... ісің ... -деп Абылайдан үш
жүздің басын қосуды талап ... ... ақын ... ... ... Есіл ер жазығы жоқ неге өлтірдің? – деп қара ... ... ... қарсы дау айтқан...
Махамбет «Еркіннен еркін жатқан ел едік. Еділ үшін ... ... ... ... үшін ... ... үшін тебістік. Теңдікті, малды
бермедік, Теңдіксіз малға көнбедік, Ханның кіреген ақ орда ... ... деп, ... ... ... хан ... ... армандады. Елінің
бірлігі, жерінің тұтастығы, халқының еркіндігі үшін ақ ... ... ... ... ... ... ... да олардың
мақсат-мүддесі, өмірге көзқарасы, мінез-құлқы да байқалып тұрған жоқ ... ... да өз ... сомдап, халық жүрегінде қалды.
«Арқаның қызыл изені, Нұралыдан қалған көп тентек, Бүлдірмеген еді
елімді, Лашын құс, ... ... ... ... оның ел бірлігін
аңсайтынын аңғару қиын емес. «Халық ... Тұра ... хан ... халыққа арқа сүйегені. «Қарындастың қамы үшін, қатын менен бала
үшін» десе, арман-мақсаты, «Толғамалы найзамен ... ... ... ... озғанмын жұртымнан» (Мен едім) десе, батырлығы, «Мен бір шарға ұстаған
қара балта едім – Шабуын таппай кетілдім, қайраса тағы ... ... ... ... ... ... «Құйқылжыған құла-жирен ат
мінген». (Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқаны) ... ... ... ... ... мінезінің өрлігі, бірбеткейлігін
аңғарамыз.
Өзінің алдындағы Ақтамберді, Бұқар т.б. ... ... ... ... мен өлең өрнегін еске түсіретін әйгілі «Мұнар күн»
атты шығармасында Махамбет халқының ... аса бір ауыр ... ... да ... ... ... шыққан шұбар күн,
Буыршын мұзға тайған күн,
Бура атанға шөккен күн,
Бұлықсып жүрген ерлерден
Бұрынғы бақыт тайған күн...
Азаттық жолындағы ұлы ... ... ... ... ащы ... сыздатқан шақта туған ақын ... ... ... бейнесі
соншалықты образды күйде көз алдыңа келеді. Бұл жерде Махамбет өлеңінің ... ... ... ... асқақ тұрған өзгеше бір өршіл,
жауынгерлік рух сезіледі. Нақтырақ айтқанда, ... ... үлгі ... Махамбет қазақ өлеңіне аса қуатты екпін, ... ... ... ... де еңсесі езілген халықтың ... ... ... сөз ұстап, қайраты мен қажырын, күрсінісі мен сырын, запыраңы мен
зарын, ызасы мен ... ... ... білдіріп отыратын жұлдыздай
самғаған шаңданбоз шабыткерлердің болғаны қандай ... ... ... ... буын үлгі ... ... алар еді?
Сол ұлы қадір-қасиетті Махамбет те бойына сіңіре ... ... ... рухы ... Ақын ... ... жақсы
меңгеріп, олардың өлең өрнектерін керек тұста шебер қолдана білген. ... ... ... ... құба ... түлкі ала алмай
Шалған аңнан айрылып,
Қарашыл төбет болған күн...
деген «Балпаң, балпаң, ... күн» ... өлең ... ... күн» ... ... ... келеді:
Жез қарғылы құба арлан
Жез қарғыдан айрылып,
Қорашыл төбет болған күн.
Тағы бір мысалда Шалкиіз:
Жапалақ ... ... ... өзі өлсе де сөзі
сау.
Ойлап тұрсам жаманның
Жалаңдаған өз басына тілі
жау, - десе Махамбет:
Жапанға ұшпас жасыл ... басы ... ... ... күні ... ... өзі жау, - дейді.
Егер Шалкиіз:
Атаның ұлы ерлерге
Малыңды бер де басың қос,
Басыңды қос та бек ... ... ... ма! –десе
Махамбет:
Ата ұлының баласы
Асыл ерге малың бер,
Малың бер де, басың қос,
Басыңа тарлық түскенде
Ардақтаған әділ ... ... ... ... ... көп ... күлік
бар,
Көн садақтың ішінде
Көрінгеннің бәрін де кісі
демеңіз,
Күпе-күндіз тал түсте
Тайраңдап түзге кетер кісі
бар, - ... ... ... жүгіретін көлік бар,
Көн сандықтың ішінде
Көбе бақар жебе бар,
Қарайғанның, ... кісі ... ... шықпас ерлер бар, -
дейді.
Азаттықтың ... ... ... өлеңдерінің рухын және көптеген
образдарды, кейде тіпті тұтас жолдарды өз ... ... ... ... ... тот ... ... – халық, ел көлемі
көтерілген ерлік. Осы себептен де ... ... ... әсіресе, қызба
жаттанды сөз емес, қайратты тұлғанын жүрек жарды, өр ... ... ... ... екі шекелі,
Мұздай үлкен шекелі,
Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті
Адырнасы шайы ... оққа ... ... көсемі,
Сөйлесе қызыл тілдің шешені,
Ұстаса қашағанның ұзын құрығы,
Қалайлаған қосты орданың сырығы,
Билер атты би соңы,
Би ұлының кенжесі,
Буыршынның бұта шайнар азуы,
Бидайықтың көл шайқаған ... ... айды ... ... ... ... мен ... бұзып дінді ашқан,
Сүйінішұлы Қазтуған!!!
Мұндай сөздер жаугершілік заманының ақын-жырауына тән ... ... ... ... ... ... ... өжет заманының
рухына тән. Қазіргі поэзияда Қазтуған толғауының пафосы, жалаң қайталануы
мүмкін еместей. ... ... ... ... ел өмірінің жолайрық
толқынды кезеңдерінде қайта жанданбайды деп кесіп – ... айту қиын ... ... – ел ... ... ... бірлік намыстылық болып
келетін поэзия осы кезге ... ... ... ... ХV-
XVІІІ ғасырлар шеңберімен ғана шектеліп қалмағанын ... ... ... тән ... одан берідегі –ғасырлар жырында да орын
алып келгеніне де мысал көп.
Махамбет өлеңдерінің дені түр және ... ... ... ... ... деп ... ... Мұның себебін, біріншіден, Батыс
Қазақстан өңірінде ежелгі жыраулық поэзияның ізі ... ... ... терең жайылғанына байланысты болса, екіншіден, ХІХ
ғасырдың бірінші жартысында ... ... ... ... ... мен ... ... «ой түбінде жатқан сөз шер толқыса
шығады» деп Асан ... ... ... пен асқақ намыстылыққа негізделген
жыраулық поэзияның қайта ... ... ... ... ... ... қысым көрген шаруалардың 1836-1837 жылдардағы Жәңгір ханға көтерілісі
қазақтардың ертеден ... келе ... «ет ... ... ерлік
поэзиясының қайта өршуіне обьективтік жағдай туғызды.
Махамбет жырларында жыраулық дәстүрге тән ... ... ... ... ... ... өлең ... еркін жүзген ақын
Жәңгір хан билеушілігі душар еткен төтен қыспаққа, не өмір, не ... ... ... » ... ... ежелгі ерлік поэзиясының
«бес қаруын» түгелдей ... ... ... ... ... сарынын «таныс, бейтаныс» өрнектеп қайта
тірілтті, тақырыбының кеңдігі, ... ... сол ... ... та ... шырайын елестетеді.
Бұрынғы жыраулар поэзиясымен кейде аз, кейде көп ұқсастығы Махамбет
жырларының міні деп қарауға ... ... ... өлең ... ... жоқ ... мұрасының нәрін, әрін жоғалтпай жаңа жағдайға
байланысты шыңдап, көркейтіп, ... тың ... ... ... өшпес тарихи еңбегі деп білу керек.
Махамбет шығармаларының басым бөлігі рухы, пішіні бұрынғы жыраулардың
поэзияның барлық шартына сай, ... ... ... Ал ... саналған –
ХІХ ғасырдың 30 жылдарындағы нақтылы тарихи, әлеуметтік ахуал суретінің
берілуі, ... ... жете ... ұлы өкініш иелері мұнда бүкіл
халықтың аңсарымен үндес шығады. Нақтырақ айтсақ, ... ... ... ... ұлы ... ... ұлы ... басы еді,
Алтын ердің қолы еді,
Исатайды өлтіріп,
Серкесінен айрылып,
Сергелден болған біздің
ел...
Аттанып едім көп үшін
Дұшпанда кеткен сол
көптің,
Ежелден ... кек ... ... ... мен ... қасымда,
Қарындастың кемі үшін ...
Исатайдан айырылып.
Ал қалай келген кеңесте
Дем құрыған, күн
болған...
Дәстүрдің жалғасуы ... ... ... ... ... ... ... сипатын сақтай отырып, жаңа кезеңдер ... ... ... Осы тұрғыдан алып қарағанда ... ... ... ... ... ... Ел үшін күрес жолына түскен ерлердің арасына жете
алмай, күштілерден тепкі көріп, сергелдең мен ... ... ... әрі
қасыреті, әрі қайсар сырларын өткендегі өр ... еске ... сол ... оралмайтынына наласын айту. Жыраулық поэзияның жаңа сапаға өшкен
өзгеше үлгісі деп қарауға ... ... ... ... жырақ
кетуге мәжбүр болып, қиыншылық, жалғыздық көріп шығарған, еркіндік аңсаған,
өлеңдері ноғай, құмық ... ... ... » ... ... жеке ... қаралатыны белгілі. Махамбеттің де өзі бастаушылардың бірі болып
қатысқан шаруалар көтерілісі женіліске ... ... ... ... ... ... сарындарынан осыған ұқсас
белгілерді ұшыратамыз.
Қайырыла алмай барамын
Қайран да ... ... ... ... ... қосқан жарыма...
Терезеден телміріп,
Ағайын мен туғанды
Бір көруге зар болдық:
Қасарысқан жауыма
Қанды көбік жұтқызбай,
Халыққа тентек аттанбай
Үйде жатқан жігітке
Төбеде тігін атақ ... ... ... ... ... ... көнілім жыларға-
ай!
Қайтейін енді ; дүние –
ай,
Жағдайсыз кетіп барамын,
Қасымда көмектің кемінен.
Ертеден ... ... ме екен ... ... ... ... алдыңғы буыннан үйренуі заңды құбылыс. Олар үшін аға
ұрпақ өкілдерінің жеткен биігі үлкен асу, биік меже. Қолына жана ғана ... жас ... ... ... өлең үлгілерінен ғана емес, әлем
поэзиясының нәр алып ... ... ... білулері керек. Содан
кейін барып соны ізге түсіп өз ... ... ... бәрі ... ... дәстүр сабақтастығын жанашылдық әрі ... ... ... ... бермек. Яғни, «дәстүр әрдайым жанашылдыққа кеп
тіреледі, жаңашылдық өзгеше ... еніп ... ... ... ... ... ... көк жиегін кенітіп, кен өріске
бастайтын – дәстүр. «Махамбет, Абай жырлары өздеріне кейінгі ... ... ... шырақ болғаны аян. Ол жырлардан қазіргі қазақ ақындарыда
үйренеді, келер ... ... нәр, ойға азық ... кәміл».
«Өзгелерді өз алдына қойғанда «өртке тиген дауылдай ... ... ... мен күпі ... ... қара ... шекпен жауып өзіне
қайтарып» кеткен Мұқағали әдеби-эстетикалық сауатын бәрінен бұрын «Махамбет
мектебінен» оқып ... [1], деп ... ... ... ... ... рух, сөнбес жалын, күш-қуат өзінен кейінгі ұрпақ
өкілдерінің өлендеріне де сәулесін түсіргені анық. Мұны ... ... ... жазылуға тиіс еді» [25], - деп Қасым Аманжоловтың өзі де мойындап
кеткендей.
Ақын « Ақын ... ... ... күші ұлы ... бер ... ... бер арыстанның!
Жүрегін бер жолбарыстың!
Күллі әлемнің ашу- кегін,
Ұршы менің кеудемде ... ... атам ... бол да , ... , ... ![
25] -
деп Абдолланың аузына сөз салса, «Өзім туралы» деген өлеңінде:
Өртке тиген дауылдай өлеңімді
Қасымның өзі емес еп ... [25] ... ... шындығында да Махамбет жырларының арыны да, жалыны да
сезіледі.
Махамбет те, Қасым да ... ... соны леп ... жаңалық енгізген
жаңашыл да шыншыл, өрлікті, ... ту етіп ... ... ... ... ,тамырлас.
«Топ шеңгелден пыр-пыр ұшты
бөдене
Көз ... ... ... ... мен
Махамбет
Отты жырын қайта бастап келе
ме?
деп жырлаған М.Мақатаевтың осы «Құм ... атты ... ... ... ... жолы Махамбет жырларымен үндесіп тұрғанын
байқау қиын ... ... «Уа ... – алтын бесік туған жер » [25] ... ... ... ... ... [27], ... тебіренеді.
Мұқағали шындықты сүйген, сол шындықты Махамбетше ашық айтуды ... ... ... ... айттым талай-
талай,
Қайтейін кетті бәрі қарайламай.
Айтарын ашып айтқан абайламай,
Дариға-ай,
Махамбеттер,Абайлар-ай! [27]
Мұқағали енді бірде:
Жаса, ... Жаңа ... бұлт ... ... басыңа
Орал,
Көгіңнен ,көлкіп жатқан көлге
үңілем,
Оралым – Ордам менің таныс
маған,
Бораның Махамбет боп ... ақ ... ... домбырасын табыстаған
[27], –
десе, Махамбет дауысын қайта жаңғыртып, үні ... ... ... ... ... ... түскен ақын ұрпақтарының бірі М.Мақатаевтың
өзі еді.
Лирика – ақынның көңіл күйінің күнделігі. Бір ... ... ... сол ... түсе қалуы.Ал дүниеде адамның ... ... ... ... ... ... ... жаратылған ақын адамның
жаратқан еңсесіне артқан ... бір ... – ішкі ... ... ... ... ... жатуы. Содан баекен, шын талантты ... ... ... ... теп-тегіс келе бермейді.
Талантты болуы себепті Ақұштап Бақтыгерееваның азаматтық-ақындық өнер
жолында Жұбан Молдағалиевтің алар орны айрықша. ... үшін ... ақын ... әке ... ... адал үлгісінен соң өзі ... ... ... ... ... ... ағасына цикл өлең арнаған ... өзі ... ... ... ... ... бола беретін қалып
танытады. ... ... ... ... ... 1986 ... ... тұсында Жұбан ағаның партия шенеуніктеріне қасқайып қарсы тұрған
қылығынан соң іле-шала жазылып, осы уақиғадан соң «Жұбан аға» ... ... ... ... ... ... сала ... сенің сөзіңді ерлік
дедік,
Біз өрлікті көзбенен көрдік
дедік...
Жұбан поэзиясының рухы, оның өзі ... ... ... мен ... ... ... 1986 жылдан соңғы ақындық өнерін азаматтық
сезіміне жігін білдірмей жымдастырып жібереді. Қазағын бар ... ... ақын қыз ... ... ... кеткен халқының бары мен жоғын ашып
айтатын,ащы айтатын кесек ... ... ... ... ... ... кезіп сен өткен жыр
алаңын,
Қажет болса мінбеге ... ... ... ... осы ... уәде етеді. Арада өткен он бес жылдан ... ... ... поэзиясында әйели нәзіктіктен рух басымдау бола
бастағанын көрсетті ме қалай?! Осы саладағы ақындық кредосын оның өзі ... ... ... ... сірә ,жырлаудан,
Туған жер – анам айналған.
Депутатыңмын туғаннан,
Дауыссыз, даусыз
сайланған.
Бақытын ... ... әйел ... ... ... өзім соны ... ...
дегізген не құдірет, нендей күш, ненің рухы ?!
Біз бұл сұраққа иманымызбен: «Махамбет рухы!» деп жауап бере аламыз.
Жалпы Ақұштап поэзиясында ... аты ... ... ұрып ... жыр өлшемімен жазылған өлең онда тіпті жоқ десе де ... аты ... « Әділ туын ... да ... ... ... ... қой, шынында» деген ерік композициясы екі ... ... ... «Ақ ... ... » өлеңдерінде ұшырасады.
Салыстырмалы түрде ... ... ... Мерәліұлына, Жұбан ағаға арнаған
жыр жолдары Махамбетке арнағант өлең санынан әлдеқайда көп. ... ... ... ... де, ... ғұмырында да арқа сүйеген негізгі
алдымен хандардың қабырғасын қақыратып сөккен», ... ала ... ... ... екендігін әркім-ақ ағатсыз ұғады. Ақын «Батыр
көрдім қас жауын аямаған» десе де, ... ... ... сүю. ... ... да басты мода!» деп көтеріңкі жырласа да, «жарасады екен қатал
қыс, Адамы өткен аймаққа» деп ағынан ... да ... ... отырғанын
түсіне қоясың [28].
Тіпті қазіргі қазақ поэзиясында суырып салма ақындар көбейіп ... «Жас ... ... 2008 ... ... ... жырлаған бір ақынның
өлеңін оқыдым. Ол ақын – Аманғазы Кәріпжан ... мен едім мен ... ... ... шері ... арнап жазылған
Әңгүдіктің көрі едім,
Шексіздіктің шеңберін
Шауып келсем деп едім.
Бәрін тиеп мұңыма
Сұрақтардан ... ... деп едім ... өзімдей барлығын
Биіктетсем деп едім.
Көздеріне нұрымды
Құйып кетсем деп едім,
Шексіздікке қысылмай,
Сыйып кетсем деп едім,
Сосын сұлай бейіштің
Қиялына түншығып
От ... ... ... деп едім... [29].
Осы жолдарды оқи отыра, біз бірден Махамбет ... еске ... ... ... рухы ... тұр. ... ақынның жырымен сусындаған
ұрпақ қаншама?!
Махамбет:
Мен кесекті ердің сойымын,
Кескілеспей бір басылман...
Мен бір шарға ұстаған
Қара балта едім...
Мен ақсұңқар ... ... ... ... ... ... ... қара төспін, қайғыдан
бақыт жасаған...
Мен жарық жермін,
жаңғырықтарға үн ... сірі ... ,– ... ... ... ... құйттай қармақтан
[32]
деп толғанады.
Бір топырақта жаралып, дауылды күнгі Каспийдің толқынын, Атыраудың
қатал табиғатын көріп өскендіктен бе, әлде ... ... ... ... ... Темірқазығым Махамбет» [36] деп өзі мойындағандай,
жырымен сусындап, бойына күш-қуат алып өскендіктен бе, Фариза ... да ... ... үні жиі ... ... ... ,көктегі
жасқанды бұлт,
Күркірейді жағада тас
жаңғырып.
Дауыл толқындар өршелене
Шапшыды аспанды ... ... ... ... ... қара ... сыймай ,буырқанып,
асып-тасып, төгіліп, шашылып, әдеттегі қалпын өзгерткен. Тасқынды сөз ... ... да ... ... еске ... «Серігім – жырым-жебеммен,
жүрегім – желкен, жел кернеп, қарсы ағыстарға, сеңге өрлеп, қағілез құттай
денеммен дауылдарды құшып ... мен» деп, ... ... ... ... ... «Ей, құм Нарын, құм Нарын» ... ... көз ... ... ... ... құндағым...
Тұяғы таймас тарланға
Тоқтышоқ ... бойы ен ... ... ... ел талай
Аймағым десем ,кім сенер?
Егеулі найза қолға алған
Атаны көріп оқ ... ... ер ... қалған жер үшін
Ақырып теңдік сұрарға!
Толғаудың тілі, айшықтау тәсілдері, кезекті қайталау, ... ... ... ... ... ... ... Махамбет
жырларына тән екені талас тудырмаса ... ... ... жоқ менің,
жанымның кірін жумай бір – махамбеттердің рухынан» дей отырып ақын Фариза
ақын Махамбетше жыр ... ... ... Махамбет жырларының сыртқы формасы ғана емес, ішкі ... да ... Ол – ... ... ащы ... ... тартыс, турашылдық, кесек мінез, халық қамын ойлау. Фариза да құм
Нарынның «бәйтеректей жыңғылының жайрап» жатқанын, кейбір дүмшелердің ... адам ... жау ... ... ... жаяу ... елсіз аралда
қалғанын», «пасықтық машина мінген заманның» әділетсіздігін, «Өмірі желдің
өтінде өткен Исатайға сол ... бір ... де ... ... ... ... бір ғана өлеңіне тән құбылыс емес, жалпы ... ... ... ... бірі – ... ақиқатын жеріне жеткізе, сүйектен
өткізе айта білуі.
Әдебиетші ғалым С.Мақпырұлы Фаризаның ... ... ... ... ... атты ... ... таразылай келе: «Ф.Оңғарсынова
поэмасында Махамбеттің ақындық биік тұлғасы батырдың өз сөзі – толғанысы
түрінде ... де ... ... ... ... оның биік ... ... сай сөйлету – толғандыру арқылы баба рухымен үндесе отырып ... ... ... ... ... – феномендік сипатын таныта алған»
[42], -дейді.
Махамбет те, Қасым да, Фариза да өр ... ... ... ... ... да олар ... сүйіп, дауылды жырлайды.
Азаттық жолында арпалысып өткен Махамбет – бүгін Рух!
«Деміменен от үрлеп, шоқ сапырып жататын – ... бұрқ етіп ... жан ... ме, ... ырыққа, Көнер ме сірә, құрыққа! Шыр ... ... ...... ... бас кескен, тасқа ... тас ... ... ... ... ... ғой Рухқа! - деп «Махамбет
Рухымен сырласу» [43] атты толғауында Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының
лауреаты Темірхан ... ... ... ... ... қамын, азаттық
таңын аңсаған жанның қолы жетпеген арман-мақсат қашан да халық ... ... ... айтып өткен ақын Рухының монологы да халықтың
мұңы мен зары болып шыққан. ... де сия ... елді ... ... жерді
ойлап сөгіледі. Түн де құшып, күн де құшып, Қаздар мен қаз болып, Аққулар
мен ... ... мен ... боп – ... ... ұшады». Сөйтіп ол –
Рух:
Қуаныш пен шаттыққа
Толып кеткен иелдектеп
Бара жатты қызық боп
Бір күнімнен бір ... ... ... ... ... ... ... тұлымы.
Алтын болды құбылған
Ұлдарымның айдары.
Мен Махамбет Рухы! –
Азаттығымен Елімнің
Мен осылай табыстым,
Мен осылай қауыштым! –
десе, толғауда Махамбет оптимизмі де ... ... ... Рух ... ... барлық болмыс-байлығын қолдана
білуден туындайды ... Махамбет поэзиясы пайда болған күннен ... ... ... етіп ... оған ... жазылған жырларды көптеп
кездестіруге болады.
Қорыта айтқанда, ... ... ... нәрі мен әрін ... ... ... үйренген, алған, «өзіне дейінгі қазақ поэзиясының
ғасырлар бойы ... ... елек ... ... табысын бір жерге
түйіп тастап, оны әрі ... жаңа ... ... бет алған суреткер».
Бұл – дәстүр сабақтастығы. Еліктеумен қалып қоймай, жаңашылдыққа бет бұрып,
өзінше сөз саптап, өзінше ой ... ... ... қалыптастырған.
Ақын өзіне дейінгі ... ... ... ... ... ... ... қолдана отырып, сол өзі өмір сүрген кезеңнің өзінде
қазіргі әдебиет теориясында айтылған құбылту, айшықтау, әсерлеу, тәсілдерін
қолдана ... ... ... тіл ... бірі де сол ... ... ... көне сөздерді орнымен қолдануында, көркемдеу
тәсілдерінде жатыр» [34]. Махамбет ... ... бар, өзі жыр ... ... ... Оның ... жыраулар поэзиясынан оқшауландырып
тұрған басты мәселе де осында. Дәстүр жаңашылдыққа, жаңашылдық ... ... ... ... ... ... да бұл ... айналып, кейінгі толқынға әсер етіп, бағыт-бағдар ... ... ... ой толғап, Махамбетше шындықты бетке айтатын ақындар
көбейді. Көптеген ақындар өлеңдерінен ... рухы ... ... ... ... Рухы ... өлең ... ғасырдан
ғасырға жалғаса бермек!
2.2 Сөз қолданысы – ... ... ... әр шығармасында әр түрлі идея, әр түрлі ... ... ... ... ... сырттай қарағанда соның барлығында
автордың өзінің бір заңдылыққа бағынған қолтаңбасы, ... ... ... жатады. Ол сипатты қалыптастыратын – ақынның немесе
жазушының ... ... ... ретіндегі қызметін ұйымдастыруы.Сөз
эстетикалық та, коммуникативтік те ... ... ... ... ... ... ... жағынан да, дыбыстық жағынан уйлесімді болып келуін
әркім өзінше қалыптастырады. Ауыз әдебиетіндегі эпикалық жырлардың стилі
Махамбетте ... оның ... ... стилі басым. Профессор Р.
Сыздықова ... « ... ... өткен дәуірлермен
салыстырғанда, жалпылықтан гөрі ... ... бұл ... ... ... ... » [34]. Осындай нақтылыққа бет алған стиль
XIX ғасырда Махамбет өлеңдерінде ... ... ... Оның ... ... кісі ... ... аталып, мақсат- мүдделері тілдік-образдық
құралдарды пайдалану ... ... ... Бұл ... ... ... бастаған нақтылық стильге бет алған тың әдіс еді. ... ... ... ... ... ... да заңдылық.
Махамбеттің жырларында көтеріліс пен өлең бірігіп, тұтас дүниеге айналып
кеткен. Көтерілісі – ... ...... дей ... Екеуінің арасынан
қыл өтпестей болып ... Оның ... ... ... ... ... те, жан ... да ақынның негізгі мақсатына, яғни,
бостандық үшін күресуге жұмылдырыла көрсетіледі, оларда ... ... ... бар. Жеке сөздер де, жеке шумақтар да өзінің ... ... ... ... ерекшеліктерімен көрікті. Оның өлеңдерінде
әншейіндегі жай ғана ... өзі ... ... ... Бұл ... ... ... реңк. Ақын жауынгерлікті тұтастырып ұстап
тұрған негізгі діңгекті өз ... ... ... ... ... ... сөзімен айтсақ: « Махамбеттің авторлық бейнесі оның өлеңдерінде
аса бейнелі және анық, нақты берілген. Бұл өз сөзінің көлеңкесінде ... ... ... ... текстерінің басты белгілерін
түзуші фактор болып табылады. ... Махамбет «мені» - нің салмағы ... өлең ... ... ... ... тұратын ерекше тілдік
тұлға. Оның стильдік, көркемдік (өлең ... мен ... ... ... («еді» көмекші етістігімен тіркесуі) жеке талдау
нысаны боларлық дүние. ... ... ... ... ... ... ... Махамбет текстерінің коммуникативтік-
шығармашылық стратегиясы болып табылады » [35].
Махамбет өлеңдері өзінің жанр ... да ... ... ... ... Оның ... ... лиро-эпикалық түрге жатқызуға
болады. Ол өлеңдерінде ақын өмір ... ... ... шаруалар
көтерілісімен байланысты тарихи шындық, өз қалпында суреттелсе, сонымен
қатар оған ... ... ... ол жағдайды өзінің қалай сезінуін де
көрсетеді. Лирикалық сезінуге бөлене ... ... ... ... тән нәрсе екендігі кімге де болса мәлім. Бұлай баяндау сарыны
(мотив) Махамбеттің «Соғыс», «Мінкен ер», ... ... ... ... ... ... айқын сезіледі.
«Соғыс» деген өлеңінде Махамбет көтерілісінің әрбір кезеңдерін тарихи
оқиғаның ізіне сәйкес етіп суреттейді. ... ... ... ... ... ... ... болып отырады. Бір
қарағанда, осы «Соғыспен» өрістес біркелкі өлеңдерді ... ... ... ... ... да ... ... Бірақ бұл - өз ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі белгілі бір түр
саналатын тарихи өлеңдер (лиро-эпикалық жыр ... ... ... ... ... ... ... Махамбеттің бұл тектес өлеңдерінің ауыз әдебиетіндегі
қысқа тарихи ... ... ... ... ... ... қайсы деген
сұрақ әуелі ауыз әдебиетіндегі ескіден келе жатқан қысқа өлеңдердің өзін
жеке мәселе етіп талдауды керек ... ... оны басы ашық ... ... бұл ... ... - ... тарихи уақиғаларды тамаша
шындықпен бұлжытпай көрсете алуы. Осы жағынан алғанда, оның ... ... ... ... және ... ... ... мәні
үлкен екендігі аңғарылады.
Қырғыз халқының (сонымен қатар қазақтың да) ... мен ... ... мәні ... ... Уәлиханов былай деп жазады:
«Егер жұрттың айтуымен Геродот жинаған Гомердің көркем ертегілері мен
аңыздарының аз да ... ... мәні бар ... егер де ... ... ... кеткен аңыздардың негізінде оқиға шындыққа жататын болса,
қырғыздың ... өмір ... ... әр жағынан қамтып, белгілі
бір жүйеде суреттеген, сол елдің өткен кездегі ... ... ... алып, ол халықтың осы ... ... ... және олар
жөніндегі тарихи сілтеулермен салыстырсақ, ол аңыздардың тарихи мәні болуы
мүмкіндігіне ... ... ... ... ... ... тарихи мәні бар деген бұл пікірін негізді ... ... ... ... ... ... оқиғалардың нақтылы сәулесі болған
Махамбет поэзиясының тарихи мәні зор, ол ... ... ... шек
келтіруге болмайтыны ашық, талассыз.
Біз жоғарыда Махамбеттің біркелкі өлеңдері лиро-эпикалық түрге жатады
дедік. Бірақ бұл ... ... ... ... жоқ ... ұғым ... ... деген сөздің өзінде сол түсінік бар. Өзі мен Исатайдың алға
қойған тілек, мақсаттарың өздерінің ... ... ... ... айта ... кей ... не ... шегініс ретінде, не
ішкі күйінішін сыртқа шығару мақсатымен айтылған лирикалық шумақтарда да аз
кездеспейді. ... ... ... ... ... өлеңдерінде
эпостық сарын жалынды лирикамен аралас келеді.
Кешегі Исатайдың барында,
Алақандай Нарынды
Басушы едік құлаштай!
Жәбір беріп жапа етсең,
Былғанған басым ... бір ... ... қара ... ... таппай кетілдім.
Қайраса, тағы жетілдім...
Көрмес, келмес деп едім,
Өз еркіммен ... ... ... тән ... - лирика. Махамбет өлеңдерінің
негізгі көпшілігі ... ... ... Сонымен қатар Махамбет
лирикасы ... ... ... ... ... келген лирикалық
өлеңдерден анағұрлым айырмасы да, өзіне тән ... де ... ... өз ... ... ауыр ... сезіне отырып,
терең толғап ... ... ол өз ... ... ... ... ... бұқараның көңіл күйін де ... ... ... өзінің көңіл күйі мен ел күйі ұштасып жатты. Сондықтан ... ... ... ... ... деп ... ... тапқа бөлінуінің негізінде таптық күрес туады да, сол ... ... ... ... ... Бірақ бұл жаңа мотивтегі поэзия
көркем лирикаларға ... ... ... ... ... да ... ... де
олардың өзіне тән ерекшеліктерін де байқау қиын ... ... ... және сол ... бөлінудің негізінде туған тап ... ... де ... ... ... ... саяси лириканың бастамасы
ауыз әдебиетінде жатыр деуге болады. ... ... ... лирикалары
ауыз әдебиетінде бір тамыры фольклор традициясымен байланысты. Жалпы, саяси
лириканың өзіне қас ерекшелігі - ... ... ... ... бір ... не ... алдында тұрған тілек, мүддесін көркемсөз
арқылы көпшіліктің сана-сезіміне жеткізу, үгіт ... ... әсер ... ... ... бұл ... ... сақталады. Біз жоғарыда ... ... ... ішкі ... ... ... ... өмірінде тап тартысын күшейтті, сол ... ... ... туды дедік. Ол ... ... ... ... ... үгітшісін де туғызды. Бұл ... ... ... ... ... бірі - Махамбет. Сондықтан да Махамбет поэзиясының басты
қасиеттерінің бірі саяси үгіт болуы ... ... ... үгіт поэзиясын
жасаушы тарихта жалғыз Махамбет емес, басқалар да болды. Әйтсе де ... да, ... тағы өз ... бар. ... ... ерекшелігі - оның бір сырлы, сегіз қырлылығында. Махамбет өлеңдері
тек жалаң құрғақ үгіт емес, оның өлеңдерінде жалынды, ... ... ... ой, ... сезім әрдайым ұштасып, біте қайнасып жатады. Махамбет
өлеңдерінде бұл үшеуінің жігін ... ... ... ... Осы ... ... туын көтерген әрі жалынды үгітші, әрі ардақты ақын
етті. Бұл мазмұн Махамбет өлеңдерінің құрылысы мен түріне де әсер ... ... ... түрі ... ... ... шартқа Махамбет поэзиясы толық жауап
бере алады. Оның: «Ереулі атқа ер салмай», ... ... ... - ... түрі сай, жалынды үндеу сөздер. Махамбеттің досын
мақтап, дұшпанын даттап ... ... ... ... ... жыр ... ... шешендікке толы үгітке арналған отты, өткір сөздер болып
келеді де, ... ... ... ... ... ... не жарлай
арнау, не сұрай арнау немесе риторикалық сұрау болып отырады. Мысалы үшін,
«Мұңайма» деген ... ... ісі ... ... мал ... көбе киініп,
Бір Аллаға сиынып,
Ұрандап жауға тигенде,
Кім жеңері талай-ды,
Жолдастарым, мұңайма!.. -
дейді ақын.
Мұндағы ... ... деп, ... қайырыла сөйлеу, сөйлемін
риторикалық сұрау түрінде құру, өзінің айтайын деген ... дәл, ... ... сай. ... ... бұл ... үгіт ... лириканың басқа түрлері бар. Ақынның бірқатар өлеңдері жоқтау
өлеңдердің үлгісінде құрылады.
Қазақ ... ... ... адамның тіршіліктегі іс-әрекеттерін әр
жағынан алып, толық баяндап жырлайтын жоқтаулар, ... көп. ... ... ... ... жоқтау өлеңдердің қысқа
түріне жақындайды. («Тарланым», «Тайманның ұлы Исатай»). Исатайдың ... ... ... өлеңін алсақ, жалпы жоқтаулардың әдісімен батырдың
өміріндегі әр алуан іс, амал, қасиет, мінездерін ... ... ... да ... ... тән ... ерекшеліктері бар. Махамбет
өлеңдерінде Исатайдың өмірін жалпы ... оның ... ... ... ... ... ... халық, қара шаруа, ... ... ... ... ... шыққан, шын мәніндегі халық
қамқоры болған жақтарын айрықша көрсетеді. ... ... ... ... ... жоқтау тобына жақын келеді деген өлеңдері оның ... ... ... тығызырақ байланысты деуге болады. Өйткені
эпитет, метафора теңеулерін алсақ, көбіне ... ... ... ... ... өлеңдері өзінше философиялық бағытқа негізделген
өлеңдер болып келеді.
Қоғалы көлдер, құм сулар
Кімдерге қоныс ... ... құба ... ... болмаған?
Басына жібек байлаған
Арулар кімнен қалмаған?
Таңдап мінген тұлпарлар
Иесін қайда жауға салмаған?
Құландар ішпес бұршақ қақ,
Кімдерге шәрбат болмаған?
Садағына сары шіркей ұялап,
Жау іздеген ... басы ... те ... те ... та ... жігіттер,
Мынау жалған сұм дүние,
Кімдерден кейін қалмаған? -
деп, риторикалық сұрай арнау ... айта ... ... ... ... ... ... өлеңінде де осы тәрізді өмірді шолып
келіп, өзінің одан түйгендерін баяндауға ... ... ... термелеп, тыңдаушыларының назарын ақыл кеңесіне аударады да, ... ... ... ... ... ... ... туған терең
пікірлер айтылады, үшінші шумақта хан-төренің тағдыры халықпен ... ... ... жоқ ету ... ... дәл ... зор күш
екенін еске салады. Ең соңғы жолдарда ақын ... деп ... ... ... ... ... ти,
Тәңірім білер, жігіттер,
Ажалымыз қайдан-ды?
Махамбеттің бақыт пен тағдырдың ... ... ... түрмен
қорытқанын мына өлеңінен де көруге болады:
Бұл дүниенің жүзінде,
Айдан көркем нәрсе жоқ.
Түнде бар да, күндіз ... ... ... ... бар да, түнде жоқ.
Мұсылманшылық кімде жоқ,
Тіл де бар да, дінде жоқ.
Көшпелі дәулет кімде жоқ,
Бірде бар да, ... ... ... ... ... күні ... жоқ.
Заманым менің тар болды,
Тура әділдік биде жоқ.
Бәрін айт та, бірін айт,
Қаумалаған ... бар да, ... ... ... ... ... синтаксистік параллелизмге құрып,
образдарына философиялық мән беру, ... бұл ... ... ... ... қорытындыға әкеп тірейді де, ... ақын ... ... ... ... ... ... өлеңдерін, әсіресе оның өмірінің соңғы
кезіндегі шығармаларын-элегиялық өлең ... ... ... айырылдым»,
«Нарын» және басқа сол сияқты өлеңдер өткенді еске ... ... ... ... ... жалғыздық қайғысын, ... ... ... ... ... мұнда оның басында бір ... қара ... ... ... ... тауда ойнаған қарт марал,
Табаным тасқа тиер деп,
Сақсынып шыққан қиядан.
Қайыңның басын жел соқса,
Қаршыға құс ... суға ... ... төккен ұядан,
О дағы біздей болған сорлы екен,[1]- ... ... ... ... - аса ... тамаша, көркем. Бұлар
ақынның тек жалаң өз қайғыруының сәулесі емес, ол басқа түскен сол кездегі
ауыр халдердің ... ... ... ақын ... елі бүгінгі Қазақстан жерінің табиғат
байлығының әдемі көріністерін, ен ... ... тау, ... қиялардың
айбатты пішінін суреттейді. ... көп ... ақын ... ... ит ... құс салған аңшылық, өз елінің өмірінде орны бар ... аң, ... ... ... көбірек көңіл аударады. Бірақ ... ... ... ... әлемін суреттегенде, олардың тек
көркемдік сипатын ғана көрсету немесе тек сұлулық үшін ғана ... да ақын ел ... ... өз ... кешірген қиын-қыстау
кезеңдердегі ой, ... ... ... сезінгендей етіп, ашығырақ
көрсетуге құрал ... ... ... мына ... ... ... қайтқан күн болған.
Жібектен бауы көнеріп.
Ақсұңқар ұшқан күн ... боз ... күн ... ... ... ... суалып,
Тізеге жетер, жетпес күн болған.
Жапанға біткен бәйтерек
Жапырағынан айырылып,
Қу түбір ... күн ... жер ... басы ... ... сұралса
Мәшурат берер едік;
Исатайдан айырылып
Алқалай келген кеңесте
Дем құрыған күн болған.
Бұл тәрізді элегиялық өлеңдердегі көркем образдардың қайсысын алсақ ... ... ... ... ... ... Исатай өлгеннен кейін,
күрес арқылы жетеміз деген мақсат ... ... ... ... ... ... ... бетер езіп, ел ... ... ... Бұл ... ... ... орын ... мүмкін емес еді.
Ақынның бірқатар өлеңдеріндегі қайғының элементі жоғарғы халмен байланысты
болды ... ... ... ... ... сол жағдайлар деуге
болады. Бірақ бұл сарындағы ақын өлеңдерінде, ... ... ... бар,
сөнбес кек бар, жолдас-жорасына дем ... ... ... ... ... бар. Міне, осылардың жиынтығы ... ... сары ... ... ... ... ... хат танып, жаза да
білген ақын. 1839 жылы ... ... ... ... өз ... ... жазған хатының қолжазбасы күні бүгінге шейін архивте сақтаулы. Ол
хаттан біз ... ... де ... ... ... ... ... да білуші еді дейді.
Бірақ қайда оқып, қай жағдайда ... ... ол жағы ... ... ... ... үлкен баласы Зұлқарнаймен бірге Орынборда болған. ... ... ... ... Демек, Махамбет сол Орынборда болған кезінде
орысша өз бетімен оқып, хат тануы мүмкін деп ... ... ... ... ақын орыс ... ресми түрде сабақ алушы хан баласының
қасында ... те, одан кем ... ... Әйтсе де бұл мәселе әлі ... ... ... хат біле ... да, оның ... ... ... өлеңдері жоқ.
Бірен-саран өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... керекті жерінде суырыпсалып айту -
қазақ ақындарына дағдылы әдет. Мұның ... ... хат ... біртіндеп оған дағдыланушылықтан десе, Махамбет те суырыпсалмалыққа
жас шағынан талаптанып, әдеттенгенге ұқсайды.
Махамбет өлеңдері, көбіне, жыр ... ... ... ақындардың
бірен-сараны болмаса, көпшілігі-ақ өлеңдерін жыр ағымымен шығарады. Әрине,
бұл сөзден 11 буынмен өлең ... ... ... ... екен деген ұғым тумауы керек.
Айтайын деген ойын не 7-8 буынды, не 11 ... ... ... ... ... ... жағдайға байланысты.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі батырлар ... ... бәрі ... ... (7-8 ... келеді. Ол кездейсоқ емес. Батырлар жырында
суреттелетін әр ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Әртүрлі өмір құбылысы өзіне тән суреттеу әдісін керек ететіні бізге
мәлім. Ақын-жазушылардың оны саналы түрде ... ... ... ... ... Бұл - ... табиғи нәрсе. Махамбеттің жыр еткен тақырыбы -
ерлік, халықты ерлік қимылға ... ... ... жай ... күйін көрсетуге қолайлырақ келетін 11 буынды өлеңдерден гөрі де,
қимыл, әрекетті, ... ... ... өмір ... ... жыр ... 7-8 буын ... келетін өлең ырғағы оған анағұрлым
жақын, анағұрлым ыңғайлы тәрізді.
Біздің ... ... тез ... ... ... ... бір ойды көрсету үшін төрт жол, не ... не ... ... ... және шумақтарының бірыңғай болып келуін қажет қылатын он
бір буынды өлеңнен гөрі, жыр ағымымен келетін ... ... ... әлдеқайда жеңіл тәрізді. Өйткені жыр ... ... ... бір ... ... үшін ... төрт не ... бітуі және алдыңғы шумақ құрылысы, өлеңнің ... ... ... ... шумақ төрт жолдан құрылса, үш жолы ... жолы ... ... ... шарт ... Жыр ... шумақ аз
жолдан да, көп жолдан да ... ... ... ... ... ... ... атты өлеңі - 19 жол. ... ... 19 жол өлең ... ... ... ... құралады.
Сонымен қатар жыр ағымында, көбіне, ... ... ... ... ... өлең ... ... бір ойды ... беру үшін ... ... 3 жолы ... ... ... ... жоқ. Ой қалай
бітсе, өлең жолдарының ұйқастары да соған ... Бұл өлең ... ... ... ... ... Әрине, жыр ағымы
импровизаторлықтың негізгі шарты емес, кейде бұл ... ... де ... ... ... ... буыны жағынан қарастырсақ, үш ... ... ... ... Он бір ... жеті буын мен ... ... ... жыр ағымы, таза жеті буынды өлеңдер.
Он бір ... ... ... ... ... ... ... Басқа өлеңдерінің бәрі де не 7 мен 8 ... не таза ... ... ... 7-8 буын ... ... өлең түрлері:
Еменнің түбі сары бал,8
Еріскен ... бәрі ... ... ... теріп ал!7
таза 7 буынды:
Бұл дүниенің жүзінде7
Айдан көркем ... ... бар да, ... ... ... нәрсе жоқ,7
Күндіз бар да, түнде жоқ. ... ... ... ... болып келетін ... тек ... мен ... ... ғана ... ... ... буын саны онан
да гөрі ... ... саз ... ... ... ... ... туған қатепті9
Қара нар керек ... бұл ... ... ... ... ... ... деген
ойына сабақтас. Өлеңнің ұйқасы мен ... ойға ... ... ... ... бұл ... ... Онан бұрынғы тарихқа аты
белгісіз, эпостық тамаша жырлар ... ... ... ... ... ... ... Махамбет өзінен бұрынғы және өз кезіндегі ... ... жалы ... ... жоғары тұратын ақын. Әңгіме оның
өлеңдерінің мазмұны жағынан ғана ... ... ... да ... қай ... ... та, терең мазмұнды, тамаша, көркем
образдарға ... өлең ... ... ... шебер
байланыстыруында. Сондықтан белгілі зерттеушілер болмаса, жай оқушылар
оны ... ... буын ... ... да қалады. Өйткені
өлеңнің мазмұны оқушыға тек ... ... ... ... керек
ететін тәрізді ой-сезім туғызады. Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға
айтқан ... ... бір ... ... ... ... ...
деген жолдарында буын сандары өлеңнің жалпы құрылысынан бөлекше
келгендіктен, олқы ... отыр деп кім айта ... ... ... ... үшін ол жауының алдында тек солай сөйлеуге ... ... ... (11 ... қара өлең ... ... бір-
ақ өлеңін есепке алмағанда) үш ... ... ... ... ерікті ұйқастар. Ақын, көбінесе, ... пен ... ... ... қолданылады. Өйткені бұл екі
ұйқастың екеуі де ... ... ... ой- ... дәл ... ... бір ... өлшеуге бағынған шумақты, ұйқасты
өлеңдерден шеңбері тарлық ... ... ... ... ... ... ... доп салмай,
Қорамсаққа қол салмай,
Қозы жауырын оқ ... ісі ... ... ... ... ... ... түбін су алса,
Қайғыда болар анасы.
Қара ... ақ ... ... ... ... жел ... болар анасы.
3. Ерікті айнымалы ... ... ... екі ... ой ойлап,
Ақылды алпыс жаққа шаптырып,
Ақыл жөнге келгесін,
Толғай-толғай жүгірген,
Топырақты суырған,
Ертеңнен ... ... ... ... көк ... ... ... азбан.
Көк жұлынды жетелеп,
Қисық жерден төтелеп,
Қабырға қол сөгіліп,
Арғымақ ат ... ... ... жүрдік далада
Әділ жаннан ... - ... ... ... шын ... ... тіл. Ақын өз кезіндегі
қазақ халқының тіл байлығынан қажетінше ала да, оны ... ... да ... ... ... жағдайынан туған әртүрлі атаулар мен
түсініктер әрі дәл, әрі өте ... ... ... ... ... өріліп жатады. Жауынгерлік өмірге тән қару-жарақ аттары да, сол
жағдайға лайықты сөздер де, ... ... ... биік шыңы ... ... ... ... тамаша образдар да ... ... орын ... Тек қана жауынгерлік емес, сонымен ... ... ... ... ... суреттеу үшін қолданған сөз
бейнелері күні бүгінге шейін өзінің сырын да, ... да ... ... ... жағынан және оны шебер қолдана білуі жағынан ... сөз ... ... ... кем ... ... тілінің
асқан көркемдігі, анықтық, дәлдігі, әр алуан поэтик тілдердің элементтерін
(эпитет, теңеу, троп, фигуралардың ... жеке де, ... ... де өте шеберлікпен қолдана алуында ғана емес, ең алдымен, оның
өлеңдерінде ... сөз ... өмір ... дәл келетіндігімен,
сөйлем құрылыстарының ішкі логикалық байланыстарының беріктігінде.
Қандай ақынға болсын, ең ... ... шарт - ... сөз ... тек ... сұлулығы емес, логикалық мәні,
образының өмір шындығына дәл келу, келмеуі, ... осы ... ... ... әр ... таба ... ... сол қолданылып отырған
сөз образдары өмір шындығына дәл келмей, айтайын деген ойдың бір ... ... ол ... ... сезімін оята алмайды. Ұлы
ақындардың қайсысын алсақ та, сөз образдары өмірдің бір ... ... ... ... ... тұрмыстың өзінде дәл сол айтқанындай болып
шығады.
Лермонтовтан Абай аударған ... ... ... ... ... ... тартып және оттай жанған, -
деген жолдардағы сөз образында қаншама ... ... ... ... ... алмаған жас сұлудың айырылар жердегі көзінде ойнаған құбылыс
арқылы оны ішкі сезім дүниесін жалын ... ... ... ... ... ... елестету шеберлігі өз алдына, осы образдың ... ... дәл ... емес деп кім айта алады? Жалын көрген ... дір етіп ... ... тартып, сосын жасылдана түсетіні нақтылы
өмір шындығынан алынған емес пе? Осы ... ... ... ... ... шындықтан алынып, мағына дәлдігіне бейнелеу
теңеулері де дәл келіп отырушылық - ... ... де ... ... ... да, көп жусар,
Талаудан татқан дәні бар.
Азамат ердің баласы
Аз ұйықтар да, көп жортар,
Дұшпанда кеткен ары мен
Барымтаға ... малы бар, ... ... ... ... сөз ... ... болса да өмір
шындығына дәл.
«Арғымақтың баласы» деп қазанаттың ең асылданған тегін ұғынсақ, ... аз ... көп ... үшін ... ел үшін еңбек етуді аңсаған ер ұлдардың қиыннан тоят
тілеп, қияға құлаш сермеулері, ел намысын, ер намысын аяққа ... ... ... ... тимей, жауымен арпалысып, жорық жолында өлетіндігіне
- әр елдің-ақ тарихы, ... ... ... ... әр ... ... ... көз тігіп, терең ұғынуға
машықтанған ақын, сөз образдарын да сол ... бір ... ... бір ... ... су ... ... бүгіп от жеген, - дейді.
Махамбет өлеңдерін сөз еткенде, екінші бір көңіл аударатын мәселе оның
өлең жолдарының ішкі ... ... ... ... ... ... бұл - ең керекті шарттың бірі. Не ... сөз, не ... ... ... ... да, өлең сөйлемдердің ішкі мазмұны өзара
жымдасып, шебер түрде қиюласып жатпаса, ... ... ... ... ... ... ол образдардың ... ... ... ... ... ... - ... Мазмұн сөйлемдегі сөздердің өзара
логикалық тығыз ... ... ... сан рет ... да, ... келе ... сайын оқушының эстетикалық ... ... ... ... бір тамыры - сол логикалық байланыстарының күштілігінде.
Оның өлең ... ой ... ... ... ... да, ... ... сабақтас сөйлем болып келсе де, өлең жолдарындағы логиканың
күштілігі ... ... ... ... логикалық
байланыстардың күштілігі, бағыты бір өлең ... ... ... да ... кетеді.
Махамбет шығармаларының тілі әрі көркем, әрі образды, әрі өткір, ... ... ... әр сөзі ... әр ... ... лайықты және
соған тән болып келеді. Оның тілдерінің күштілігі, ... ... да, ... мұнар күн,
Бұлттан шыққан шұбар күн.
Буыршын мұзға тайған күн,
Бура атанға шөккен күн, -
деген үзіндідегі «мұнар», «шұбар» ... ... ... бұл
эпитеттердің батырлардың өз бастарына және ел басына түскен ауыр халдерін
суреттеп ... ... мәні бар. Хан мен ... ел ... туғызған қара
күнін, басқа күндерден айрықша көрсету үшін ақын сол ... ... көз ... ... үшін ... ... ... алдына, «шұбар»,
«мұнар» деген эпитеттерді қолданған. Осы үзіндідегі:
Буыршын мұзға тайған күн,
Бура атанға шөккен күн, - ... ... ... «шұбар» деген
эпитеттерді алсақ, жасалған эпитеттермен аралас келген поэтикалық контраст
тамаша қолданылған.
Мақсаты орындалмай, Исатай ... ... оққа ... көтеріліс апатқа
ұшырап, оңға деген іс теріске, ойлаған мақсат керісінше ... ... ... ... де керісінше, шалыс келеді.
Дұрысын алғанда, буыршын, жалпы жас түйе ... ... ... ... табаны бедерлі болады. Мұны ол білмей отырған ... тұра ... ... Сол шалыс келген образдар арқылы ел
басындағы ауыр ... ... ... ... көрсетіп,
оқушыларын өз көзімен көргендей, өз ... ... ... үшін қолданып отыр.
Жалғыз эпитет не поэтикалық ... емес - ... ... да ... мақсатымен ұштасып жататынын және ... ... ... ... ... оған ... жексұрын
көзбен қарайтын етіп шығару үшін ... ... ел ... етіп көрсету үшін: «Қызғыштай болған есіл
ер», - дейді.
Қазақ елінің ұғымында бұл - ... ... ... ... ... ... көрсетейін деген жерде оны ... ... ... ... ... жүзінде
Арыстан одан кім ... - деп оның ... ... ... ... - ел ... ең ... аң. Біреуді мықты етіп
көрсетпек болса, ... ... ... ... ... бізге
мәлім. Сөйтіп, ол Исатайды арыстанға баласа, ... ... ... ел ... ең ... айуанға балайды,
Баймағамбетке: «Сендей нарқоспақтың ... - ... ... ... ... - түйенің ең ... ... Мал ... ... әсіресе көшпелі елдердің түйе малы ... ең ... бір тума нар, қас ... онан ... ... ... да түрлері көп): ең жек көретіні гүрт, ... ... ... Махамбет жауын жексұрын етіп ... ... қор ... нарқоспаққа балайды. Махамбет бір жерде:
Шамдансам, ... ... ... ... -
дейді.
Бұл арада да жауынан өзін биік етіп ... ... өзін асыл ... ... ... ... жай ... метафораның ұлғайған түрі
көп ... ... ... қарт ... ... тиер деп,
Сақсынып шыққан қиядан, -
деген ... ... ... ... бола алады.
Ақындық тілдің өте бір ... ... ... ... ететін (өз орнына қолдана алса), суреттейін ... ... ... беру үшін мәні ... ... айтатын
сөздердің бір түрлері - ... ... ... көк ... ... жетелеп, -
деген екі жолындағы метонимия әрі ... әрі ... ... Бұл ... ... Махамбетте көп, оның бәрін
келтіріп жатудың ... ... ... ... не ... ... қана
қоймайды, ауыстырудың алуан ... де ... ... ... ... ... түрлері де өте көп кездеседі.
Мысалы:
Ау, ... құс, ... ... ... сен едің -
Сен де айырылдың көліңнен.
Ел қорыған мен едім ... де ... ... ... параллелизм немесе:
Борай да борай қар ... ... ... ... ... ... ... тоңар ма?
Ту түбінде тұлпар ... ... ... ... жоқ тұл ... ... оңар ма?
Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала ... ... ... ... ... ма? -
деген риторик сұраулар фигураға жатады.
Фигураларды қолданысы да оның ... ... ... ... ... берілетін жауаптың бәрі де қарындас
үшін, ... ... ... ... ... ел ... отан ... шап деген оның негізгі мақсатымен ұштасып жатыр.
Махамбет өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... Махамбет өлеңдерінде эпитет, теңеу, ... ... ... қолданылатын фигура өзара байланысты түрде де
жиі ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағынан алып ... ... ... ... ... шек ... ... кербезім!
Керіскендей шандозым!
Құландай ащы дауыстым!
Құлжадай айбар мүйіздім!
Қырмызыдай ажарлым!
Хиуадай ... ... ... ауыр мінездім, -
деген ... ... ... ... бір-бірімен байланысып
келетінін көреміз. Мұндағы образдар шебер ... мына ... тұр не ... деп айта ... ба? Жоқ. Әр сөзі ... ... ... отырған геройының характерін айқындайды. Осы өлеңнен:
Адырнасын ала ... ... оғы ... тең ... ... ... шыбығын қанды ауыздан жалатқан -
Арыстан ... ... ... ... одан кім ... ... үзіндіні алсақ, теңеу, метафора, әсірелей теңеу (эпитет)
және ... ... ... не ... 6-7 ... ... тығыз байланысты бірнеше көркем сөздердің ... түр ... алып ... да, оның шеберлігін ... оның ... тек қана сол ... ... ... сол
образды сөздердің ақынның ойымен байланыстылығында. ... ... ... ... тек ... үшін ... жоқ, бәрі
де ақынның негізгі пікіріне бағыныңқы; суреттейін ... ... ... ... бірі ... бірі ... ... тұр.
Ақынның күштілігі де, сөздердің көркемдігі де ... ... қай ақын ... да, ... ... ... арқылы
суреттейді. Бірақ көрсетейін деген құбылысты, айтайын ... ... үшін кез ... ... кез ... жерде дәл келе
бермейді. Бір уақиғаны айтып беру үшін бір ... ... ... теңеу, ауыстыру не ... ... не ... ... тәрізді
аралас келуі керек. Ақын-жазушылар мұнымен санасады, санасуы да ... ... ... ... ... ... ... қарай таңдап
қолданушылық: ол ақын-жазушылардың сөзге ұсталығын көрсетеді. Бұл жағынан
алғанда, Махамбет өзінің ... ... Ол ... ... жерін:
Толғай-толғай оқ атқан,
Он екі тұтам жай тартқан,
Қабырғасын қақыратқан,
Тебінгісін тесе ... кесе ... ... ... Бұл арада ақын көрсетейін ... ... ... ... ... оқ, ... атысты олай суреттемесе, уақиға
шындығы жинақы, жанды боп шықпас еді. Бұл жерде ... ... ... өте ... бір нәрсенің ұлылығын айтпақ болса не бір нәрсені мақтамақ
болса, көбіне әсірелеуді қолданады.
Мысалы, ... ... ... ... ... жеткізген
Нарынның анау құмдары,
Түйені жүзге тол тырған
Көкпекті, шытыр ... ... ... атан ... ... ... болып қора толған жер.
Балдырғаны білектей,
Баттауығы жүректей, -
деп суреттейді. Мұнда Махамбеттің көрсетейін ... - ... ... ... ... ... ... мақтайын дегенде не ... ... ... ... бір ... ... көрсету үшін не істің оңға
келмей қалғанын суреттеу үшін ол ... ... ... ... ... ... ... суреттейтін
өлеңдерінің бір жерінде:
Телегей теңіз шалқыған
Қоғалы көлдер суалып,
Тізеге ... ... күн ... ... ... ... ... болған күн болған, -
деп суреттейді.
Бұл келтірген мысалдарымыз - Махамбеттің айтайын ... ... ... ... керекті образдарды таңдап ала біледі деген
пікірлерімізге ... ... ... ... нені айтсын, нені суреттесін, мейлінше ... ... ар ... ... онан асып ... айта ... ... Махамбет өлеңдерінің тіл мәселесі жөніндегі келтірілген
көркем әдебиетке тән сөздердің бәрін де таба ... әр ... оның ... ... байланыстылығын көрсетеді.
Махамбет ақынның стиліне тән тағы бір көрініс – көне заманнан келе
жатқан тіркестердің қолданылуы, архаикалық ... ... ... ... ... Қ. Жұмалиев, Б. Аманшин, Р. Сыздықова, Қ. Өмірәлиев, Ғ. Әнес
жан-жақты зерттеді. Ақынның ... ... мен ... ... сол
кезеңдегі тыңдарманға ұғынықты әрі халыққа ... ... ... ... ... ... ... көне жырлар әлі жаңа күйінде жаңғырып
тұрды да, ақын халықтың көз ... дәл сол ... ... ... ... ... ... ұғындыра алды. Тек
айырмашылығы – батырлар жырында халық жәй тыңдарман ғана ... ... ... олар сол ... ... ... ... енді өздері
де қатысушы болады.
Жауынгерлік рух та – Махамбеттік стиль. ... ... ... ... Ол ... ... Ал оны пайда болуға жетелейтін қасиеттердің түп
тамыры–ақындық қасиет дарыған адамның ... ... ... да ... ... ... ... жөнелтіп
Елсізде аңырап қалған шақ,
Біздерден ақыл сұрама [1] –
деп Махамбет өз ішкі әлемінің көрінісін ақыл да қалмағандай, амал ... ... ... ... ... халықтық поэзияға жатқызуға болмайды деген
пікірлер пайда болғаны да рас. Ақын:
Қорлықта жүрген ... алып ... деп [1] ... ... ... ... Патриоттық пен ұлылықтың басты
көрсеткіштерінің бірі – тұлғаның қайғы шері және ... ... ... ... ... қайғы шерін жасырмай, ашық айтатындығы
да ақын поэзиясының көркемдік, стильдік ерекшелігі.
Тарихта ... ... ... ... олар ... ... патриоттық
поэзиямен көмкерілмеген соң ұмытылып қалды.
Алаштың байлығынан не пайда?
Алтын тақты хандардың,
Хандығынан не пайда,
Қаріп пенен қасірге
Тұралық ісі болмаса [1] ... ... құру ... құр ... айту ... ... пен ... шеккен
адамның мұңын тыңда дейді. Сонда ғана ақ пен қараны ажыратып, әділ ... ... ... ... ... өмір ... ... патшасының сипаты
қандай болуы керектігіне де ақын ... ... ... ... күшті ақ дария
Қаhарланып толқиды
Қанатын күн шалмаған балығын
Ортамнан ойран ... ... ... ... қаз
Баттауыққа тоя оттамас,
Сұңқарлар үлгі алар деп.
Қас жақсының баласы
Арада тұрып сөйлемес,
Жауым таба қылар деп ... [1].
Бір ойды айту үшін оның ... ... ... ... ... ... ... осылай сөйлейді. Алланың бүкіл ғұмырына татырлық
бір күні де болады. Ақын «Бір ... ай ... ... ... ... ... өз ... мағыналы сәттерін ғана жырға қосты.
Арғымақтың хақында жазылған жырларының сыртқы түрі де ... ... ... ақ өлең ... ... ... Р. ... осындай ағып өте шығатын ақ өлеңнің қасиеті туралы
былай деп көрсетеді: қазақтың көне поэзиясында дәл ... ... ... ... ... Шалкиіз туындыларын ішкі ұйқас, басқы ұйқас,
сан алуан бояулар, ой ұстап тұр. Батырлар жырын, билер толғауын, ... – дәл осы ... ... ... ... поэзиясында ақ өлең
сырттай келген кірме емес, өз топырағында бар, ежелден келе ... ... ... Өлең ... үшін емес, ырғақ өлең үшін. Академик Р. ... ... ақ ... осы ежелден келе жатқан, демек, халықтың көрінісі
Махамбеттің халықтық поэзиясында өзінің бар болмысымен, ... ... ... ... ... ... күші ашылып тұр. Ақ өлеңнің
қасиеті ... ... ... ... алып ... мүмкіндік жасағанын
көруге болады:
Арғымақ дейтін жығылғыр,
Найза бойы жар ... ... ... ... ... ... жау ... ердің баласы,
Намысына шыдай ма [1]
Осы азамат ердің баласының намысына шыдамайтынын әсерлі де салмақты
жеткізудің амалы ... ... ... ... берілген. Шабыс үстінде
найза бойы жарға тап келгенде үркіп жалт бермей, ... ... құс ... өтсе де, бір амалын табатын құс тұлпардың мінезі өз күшіне сенетін
намысты ... ... ... ... болып көрініс тапқан. Махамбет айтатын
ойын неғұрлым анығырақ, жақынырақ көру үшін, ол оған ... ... Ол ... ... бір мезгілде, бірдей көріп тұра алатындай
әсер береді. Оның айтайын деген ойы осы ... де ... ... көрінбей, көміліп жатады. Ал, сол теңеулермен бірге алысты кезіп
жүрген оқырман ... ... жарқ етіп шыға ... ... ойдың дәл
төбесінен түседі. Осы ой түйініне жеткенге дейін ... ... ... ... ... өзі бір ... Оның ... қиырды көктей
өтіп, өзіне керек теңеулерін сол жақтан ... ... ... ... ... ең ... ойды жарыққа алып шығу үшін, соның оза шабуына қам
жасады, жан-жақтан қаумалап, қапталдаса самсап келе ... да, ... бәрі тез ... ... ... ойға жол ... поэзиясына ішкі ұйқас та, басқы ұйқас та, ... ... ... ... та, ерікті айнымалы ұйқас та тән.
Қуатымның барында (7),
Ағыны қатты Жайықты (8).
Тіземмен бұзып ... ... айла ... деп ... ... ... ... үшін жеткенмін (7) [1]
Бұл өлең ... 7-8 ... ... ... ... ... ... өлең ішіндегі үдей шапқан екпін бұлайша ... ... ... ... ... ... емес, өлеңге ұйқассыз – ақ ... етіп ... ... ... М. ... ... ... өлеңдерінің ішкі сипаты туралы: «Ауызша ... ... ... ... ... ... келмейді. Бір жерінде қат-
қабаттап кетіп, өзге бір жерінде шанжау-шанжау түсіп, тырағайлап ...... ... бір ... ... сөз ... тартып борма боп,
қыздырмаға айнала берсе, соғұрлым аяқтағы ұйқас бір орында тұрмай, ... ... ... ... ... ... ... ... билейді. Ал
қазақтың ертерек кезіндегі ауызша жырында екпін-тасқын аяқтағы ұйқастан
шықпайды; сөз-сөздің ... ... ... ... ... орайынан
шығады» – деп көрсетеді [30].
Қазақтың ауыз әдебиетінен қалыптасқан ақ өлең ... ... ішкі ... дәл ... ең ... түрі болып қалыптасқан.
Көне қазақтардың ежелден бері келе жатқан біз ... ... ... ... 3 ... ғана ... жеті ... он бір буынды, аралас
буынды. Буын саны жағына қарап қазақ өлеңдері ақ өлең және қара өлең ... Ақ өлең 7-8 ... ... ... қара өлең 11-13 ... болып
келеді.Махамбеттің өлеңдері негізінен ақ өлең үлгісімен ... ... ... ... ... да аз ... мысалы :
Мен ақ сұңқар құстың сойы едім /10/
Шамырқансам тақсыр, тағы кетермін /11/
Кетпей де нешік етермін /8/
Бұл ... ... ... орын алармын [1]
Мұнда аралас буын белсенділік алған, бірақ буын саны ... ... ... ... Оның ... тек ... үшін ғана тұрған жоқ,
ол өлеңнің екпінін бәсеңдетпеудің бір тәсілі болып та қызмет атқарып ... да өлең жолы неше ... атап ... де, оның ырғақтан шығып
кетуіне ... ... ... ... ... ... ... арналған. Сондықтан да дауыспен ... ... ... ... адам демінің ырғағына, адам ... ... Бұл ... өлең буын санына немесе басқа да канондық
өлшемдерге ... ... ... адам ... ... табиғи ырғақ,
табиғи өлшем. Оның шекарасын аттап кету мүмкін емес. Ақынның ... ... ... бір ... ... ойды ... бір ... өлшемді
ақпаратқа қанық ету.
Х. Сүйіншалиев «Онда шумақ өлшемі буын ... ... ... ... ... ... Ақын бұл жағынан өзін еркін ... ... ... да, ... да, ... ... де өз ойына бағындырып алады. Осындай
болса керек, жырларда мөлшерлі шумақ ... саны ... 7– 8 ... ... ... (11, 12 буын) ұшырай береді. Жырлардың буыны 11 болса
да, ол төрт ... бір ... ... ... ... жыр қалпын сақтайды»
деп көрсетеді [22]. Қ. ... ... ... ... ... сөйлемдердегі үлгіде тізіліп келеді. ...Сол сияқты поэзияға тән
ерекшелік– сөйлеу тілі нормасын бұзу тағы жоқ» деп ... [31]. ... ... ақын ... ... ... ... болып жататын іс-әрекеттерді, тіршілік заттарды көркемдік
құралдар мен ой орамдарына ... ... ... бұл ақын шығармашылығын
халыққа ... ... Ол сол ... ... ... ... де, ауыз
әдебиетінен келе жатқан эпос ... де, көне ... де ... ... ... «Махамбет поэзиясында эпос үлгісі басым. Оның поэзисындағы
асқақ метафора, эпитет, теңеу әсәрелеу күнделікті, дағдылы ... ... ... [38]. ... ақын ... ... фигуралардың ішінде
күнделікті халық қолданып жүрген қарапайым сөздердің өз контексте көркемдік
құралына айналдырған тұстары аз ... ... ... өзі ... ... байытқан жерлері де бар.
Еңсесі биік боз орда,
Еңкеймей кірер күн қайда [1]
Орданың «боз» анықтауышымен айтылуының өзі оның ел ... хан ... ... ... ... оның ... деген анықтауыш тек қана сол
орданың биік тігін ... оның ... ... ... ... ... рұқсат
етілмейтін маңыздылығын да, онда отырған адамдардың тәкәппарлығын да
баяндап тұр. ... ... ... ол ... ... ... ... мүмкіншіліктің жоғарылығын «еңсесі ... ... екі ... ... одан ... ... ... Енді осындай ордаға еркін кіруді
армандайтын Махамбет «еңкеймей кірер» деп айшықтап айтады. ... ... ... тура ... ... ... емес, ешкімнен
рұқсат сұрамай– ақ, ешкімге жалынып- жалбарынбай- ақ, сол ... ... тең адам ... кіру ... ... ... ... мүмкіншілігінің жоқтығы боз ... ... ... ... суреттелген.
Алайда боз ордаға еңкеймей кірудің өзінен өзі жүзеге аспайтындығын да
ақын ... ... ... ... ... ... ... армандаушылық
енді оны қалай жүзеге асыруға болатындығы туралы толғанысты оятты. Енді
санада ... ... ... ... ... ... ... бау тағып,
Сауыт киер күн қайда
Түлкідейін түн қатып,
Бөрідейін жол жортып,
Жауырына мұз қатып,
Жалаулы найза қолға алып,
Жау тоқтатар күн қайда [1]
Бұл толғау ... ... ... ... яғни ... ... берілген ақынның ішкі жан дүниесінің қал-күйі. Өйткені градация-
поэзияға жауынгерлік, күрескерлік рух беруге өте ... ... ... жол ... ... көріністерді кешіп өткенде көз алдыңда ақынның
алдына қойған мақсат- мүддесі айқындалады. Бір ... ақын ... ... Бұл - ауыз ... ... ашық айқасқа шақырудың,
жауды мұқатудың, оған айбат көрсетудің ежелден келе ... ... ... ... ... ... ... жігер берудің,
тайсалмауға үйретудің, өзінен үлгі алуға шақырудың Махамбеттік тәсілі.
Азаттық идеясын жеткізуде ақын қолданған теңеулердің түрлері сан ... ... ... қатты тағдырдың»,«үдей соққан дауылдай»
«малын ... ... тағы ... деген жолдардағы «-ша», ... ... ... ... ... жасалған теңеулер. Ал:
Еділ үшін егестік,
Жайық үшін жандастық,
Қиғаш үшін қырылдық,
Тептер үшін ... ... ... секілді қайраттан
Ойлашы, қане, не таптық [1]
деген шумақта теңеудің көп кездесе бермейтін, ерекше күрделі ... ... ... ... ... ... деген
сөздермен жасалатын теңеулерде молынан ұшырасады. Міне, мына шумақта «сол
секілді» тіркесі арқылы жасалған ... ... ... ... ... Яғни, ақын Еділ үшін егескендігі, Жайық ... ... үшін ... ... үшін ... ... қайраттан не таптық дейді. Бұл ... ... ... ... ... алынған. Бұл - ақынның теңеу сөзді қолданудағы үлкен
жаңалығы. Махамбет өлеңдеріндегі теңелер ... Р. ... ... ақын өзін түбін қазған бәйтерекке теңеуі, көтеріліс жеңіліп,
арманда қалған ... ... ... ... мұз ... ... сұғуын
таппай тот алған, суаруы қайық көк ... ... ... дейінгі
поэтика қазынасында болмаған дүниелер. Жайықты тіземен ... өту, ... ... ... ... ... қия бірсоп ас ету, адырнаны ... ... ... қазық жастану, толағай бастану сияқты образдар да
соны. Бұлар Махамбет жаңалықтары » деген қорытынды ... [34]. ... ... ... өзі қазақ әдеби тілінің көркемдік
құралдарының бұрынғыдан да ... ... ... зор ... ... үстіне бұл образдырдың айтылмақ ойға дәл келіп, қиысып жатуы қазақ
поэзиясында мазмұн мен түрдің үндесуі дегенге үлес ... деп ... [33] ... өз өлеңдері арқылы өзінің де, Исатайдың да, ... ... да ... портретін жасады.
Ақынның ел ішіндегі ықпалы ханның өзіне де, оның жақтастарын ... ... хан о ... ... осы ... ... қызмет
еткізуге ұмтылған еді. «Ол өзінің өнерімен, айтқыштығымен орданы күйге,
жырға кенелтіп, хан ... ... ... рас. ... ол ... қасы мен ... ... сөйлейтін жалтақ бола алмайды» [7].
Сонысымен де ханға жақпады. Махамбетке хан да ... ... ... ... хан ... - ай ... өлең ... ақын халықтың күшінің қандай болатындығын ... ... ... қолында деген өзінің демократтық ... ... ... ... ... өлең ішінде ауқымдылыққа,
теңіздей телегейлікке ие болып тұр. «Өмір сүру ... ... ... ... – оның ... бір ... ұмтылған кескінінің
поэтикалық образы. Бұл бір жағынан ақынның ішкі «менінің» ... ... ... ашық айту арқылы айбаттануы. Бұл жолдардағы
халықтың поэтикалық образы қозғалыстың немен ... ... ... ... ... күш ... айту ... жасалған. Ақынның
ықпалды сөзі көтеріліс алдында ел ішін азаттық дауылындай арлап, әр ... үміт отын ... ... жүрді.
Балдағы алтын құрыш болат,
Балдағынан қанға боялмай
Күшіген жүнді сұр жебе
Жауына қардай борамай ... ... ... ақын азаттық үшін күрес жолында қандай суреттердің
болатындығын күрескерлердің көз ... дәл ... ... Бұл ... өз ... ... ерліктің, қандай қайсарлықтың ... ... ... және соны аңдату. Оны айту үшін де ... ... ... ... шашып тұратын көркем тәсілдерді ... ... ... ... ... Жоғарыда келтірілген «алтын
құрыш болат», «күшіген үнді сұр жебе»– ... ... ... ... ... ... ... де күрделенген, ұлғайған
түрлері жиі ұшырасады:
толғай – толғай жүгірген,
топырағын суарған,
ертеден салса, ... ... ... көк жұлын,
тамаға көзді қасқа азбан [1]
деген шумақтағы азаттық ... ... ... ... азбанның
бейнесін беруде ақын оның жүрісін де, жүйріктігін де, қой ... ... ... де бір ғана ... ... көркемдік құралдары ретінде
алады.Академик Қ. Жұмалиев «Эпитеттің шығу тарихын зерттеуші дүние жүзінің
ғалымдарының қайсысы болсын ... ... ... ... кәрі ... келе ... адам ... сәбилік дәуренде өзінің ой- пікірін сурет
арқылы берумен байланысты жарыққа шықты деп ... ... ... да ... ... ... деп ... Ауыз әдебиетінде де, тарихи
әдебиетте де молынан қолданылатын ежелден келе жатқан ... ... аса ... ... ... ... ... тұрақты тіркес болып
санада жатталып қалған тұрақты эпитеттер де көп:
жер қайысқан қол ... ... ... ... ... ... қара ... мойын аруды [1]
Бұл эпитеттердің барлығы да жаугершілік заманының тынысын сездіретін,
сол кезеңге тән құбылыстарға, іс-әрекеттерге ... ... Бұл ... ... ... ... та беріп тұр. Тарихи кезеңнің хроникасы
іспетті болған Махамбет поэзиясындағы халықтың ... әр ... ... ... бірге жүйелі түрде поэзияның өн бойында бірде
алдыңғы қатарға, ... ... ... ығыса көрініс тауып ... ... ... ... ... ... ... енді бір тұста оның екі жаққа
бірдей жалтақтап тұрғанында көреміз.Осындай белгісіздік алдында ... кім не деу ... ... ... алдына шығып айтар сөзі жоқ.
Оның сөзі айтпаса да түсінікті болып тұратын сөз ... ... ... сөз ... Ол ... Махамбет айтты және ол өмірге мынадай
сипатта келді:
Ереуіл атқа ер салмай,
Егеулі найза ... ... жер ... ... ... ... терге шірімей
Терлігі майдай ірімей,
Темір қазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме?
«Темір қазық» тіркесі – ауыз әдебиетінде бұрыннан келе жатқан ... ... ... ... ... ... тіркесті ертегілерден
білеміз. Сол ертегілерден таныс «темір ... ... ... ... тіркеп төзімділікті айқындайтын жаңа сурет, жаңа ұғым ... тағы да бір ... ... ... ... яғни ... жастық
етіп ұйықтай мүмкін емес екендігі түсінікті. Бірақ қиын – кескі ... ... қал- ... ... тек ... ... ғана ... екен. Осы өлеңде күрес үстіндегі іс-қимылдың ... ... қыры ... ... ... Бұл – алда ... ... ақындық көзбен
көруі. Ақын өзінің сөз саптауында халықтың тұрмыс тіршілігіне барынша жақын
теңеулерді қиялдағы бір сөздерден емес, халықтың ... ... ... ... ... терге шіруі– күнделікті тұрмыста қолданылғанда
өлең ішінде әлдебір образды беруге тұрарлықтай көркем тіркес емес. Ал ... ... ... ... бір ... айтуға қызмет еткенде көркемдік
құрал боларлық қатар түзген. Ақынның ... ... ... ... да ... ... Жоғарыдағы «ереуіл атқа ер салуы», ... ... ... ... ... алуы», «тебінгі терге шіруі», «терлігі
майдай іруі» бір-біріне алмастыра алатын мәндес күрделі көркем синонимдер.
Ал осы ... ... ... ... тұрған күштің еселеніп,
ернеуінен тасуына мүмкіндігі барлығын айту үшін ... ... ... бір тәсілі сынды. Бұл өлеңдегі әр ... әр ... ... әр ... ... ... тұрғанымен, бір-бірімен іштей
байланысқан, бір тұтас мәнге ие тіркестер. Яғни, адамның хал-күйін ... ... ... ... және одан мойымаудың өзі ерлік екенін
жеткізудің амалы. Көз алдыңызға атқа ер ... өзі ел ... ... бір
дүрбелеңді байқатып өтеді. Тіпті атының өзі ереуілдеп, тынышсызданып ... ... ... ... ... ... ... қолға алу да
бұл жерде жайшылықтағы ... алу ... ... бір ... бір ұлы
мақсатпен қолға алудың образын ... Ал енді оның ... ... бұл жердегі қимылдың шынында да жай бейбіт замандағы ... ... ... ... ... арқылы автордың негізгі айтайын деген
ойын шиырықтырып, оқырманды ... ... ... ... Ал ... мен ... ... сырттай ұқсастықтарымен қоса,
екі сөзі ішкі мазмұнындағы тас-түйін қимылды суреттейді. Мұның өзі алғашқы
жолдардан-ақ өлеңнің ... ... ... ... тұр. Ал «қу ... кім өз ... бара береді. Бірақ алға қойған ерлердің ісінің
маңыздылығының қасында қу бас болу ... жай ғана ... ... Бұл ... ... ... ... да қиындыққа төзетін мүмкіндігінің бар
екендігін көрсетіп, көзін жеткізіп тұр [38]. ... ... ... ... да ... ... ғана ... Махамбет поэзиясы
дәлел. Оның әрбір өлеңі әскер ... ... бірі асып ... ... ... ... ... Ақынның сөзінің өн бойындағы қуаттың осы
көтерілісте атқарған ең бір ... ...... ... халықты
бодандықта ұстағаны үшін тұңғыш рет батырдан емес, поэзиядан ... өзі ... ... ... ... ... жаңалығы жоқ тұсында тұра
бермей, ілгері жылжуына дем беру үшін неге де ... бас ... ме? ... ... найзағай мінездің белсенділік алып кетуіне ол
кездің билеушілері жол бермейтін еді. Исатай-Махамбеттер де өздері таңдаған
жолдың оңай жол емес ... ... ... екеу ... ... ... сұрарға» қарадан туған біреу бар ма екен ... ... ...... ... сөзге алданып,
Бақытым ауып басымнан,
Әскерім кетіп қасымнан,
Жапанда жалғыз қалғасын ,
Көк бедеуді бауырлап,
Шабамын деп сен тұрдың,
Исатай басшы білсін деп,
Ауыр әскер қол ... [1], ... ... қалың қолдың ішкі психологиялық жағдайын ашып көрсеткен бұл
өлеңде орны толмас өкініштің де сарыны ... ... ... ... жолбарыстай,
Алдырдым жолдасымды қапияда-ай [1],

деп, Исатай батырды сақтай алмағанына өзі ... ... осы ... ... тұр. ... деп ағаш ... бұтасы ұйысып өскен жерлерді
атаған, «жапан түз» деген мағынада [44]. «Түлей» сөзі ... ... ... ... ... ... ақын Исатайдың батырлық образын
ашқан. Ауыз ... ... ... ... бір ... мадақтау
және жоқтау түрінде айтылатын өлең-жырлардың үлгісімен бұрыннан ... Осы ... жаңа ... қатынастарға, тарихи
өзгерістерге және көркем сөзге деген жаңа ... ... ... ... мүлдем өзгеріп кетті. Олардың мазмұны да,
экспрессивтік-эмоциялы бояулары да ... ... ... ... ауыз ... жоқтаулардың тарихи әдебиет кезеңінде ... ... ... ... табылады. Бұрынғы жоқтаулардай қара жамыла сөйлеу
емес, керісінше, батырдың ісінің жалғасатынына сену ... ... бір ... ішінде реалистік те, романтикалық
сипаттардың ... ... ... да ... ... ... ... да
бұл екі сипат шығарма ішінде араласа ... өлең ... де ... ... ... ... ... батырлықтың символы етіп кескіндеген
өлеңдері мысал бола алады:
Қырмызыдай ажарлым,
Хиуадай базарлым.
Теңіздей терең ақылдым,
Тебіренбес ауыр ... ... деп ... ... ... сары жебе ... кірісін,
Сары алтынға малдырған.
Тереңнен көзін ойдырған.
Сұр жебелі оғына,
Тауықтың жүнін қойдырған.
Маңдайын сары сусар бөрік
басқан,
Жауырнына күшіген ... ... ... ... ... ... [1], –
деп реалистік суреттеуге ұластырып, соңғы екі ... тағы ... ... ... ... ... ... қазасынан кейінгі
жоғарыдағы толғаныстарына тереңдеп ... ол ... ... ... тірі ... сөздерінен басқаша шыққан. Махамбет үшін Исатайдың
батырлығы мен ақылдылығы, ел ... ... оның ... ... киіміне,
ұстаған затына дейін сәулесін түсіріп тұрғандай. Оның әрбір ... өзі ... ... ғана ... тек сол ... ғана ... сияқты әсер берген.
«Садағының кірісін, Сары алтынға малдырған, ... ... ... ... Тіпті «сұр жебелі оғына, ... ... ... да
Исатайдың ерекше батырлығы мен сүйкімінің сипатындай. Ал енді ... ... ... ... ... де ... Оны ... кигенде және
маңдайына бастыра кигенде ол ақынның көзіне ерекше көрініп тұрғаны ғажап.
Былай қарағанда ... әр ... ... ... ... ... тұрағн сөздер, осы өлеңнің өне ... өзі ... ... ... ... ... жай ғана анықтауыш емес,
көркем метафораға айналдырып, ... ... ... ... ... ... өз бейнесіне көңіл
аударар болсақ, оның өлеңдеріндегі лирикалық ...... ... ... ағаш ... де орын ... ... қозғалысының ауқымын
білдіретін мағынаға ие болған.
Жапанға біткен бәйтерек,
Жапырағын байқасаң,
Жайқалмағы желден-ді,
Түбіндегі балаусасы белден-ді
[1].
Ақын бәйтеректі айтқанда оның ... ... ... суретін
сала баяндайды. Бәйтеректің биіктігі мен жапырақтарының молдығы және оның
ылғи да жапанда жалғыз тұратындығы – ауыз ... ... ... ... ... суреттеуге қызмет атқарып, образды
айқындаудың тың ... ... ... Енді ... ... ... бір ... құлайды және ауылдың кескінін беруге емес,
заманның әрі сол заманның ішіндегі алып ... ... еніп ... және ол ... өзі ... оның ... қазып тастағандықтан
құлайды:
Түбін қазған мен бір бәйтерек,
Толқуменен құлармын [1] – ... ... да оны ... ... ... үшін қазғандығы айтылған.
Ақынның сөз саптауынан біз осындай реңкті көреміз. Ақынның өзін ... ... ... оның ... ... ... ... жағынан күрес жолының қаншалықты ауқымдылығын да көреміз. Өзін теңеп
отырған бұл ... ... ... ... ... бір
көрінісі. Аңыздардағы мифтік ғаламдық ағаш, алып ... ... да ... ұлы оқиғалардың куәсі болып тұрады немесе оның ... ... ... бір ... өтетінін білеміз. Махамбет поэзиясының өн бойындағы
осы ... ... ... ... ... ... ретіндегі кескіні мен
оның күрес қимылдарын бейнелеудің өзіндік бір ... ... ... өз орнын тапқан. Жоғарыдағы өлең жолдарындағы бәйтеректің құлауы
күллі халық көз тігіп отырған мәні зор, ... бір ... ... ... ... ... ... дұшпанның,
Жақындағы «досының»,
Қуанып көңілі тынған күн [1].
Алысқа естілуі жығылған бәйтеректің қаншалықты зорлығын дәлелдейді. Бұл
батырлық жырларда батырдың тұлпарының дүбірі күншілік жерден ... ... ... ... (гипербола), яғни асырып айту тәсілінің бір
түрі. Ал ... ... ... ... ... – мифтік
бәйтеректің жаңа заманға лайық жаңа образға ие ... ... дос та, ... да ... ... ... ... болса, мұнда
бәйтеректің өзі дұшпанға қарсы күрескер болып тұр. Демек бұл ... ... ол ... ... ... ... сомдауға
қызмет еткен. Жаңа қоғам орнатуға ұмтылыс жасаған Махамбеттің хандар дәуірі
кезеңіндегі әдебиетті аяқтап, поэзияға да жаңа мән, жаңа ... ... ... ... ... ... жаңа ... бәрі де жаңаша
болуы тиіс, оның ішінде поэзия да. Махамбеттің бәйтеректері және:
Боз ағаштан биік мен едім,
Бұлтқа ... шарт ... ... боз ... ... поэзияға өздерінің бұрынғы мәнінен басқаша
жаңа үн, мазмұн қосты. Бірақ олардың ... ... сол ... ... алып тұр. Қ. ... « ... әлеумет өміріне енген әр
түрлі жаңалықтар жаңа сөз, жаңа образдар да ала ... ... ... ... ... шығуы, не кейбір образдың бұрынғы дағдыдағы қалпынан
өзгертіліп ... ... ... әсер ... келеді. Сондықтан жалпы
халықтың тілінде ... да, ... ... ... аз қолданылатын сөзбен
сөйлемдерді орнықты, заңды етіп басқаша түрде әдебиетке ... ... ... ... », - ... [12]. Олай ... ... қаhарманды
бейнелеп тұрған бәйтерек Махамбеттің ұлттық поэзияға әкелген ... ... жеті ... аты ... ... емен, қарағай,
қайың, тал, бәйтерек, боз ағаш. Оларды ақын 23 рет қолданған, сөйтіп ақын
өз өлеңдерінде ұлттық ... ағаш ... ... пайдаланған.
Мұндай мифтік сипаттар сол кезең поэзиясына тән, ... ... ... ... ғана ірге ... бастаған шақтағы жаңа поэзия
өзінің арғы тегінен бірден ажырап кете алмасы белгілі. ... бұл ... ... ... ... ... ... жоқ, қайта ақын
поэзиясы жан-жақты толыққан, сөздері құнарлы, айтар ойы сан ... ... ... ... әрі сол ... тыңдарманның құлағына
тосын естілген жоқ, халыққа етене жақын поэзия болды.
Адамның ішкі ойы ... ... ... ... ... ... өзінің
күшін азайтып алуы мүмкін. Сондықтан да ол сөздегі ең төте жолмен жетуі
тиіс. ... ... ... ... оның ... жүйемен
қиюласуын айтқанда, өткірліктің қандай ... ... ... ... ең алдымен ақын поэзиясында эпифора ... ... ... ... ... ... ... көзге көрініп тұр. «Мұнар
күн» деген өлеңде «күн» сөзінің жол ... ... ... ... ... ... «қалды-ау» сөзінің жол аралатып ... «Күн ... ... «күн ... ... ... келуі және өлең
ішінде негізінен эпифора мен градацияның қатар ... ... ... өлеңдерінің басты ерекшеліктерінің бірі. «Баймағамбет сұлтанға
айтқаны» өлеңінің ... ... ... мен ... мен ... ... алайма» , «Ей Тақсыр-ау, ей тақсыр», «Кел, кетелік» өлеңіндегі «Уа,
Исаеке, Исаеке, кел кетелік, кетелік», ... құс» ... «Уа, ... ... құс» , ... өлеңіндегі «Әрәйна, билер, әрәйна , «Мұнар күн»
өлеңіндегі «Мұнар да, ... ... күн» , «Біз ер ... өлеңіндегі «Біз ер
едік, ер едік» , «Аймақ көл» өлеңіндегі «Аймақ та, аймақ, аймақ көл», ... би» ... «Әй, ... би, Шонты би» ,»Мінкен ер» ... де, ... ... ер», «Мен – ақ сұңқардан туған құмаймын»
өлеңіндегі «Асқар, ... ... ... «Біз ... ер» ... ... ер, ... ер» болып келетін қайталаулардың бағынып ... ... бар. Бұл ... ... ... ... сөз ... Айтайын ойын бірден бастап кетпей, оқырманның, не тыңдарманның
назар аударуына сәл де болса ... ... Бұл ауыз ... ... ... Ал Махамбеттің кезінде тек тыңдармандар ғана ... ... ... «әлқисса» деп басталатынын білеміз. Жоғарыдағы
қайталаулар ... ... жаңа ... ... ... деп ... аламыз. Оның үстіне сөздердің бұлайша қайталанып
келуі – өлеңнің сазды, әуенді ... ... сол ... ... ... ... тұруға жағдай жасаған көркемдік жүйе. Осындай көркемдік
тәсілдермен Махамбет қара өлеңмен дауыс тұрғыза білген ... ... ... ... ... бірте-бірте үдейтін тұлпарлардай ала қашып
тұру Махамбет поэзиясының ең басты сипаты. Оның ... ... оның ... өзі бір ... Сол тарихи кезеңнің ... ... ... ... ақын ... өн ... ... Р. Сыздықова: «Махамбет тілінде күнделікті тұрмыс-тіршілікке
қатысты сөздер жоққа тән, бұл ... ... ... ... ... өзі қатысқан көтеріліс, ханға, патшаға қарсы күрес
болғандықтан, тұрмыстың өзге жақтары сөз ... ... ... ... хан, ... қарашы, ақ сүйек тәрізді сөздерді ақын ... ... ... ... күрес мазмұнды ... - ... [34]. ... ... да ... ... ... күнделікті тұрмыс-тіршілікті арнайы тақырып етіп ... ... ... ... сол ... ... суреті бар. Өз кезеңінің
тұрмыс-тіршілігінің көрінісі туралы Махамбеттей нақты деректер қалдырған
ақын кемде-кем. XIX ғасырдың ортасындағы ... және сол ... ... ... ... ... қандай затты пайдаланып,
тіпті қандай мал ұстағандарын, қандай ыдыс-аяқты пайдаланғандығын, қандай
киім-кешек кигендіктерін, ұстанған салт-дәстүрінің, жастарға ... ... ... болғандығын ақын ап-айқын айтып отырған. Олардың
көпшілігі көркемдік құралдарына айналып кеткен.
Қорытынды
Сонымен, біз Махамбет Өтемісұлы поэзиясындағы көркем ... ... рух ... ... талдау) мен ақынның сөз қолданысындағы
жаңашылдық көрінісіне талдау жасап, өзінен кейінгі ақындарға әсер-ықпалына
да ... ... ... ... Жәңгір хан мен Баймағамбет сұлтан
образдарының берілу жолдарына да сипаттама жасалды. Көркемдік ... мен ... ... ... ... ... Өз ой-
пікірлерімізді М.Әуезовтің, Х.Досмұхамедовтің, ... ... ... ой-пікірлері мен тұжырымдары арқылы
негіздедік. Сондай-ақ, Махамбет поэзиясының өзіндік көркемдік ерекшелігін
қалыптастыруға ... етіп ... ... жалғастығының алатын орнына да
арнайы тоқталып, олардың тілдік, көркемдік ... ... ... ... ... Ақынның өз басындағы қайғы-қасыретінің
поэзияда көрініс табу табиғатына да ... ... ... ... ... ... шығу тегін және оның берілуінің көркемдік тәсілдерін
сараптадық.
Махамбеттің отты өлеңдері сол бір өзі өмір сүрген отты ... ... жай ... ... ... ... – басшы, мен – қосшы» деп өзі
айтқандай, өзі ... ... ... ағасы, әрі қанды көйлек жолдасымен ... ... ... елдің рухын көтеретін үгіт-насихатқа толы қанжардан
өткір толғауларын дүниеге әкелді.
Махамбет Өтемісұлының өмірі мазмұнды, ... толы ... Ол ... ... ... ... ... теңдігі, тәуелсіздігі жолында
күресіп өтті. Ол ... ... ... ... ... өз ... ... жасаған өмір шындықтарын жыр жолдарына айналдырды.
Ақынның алғашқы ... ... ... жастық, албырттық,
айнымас достық, адалдық, әділдік, антқа беріктік жайында болғанымен, жанын
тебірентіп, бойына қуат-күш, ... ... ... ... – ел тәуелсіздігі жолындағы күрес. Сондықтан да Махамбет шығармалары
намысқа суарылған отты, ...... ... ... ... өрлік пен
ерлікті ту етіп көтерген, еркіндікке қанат қаққан өршіл, туған жерін, елін
қызғыштай қорғаған, ... ... ... өз бас пайдасынан жоғары қоя білген
қамқор да батыл, батыр оптимизмге толы поэзия. ... ... ... ... ол ... пен ... ... жырлады.
Махамбет жырлары – тарихи шындыққа сүйеніліп жазылған.
Тарихшы ғалым, ... ... ... ... ... М. ... «Оның әрбір өлеңі тарихи болған оқиғаның ... ... осы бір ... ... ... ... ... аңғара
алмай келеміз. Біз тек қана жеке факторларға сүйеніп, жеке дара оқиғалардың
болмысын ... ... ... ... да, ал ... ащы
айғайын, зарын, мұңын, шерін, замана үшін ... жыр ... ... - дей келіп, Махамбет жыршының, көтерілістің рухани
көсемінің, қазақ поэзиясының ... ... шын ... ... тағы бір ... ... жатқандығын ескертеді. Ақтамберді –
Бұқардан – ... ... ... ......... поэзия керуенінде Махамбет жыры дабылдық үнімен , тарихи сырымен
ерекше орын алатынын нығырлай айтады.
Академик З. ... те ... ... ғасырлар бойы аңсаған
азаттыққа қол жетіп, дербес мемлекет құрған еліміздің бүгінгі оқырмандарына
шынайы өмір мен шыншыл ... ел қамы үшін жан ... ... ... ... еркіндік идеясын уағыздайтын өлең-жырлардың тамырлас ... – деп ... ... ... оның ... айшығын
оқушыларға талдап жеткізеді.
Махамбет жырлары – тарихи ... ... ... Осы ... ... пен
көркем шындықтың арасын жалғайтын мықты дәнекер – психологизм. Психологизм
немесе психологиялық талдау – адамның ішкі ... ... ... ... ішкі жан ... ... ... суреттеп, толыққанды
образын жасауға да шебер. Оның кейіпкерлері – ... ... бұл ... ... белгілі адамдар. Ол толғауларында ажырамас ... да, ... де ... ... етіп ... кетті.
Ақын өлеңдері ұлттық мінез-құлыққа толы. Адам мен табиғатты егіздеу
(параллелизм) тәсілін пайдалана ... ... ... Әр сөз алмас
қылыштай өткір, жебедей ұшқыр, нысанасына дөп тиіп ... Оның әр ... ұлы ... ... бір ... де осында.
Ақын алғаш халықты бірлікке, татулыққа, достыққа шақырса, келе-келе
өмір ... ... ... ... айырып, күрессіз бақыт өздігінен
келмесін сезінген шағында шамырқанып, ... ... ... үндейді.
Оның қайрағы – өмір, күрес, жан жарасы, көңіл наласы, дұшпан табасы болды.
Махамбет «Ел ... ... ... ғана ... деген ескі
түсінікке қарсы шығып, хан баласынан қара баласының кем ... ... ... баласын, хан ұлына теңгеруді» көкседі.
Махамбет жорық жыршысы ғана емес, адами қасиетті сезімдер – намыс пен
жігердің, достық пен ... ... пен ... ... ... жыршысы.
Махамбет жырларының енді біразы көтеріліс жеңіліс тауып, ақынның
қайтадан қол жинап жүрген кезінде ... ... бұл ... да ... ... ... ... толы. Бұдан ақынның қайыспас қайсар,
аласармас адуынды мінезі де аңғарылады. ... ... ... алдында
кібіртіктеп кідірген, мүдірген, сөзден жаңылған, ... ... ақын ... ... демі ... көтеріліс басшысы Исатаймен бостандық, теңдік
жайында жыр ... ... туын ... ... ... ... дәстүр туралы сөз әдебиеттің кешегісі мен бүгінгісі
жайындағы сөз. Дәстүрсіз жаңашылдық жоқ. Жаңашылдықсыз даму, ... ... ... ... ... ... ... солардың
көлеңкесінде қалу жайы емес, бұрынғылардан үйрене ... сол ... ... жаңа жол ... ... жыр ... ой айту, түр табу
мәселесі айтылады. Онсыз әдебиетіміз дамып, ілгері баспақ ... ... ... ... рухты өз поэзиясына арқау ете ... ... ... ... ... ... етіп ала отырып өзінше толғады,
өзінше кесек ... ... ... ... ... түр – ... ... өлеңдеріндегі жауынгерлік рух, ерекше екпін, батылдық, батырлық,
өткірлік өзінен кейінгі ақындар поэзиясына әсер-ықпалын тигізді.
Махамбеттің ... ... ... ... де ... ... ... бір оқығанда жатталып қалатын ақыл, нақыл сөздерге негізделеді.
Ежелден-ақ ақын-жыраулар ... ... ... ... ... ... жырларымен дем беріп, ... ... ... сол ... өмір ... ... ... ақылман билері, жорық
жыршылары.
Махамбет – философ, дана ... ... ... Оның ... ... ... ғана емес, негізінен ішкі мазмұнында, мән-
мағынасында. Махамбет өлеңдерін басқалардан ерекшелендіретін факторлар ... ... ауыз ... ... нәрі, сөлі, сөнбес, мұқалмас
өзгеше рух және ... ... ... әдебиет дәстүрі, ұлттық мінез
ерекшелігі, шындық, тіл құнарлылығы, жаңа салыстырулар, кейіптеу, ... ... ... ... ... келе жатқан ақындық дәстүрлердің бірі – ... да ... ... ... қойылатын басты талаптар – ақыл,
нақыл, дамыту, шешендік, тапқырлық басым. Ақын өзіне ... ... ... ... өзінше нұсқаулар тудырған. Теңеулері де керемет
соны. Сөзбен ... ... да ... ... ... ырғағына, өлең екпініне
ерекше мән береді. Алайда қазақтың қара өлеңінің шеңберінде қалып қоймай,
өзінше – Махамбетше үн ... ... ... бірі ... ... ... қосу ... Махамбет жырларында бұл да жалғасын тапқан.
Махамбет өзіне дейінгі ақын-жыраулар поэзиясынан сусындап, оны ... бет ... ... ... Махамбет шығармаларын жаттап өсті.
Махамбетше толғап, отты да, ... ... ... ... ... ... Қасым Аманжолов, «Айтарын айтып кеткен абайламай, дариға-ай,
Махамбеттер, Абайлар-ай!» деп ... де ... ... ... «Мен қара ... ... ... жасаған » деп тегеурінді жыр
тудырған Төлеген Айбергенов, «О, шіркін досың болса ғой, ... бір ... ... ... - деп ... кеңге жайған Фариза Оңғарсынова,
«Атырау елі қалайша сені батыр емес деп айта ... деп ... әр ... асла ... ... Сатыбалдиев те т. б. көптеген ... ... ... ... мен ... өшпес рухы бой тартқан.
Абай мен Махамбетті оқып, жаттап өскен, ақын өлеңіне қуат-күш, бойына рух
ұялатпаған ақын жоқ ... ... ... емес ... Махамбет жырлары
ұрпақтан-ұрпаққа ұласып, жалғаса ... Оны ... мына ... ақын өлеңдеріндегі тарихи шындық және оны ... ... ... рух дәстүрі мен ақынның сөз қолданудағы
жаңашылдығы, ақын ... ... ... ... әсер ... ... ... Сөйтіп тарихи шындықтың көркем шындыққа ұласуын, ... ... ... ... ... сүйене отырып сөз еттік. Ақындық дәстүрдің сабақтастығы,
өміршеңдігі жайында айта ... ... ... ... ... ... ақын өзінің өршіл рухты, уытты ... ... ... қала бермек. Ақын көксеген арманының куәсі болмаса да, сол
арманының жүзеге ... біз ... Енді біз ... ... ... Елімізде ақындарымыздың, болашақ ұрпақтарымыздың арасында Махамбет
сынды батыл да батыр өткір сөзді ... ... ... ақын ізін ... ... ... ... тізімі
1 Махамбет. Жыр-жебе. – Алматы: Дайк-Пресс, 2002.–148 б.
2 Жұмалиев Қ. ... ... мен ... ... ... ... – 401 ... Әбдіғазиұлы Б. Махамбет жырының мәңгілік болмысы: ... ... және ... ... мәселелері, ғылыми
жинақ. Алматы. – 2003. – 189 б.
4 ... ... ... ... ... ... ... рухы // Республикалық ғылыми-практикалық конференция
материалдары. Атырау, 2002. -23-28 ... ... И. ... жыр ... // ... Жыр ... 2003. – 5-12 б.
6 Қабдолов З. Елдік пен ... ... рухы // Ана ... 2001. ... –7 ... Сарай Ә. Исатай –Махамбет тарихы. Алматы, 1997. – 408 б.
8 Жұмалиев Қ. М. Өтемісовтың өмірі // Ана ... 2002. – ... №10 ... Шөреков Ы. Исатай – Махамбет. Алматы, 1976. –164б.
10 Омарұлы Б. Зар заман поэзиясы. Алматы, 2000. – 307 ... Қ. ... ... Алматы, 1979. – 188 б.
12Жұмалиев Қ. XVIII – XIX ... ... ... ... 1967.
–336б.
13Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. Алматы, 1973. – 212 б.
14Қорқытов Б. ... ... ... ата ... // Махамбет:
Ерлік пен елдік тің өшпес ... ... ... материалдары. Атырау, 2002. –134-137 б.
15 Тілепов Ж. ... пен ... XIX ... қазақ ақындары.
Алматы, 1983. –322 - 343б.
16 Кекілбайұлы Ә. Шандоз. Атырау, 2003. -386 б.
17 Көш заманынан ... ... ... ... ... 1994. ... ... С. Доспамбет жырау // Қазақ әдебиетінің тарихы (XVIII–XIX
ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы) Т.3. Алматы, 2000. – 341-346 ... ... Б. ... жырау // Қазақ әдебиетінің тарихы, Т.3.
Алматы, 2000. – 374-386 б.
20 ... М. ... ... ... // ... 1993. - ... б.
21Бес ғасыр жырлайды. Т. 1. Алматы. 1999. – 384б.
22 Сүйіншәлиев Х. XIX ғасыр әдебиеті. Алматы: Ана ... 1992. – 360 ... ... Б. ... ... ... ... // М. Өтемісұлы
шығармашылығы және қазақ ... ... ... ... Алматы, 2003. - 11 сәуір.-4-7 б.
24 Дәуітұлы Т. Махамбет өлеңдеріндегі ... ... ... // М. ... ... және қазақ әдебиетінің
мәселелері; ғылыми –практикалық конференция материалдары. Алматы, 2003. ... ... ... Қ. Шығармалардың толық жинағы. Алматы, 1977. – 568 б.
26 Тасмағамбетов И.Ақындықтың ... ... ... //
Егемен қазақстан, 2003. – 236-237 б.
27 Мақатаев М. ... ... 2т. ... 1982. – 384 б.
28 Шәдібекова А. Ақұштап Бақтыгереева поэзиясындағы ... рухы ... ... және қазақ әдебиеті мәселелері, ғылыми
конференция материалдары. Алматы, 2003. –70-73 ... ... К. ... // Жас ... 2008. № 206. – 12 ақпан.
30 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Т.15. ... ... ... Қ. XV – XIX ... ... ... ... Алматы,
1976. 270 б.
32 Айбергенов Т. Мен саған ғашық едім. Алматы, 1970. – 200 б.
33 Қабдолов З. Сөз ... ... 1982. -365 ... ... Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (XV – XIXғасырлар) Алматы,
1993. – 323 ... Әнес Ғ. // ... ... өлеңдерінің лингвотекстологиясы // ғ.
к. м. 2002. – 114б.
36 ... Ф. Екі ... ... ... жинағы. Т.2.
Алматы, 1987. – 52 б.
37 Нұрғалиев Р. Арқау. Т.1. Алматы: ... 1991. – 576 ... ... Ә. ... ... және ... – Алматы: Ғылым, 1987.
– 370 б.
39Тілешев Е. Көркемдік ... Жанр және ... // ... 1 кітап, 2001. – 205 – 227 б.
40 Мәдібай Қ. Махамбет ... ... ... қысқаша тарихы.
1кітап. Алматы, 2001.-256-262 б.
41 Бердібай Р. ... ... ... // ... ... пен елдік рухы және қазіргі дәуір; халықаралық ғылыми-практикалық
конференцияның материалдары. ... 2003. –151- 159 ... С. ... ... ... ... ... 2001. –50б
43 Медетбек Т. Махамбет рухының монологиясы // Ана тілі, 2003 – ... –10-11 ... ... Р. ... сөйлейді. Алматы: Мектеп, 1980 – 128 б.
45 Досмұхамедұлы Х. ... ... 1991 – 172 ... Х. ... ... ... ... тілі Алматы:
Ана тілі, 1998. – 384б.
47 Қирабаев С.С. ... пен ... ... М. ... ... ... ... жинағы. Т.1. Өлеңдері мен күйлері. Алматы. Ғылым, 2003-
249 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс19 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтеріліс6 бет
Махамбет Өтемісұлы (1803 - 1846)5 бет
Махамбет Өтемісұлының өмірбаяны7 бет
Қазақ поэзиясы мен музыка өнері4 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
1986 жылғы желтоқсан. Аңыз бен шындық15 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь