Ә. Кекілбаевтің «Аңыздың ақыры» романындағы Әмірші бейнесі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1 Жазушы және оның көркемдік әлемі
1.1Авторлық концепция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
1.2Аңыз және шындық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
1.3Қаламгердің стильдік даралығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
2 Романдағы Әмірші тұлғасының жасалу ерекшеліктері
2.1Әмірші һәм Махаббат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
2.2Жазушының Әмірші бейнесін сомдаудағы шеберлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76
Көркем әдебиетке қойылар талап барынша күшейіп отырған қазіргі дәуірде жұртшылықтың, әдеби туынды көтерген қоғамдық-әлеуметтік мәселелерге, алуан-алуан маңызды философиялық-психологиялық сыр-толғаныстарға айрықша назары ауып отыр. Сонымен образдағы «таныс-бейтаныстарға» - типтік бейнелерге бұрынғыдан әлдеқайда зор ынтамен зер салуда. Мейлі қоғамдық-тарихи және философиялық-әлеуметтік мәселелер болсын, мейлі моральдық-этикалық қарым-қатынастар болсын, қай-қайсысы да образдар арқылы шынайы көркемдікпен дәлелді дәйекті шешімін тапқан жағдайда ғана оқушы санасында құбылыс туғызарлықтай қуатты әсерге ие болмақ.
Образдар танымының диалектикасын ашуға жазушының көркемдік-эстетикалық принциптері, суреткерлік концепциясы ғана емес, ic жүзінде қолданып отырған көркемдік тәсілі де әсерін тигізбек. Образ - болмыс, тіршілік келбетінің қоршаған орта мен жағдай, уақыт және адам арасында туындайтын құбылыс-құпиялардың жинақтаушылық мәнге ие бейнелі көрінісі. Өмip танушылық ролі тұрғысынан келгенде қазақ прозасының қол жеткен табыстары аз емес. Алысқа ұзамай-ақ қазақ жазушыларының шығармаларын шолып шықсақ, әр кезеңдегі тарихи жағдайға сәйкес образдардың да өзіндік ерекшеліктері бар.
Образ табиғатынан туындаған әрекетті шығарманың көркемдік байланысына апарып телу дұрыс емес. Өйткені, туынды бітімінен қорытылатын заңды, көркемдік логика жазушының концепциясынан тамыр алады. Соның нәтижесінде қоғамдық-әлеуметтік, философиялық-психологиялық, моральдық-этикалық, эстетикалық қарым-қатынастардың жинақталған сыр-сипаты аңғарылып, образ логикасы соның көркем дәлелі, талдауы болады, сол сыр-сипаттардың ішкі-құбылыс өзгерістерін бейнелейді.
Суреткерлердің шығармаларында айқынырақ көрінетін өзіндік қолтаңбалары болады. Ол ерекшеліктер: композициялық шымырлық, терең психологизм, кейіпкерлердің әрекет-қимылдарын жан-жақты талдап көрсету, әдемі баяндау тәсілі деп білеміз.
Өзге замандас жазушылары секілді, Әбіш Кекілбаев та өз халқының ежелгі әдет-ғұрып, дәстүр-тағлымдарын егжей-тегжейлі кейде суреттеуге құмбыл, ол көшпенділер өмірінің қазір ұмытыла бастаған этнографиялық детальдарына ерекше мән береді, сол детальдардың әлеуметтік, философиялық мән-мағынасына үңіліп, халық өмірін, адам жанының ішкі иірімдерін ашуға тырысады.
Адам болмысына қатысты терең философиялық толғаныстар 70-80 жылдар прозаның дарынды өкілдерінің бірі - Ә.Кекілбаев шығармашылығының негізгі бағыттарын айқындады. «Шыңырау», «Күй», «Ханша–Дария хикаясы», «Бәсеке», «Құс қанаты», «Шеткері үй» повестері, «Аңыздың ақыры» романы жазушының
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Ғұбайдуллин С. Әбіш Кекілбаев прозасының тілі. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертацияның авторефераты. -Алматы, 1995-256 б.
2 Қирабаев С. Екі томдық шығармалары. Т.: 1. –Алматы: Жазушы, 1992-378б.
3 Ысқақбай М. Шығарма шырайы – шындық. –Алматы: Рауан, 1994-76 б.
4 Кекілбаев Ә. Ханша-Дария хикаясы. Балладалар мен роман. –Алматы: Атамұра, 2003.
5 Жарылғапов Ж. ХХ ғасыр соңындағы қазақ прозасының идеялық-эстетикалық мәселелері. –Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2003.
6 Бельгер Г. Дала балладалары // Ә.Кекілбаев. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Т.1: Роман және повестер. –Алматы: Жазушы, 1989.
7 Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. Әдеби сын. –Алматы: Жазушы, 1997.
8 Тоқбергенов Т. Көңілдің отын қоздатып// Жұлдыз журналы. 1990, №11.
9 Хафиз. Ғазалдар. Алматы: Жазушы, 1986.
10 Қабдолов 3. Арна. Әдеби-сын толғаныстар. Алматы: Жазушы, 1988.
11 Хасанов С. Аңыздар әлемі// Жұлдыз журналы. 1991, №12.
12 Қабдолов 3. Жебе. Әдеби толғаныстар мен талдаулар. –Алматы: Жазушы, 1977.
13 Кәрібаева Б. Талап деңгейі. Әдеби-сын мақалалар. –Алматы: Жазушы, 1984.
14 Егеубаев А. Сөз жүйесі. –Алматы: Жазушы, 1985.
15 Шалабаев Б. Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы. –Алматы: Мектеп, 1983.
16 Хамзин М. Қазіргі қазақ романы. –Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2001.
17 Әдебиет және өнер мәселелері (Ғылыми жинақ). –Алматы, 2002.
18 Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. –Алматы: Жазушы, 1993.

Қосымша әдебиеттер тізімі:

1. Кекілбаев Ә. Заманмен сұхбат. –Алматы: Жазушы, 1996.
2. Тоқбергенов Т. Ай мүйіз. –Алматы: Жалын, 1990.
3. Майтанов Б. Психологизм – прозадағы жаңашыл арна // Уақыт және қаламгер: әдеби сын. 7-кітап. –Алматы: Жазушы, 1980.
4. Хамзин М. Мәтін және қаламгердің көркемдік әлемі// Қарағанды мемлекеттік университетінің хабаршысы. Гуманитарлық ғылым сериясы. №2 [30], 2003.
5. Сыздық Р. Сөз құдіреті. –Алматы: Атамұра, 2005.
6. Юбасарова Г. Әбіш Кекілбаев шығармаларында автор бейнесінің көрініс табуы// Академик Е.А. Бөкетов - ғалым, оқытушы, ойшыл: Е.А. Бөкетовтің 80 жылдығына арналған халықаралық-тәжірибелік конф. материалдары. -2-т.: Гуманитарлық ғылымдар. - Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2005.
        
        Кіріспе
Көркем әдебиетке қойылар талап барынша күшейіп отырған қазіргі дәуірде
жұртшылықтың, ... ... ... ... ... алуан-
алуан маңызды философиялық-психологиялық сыр-толғаныстарға айрықша назары
ауып ... ... ... ... - ... бейнелерге
бұрынғыдан әлдеқайда зор ынтамен зер салуда. ... ... ... ... болсын, мейлі моральдық-этикалық қарым-
қатынастар ... ... да ... арқылы шынайы көркемдікпен
дәлелді дәйекті ... ... ... ғана ... ... ... қуатты әсерге ие болмақ.
Образдар танымының диалектикасын ашуға жазушының көркемдік-эстетикалық
принциптері, ... ... ғана ... ic ... ... ... ... де әсерін тигізбек. Образ - болмыс, тіршілік келбетінің
қоршаған орта мен жағдай, ... және адам ... ... ... ... мәнге ие бейнелі көрінісі. Өмip танушылық ролі
тұрғысынан келгенде қазақ прозасының қол ... ... аз ... ... қазақ жазушыларының шығармаларын шолып шықсақ, әр кезеңдегі
тарихи жағдайға сәйкес ... да ... ... ... ... ... әрекетті шығарманың көркемдік байланысына
апарып телу дұрыс емес. Өйткені, туынды бітімінен ... ... ... жазушының концепциясынан тамыр алады. Соның нәтижесінде
қоғамдық-әлеуметтік, философиялық-психологиялық, ... ... ... ... ... ... ... көркем дәлелі, талдауы болады, сол сыр-сипаттардың ішкі-
құбылыс ... ... ... ... ... ... қолтаңбалары
болады. Ол ерекшеліктер: композициялық шымырлық, терең психологизм,
кейіпкерлердің ... ... ... көрсету, әдемі баяндау
тәсілі деп білеміз.
Өзге замандас жазушылары секілді, Әбіш Кекілбаев та өз ... ... ... ... ... суреттеуге құмбыл, ол
көшпенділер өмірінің қазір ұмытыла ... ... ... мән ... сол детальдардың әлеуметтік, философиялық мән-мағынасына
үңіліп, халық өмірін, адам жанының ішкі иірімдерін ашуға тырысады.
Адам болмысына қатысты ... ... ... 70-80 ... ... өкілдерінің бірі - Ә.Кекілбаев шығармашылығының негізгі
бағыттарын айқындады. «Шыңырау», ... ... ... «Бәсеке»,
«Құс қанаты», «Шеткері үй» повестері, «Аңыздың ақыры» романы ... ... ... ... барынша ашып көрсетуге болатын
көркем шығармалар. Қаламгер әдебиеттік өрістеудің кейінгі кезеңдеріне тән
ерекшеліктер – ... ... ... ... ... көркемдік
мақсатына сай қолдана отырып, өнердің ұлы ...... ... тың
талпыныстар жасады. Өткен күннің көмескі суретін қиялымен байытып, қайта
тірілте отырып бүгінгінің мәселелерін бажайлайды.
Әбіш ... ... ... алғанда «өмір құбылыстарына байсалды
ой-парасат көзімен қарауға шақырып, өткен мен ... ... ... ... ... ... [1].
Ал «Аңыздың ақыры» романы Әбіш Кекілбаевтың бұрын жазғандарынан сыры
да, сипаты да ... ... ... ... тың ... өсу, ... жаңа қыры дерлік, өзіндік концепциясы бар дүние. ... ... ... мен ... ... ... еді.
Диплом жұмысының мақсат-міндеттері: Жазушы ... ... біз ... ... ... ақыры» романымен таныса ... ... ... бейнесіне тоқталу, сол арқылы кейіпкер әлеміне барлау
жасау. Бұл еңбегіміз қаламгердің көркемдік әлемін тануға және ... ... ... ... айқындауға бағытталады.
Диплом жұмысының өзектілігі: Әбіш Кекілбаев бұл романда өзінің
суреткерлік екі ...... кең ... мен ... ... бір ... айтқанда, жазушылық биік интеллектісін дәлелдейді.
Жеке адам ... ... әр ... ... ... анық ... осы романнан аңғаруға болады. Адам бойындағы небір ... ... ... ... суреткерлікпен өрістетеді. Романда жасалған
күрделі ... ... оның ... мотивировкасының
нанымдылығына, логикалық жүйелілігіне мән беруге тырыстық.
Өткен ... ... ... ... ... соны ... сөз ... көбінесе осы туынды ауызға алынатын еді. Аса көрнекті
көркем сөз шеберінің қаламынан туған бұл шығарма сол кездегі ... ... да, ... өз ... да ... үлес ... қосылған
кесек дүние болды деген пікірге қаламгерлер мен қалың оқушы қауым да, әдеби
сын да бірауыздан бүгін де қосылар ... ... сол ... ... ... ... көркемдік сырларымен,
ғажайып сұлу сымбатымен, адам жанының шын суреткер құдіретіне ғана ... бір ... ... ... ... кең ... ... салған осынау керемет көркемдік дүниесінің өзіндік ... еді? ... ... қандай еді? Жазушы өмірдің қай
белесін ойып алып, тарихтың қай бетін аударыстырып, біздің ... ... ... ... ... – Әбіш ... ірі ... иесінің шығармаларын көктей шолып
өткенде, әсіресе «Аңыздың ақыры» сияқты үздік туындының ... ... ... ... туған сұрақтар. Сол сұрақтарға
жауап беру – ... ... ... ... ... ... ... Әбіш Кекілбаевтың шығармаларына кезінде
Т.Тоқбергенов, С.Әшімбаев, Б.Кәрібаева, Б.Майтанов, т.б өз пікірлерін
білдіріп, жақсы баға ... ... жазу ... ... ... т.б ... ... үнемі басшылыққа алдық.
Автордың әр кезеңде жазылған ... ... ... айтқан
замандастарының да еңбектері де қарастырылды. Әсіресе, Г.Бельгер мен
Ә.Нұрпейісовтің ... ... ... біз ... үміттің үстінен
шыққандай.
Диплом жұмысын жазу барысында қолданған әдіс-тәсілдер: әдеби талдау мен
жинақтау, жүйелеу.
Диплом жұмысының зерттеу нысаны: ... ... ... ... ... ... мен мақалалары, ой-тұжырымдары және Әбіш
Кекілбаевтың «Аңыздың ақыры» романы талдау нысанына алынды.
Диплом жұмысының құрылымы: Жұмыс ... ... ... ... тұрады. Негізгі бөлім өз ішінен екі үлкен тарауға, әр ... ... ... ... ... тізімі беріледі.
1 Жазушы және оның көркемдік әлемі
1.1 Авторлық концепция
Көркем әдебиеттің негізгі ... ... – Адам ... ... ... ... туындыда «...әбден дараланып, тұлғаланып адам тұрсын; жан- жақты
танылар жанды бейне жүрсін. Кесек бітімді ... ... жоқ ... пен идея да, ... мен ... те, тіл мен стиль де - бірі ... ... ... ... қағидаға сүйенсек, қазақ әдебиетіне роман
көптеп келіп, ол романдар «...өмірдің өзекті мәселелерін ... ... оның ... арақатынасын суреттеуде дұрыс бағыт» ұстанды. Санада
туған серпіліс барша адамзат баласына ортақ ... алға ... ... ... ... Ол кім? Өмір ... мәні неде? Маңызы
неде? Адам мен тарих. Адам мен ... Адам мен ... ... пен
жамандық дегеніміз не? Адам барша әлемді танып үлгере ме, таным зердесінен
өткізе ала ма? Өмір дегеніміз не? Өлім ... не? Адам ... ... ма?» деген мәңгілік сұрақтар тұрды. Бұндай ауқымды ... ... ... ... ... жауап іздеуге деген жаңаша талпыныс ерекше байқалды.
Замана, дәуір ... ... ... ... ... алға ... қазақ әдебиеті ғана емес, бүкіл әлем әдебиеті осынау ... ... ... ... ... - өз ... ұлы, өз дәуірінің үні. Ол
өзі өмір сүріп отырған ... мен ... ... құбылысқа болса да
енжар, бейтарап қарай ... Оны бәрі ... ол ... араласады.
Ендеше, оның қаламынан туған шығармалар да бір емес, бірнеше ... бір ... ... ... ... осылайша жаңа серпінге ие болған соңғы жылдар ... ... ... ... жаңалықтармен, соны ізденістерімен енетіні
анық. Санадағы сілкініс қазақ ... ... ... ... ... ... болғалы жазып келе жатқан адам және ... жаңа ... ... ... қажеттігі де осыдан туады
...әрбір әдебиетші сол дәуір сырын түсінер, көркем ... ... ... ... ... қажет».
Қаламгерлер Адамды зерттей отырып, сол Адамның бойындағы алуан ... ... ... Оның ... ... ... қыр-сырына
үңілуге күш салады. Адам мен қоғам деген мәңгілік ұғымдарға зерделілікпен
үңіліп, ... ... ... сипаттардың түп-төркініне, әлеуметтік
себептеріне барлау жасайды. Содан келіп қаламгер алдына қоғам және проблема
деген мәселелер күн ... ... ... ... ... дәуірде
болсын, заманның, уақыттың қаламгер алдына қоятын ... ... ... ... ... де қазақ қаламгерлеріне жүктеген міндеті осы жоғарыда
айтылғандардан туындады ... ... ... бар ... болмысына қатысты терең философиялық толғаныстар 70-80 жылдар
прозаның дарынды өкілдерінің бірі - ... ... да ... ... ... ... «Ханша–Дария хикаясы», «Бәсеке»,
«Құс қанаты», «Шеткері үй» повестері, «Аңыздың ақыры» романы жазушының адам
жөніндегі көркем-философиялық концепциясын барынша ашып ... ... ... ... ... өрістеудің кейінгі кезеңдеріне тән
ерекшеліктер – тарих қойнауларына үңіліп аңыздық ... ... сай ... ... ... ұлы ...... тануға тың
талпыныстар жасады. Өткен күннің көмескі суретін қиялымен ... ... ... ... ... бажайлайды.
«Әбіш шығармашылығында біздің қазақ жазушыларынан жиі ұшыраса
бермейтін бір ерекшелік сипат бар. Ол әр ... әр ... ... ... ... ... бір жүйеге құруы, ... ... Сол ... ... «Ханша-Дария хикаясы», «Аңыздың ақыры»
үшеуіне циклдық сипат дарытса, «Шыңырау», «Бәйгеторы» ... ... ... ... ... өмір ... ... айқындап, толықтыра түседі. Айналып келгенде, Әбіштің біз
атаған бес туындысының қай-қайсысында ... бір ...... рөлі мен орны ... ... проблема қозғалады» [3] – деп баға
береді ... ... Біз осы ... ... ... ... отырып,
Әбіш кейіпкерлерінің қоғамдағы ... ... ... ... Рас, адам және ... ... суреткердің көркемдік
қазынасына ерекше орын алатыны талас тудырмайды. Дей тұрса да, жазушы ... оның ... ... ... тұрғысынан зерттейді. Соның бірі –
адамның онтологиялық жалғыздығы мәселесі. Әрине бұл ... ... ... ... ... табамыз деу ағаттық
болар еді. Адам табиғатына қатысты бұл мәселе жекелеген туындыларында және
әр деңгейде ... ... ... бас ... – Еңсеп ата кәсібі – құдық
қазумен қоңырқай тірлік етіп жүрген, өз ортасы үшін елеусіз ғана адам. ... ... келе ... осы шағына дейін «қыран топан қызыққа ... ... жоқ. ... сыз ... мен ... топырақтан басқа,
екі иінінен аждаһадай айқара басқан ... ... ... де
шамалы. Бірақ оның осы қара көр қуыс пен бір шөкім сұрқай өмірінен бөгде
ойлайтын да ... жоқ еді» ... ... ... бедері – аналитикалық, философиялық баяндауға
сүйене отырып шығарманы трагедиялық коллизияларға ... ... ... ... келе ... ... – үрей мен күдік. Осы үрей ... ... ... ... ... ... пасық сезімдерінен
жиіркендіретін ұғымнан ... ... ... ... ... ... да, әркем қарай тереңірек сөз болған жоқ [5].
Ол жер шұқып құдық қазу ... ... ... ... ... ... Өзі ... мәжеге жеткенде «өлім аузында жүрген кісінің»
күйін кешеді. Баяғыдағы сәл ... ... ... әлде қайда бұрынғы,
тіпті кешегі талай құдық қазып бетегелі ... ... су ... барлығы ұмытылды. Еңсептің бойындағы үрей сезімі талай ... ... ... ... ... ... ... Ал тас қараңғы
шыңырау түбінен жарық әлем – жердің бетіне шыққанда бұл сезімнің ... ... ... ... ... ... кеше ... құм қылған қыран
шұңқырға қайтадан жетелеп алып келген әзәзіл күштің аты не екенін ол кезде
Еңсептің өзі де ... ... ... ... ... мен жаманға
бөліп, жағаластырып қойған мына дүниеде бөтеннің аузынан шыққан жылы сөз,
қошемет-қолпаш әлі ... ... ... ... атқа қатты тебінген
үзенгімен бірдей екен. Ал ол ... адам ... ... ... ... аяр ... әлі ... мұқалмаған арғымақ кезі еді» [4].
Жазушы Еңсептің еңсесін езгілеген осы бір сергелдең сезімдердің түпкі
сырын оның тек ... ғана ... ... ... ортасынан да
табады. Демек, Еңсеп еңбегінен ғана жатсынбайды. Оны жатсындырған мынау
қатыбас ... мен ... ... ... ... үрей мен күдік
Еңсептің тіршілік ету формасына айналып кеткен. Ақырында ол өз ... ең ... ... қазып жүріп қазаға ұшырады. Қу тағдырдан талай
рет су ... ... ... да ... ... ... Кекілбаев Еңсептің жалғыздық өмірін, сайқымазақ тіршілігін
сыртқы моральдық қатынастар мен ішкі ... ... ... ... ... етіп ... ... Жатбауыр әлемдегі адам өмірінің
өткіншілігі мен өкініштілігін баса суреттеген жазушы ... ... ... ... ... де ... аз. Повестегі мына бір
үзіндіде қаламгердің басты философиялық тұжырымы ... адам ... ... көп ... ... жататын айдау қара
жолының үстіндегі қайыршының кетік тостағаны сияқты: өткіншілердің ... ... ... у ... ... жер қабар едің, аз болса да, анда-санда
бір тамса да, жер үсті ... ... ... ... ... балы бар ғой тағы да. ... ... қанша таңғанмен, есірік
дәмеден қол үзбей, ылғи әлденеге тырмысып, арам тер ... ... ... шығар» [4].
Әбіштің «Бәйгеторысы» бір қарағанда қамыттан қалып, тақымға жарамаған,
тұяқтан тозған, енді ешкімге керегі жоқ бір ... сұлу ... ... қалі ... ... Ал, үңіле қарасақ, автор не айтқысы
келген деген сауалды сауырлай түссек мысқылдап ... ... ... ойға тап ... ... сәл ... кеткен адамзаттың шетқақпай
болған тағдырын, яғни өз кезіндегі ... ... ... ... ... болып кеткендігін әңгімені оқып
отырып ойға ... ... - ... ... да ... мол, күрделі де
күрмеуі мол, ... мен ... тең ... ... ... ... ... айыптайтын, күні түскенде
күйбең қағатын, күйің ... сәл ... ... ... орнына деміңді
алғанша тұншықтырып жіберетін екіжүзділер мен ішінде ит өлігі жатқандардың
жалған моралін ... ... ... шені мен ... қарап
бағалайтын, қызметі мен атағына бола «ағалаған» желбуаз жандардың азаматтың
қадір-қасиетін біле бермейтіндігін жазушы жақсы жеткізген.
Әбіштің тарихи тақырыпқа ... ... ең ... озықтарының бірі
- «Ханша-Дария хикаясы». Мұнда алып-жұлып бара жаткан қым-қиғаш сюжет те,
сол себепті «мені көр, мені көр» деп ... аса ... ... да ... ... ... ... ауыз сөзбен тәмәмдауға болады.
Жарты әлемді аузына қаратқан ұлы ... ... хан ... ... астанасының ойран-ботқасын ... ... ... ... ... салады. Ең соңғы болып олардың ханы Шидүргінің
басы алынады. Таңғұрттар Отаны қан сасып, қаңырап қалады ... ... ... ... ... ... ... ашса -
алақанында, жұмса жұдырығында. Оның ішінде ай десе - аузы, күн десе - ... ... ... Гүрбелжін ханша да бар. Кәрі Шыңғыстың есіл-дерті ... ... ... да ... ... кұмарынан шықпақ. Алайда жүрегін
туған елі мен өзінің адал жарына ... ... ... сұлу ... ... ... алмайды. Гүрбелжін қойнында жатқан әміршіні жарып
өлтіреді, сонан соң өзі де мерт ... Енді ... ... ... ... қаған да, сұлулығымен жұртты аузына қаратқан ханша да
жоқ бұл ... ... тек аңыз ғана ... ... Жай ғана ... бірі ... тағлымы ғасырдан ғасырға ұласатын әфсана.
Кекілбаев зұлымдықтың, қара күштің ... пен ... ... ... ... ... жеріне жеткізе дәлелдеп береді бұл баянда.
Жазушы қара күштің ... ... ғана ... оның ешқашан түбегейлі
бола алмайтынын аңғартады. ... ... ... ... жағында. Сөйтіп,
бүткіл жарты әлемнің еркектерінің шамалары келмеген әміршінің сазайын тал
шыбықтай бұралған бір ару ... ... ... ... ... ғана
шамасы жетеді.
Гүрбелжін ханшаға осыншама күш дарытқан оның бойындағы өз жұрты мен
жарына деген шексіз сүйіспеншілшік, ... еді. ... ... ... ... пен ... тек ... жанның ғана қолынан келетін.
«Ханшадария хикаясының» ... ... ... ... Егер ... ... кұтқарады» десе, жоғарыдағы хикаяны оқып болғаннан кейін
осы бір даусыз пікірді «Әлемді сұлулык және әйел жүрегінің адал ... деп ... ... кетеді.
Жазушыға осы бір көне аңызды қайта тірілту немене үшін қажет ... ... ... ... ... ең соңғы бетін жауып, сәл-пәл ойланып
қалған оқырманның көкейінде. Бәсе, ... ... ... ... Шыңғысты
мәнсұқтап, таңғұт ханшасын асқақтату үшін бе? Болары болып, бояу ... ... ... ... бар? Бұ дүниеде не ... ... ... не өтпеді. Бәрі де өтті, кетті емес пе?
Алайда бұлдыр-бұлдыр бұлыңғыр сағымға сіңіп кеткен сол көне замандардың
шындығы, сол мезгілдердің ... ... ... әлі де ... ... ... ... жетті деп есептейтін мына біз өмір сүріп
отырған әлем әлі де сол ... пен ... сұлу ... көкейтесті
сауалдарына кесімді жауаптарын бере алмай отырғанға ұқсайды. Өктемдік,
зорлық әлі де тыйылар ... ... көз жасы әлі де ... Байлық
пен барлыкқа мастанған қара күштер жер шарының бүгін мына ... ... ... бас ... азу ... ... ... Мен баймын, мен бармын,
сондықтан өктеммін, ал қыларынды қыльш көр деп сес көрсетеді. Осыған қарап
мынандай қорытынды ... ... - ... ... әлі ... ... сүйіспеншіліктің күшіне толық иланып болмапты, ... ... әлі ... ... ... үлгермепті. Ендеше,
Әбіштің көне аңызды ... ... жөңі бар. ... ... ... ұмытылып бара жатқан Ханшадария ... ... ... ... санамызға қайта оралғаны жөн болған. ... ... ... ... ... романы Әбіш Кекілбаевтың бұрын жазғандарынан ... ... да ... ... ... творчестволық тың табысы, өсу, іздену
эволюциясының жаңа қыры дерлік, өзіндік концепциясы бар ... ... ... ... мен ... ... ... еді.
Роман бастан-аяқ ойға, толғанысқа толы, кәдуілгі интеллектуалдық
дәрежедегі философиялық ... ... ... ... махаббат пен
ғазауатқа толы оқиғасын арқау еткенімен сол арқылы бүгінгі өмірге, қазіргі
уақыт шындығына, айналамыздағы ... ... мен ... ... айта
білген. Романдағы Әміршінің монологы, яғни ішкі толғанысы арқылы жалпы
адамдық характерге тән ішкі ... ... ... ... көркемдік тұрғыдан келісімді көрсеткен. Әміршінің дүние,
өмір, адам, махаббат пен ... ... пен ... ... ... ... пен абырой, қанағат пен құлқын, тақ пен бақ, ... ... ... ойы осы ... ... ... ... адамдар ойын,
түсінік-түйсігін елестететін сияқты.
Әбіш бұл романда өзінің суреткерлік екі ...... ... мен ... ... екендігін, бір сөзбен айтқанда, жазушылық
биік ... ... ... төрт ... ... Мұнда қым-қиғаш қайшыласқан шым-
шытырық оқиға, топырлаған тобыр жоқ, санаулы ғана адам, сан ... ... ғана ... бар. Олар ... ... оның ... және ... «барыпкелдер», мұнара соққан Жаппар мен оның таныстары. Ал ... ... ... жан ... ішкі ой ... ерекше есте
қаларлықтай берілген. Олар - Әмірші мен кіші ... және оған ... ... ... ... ... ашудағы стильдік тәсілі – монолог
пен баяндауды шебер астастыруы да атап ... ...... ... иірімді ойы бар жазушы. Сөздік қоры мен
лексиконының ... ... ... ... біз оны ... Ал, мына ... қай бетін алып оқысаңыз да Әбіш қаламынан
туған бейнелі көркем тілдің сиқырлы сырына тәнті ... Ол бар ... ... ... ... ... ... шашып, рәсуа етпей, орнына, ығы мен
ыңғайына қарап қамырдан қыл суырғандай шеберлікпен пайдаланды.
«Аңыздың ақыры» тарихи роман ретінде әжептеуір ... ... та ... ... аңызды қайта жаңғыртып қана қойған жоқ, мұнда жазушы адам
ғұмыры, оның адамгершілік сапасы, жалпы ... пен ... ... өзінің
философиялық концепциясын ұсынады. Мұндағы басты қаһарман – Алмас хан ... ... ... ... да ... ... бар. ... адамның уақыт алдындағы, ажал ... ... шақ ... ... ... ... жалпақ әлемнің жартысын табанының
астына салған, шексіз биіктің иесі – Алмас хан Мәңгілік ... ... ... ... борасыннан сақина-сақина боп шимайланып қалған ұлпа құмақтағы
әлдебір сиқыр жазып ... ... ... көп ... ... ой сергітердей нышан танытпайды. Қайта көңіліне тірішілік
дегеннің өзі де құм ... осы бір ... құр ... мынау ұлан
– асыр сұрқай кеңістіктегі бүгін бар, ертең жоғалып ... ... ... емес пе екен ... ... қашырғандай. Күні кеше ғана асырды салып-
салып, ақырында мысы ... ... ... ... көктеменің әумесер
дауылындай о да қанща аласұрып баққанымен, уақыт дейтін сусыма құм бәрібір
із-түзін қалдыртпай, түп-түгел өшіріп жіберетіндей» ... ... ... ... фон ... ғана ... ... да әсері бар. Негізгі екпін кейіпкерлердің ішкі халіне ... ... ... ... ... айырбастап жататын
оқиғалық желілер жоқ, ол баяу дамиды. Сондықтан да ... ... ... ... ... қолданылатын әдіс-тәсілдерді пайдалану
кей жағдайда шығарманың нақ болмысын ашуға кедергілер ... ... ... ... ... ... қазақ
прозасының философиялық толғанысқа айрықша бет бұруын көрсеткен айтарлықтай
жаңалық болды.
Біз назар аударып отырған әдебиеттің ... ... ... ... ... ақиқатты көркемдік биіктен тану барысында дүниеге келетін
көркем бейнелерді психологиялық талдау тұрғысынан мүсіндеуге ынта ауғандығы
анық байқалады. Образдың ... ... ... жан ... ... қай ... қай ... болмасын назар аударып келе ... ... бұл ... ... ... ... бұған дейін
классикалық дүниелерге тән болмаса, 70-80 жылдар аумағындағы әдебиеттің бір
ерекшелігі – адамның рухани болмысын, ішкі ... ... бір ... ... ... ... көркемдік тәсіл ретінде ұстанғанын
көреміз.
Әбіш Кекілбаев көп жылдар бойы тынымсыз, табанды еңбек ... ... ... ... ... ... ... басқа повесть, әңгімелердің,
сыни еңбектерінің бірнеше кітабын шығарды, ... ... ... ... ... «Өмір», «Пьер және Жан» ... ... және ... ... ... шет ... әлденеше пьесаларын, әңгімелерін қазақ тіліне аударды. Мұның
бәрі, әрине, аз еңбек емес. Ең жақсысы - оның ... ... ... да, ... да ... ... ... оның творчестволық
ізденістері әрдайым ден қойдырып, кейде әртүрлі талас пікірлер де тудырып
жүр. Ол ... ... ... ... болгар, чех, эстон тілдеріне
аударылуы да кездейсоқ құбылыс емес.
Әбіш Кекілбаевтың шәкірттік үйрену ... ... ... ... ... ... өлеңдері, мақалалары, әңгімелері арқылы ол творчестволық
мүмкіндігінен хабар берсе, кейінгі жылдары ... ... ... повестері
автордың жазушылық қарымын, өзіне тән қолтаңбасын, қалыптасқан стилін
айқын танытты. «Бір ... ... ... ... «Бір уыс ... ... ... шығармалар оның ... ... ... ... оның ... ... тән байсалды
баяндау, философиялық, психологиялық тереңдіктерге бару, кең тынысты,
бейнелі, иірімді ... ... ... ... ... Аңыз және шындық
Аңыз - белгілі бір адамның атына, іс-әрекетіне байланысты туады.
Аңыздың тарихи адамға ... да ... ... ... аңыз ... ... мен ... оқиға аралас келіп отырады. Бұл жағынан алғанда аңыз
бен ертегінің арасы жақын. Бұлардың негізгі айырмасы - аңыз ... ... ... ... ... адамның басынан өткен оқиғалар, тарихта
расымен болған, кейіннен сондай адам болыпты-мыс деп, ел аузындағы лақапқа
айналған адам ... ... ... ... ... адам ... болу себебі сол адамның сол
кездегі қоғамдық рөліне байланысты, яғни сол қоғамдағы атқарған ... не ол адам ... ... ... немесе қоғамдық қарым-
қатынастарды реттеп отыратын адам болуы мүмкін. Сол ... ... осы ... белгілі бір қияли әрекеттерге барады, болмаса ... ... ... мұра қалдырады. Осындай аңыз әңгімелердің біреуінде
Асан Қайғы былай депті-мыс, Алдар көсе ... ... ... ... айналады. Оны әңгіме-жыр етіп бір-бірінен жаттап алып, кейінгі
ұрпақ біздерге жеткізген.
Аңыз дүниелердің бәрі бірдей болғанымен әрбір шығарманың ... ... ... ... Қазақ аңыз әңгімелерінде қиял-ғажайып әрекеттер
мол. Олар адам баласын қол жеткізгісіз биік ... ... ... ... ... ... бітіріп, болашақ өмірге деген сенімін
арттырады.
Осы тұрғыдан алып қарағанда аңыз бен ... ... ... ... ... ... жазушы Әбіш Кекілбаевтың шығармашылық жолы бізді қатты
қызықтырады. Оның өмірбаяны мен шығармашылық іздері аңызды да қасиетті ... ... ... Сол бір ... ... тік көтеріліп, көк
аспанда қалықтаған қыранның шығармашылық жайлауына үңіліп көрейік.
Прозашы Әбіш ... ... ... ... ... барды. «Күй»,
«Ханша-Дария хикаясы», «Шыңырау», «Бәсеке» атты повестерінде автор ежелгі
аңыз-әңгімелерді шебер пайдалана отырып, өткен ... ... да ... моральдық бейнесін жасайды, бүгінгі күннің көкейкесті мәселелерін
қозғайды. Москваның «Молодая ... ... ... Әбіш Кекілбаевтың
«Дала балладалары» [1975] кітабына жазған алғы ... ... ... ... ... ... атақты тарихи тұлғалар есімін ... Ол өз ... ... ... ... ... мансұқ ету
секілді мінезден де аулақ. Адам ... ... ... ... ... терең көрсетуі бұл повестердің
шыншылдық қасиетін ерекше көтере түскен».
Әбіш Кекілбаевтың көркемдік палитрасының қуаты мен ... де ... ... ... ... ... ... елегінен өткізіп, тарихи-
философиялық тұрғыдан өлшеп отырады, сол аңыз-әңгімелерден ... ... ... ... тамырларды тауып отырады. Өткен күндер шындығына
бүгінгі күннің жарық сәулесін ... ... ... ... бір ... осы ... ... керек. Демек,
сыншыларымыздың оның «тарих пен бүгінгі ... ... ... ... ... ... ірі идеяларды өзек ететінін»
[Ә.Нұрпейісов]; «адам баласының ... мен оның іс ... ... іздеп, үнемі ой толғайтынын» [А.Руденко-Десняк] атап көрсетуі
шындыққа әбден сай келеді.
Өткен ... ащы ... ... ... ... де ... ... болады - Әбіш Кекілбаевтың тарихи тақырыпқа жазған ... ойы, ... ... Осыған назар аударған сыншылар, сонымен
қабат, қазақ жазушысы ... ... ... ... ұлттық тар
шеңберде қалмай, жалпы адам нәсіліне ортақ ... ... ... ... ... былай деп жазады: «Өткен өмірдің көне
беттерін аша отырып, тарихи шындықтан ауытқымаса да, Әбіш ... ... ... күннің көкейкесті мәселелеріне жауап береді. Бұл шығарма
адам бойындағы ... ... ... ... ойлау хұқын әспеттейді».
Көне аңыздар мен мифтер, маңызды, мәнді тарихи тұлғалар, оқиғалар ... ... ... ... ... ең басты стихиясы болып
келеді. Ол ақ бас тарихтың көне шежіресінен ... ... ... сай ... ... таба ... Ол ... бірге, сол ескі
күндердің тұрмысын тар ... ... ... ... жоқ, ... ... ... эстетикалық, философиялық өрістерге шебер
ұштастыра білді. Сондықтан да Кекілбаев суреттеген Шыңғыс пен ... ... ... ... ... құдықшы Еңсепке дейінгі тарихи
кейіпкерлер галереясы тек қазақтарға ғана емес, ... да ... ... мен мүлде өзге саяси-әлеуметтік менталитет иелері европалықтарға да
түсінікті болды. Мысалы, бұл жөнінде ГДР-дің «Фольк унд ... ... рет ... басылған совет жазушыларының таңдаулы туындылары туралы
жазған мақаласында белгілі неміс сыншысы ... ... де осы ... ... ... мен ... ... жүздеген жылдарға
созылған алауыздықтан хабардар ететін осы оқиғалар көшпенді халықтарда
бұрын ... ... ... ... жоққа шығарады, мұндай қауесет бұрын
қазақтарға да таңылып келген еді... Сонымен ... Орта Азия ... ... қақтығысты суреттеу арқылы да үлкен қоғамдық мәні бар
гуманистік хикая жасауға ... ... ... жазушысы ертедегі
ұлттық тарихқа үңілсе де, бүгінгі заманда, мысалы, Африка халықтары үшін
айрықша мәні бар өте ... ... ... Бұл - ... ... пікірі, ал өзіміздің «қазақ немісі», белгілі әдебиетші, қазақ
көркемсөзінің білгірі Г.Бельгер бұл ойды былайша өрбітеді: ... ... ... Әбіш ... та өз халқының ежелгі әдет - ... - ... ... ... ... ... құмбыл. Ол
көшпенділер өмірінің ... ... ... ... ... мән ... ... арзанқол экзотика жетегінде кетпейді, сол
детальдардың әлеуметтік, философиялық мән - ... ... ... адам ... ішкі иірімдерін ашуға тырысады.
Ә.Кекілбаев, жалпы алғанда, өмір құбылыстарына байсалды ой парасат
көзімен ... ... ... мен ... ... ... ... түсінуге көмектеседі. Бұл проза қазақ тілінің ... ... ... арқа ... ... да философиялық, интеллектуалдық
мағыналарға бай болып келеді» [6].
Әбіш Кекілбаевтың жазушы ретіндегі ең ... ... бірі ... пен ... ... пен ... ... көпшілікті өлшеусіз қасірет-қайғыға, алапат ойран-сұмдықтарға
бастайтын шегі-шеті жоқ билік пен қарақан ... ... ... сол билік
иесінің ештен кеш болса да, райынан қайту кезеңі, ... ... оның ... белгілі «Ханша-Дария хикаясы» повесінде жан-
жақты ... Бұл ... ... туралы көне аңызға құрылған: өз
кеудесінің желіне өзі ... ұлы ... ... елін ... ... да, осы ... ханшасы Гүрбелжін сұлудың аппақ ... ... ақыр ... әйел ... ... ... көне аңызға философиялық
мән-мағына қосып, өркөкірек адам рухының қайсарлығын ... ... ... айналасына қаһар шашқан әміршілдердің әлсіздігін жер бетіне
зұлымдықтың ұрығын еккен әрбіреудің ... ... ... қашып құтыла
алмайтынын, ондай қанқұйлы жауыздарды аспандағы Алла емес, адам ... ... ... ... ... ... атты повестері ондағы оқиғалар мен
әлеуметтік ой-пікірлер жағынан біздің заманымызға жақын тұр. Мұнда да ... о ... ... аналитикалық суреттеу тәсілінен
айнымағанын ... ... бұл жолы ... ... ... алып, соны өзінше байытып жатпайды, қайта керісінше ... ... ... ... бірер қарапайым оқиғаны тілге тиек етеді де, ... ... ... ... ... дәрежесіне көтереді, сөйтіп
бүгінгі күннің қажетіне асарлық адамшылық, этикалық ... ... ... ... ... ... ... аса қайғылы. Бұл -
өзінің тауқыметке толы қысқа ғұмыры ішінде жапан түзде талай ... ... ... ... өзіне осыншалық бейнет пен ... ... ... толы еңбегіне ерекше қадыр-қасиетпен қараған адамның
тарихы. Бірақ ол заманда Еңсеп секілді адамдардың еңбегі ... еш ... ол да өз ... ... ең ... ... қазып жүріп қазаға
ұшырайды.
Ал «Бәсеке» повесінде дала шонжарының ару қызы феодалдық заманның қанды
құрсауынан құтыла ... ... ... ... түскені баяндалады.
«Шыңырау» мен ... ... ... ... ... заманымызға
арналған шығармаларында айқынырақ көрінген қолтаңбасы бар еді, ... ... ... тұрмыстық және этнографиялық
детальдардың дәлдігі, терең психологизм, кейіпкерлердің ... ... ... ... ... кейде жеңіл күлкі шақыратын
сыпайы, сұлу баяндау тәсілі деп білеміз.
Осы аталған повестердегі көркемдік-эстетикалық, әлеуметтік-философиялық
қасиеттер «Аңыздың ақыры» атты ... ... әрі ... ... ... ... ... балладалар циклі, біздіңше, осы романда өзінің
толық көркемдік шешімін ... Бұл ... сөз жоқ, ... өсу жолындағы маңызды белес болып қалмақ.
«Аңыздың ақыры» романында автор тағы да ... ... ... ... ... баяндау тәсіліне ерік береді, мұнда жалпы сюжет,
оқиғаның жотасы анық көрінгенмен, бірінші ... адам ... ... ... ... ... мінез-құлық, ішкі драмалық
коллизия, сырт көзге онша байқала бермейтін, бірақ іште қайнап жатқан ой-
сезім, сөз бен ... ... ... ... ... пен творчестволық қиял, фольклорлық ... ... ... осы шығармада ерекше жымдасып кетеді де, халықтың әрқилы
аңыз-әңгімелерін ... ... ... ... ... ... ... толық, барынша айқын танылады. Шыңғыс
Айтматовтың осы арада фольклорды ... ... ... ... ... ... мифологиялық желілерді бүгінгі күн талаптарына ... ... айта ... ... ... Әбіш ... мифологиялық системалар мен
структураларды игеру арқылы өткен мен бүгінгінің маңызды мәселелерін қозғай
білген. Бұл ... - ... ... ... ... да, ... мен бүгінгі күннің, өткен мен бүгінгі күндер тәжірибесінің
қорытындысы, осы компоненттердің барлығы ... ... ... прозаиктің
таланты да бар] қосыла келе, біздің пікірімізше, бұл шығармалардың мазмұнын
ғана байытып қоймай, оның көркемдік қасиетін де ... ... - ... аса қисынды көрінеді.
Әбіш Кекілбаевтың повестері жөнінде осы айтылған пікірдің «Аңыздың
ақыры» ... да ... ... бар. ГДР ... ... ... шығармаларының негізін ... ... ... ... ... ... ... орынды ескертеді. «Аңыздың
ақыры» романының оқиғасы да Самарқан шаһарының ... ... ... ... жүрген. Темірланның сүйікті тоқалы Бибиханым салдырған
атақты ғимараты жөніндегі хикаяға негізделген секілді.
...Ұлы Әмірші алыс жортуылға аттанып кеткен. Ерін ... жас ... ... ... ... ... көк ... салғызуды ойлайды. Осы
мұнараны салушы жас шебер сұлу ... ... ... ... да, ... бал татқызбаса, мұнараның күмбезі әрі қарай қаланбайтынын шарт етіп
қояды. Бұған ашуланған ханша қиқар ... ... ең ... ... ұсынады. Бірақ анау қасарысып көнбейді. Бұл кезде Әмірші де ... ... ... кері ... екен ... Әмірші астана жұртына келмес
бұрын жас ... жас ... ... орындауға ыңғай танытады. Әйелі
салдырған ғажайып мұнараға әміршісі бек риза болады, бірақ ханшаның ... ... ... көріп, қаһар шашады. Ханша «қылмысын» ... ... ... аңыздың әртүрлі вариациялары бар, бірақ бәрінің түйісетін ... ... ескі ... қайта жаңғыртып, қайта баяндап қоймайды, оған
терең ... ... ... ... әлеуметтік сыр-сипаттарын
ашады, ешбір заманда өзгеруді білмейтін ... ... ... ... қым-қуыт жолдарын көрсетеді.
Романның бас кейіпкері - ұлы ... ... ... Жөнейтпен, «Ханша-
Дария хикаясы» повесіндегі Шыңғыспен іштей де, сырттай да біраз ... ... бұл ... ... ... пен ... құмарлықтың адамшылық
философиясымен әсте сыйыспайтындығы айқынырақ, тереңірек ... ... ... билікке қолы бірден жетпеген. Әмір
әскерінің көп салдарының бірі бола жүріп, бұл да ... ... ... ... ... өткерген, күштінің қысымын көрген, тұмсығы
тасқа тиген. Бірақ табиғат бұған бала жастан қайсар мінез, зор ... ... пен ... сыйлапты. Ол бала жасынан ... ... ... ... ... ... Осы мақсатына жету үшін мына алдамшы
дүниеде бір-ақ жолдың - билік пен мансап жолының бар ... ерте ... ... ... ... бару үшін Әмірші өзінің бар күш-жігерін,
амал-айласын аямай жұмсайды. Айналасындағы бағынышты адамдарының ... ... ... ... зерттеп білген Әмірші халқына да
қырын қарайды, халқын үміт пен үрейдің арасында ұстаса ғана қара ... ... ... ... ... деп ... Басқарудың әртүрлі айла-
тәсілін, саясаттың сан түрлі ... ... ... қара ... қорғау үшін арам, адалды айырып жатпайды, ақырында ол ... ... ... ... дегенді білмейтін қара жүрек қаныпезерге
айналады. Жарты әлемге билігін жүргізген Әмірші енді өзінің ... ... ... ... ... ... сөзі аңызға айналып, досын
қуантса екен, қасының зәресін ... екен деп ... ... ... ... ... батырлығымен тірлігінде әлемді ... ... ... оның атын ... ... қалайды. Ерінің
ерлігі құрметіне жас тоқал салдырған, көкке мойнын созған көгілдір ... ... ... ... ... жеткізеді деп сенген. Рас, ол
кезінде ... ... ... ... ойнатқан, талай алтын тақтардың
талқанын шығарып талабы ... ... туа ... ... даралығы,
даналығы жөнінде төңірегіне талай ертегілерді таратып жіберткен. Айдарынан
жел ескен ... ... ... осы ... ... ... ... көңілі әбден сенулі еді.
Әйткенмен, махаббат мұнарасы туралы аңыз осы ертегілердің бәрінің
белінен бір-ақ ... бір ... ... ... үшін құрбан болған
бейшаралардың тағдыр-тарихын біздің заманымызға дейін жеткізді.
Автор бас ... басы жоқ, аяғы жоқ қара ... ... ... оның ... төтелеп даттай да бермейді, автор адамшылық
қасиетті, адамның жеке ... ... ... ... пен зұлымдықтың,
билікқұмарлықтың шірік философиясын әшкерелеуге ... ... ... ... ... ... өзі де, шынтуайтқа ... ... ... ... ... ... ол өз ниетіне өзі кіріптар
болған біреу. Ол ... ... ... ... өзі ... биліктің құрбаны болады.
Әміршінің күйреуі - романның соңында заңды ... әсер ... ол ... ... ... қайрат-жігерін, ақыл-парасатын, әуре-
сарсаңға толы тынымсыз өмірін түгелдей өзімшілдік пен ... ... ... ... ... ... осы күйреудің философиялық,
әлеуметтік, адамшылық негіздерін жан-жақты нанымды суреттейді [6].
Бас тұлға барынша қатал, бірбеткей болғанымен, өз ішкі ... ... ... ... де ... ... ... өлді уысында ұстау үшін
небір қитұрқы әдістерге баратынын мына үзіндіден-ақ көруге болады.
«...Ол бағыныштылармен ... ... ... ұзақ ... ... ... да отырады. Әбден айтатынын айтып болғанша сөзін
бөлмейді. Ұстаз алдындағы бала шәкірттей ... ... ... ... қатады
да қалады. Тіпті, «иә, дұрыс, айта бер» деп ... ... да ... де ... «тап осы бағытымнан ауып кетсем, жақпай қалармын»
деп ыңғайға аунап, көп ... ішке ... ... мүмкін ғой. Оған өз
бағыныштысының ішіне құлып сақтамағаны, не ойлап, не қойғанын түк қалдырмай
түгел айтып бергені ... ... ... ... ... елде ... сыр
бүгіп, құлып сақтауға тек оның өзінің ғана хақысы бар.
Ал былайғы жұрт бұның жолынан жаны мен ... ... ... ... Бұл ... ... ... әр пенденің не ойлап, не
қоятынын ... ... ... тиісті. Әсіресе, өз төңірегіндегілердің
көкірегіндегісін ... ... ... біліп алмай тұрып, көңілі көншімейді.
Адамның сырын білмейтін атқа ... ... не ... не ... қайда жетіп, қай жерден сүрінетінін білмейтін кісілерді де
маңайына жолатпағаны жөн. Оның ... әр ... сыры ... ... өзінің қаруы да, аузынан шығып кеткен соң естіген кісінің қаруы емес
пе? Бұл өз ... ... ... ... ... Қай-
қайсысының да бар сырын біліп ап, өз сөзімен өзін матап қояды.
Сондықтан да бағыныштыларын ештеңеден секем алдырмай, ... ... ... ... ... ... түзеткенді ит етінен жек көреді. ... ... ... боп, ... аңғал сұрақтар қояды.
Сонда жер түбіндегіні біледі дейтін сұңғыла Әміршінің қайдағы бір
қарапайым нәрселерден де ... ... ... ... манағыдан
бері көмейіне іркіп, ашып айтпай, маңайлап қайтып ... ... ... ... ағытылып қоя береді.
Сөйтіп әуелі бағыныштысына ішіндегі қырындысына дейін айтқыздырып алады
да, өзінің анау ойлап отырғандай аңқау еместігін ... ... ... ... ... айтқызбай біліп отырған көріпкел кісінің қалпын
танытады. Сонда әлгі саулап ... ... ... жым ... ... ол да бір, ... тесілген тайлақ та бір - айтқаныңа жүріп,
айдауыңа көнбеске амалы қайсы...
Әмірші атаулының былайғы жұрттан биік ... жері де - өзі ... ... келсе де, сұрап біліп ап, өзге ешкімге сыр айтпайтындығында
емес пе? Арғы-бергіде әміршіден сыр сұрауға ... ... адам бар ... ... ... берік болса, құлағын да әркімнің аузына төсеп
отыра алмайды, оған біреудің өсегін тыңдағаннан гөрі ... ... ... ап, ... ауыз өсекшінің алдына түкіргіш қып қойғаны әлдеқайда дұрыс»
[4].
Жазушының қысқа, бейнелі сөйлемдері, штрих, детальдары мен ... ... ... икемді. Әміршінің ... ... ... ... ... ... ойы, яғни кейіпкерге тән
монолог мұның айғағы. Кей кезде мұның ... ... ... ... Мәселен:
«...Ол біреу туралы шағым айтып келген кісіні ит ... жек ... ... ... ... не ... жатқанын өсек қып жеткізгендерді бір-екі ... ... ... да бар. ... бері ... ... ... бұралқы
әңгімелеп маңайламайтын болды.
Уәзірлері мен балалары өзі тапсырма бермесе, ешкім ... ... Бұл ... ... ... ... ханның үй-іші не сарайдың
аса жоғары ... ... бұл бал ... ... ... ... өздері естіген жайсыз хабарды нысаналап білдіреді. Бұл олардың
әлгіндей нысаналарының ар жағында не ... ... ... ... ... ап әлгі өзі ... ... жорытады.
Сонда Сейіттер оған өздері естіген қолайсыз лақапты ашып айтпай, әлгі
нысананың жоруы қып тұспалдап жеткізеді, оны қалай түсіну бұның өз ... ... ... ... ... ... шығарармын, жазықтыға қандай
жаза қолданарын тек өзі ғана біледі. Әрбір құлағы естіген ұнамсыз ... ... ... отыру падишаның өзіне де оңай тимейді. Ал біреуден
әлгіндей қылмыстың анық-қанығын естіп біліп отырып, оған ... ... о да ... ... ... таудай абыройына дақ салар еді» [4].
Өз заманында талай ... ... ... бастан өткеріп, үнемі оқ
пен оттың ортасында жүрген Әміршінің өмір тәжірибесі өте бай ... бұл ... адам ... психологиялық қилы-қилы сырларын, жан дірілін,
сезімділігін ашумен берудегі зерделі ізденістері сонарға түскен соқпақтай
айқын да нәтижелі.
Кейіпкердің күзгі күндей ... ... ... ... ... бұл ... ештеңеге құлқы болмай сұлқ жүр. Базардан күніне
сан санат шапқылап келіп жататын жансыздарды да енжар тыңдайды. ... ... да ... ... Күні кеше ғана көкірегін зірк-зірк
қайнатқан өшпенділік те ... ... ... ... ертеден қара
кешке миын жейтін ащы ішектей шұбатылған қым-қуыт ойлар әншейінде жүрек
қыжылдатып, намысқа ... ... ... ... ... ... құлқы соқпайды. Тіпті бұған дейін бір сәт бастан
кешіріп көрмеген мына ахуалының сырын түптеп ... де ... ... ... бір тіршілік. Бір бұйығы мұң өне бойын дел-сал қып, әлсіретіп барады.
Былықтырып, белін ... ... бара ... ... жарақат. Ең
болмаса жанымен қайғы қылатындай қып, қансыратып бебеулетпейді де.
Әмірші абайсызда басын жартасқа соққан асау шортандай әлденеге ... ... ... ... ... шындықты, әрине, шыншыл [реалистік]
машықпен суреттейді; сөйте тұра, шыншылдық жөні осы екен деп ... ... ... ... ... ... әр көріністің мазмұнына
тұтанғыш романтикалық заряд салады; сонда өзіміз күнбе-күн ... ... өмір ... ... ... тірі ағысқа көшеді, тулап ағады,
екпінімен оқушысын да баурап, жетелеп әкетеді. Әдемі динамика!
Кей кезде ол кейіпкерлерін ... ... ... ... ... ... ағыл-тегіл сыр ақтартып алады да, Әбіш тізгінді тағы ... ... ... енді ... ... ... көшеді. Бұл да қызық:
психологиялық дәлелдер енді юморлық деректермен ұштасады да, ... ... ... ... шыға ... Әбіш ... - еркін. Қаламы қимылға ... ме, ... ... ... Кібіртіксіз, көсіле, есіле жазады; нені де болса
біліп, ұғып ... ... ... ... ... ... сөйлеп
отырады. Өзі сөйлеп келе жатып іркіледі де, кейіпкерлерін сөйлетеді. Олар
да бос сөйлемейді, автор өріп келе ... ... одан әрі ... ... де қоймайды, әр ауыздан шыққан сөз әр сөйлеушінің ... мен ... ... көз ... дәл әкеліп жатады.
Образдар көбіне осындай қызық әрі күрделі тәсілмен ... ... ... ... қыры ... тануға болады.
Әбіш шығармалары парасатқа бай; философиялық астары мол; бұла таным
ғана емес, тәрбие тарапында да ... ... ... ... ... ... өмір құбылыстары, адам тағдырлары қызғылт,
жылмық емес, қатал, ащы; оп-оңай «бай боп, ... ... ... жатқан
ешкім жоқ, бәрі де табиғи талқыдан, тартыстан, күрестен, ... ... ... Шығармалардағы қаһарман тағдырына ... оны ... ... ... ... эстетикалық күш те
осында жатса керек.
Әбіш шығармалары - шыншыл; оқиғалар өмірден өнерге ... ... ... ... да көбі ... ... кітапқа
аумаған қаз-қалпында ауыса салғандай...
Теңіздің сырын тамшыдан тануға болатыны ... бұл ... ... ... ... тану үшін бір ғана пейзажға тоқталсақ та жетіп
жатыр.
Пейзажды біз әдетте, көркем шығармада ... ... ... Рас, ... - ... ... бұл жеткіліксіз. Нағыз пейзаж -
поэзия! Характер! Адам! Heгe десеңіз, ... ... ... көңіл-күйінен тыс табиғат суреті - пейзаж жоқ.
Пейзаж жазушының стилін де ... Ал ... - ... Пейзаж образ
сырын ашады. Ал образ - адам. Дәл осының дәлелі Кекілбаев ... айлы ... ... анталаған ақар-шақар шыңдардың
арасында, бабасының төсегін шыр айнала қоршап алып ... ... ... ... ... ... ... ағын су
солардың құдіретті қорылымен бәсекеге түскендей, түнгі тыныштықты ... ... Оның ... ... ... ... шатырдың ар жағындағы
ұлан-асыр дүниедегі сәл сыбыс, сәл сыбдырды қалт ... ... ала ... ... боп ... ... ... боп қадалар бөгде дыбыс жоқ.
Түнгі тыныштық тамылжып-ақ тұр. Бірақ, көзіне ұйқы ... ... ... аң исін сезе ме, ... ... тазылар қайта-қайта қыңсылай
береді. Шатыр сыртында қүлаққа естілер-естілмес ... көп. ... ... ... ... ... ... шілделік
шырылдайды. Соншалықты қарапайым болса да, бәрібір ақылың жетпейтін шым-
шытырық шытырман дүние. Пәлен күннен бері ... көк ... ... ... ыдыраған тәрізді, бірақ біржола сейіліп те кете қоймапты.
Ұйқысы келмегенмен өне бойы құп-қунақ. Мынау ... ... ... сіңіп кеткісі келеді.
Тақты, тажды, төбесіндегі шатырды талақ етіп, жым-жырт түнгі мұнарға
бөгіп манаурай ... ... ... ... ... сүңгіп жоғалғысы
келеді. Сырттағы түн салқынын пайдаланып өз характтеріне кіріскен кішкене
мақұлықтардай не істеп жатқанын өзінен ... ... ... бөгде көзге
еш қызығы жоқ бір елеусіз тіршілікке көшкісі келеді» [4].
1.3 Қаламгердің стильдік даралығы
Әбіштің ... ... өте кең. ... Әбіш ... тұтас қарап,көңіл көзінен өткерер болсақ,дау-дамайсыз бір
шындық-өнер мұраты мен қалам қуаты ... ... ... ... ... ... адам жоқ. ... ол қандай арман? Бір күнділік мынау
пендешілікке бейім қысқа ғұмырдың сымбат тапқаны не,ащы дегені не? ... ... ... ... ... алданып қалған арманы кайсы?Көп қой.
Ал,Әбіш Кекілбаевтің арманы басқа.Ол-осынша ... өнер ... ... ... және соны ... боп ... ... қазір жан сырыңды жайып салар шеберлігімен жүректердің жалынын
лаулатып,көкіректік қүштарлық ... ... ... түкпірінде
қайғы-мүңы барлардың үміт көрігін қаулата жазуды мақсұт тұтқан өнегелі,өрен
жүйрік боп ой тастайды.Жақсылықты,жақсы ниетті,адалдық пен ... ... ... суреткерден күтеріміз көп.
Тоқсаныншы жылдарға аяқ басқанда қазақ ... ... ... өзі де осы Әбіш Кекілбаев тәрізді санаулы саңлақтарымызға
қарыздар деп ойлаймыз.
Асылы,тарих-ғылымның бір ... ... ... сол
тарих баяндалмауы керек. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... бояу нақышымен көрінуі шарт.
Егер біз тақырыптың өзін ауыл,қала өмірі,жұмысшы,өндіріс тақырыбы деп
қана бөлмей,кешегі,бүгінгі,ертеңгі деп,соның ... ... ... қыртысына қарай жіктеп, талдар болсақ,онда өнердің
өнегелік мүратын,ендігі әдебиеттің бағыт-бағдарын,жалпы жаңа нышандарды ... ... ... ... туар еді. Осы ... ... ... делініп жүрген шығармалар-Ғабит Мүсіреповтың «Ұлпаны»,
Әбіш Кекілбаевтің «Аңыздың ақыры», ... ... ... ... жағынан әр кезеңді қамтығанымен,философиялық тереңдігі,
көркемдік шешімі жағынан қарайлас, орайлас,өзектес дүниелер боп көрінеді де
түрады.
Егер Әбіш ... ... ... ... ... ... алты жүз
жыл бұрынғы заманнан алынса,Ғабит Мүсіреповтың ... 120-150 ... ... сөз ... ... «Шырағың сөнбесіні» Ұлы Отан
соғысы кезеңіне соғады.
Қазақ әдебиетінде ... ... ... ең озық шығармалары саналып отырған осы үш туындының ... ... ... ... ... ... адамзат тағдырына қалам
тірейді.Кезең жағынан ... ... үш ... басын қосып
айтуымыздың осындай сыры бар.
«Аңыздың ... көп ... ... ... ... ... жан ... тазалығымен,сезім мөлдірімен артып түскен
Ханшаның кейпін көрсек, Ғабең шығармасында Есенедей алыптың,азулының өзін
адалдыққа ... ... ... ... ... ... Нәзирасы сондайлық ірі қимылдың адамы емес. Ол қарапайым
күйімен-ақ, жандүниесінің жұпыны қалпымен-ақ ер азамат көтерер ... ... ... ел-жүртын сүйген адам боп,сүйіспеншілік сезімнің
өнеге -үлгісіндей боп есте қала береді.Осы үш шығарманың да біз ... ... ... ... боп ... жатыр.
Жанрды жаңалау,жанр тынысын кеңіту дегенді тек «шеберлік»тұрғысы- нан
ғана бағдарласақ ұтыламыз.Әр жазушы талантының ... ... ... алғанын сарапқа салғанда барып,суреткердің өз ... ... жанр ... кеңи түседі. Әбіш Кекілбаев өзінше
жазатын жазушы.Қай жазушы өзінше жазғысы ... ... ... ... алу ... әр ... әр деңгейде ғой.
Әдебиетте қаламгердің өзіне тән жазу машығы «стиль» деп ... кең ... ... ... ... ... ... күрделі де терең ұғымға ие екендігін байқау қиын емес.
«Стиль-адам» [Бюффон], «Мінез қандай болса, стиль де сондай» ... ... ... ... тұрады» [Стендаль]деген терең пікірлер бар.
Қалай болғанда да стиль ұғымының терең де ауқымды ... ... мол ... ... ... оның ... ... стилі сол туыиды дүниеге келген ... өре ... ... биік ... тек тәуір деген шығармадан ғана
рухани -эстетикалық ләззат алады.Бүгіндері қанатты сөзге ... ... ... ... «Стиль шын талант, ұлы ақын-жазушылардың қаламдарына
тән сипат.Кез-келген ақын-жазушыдан стиль іздеу- ... ... ... ... ... қазақ прозасының жанрлық,стильдік бір өзгешелігін,аңыз
тақырыбына жазылған шығармалардан көруге ... ... ... бір ... ... ... аңыздарында кең таралған оқиғалар
негізінде құрылады да,оның дамуы,өрістеуі шартты түрде болады.Сол ... ... ... ... ... проблеммаларын қозғап,оның ұрпақ
үшін үлгілік,өнегелік жақтарына көңіл аударуға тырысады.Нақты адам әрекетін
аңыздан реалды ... ... ... ... ... тектес аңыздарды жазып жүрген авторлардың бірі-Әбіш Кекілбаев.
Әр жазушының жазу машығы,мақсаты мен мұраты,қаламына құт ... ... ... тақырыбы:Қоғам, мемле-
кет,мораль,философия,этика,адамгершілік ... мол ... ... ... ... да бай ... ... Кекілбаев-үйірімді тілі,иірімді ойы бар жазушы.Сөздік қоры ... ... ... біз оны ... қай ... алып ... да ... қаламынан туған
бейнелі көркем тілдің сиқырлы ... ... ... бар ... ... ... болса солай шашып,рәсуа етпей,орнына,ығы мен
ыңғайына қарап қамырдан қыл суырғандай ... ... [11, ... ... ... Әбіш ... ... жазғандарынан сыры
да,сипаты да мүлде бөлек,жазушының творчестволық тың табысы,өсу іздену
эвалюциясының жаңа қыры ... ... бар ... Әбіш ... ... мен ... ... көрсеткен десек асыра
айтқандық емес.
Жазушы стиліне терең психологизм мен полифониялық тәсіл тән.
«Әбіш творчествосының ... ... оның бар ... ортақ
психологизм,драмалық ішкі қақтығыс,ой-сезімнің ағыл-тегіл ақтарылуын айтар
едім.Және осы қиын да ... соң ... ... ... ... ... ... лайық тіл бедерін табуы дер едім» [9,
172].
Әбіш ... ... ... ... ... туралы жазса
да,не туралы жазса да бажайлап,үлпершектеп ... бар ... ... ұзын ... ұңғыл-шұңғылын үңгілеп бергісі
келеді.Асығып аптықпайды,сабырлы,салауатты мінезден танбайды.Үлкенді-
кішілі бар шығармасынан таразы ... ... ... талдау
көзге үрады.Сезім-сезікті,түйін-түйсікті таратып талдайды.Күдік - ... ой ... ... ... ... бейім.
Қаламгер шығармаларында романтикалық сипаттың басымдығы ... ... ... ... ... корі ... көрі
асқақтығын ұнатады. Мұндай шығармалар өршілдікке, жасампаздыққа шақырады.
«Жазушы өмірдің қия ... ... ... назардан тыс
қалдырмайды.Ол жөніндегі ой толғамдары ... ... ... ... ... ... аяқ ойға,тоғанысқа толы, кәдуілгі ... ... ... ... бұл романында өзінің суреткерлік екі қасиетін-қүлашы кең
философтығы мен ... ... ... ... ... жазу- шылық
биік интелектісін дәлелдейді.
Жазушының көркемдік ерекшелігін,әсіресе тілін тану үшін бір ғана
пейзажға ... та ... ... біз ... ... суреттелген табиғат көріністері
дейміз.Рас,пейзаж-табиғат.Бірақ, бүл жеткіліксіз.Нағыз пейзаж-поэзия!
Харктер! Адам! Неге ... ... ... ... ... көңіл-күйінен тыс табиғат суреті-пейзаж жоқ.
Пейзаж жазушының стилін де белгілейді.Ал стиль-адам.
Пейзаж образ ... ... ... ... ... ... ... пейзаж.
«...Міне,айлы түнде,жан-жағынан анталаған ақар-шақар ... ... шыр ... ... алып ... ... ... жатыр.Аңғар табанындағы ағын су
солардың қүдіретті ... ... ... ... ... ... сарқырайды.Оның сергек қүлағы жұп-жүқа жібек шатырдың ар ... ... сәл ... сыбдырды қалт жібермей қағып ала қояды.
Жүйкеңді тікен боп шағар,кірпігіне тіреу боп қадалар бөгде дыбыс жоқ.
Түнгі тыныштық ... тұр. ... үйқы ... ... ... аң исін сезе ... қостағы тазылар қайта-қайта қыңсылай
береді. Шатыр ... ... ... ... ... көп. ... ... түнгі тіршілігіне кіріскен.Әлдеқайдан шілделік
шырылдайды. Соншалықты қарапайым болса ... ... ... ... ... ... күннен бері көкірегін көк түтіндей бьқсытып
келген өкпе-тұман ыдыраған тәрізді,бірақ ... ... те ... ... өне бойы ... ... маужыр тыныштықтың
қойнына біржолата сіңіп кеткісі келеді.
Тақты, тажды,төбесіндегі шатырда ... ... ... ... ... ... маужырап табиғаттың қүшағына бір-ақ сүңгіп жоғалғысы
келеді.Сырттағы түн салқынын пайдаланып өз ... ... ... не ... жатқанын өзінен басқа ешкім білмейтін,бөгде көзге
еш қызығы жоқ бір елеусіз тіршілікке көшкісі келеді» [7, ... адам ... ... сырларын берудегі ізденістері өте
айқын да,нәтижелі.
Кейіпкердің күзгі күндегі көңілсіз көрінісін автор былайша ... бұл ... ... ... болмай сұлқ жүр. Базар дан күніне сан-
сапат шапқылап келіп жататын жансыздарды да ... ... ... да ... ... кеше ғана көкірегін зірк-зірк
қайнатқан өшпенділік те жым-жылас жоғалған.Оңаша ... ... қара ... ... ащы ... ... ... ойлар әншейінде жүрек
қыжылдатып,намысқа шабатын нәрселердің бәрін түп-түгел ... ... ... ... ... дейін бір сәт бастан
кешіріп көрмеген мына ахуалының сырын түптеп білуге де ... ... бір ... ... мұң өне ... ... қып,әлсіретіп
барады.Бұрлықтырып,белін жаздырмай,бүгежектетіп ... ... ... ... ... қылатындай қып,қансыратып бебеулетпейді
де.
Әмірші абайсызда басын жартасқа соққан асау шортандай әлденеге мәңгіріп
калыпты» [7, 140].
Романның суреттеу мәнеріндегі ... ... ... ... ... ... стилдік ізденістері.Әбіш Кекілбаев бұл күнде
талай повесть жариялаған,кейбір шығармалары орыс тілінде де ... ... ... Оның ... ... сол ... қай- қайсысынан да
көрініп отырады. ... ... ... ... ... ... көрініс береді.
Бұл романда қаһармандардың ішкі өмірін көрсету күрделі орын иелейді
дедік.Автор қай ... сөз етсе ... ... ... ... ... ... ауысып отырады.
Баяндаушы мен қаһарманның «даусы» кейде ... ... ... аяғы монологқа жалғасады.Қаһарманның ой
қатпарында жатқан,әншейінде айтыла бермейтін,тіпті ең жақын ... ... ... осындай жолмен ашылады.Автор суреттеудің бұл ... тысы мен ішін ... ... арқасында қаһармандар
тұлғасына нақтылық,нанымдық бітеді.
Алмас хан бейнесін алып қарайық. Шығармада оның сан ... ... да ... қорытындысы, тәжірбиесі ғана екшеліп ойша
елестетіледі. Алмас ... өлім мен ... ... пен ... ... ... ойларына, тұжырымдарына дәлелдеме,дәйектеме мысал
секілденіп қана тізбектеледі. ... ... ... ... ... ... мазмұны мен сипаты айтылады,құбылыстардың себебі мен
салдары ақыл таразысынан өтіп,өз бағасын алып жатады.
Кей кезде ол кейіпкерлерін ... ... ... ... ... ағыл-тегіл сыр ақтарып алады да, Әбіш тізгінді тағы да
өз қолына жиып,енді бірде сөзден суретке көшеді.Бүл да ... енді ... ... ... да,әрбір штрих,яки деталь ойнап
шыға келеді.
Мұндайда Әбіш Кекілбаев-еркін. Қаламы қимылға көшті ме,бітті,аңқылдап
төгіліп кетеді.Кібіртіксіз, ... ... де ... ... ... ... ... сөйлеп отырады.Өзі
сөйлеп келе жатып ... ... ... да бос
сөйлемейді,автор өріп келе жатқан оқиғаны одан әрі ... ... ... әр ауыздан шыққан сөз әр сөйлеушінің қылығы мен ... ... ... дәл әкеліп жатады.
Қаламгердің әлем әдебиетіндегі секілді қазақ әдебиетінде де аңыз
табиғатын жіті түсініп,көркем шығармада ... ... ... ... ... ... ... шыққан кітабының алғы сөзінде: «Мен ... ... ... ... жемісті жолының бірі деп...аңыздарды
сын түрғысынан ... ... ... ... ... ... ... сырына терең
үңіліп,өмір тәжірибесін философиялық көзқарас ... алып ... ... ... ... сабақтас бүгінгі өмірлік
концепцияны көркемдік өлшем,коркем ой-арна,көркемдік шешіммен жарқыратып
корсету.
Әдеби ... ... ... ... Әмірші табиғи мінез
еркіндігі,ештеңеден де ... ... ... қолы ... ... ... ... өлімнен де тайынбайтын
бірбеткейлігі жағынан Маркестің «Жүз жыл жалғыздығындағы» Хоссе ... ... ... ... де ... де ... күшейту рухында ой өрбітіп,өздерін жұрттың бәрінен жоғары
санайды.Екеуінің де ішкі рухани ... ... ... ... ... танып-
білдік,әбден тойынып болдық,иә,енді қалғаны-жалпақ әлемді өзгертіп өз
қолымызбен ... ... ... ... жатыр.
Осындағы екі кейіпкер ақиқат өмірдің ортасында тұр,бірақ екеуі де
эпостық кейіпкерлерге тән ... ... ... екі ... екі ... ... ... әдебиетінде «Аңыздың ақырындағы» негізгі психологиялық талдау
принципіне ұқсас ... ... ... ... ... ... ... күрт өзгерістің дүниетанымдық жаңалыққа ұласуы,осы
құбылыс ақиқатқа,ал ақиқат ащы ... ... ... ... хан ... ... те: ... дүниені күштілер
басқарады.Оларға не істейміз десе де ... ... ... ... дәл осы ... зорлығы емес пе?» [13,37],-деген
тұжырымға ден қояды.
Бірі - ... ... ... ... дарынына қарамастан қара-
пайым көптің қатарындағы пенде.Ұлты да,ортасы да,заманы да ... ... ... заңына бағынбайтын,әрқашан толық
сырын жария қылудан қашатын абсолютті ақиқат туралы толғанатын ... ... ... көз ... бүл ... әр алуан
философиялық категорияларға идеалистік трактовка беруден аса ... ... ... ... ... ... ... түрып,түрлі
гиперболизациядан аршылған кейбір сәттерде ... адам ... ... ... ... ... процесіндегі мұндай кезеңдер кең масштабта
емес,жекелеген жандардың тағдыр-талайы төңірегінде ... ... ... адам бойындағы қанағатсыздық сезім туралы
ойлары оптимизмге толы болса,өз ортасынан ... ... таба ... «Ең ... ... ... атаулының болмайтынын сезу»[13,80],-
деген тәрізді түңілу,күңірену сарынына түседі. Әр ... ... мен ... құт ... ... ... ... тақырыбы:қоғам, мемлекет, ... ... ... Олар мол ... ... тынымсыз ізденіс қажетсінеді.Қай-қайсысы да бай материалсыз
адымыңды ататпайды.
Философиялық,аналитикалық суреттеу тәсілі ... ... ... ... ... болмыс- бітімін,рухани әлемдегі
психологиялық әлеуметтік,этикалық,адамгершілік менталитетін суреттей отырып
ол кейіпкерлерін ... ... ... ... жете ... ... ... армансыз жүздестіреді.
«Әдебиеттің міндеті,-деп жазады,Ә.Кекілбаев,-адам жанын шындап қинайтын
мәселелер жайында шындап ... ар мен ... ... ... түру,сол
қиынды оңайлатпай,сол күрделіні тұрпайыландармай нәзік жеткізу» [14,7]. ... ... болу үшін ... кіші ... бейнесін алып карайық.
Ханша романда махаббаты кіршіксіз,ой- сезімі адал, пиғылы таза ... ... ұзақ күн өтіп ... ... ... ... ... күннен де жаман.Өзіңді өзіңе мүңкір-нәңкір
қылып,өзіңді өзіңе тергеткен жендет түндерде ... ... ... ... бермейтін кейбір жайларды әбден түбіне жетіп адалап ... ... ғана ... ... өзі де ... бір ... жарқыратып жайып
берген бір бозбала жігітті де,соған тап қылған анау ... ... ... ... ... ... ... бір Ұлы Әміршіден
сәлемдеме келетін күнді де, сол ойын ... жеті қоян ... ... көп шуылдақ нөкер қыздарымен күтуші кемпірді де соның бәріне
түрткі болған баққүмар Ұлы ... ... ... жек ... тап мынадай нағылет дүниеге мұны әкелген әкесі мен шешесіне ... қара ... ... терезеден албастыдай боп төніп түрған қап-қара түнге
де,күні-түні ауыз жаппай сыпсың-сыпсың сылдырап ... ... ... ... ... ... жатқан төсекке де,анау күні кеудесінен басып,ойда
жоқта көңілінің тұңғиық ... тым ... ... ... ... ... көрпеге лағынет...Осынша тамұқтың ... ... ... ... ... көкке де лағынет... Осының бәріне
шыдап,көтеріп жатқан көнтері ... де ... ... ... ... көңілдің маңдайын тасқа ұрғызған мынау тышырайған
тымырсық қаныпезер ... ... ... болған көңіл әбден ашынып,жарық жылғанның бәрін қарғаганда,тіпті
алдамшы пәниді жаратқан хақ тәңірдің өзін нәлеттегенде, тек бір ... ... ... ұлы ... ... ... ханшаның жан құбылыстарын, күдік-күмән, сенім-сезік кезек
алмасқан, алабұртқан өзгерістерді жаймалап, ашып салады. Ханшаны бақытсыз
етіп алып,суреттеуінде де бір сыр бар ... ... ... өзі берген
жауабына тоқталып көрсек.
«Аңыздың ақыры» романының жазылу тарихы» атта ... ... деп ... ... «Кіші ханым,меніңше,жағымсыз адам емес, ол да-
өзінің тағдырының ... ... ... ... ... ... ... жүрген сияқты, ол шын мәнінде әйел ретінде
де, адам ... ... ... ... қылып көрсетуге
тырыстым»[6,74]. Сонымен бірге қойылған мына сұраққа ... ... ... Сіз әйел ... өте ... ... ... кінәлі емес. Аңыздан ауытқу себебіңіз?
Ә.Кекілбаев: «Аңыздан ауытқу себебім,маған аңыздағының ... ... ... іздеймін. Аңызды аңыз қалпында қалдыратын болса,шығарма
жазудың қажеті жоқ. Сол аңыздың өзі ... ... жері сол ... ... ... ... бір ақиқатты айтайын,үлкен бір құпияны
ашатын ... деп ... ... ... ... ... ... тарихи шындық жатады деп ойлаймын.
Біріншіден,сол заманда ақиқатты өз қалпында ... ... сол ... ... сананың дүниені
әсірелеп,метафоризациялап түсінетін, мешкей, я ... ... ... жіберетін сол заманның психологиясы. Барлық уақытта адамның санасы
өзінің көріп отырған шындық пен өзінің түсындағы реалды өмір мен ... ... ... уақытта да солай,біреу өзінің заманында болып
жатқан шындыңты сол күйінде қабылдайтын болса, ... ... бес ... ... алуы мүмкін. Ол кездегі қоғамдық санада, ол кездегі биліктің
үлкен тәсілі өзінің ... ... ... өз ... ... ... десеңіз, оны қолдан аңызға айналдырып жіберіп отыратындығы,ол
аңыз,халықтың оянуына ... ... ... күшейтуі- не
қызмет ететіндігіне байланысты. Шығарманың «Аңыздың ... ... ... ... ... ... Темір өзінің пенде екендігі ... ... ... ... сөз.Өмірде әсіре болуы мүкін емес қой.Тағы да
жорыққа кетіп бара ... Тағы да ... ... ... ... ол ... ... емес. Өйткені мылқау кісі келіп,өзінің болашақ жобалары ... ... ғой ... келе жатқанда. Өйткені оны бір жендет ... ... ... күні ... күні ... алады.Ол өлесің деген сөз емес.Ол
бәрібір сенің бір күні ... ... ... ... осы ойының бәрін Әбіш ... өз ... ... ... ... ... деп жатырмыз.Әбіш Кекілбаевтің романда көздеген мақсаты «биліктің
халыққа зорлығын, қиянатын көрсету ... ... ... осы ... ... өз ... ... ашып бере алған.
Әміршіні күйрету арқылы ... ... ... ... тағы бір ... ... ... тәсілі: «Жолдың
екі бетіндегі жүзімдікке дауын-қарбыз егетін ... ... жер ... соң бау-бақшаға ұласты. Жеміс ағаштары енді- енді бүрлей
бастапты. Төңірек көк ала шыт ... ... Сол ... көк шабдар
алаптың астынан шым дуалдар қоршаған ... ... ... ... екі бетіндегі кең жаймаларда қытайы ... әр ... асыл ... мен ... ... ... ... бұйымдар ыбырсып
жатыр, жылы самсаның, кепкен ... ... ... ... ... ... ию-қию исі мұрын
жарады»[7,24].
Шығарманың тілі жатық, бай екенін, өмір ... сан ... ... ... те ... ... білетінін айту лазым. Тіл мамандары
бұл шығармадан тұңғыш рет қолданылған ... ... ... ... ... дәуірі мен елінің ерекшелігін аңғартатын қаншама сөздер
мен термелер орнын тауып,жүйелі үйлескен деп білеміз.
Романда оқырманға түсініксіз сөздер ... ... ... ... ... ... тәр, пір ... сөздерге түсініктеме керектігі
айқын. Жалпы алғанда тіл кестесін қою ... ... ... ... ... жасанды сөздермен ... ... ... ... ... құм»[ 7,32], шуылға, айқай
сүреңге қолданатын «ию-қию»деген тіркесті «қауаптың ... ... ... ... асау ... деп ... құптарлық емес.
Шығармада ой қайталаулары да ... ... ... ... ... «сасық ауыз» бұқара туралы астам сөздері көп жерде қайталана
берген. ... ... ... ... сөз көп ... терең психологизмді басты бейнелеу құралы ретінде пайдалан- ғанын
айта кеттік. Дегенмен,жазу стиліндегі шұбалаңқылық ,тым артық ... ой ... ... ... Әбіш ... ... ой- сезім әлемін ашу қадамына едәуір баяулық береді.
С.Әшімбаев өзінің еңбегінде романға байланысты ескертпелерін ... ... ... кетіп бара жатып Жаппармен жолығатын
түсында әлі де бір-екі деталь ... ... ... «Көп ... ... қан ... Әміршінің осы жерде моральдық жағынан
Жаппар секілді адал да асқақ сезімді адамның алдында жығу ... ... ... ... ... душар болуы-көзбен тілден коса
айрылғанымен Әміршіден ... ... биік ... ... ... ... Әміршінің сұрқиялылығын ... бір ... ... қосқаннан романның салмағы кемімес еді.
Әмірші де ет пен сүйектен жаралған ғой, оның өзі аяусыз ... ... ... өз ... ... ... айуандық
сезімнің астарын сөгетін драмалық ситуация қажет-ақ.
Екіншіден,кіші ... ... ... оқушыға беймәлім болып
қалады.Біздіңше,Жаппардың жазалануын естіген, Әміршінің зұлымдығына әбден
көзі жеткен ... не ... ... ... тынды деген сұрақ оқушыны,сөз
жоқ,мазалай береді.
Үшіншіден,бұл өзі шартты тарихи роман.Тіпті аңыздың ізімен жазылған деп
қарағанның өзінде де ... ... ... бары ... ... түрде болса да,оқиға қай ғасырда,қай жерде ... деи ... ... ... ханы ... ... бетін ашу
керек сияқты.Өйткені кез-келген көркем шығарма мейлі ол ... ... ... ... тарихты аттап өте алмаса керек.Мезгілі,мекені, ортасы
атап көрсетпесе керек-ті»[11,424].
Жалпы алғанда, Әбіш Кекілбаевтің «Аңыздың ақыры»романы қазақ прозасының
жанрлық өрісін,реалистік кемелденуін ... ... ты ... ... «Шыңырауы» мен «Бәйгеторысы», «Бәсеке» т.б.туын-
дылары көпшіліктің көңілінен шықты. Иә, несімен? Аз ... ... ... ... түйіні-Әбіш Кекілбаев өз оқушысын сілем-сілем ... айта ... ... Біз аталмыш дүниелерді жазылуына ... да ... жаңа ... құшағына бөлегені үшін үмыта алмаймыз.
Әбіштің әр сөйлемін әрбір ... қалт ... ... оқу ... ... ... ... қауым философиялық дүние десіп жүр.Мүны
неміс тіліне аударылған «Күй»повесіне пікір айтқан ... ... да ... сөз, ... ... жоқ ... ... оның «Шыңырау»повесі де ішкі
болмысымен «Күйге» ұқсас шығарма. «Күй» повесіндегі де бас ... ... ... ... ... тағдырын елестетсе, «Шыңырау- дағы» бас
кейіпкер жай ... ... ... өнерпаз жанның парықсыз, пәтуасыз
ортадағы аяқ асты ... ... жан ... ... ... көз ... ... Енсеп секілді ерен туған ерлердің ... ... ... қолындағы қуыршаққа айналғанына ішің ашиды. Өмірдегі
даңқ,атақ жолындағы ... ... ... ... ... ... ... күйінесіз. Құдық-Әбіш үшін сыртқы фон, философиялық символ
ретінде алынған. Жазушы негізгі планда адамдардың өзегін өртеген,жұлыны мен
жүйкесін ... ... ... көрсеқызарлықтың, қызғаншақтық пен
бәсеке құмарлық- тың себептері мен зауалды зардабын көрсетуді көздеген.
Әбіш Кекілбаевтің «Бәйгеторысы»бір қарағанда қамыттан ... ... ... ... жоқ бір ... ... ... пұшайман қалі туралы сияқты.Ал,үңіле қарасақ,автор не
айтқысы келген деген ... ... ... ... ... ойға тап боламыз. «Бәйгеторы» -осынау мазағы да азабы да мол,күрделі
де күрмеуі мол,итжығысы мен текетіресі тең ... ... ... ... ... ... күйбең қағатын,күйің
кетсе,сәл ... ... ... ... ... ... тұншықтырып
жіберетін екіжүзділер мен ішінде ит өлігі жатқандардың жалған ... ... шені мен ... ... ... ... бола «ағалап»,сағалайтын-»бойы бүлғаң,сөзі ... ... ... ... ... біле бермейтіндігін,керісінше оның
басынан бағы тайған күні «Сені қайдан көрдім» деп шыға ... ... ... ... ... ... жазушының «Үркер» романынан да
көрініс табады. ... ... ... ... ... ... қарамағына өткізіп,өзі қазақтың үлкен ханы ... ... ... ... ... бұл ... ... және ол жүргізген істерді сипаттауға арнаған.
Шығарманың «Тығырық», «Елшілік» деп ... ... екі ... ... берілген тарихи шолу бар.
Өзге тарихи романдағылардай «Үркерде» де ауыз әдебиетінің ... ... ... кең ... манда
қаһармандардың даралық психологиялық клбеті неғүрлым айқынырақ ... ... ... ... өмірденданы сорғалаған шындықтан
туындайды. Ол жасандылыққа бармайды.Жасанды ... ... ... ... оның ... ... болмысы көнбес
те еді.
Ол өз ... ... тиек ... ... ... терең
зерттейді; кәміл білген, шексіз ... ... ... ... ... жағдайды тірілтіп сала ... ... ... ... ... ... саумалайды.Өмірдің бір үзігінен, бір ғана жұлқындысы-
нан,бірді-екілі адамның мінез қаракетінен ... ... ... ... ... ... әдемі үйлесіп,құба-құп жарасып келген ол қазіргі қазақ әдебиетінде
сирек құбылыс ... ... ... бәрі Әбіш Кекілбаевтің
психологиялық ... ... ... ... ... ... ерекшелігі де,стилдік даралығы да міне осында жатыр.
Аталмыш жұмысымызды жазу барысында ... ... ... ... ... ... М. [15], ... 3.[8], Бердібай
Р.[16],Тоқбергенов Т.[17,24], Сыдықов Т.[18], Майтанов Б.[19, ... ... ... ... ... ... тұлғасының жасалу ерекшеліктері
2.1 Әмірші һәм Махаббат
Әбіштің творчестволық ... өте кең. Ал, енді ... ... ... ... көңіл көзінен өткерер болсақ, дау-
дамайсыз бір шындық - өнер мұраты мен ... ... ... боп, ... ... суреткерді көреміз.
Әсілі, армансыз адам жоқ. Бірақ ол қандай арман? Бір ... ... ... ... ... сымбат тапқаны не, ащы дегені не? Тіпті,
жалпы жұрттың алдына қойған немесе алданып қалған ... ... Көп ... ... арманы басқа. Ол - осынша сауалдарды өнер қызығына балап, соны
тапсам деуінде және соны ... боп ... ... ... жан сырыңды жайып салар шеберлігімен жүректердің жалынын
лаулатып, көкіректе құштарлық сезімін қаулатып, бәлкім ... ... ... үміт ... ... ... ... тұтқан өнегелі,
өрен жүйрік боп ой тастайды. ... ... ... ... пен
адамшылықты мәңгі тақырыбына санаған суреткерден күтеріміз көп. Тоқсаныншы
жылдарға аяқ басқанда қазақ прозасының маңдайы жарқырар ... оның өзі ... Әбіш ... ... ... ... деп ... әдебиет, оның жанрлары болмысты, тіршілік ... ... ... ... ... ... суреттеп,
тірілтеді, жайнатып, жасантады, жақсы-жаманымен қоса ... ... ... - ғылымның бір саласы. Керек саласы. Бірақ, тарихи романда
сол тарих баяндалмауы керек. ... бір ... ... ... ортасымен,
адамдарымен, ал, адамдары өздерінің мінез-құлқымен, ал, ел-жұрт, әдет-
ғұрып, бәрі-бәрі бояу ... ... ... біз ... өзін ... қала ... жұмысшы, өндіріс тақырыбы
деп қана бөлмей, кешегі, ... ... деп, ... ... ... ... психологиялық қыртысына қарай жіктеп, талдар болсақ,
онда өнердің өнегелік мұратын, ендігі әдебиеттің бағыт-бағдарын, жалпы ... ... ... ... ... туар еді. Осы тұрғыдан
қарасақ, онда талантты ... ... ... ... - ... ... Әбіш ... «Аңыздың ақыры», Тахауи Ахтановтың
«Шырағың сөнбесін» тарихи-әлеуметтік жағынан әр ... ... ... ... ... ... ... орайлас, өзектес
дүниелер боп көрінеді де тұрады.
Егер Әбіш Кекілбаевтың «Аңыздың ақырына» тақырып болған хикая алты жүз
жыл бұрынғы заманнан алынса, ... ... ... 120-150 ... оқиға сөз болады. Ал, Тахауи Ахтановтың «Шырағың сөнбесіні» ... ... ... ... ... ... жылдарымыздың, дәлірек айтсақ, жетпісінші
жылдардың ең озық ... ... ... осы үш туындының үшеуі де
әйел тағдырына, әйел тағдыры арқылы бүкіл ... ... ... ... ... бір-бірінен алшақ үш шығарманың басын қосып айтуымыздың
осындай сыры бар. Бұлардың ішінде ... ... ... ... ... көре ... ... ақырында» көп елдерді тұлпарының тұяғымен талап өткен
Әміршіден жан сұлулығымен, ар тазалығымен, ... ... ... түскен
Ханшаның кейпін көрсек, Ғабең шығармасында Есенейдей алыптың, азулының өзін
адалдыққа көндіктіре білген ... ... ... ... ... ... ... ақыл-парасатымен жеңгенді.
Ал Тахауидің Нәзирасы сондайлық ірі қимылдың адамы емес. Ол қарапайым
күйімен-ақ, жандүниесінің жұпыны қалпымен-ақ ер ... ... ... ... ... ... ел-жұртын сүйген адам боп, сүйіспеншілік сезімнің
өнеге-үлгісіндей боп есте қала ... Осы үш ... да біз ... айта ... өнер ... суреткер боп түйсінуде жатыр.
Біз өнер мұраты - ... ... сол ... өзі ... ... ... ... туатыны белгілі. Ал, мына үш
шығармада сол жақсылық пен жамандықтың күресі ... ... ... ... бұл ... ... жете бермейді. Жеңіс туын тігіп, жеңіс
тойын тойлай бермейді.
Жақсылық үшін ... ... ... қазаға ұшырап, арты трагедияға
соғып жатады. Бірақ өмірдің де, сол ... ... ... де ... ... ... ... келер ұрпақты қуанышқа бөлеп,
жігерлендіріп, рухтандырып, тағы да жақсылыққа бастайтындығында.
Тіл, стиль жағынан да, айта ... идея және ... ... ... ... айтып отырған өнер мұраты - өнеге жөнінен де бұл ... ... ... үшін ... ... ... ... жаңа
нысана, жақсы нышан болады ғой деп ойлаймыз [7].
«Әбіш творчествосының қасиеті деп, мен оның бар ... ... ... ішкі ... ... ағыл-тегіл ақтарылуын
айтар ем. Және осы қиын да күрделі, әрі-беріден соң суреткер ... ... ... күш - әлгі ... лайық тіл бедерін табуы дер
едім. Суреткерлік сабыр-салмағы, ақыл-ой парасаты әу бастан анық ... ... ... ... ... соң оның ... мүлде бөлек
болары даусыз» - деген сыншы Тоқбергеновтің ойымен келісуге болады [8].
Айтпақ ойымыз дәлелді болу үшін ... өзін ... ... ... де ол көп ... тағы да атқа ... келесі жорығы
туралы ойланғалы келіп еді, есіне қайдағы бір алма caп ете ... бір ... ... ... дағы түскен нарт қызыл алма
кеше бұның алдынан қайтқанды, жаңа тамақ үстінде қызметші әйел ... ... тағы ... өзге ... жетпегендей, тап соны ұстай апты. Арасын ашып қарап еді
- бұраңдап құрт шықты. Қызметшілерінің ... ... ... жатпайтын,
байқамаған боп табаққа қоя салды.
Қызметші әйел қайта алып кетті. Ол ... ... да, ... ... ... болды, лықсып келе қалған ашуын ... ... ... ... ... ала отырып, оның құдіретін жоғары бағалап,
ұлылық, ... ... ... ... ... Шығыс әдебиетінде
көп қолданылатын «құштарлық», «сүйіспеншілік», «сиқырлы ... ... ... ... ... да ойнақы көзқарас» сияқты бейнелі, образды сөздер мұнда
жиірек көрінеді.
Өмірдің мәні мен сәні туралы ... бар. ... пен ... ... ... сияқты Шығыс поэзиясындағы дәстүрлі образдар кездеседі.
Реалистік бояуы қанық ... тағы бір ... - тек қана ... ... ... мұндай тұлғасын танытып бергені. Мұнда өмір туралы терең
толғаныс та, өксік те, өкініш те, ... ... ... де, ... де ... ... өз өнерімен мәңгілік болып қалатынын шын
білгендей. Мына жолдардан хас ... ... ... де жан ... болады.
«...Егер сонша сарылып сағынбаса, мана күндіз, өз көзімен көріп,
тамсанып ... ... ... ... қояр ма еді? Аспандай қараған
асқақ мұнараның өне бойы толы ... табы емес пе ... ... бір жол ... ап, ... енді ... ... ойы кенет ұшпа құзға
қайта көп тірелгендей, әлгі бір «махаббат» деген ... ... ... ... көк мұнараның өне бойынан өліп-өшкен махаббатты тану қиын емес.
Бірден көзге ұрып тұр. ... сол ... ... ... Көк мұнара алыс
жорықтағы еріне ынтыға қол созған сағынышты жар ма, жоқ ... қол ... ... мен ... қасына шақырған сиқыр сұлу ма, қайсысы?
Мана бұл қасынан көзі қиып кете алмай көп қараған жоқ па еді, ... ... ... ... ... па еді? Сонда оны салған шебер нені
бейнелеген ... ... ... ... ... бейнелесе, қасына
барғанда, асқақтап аспанға қарап жатып алатыны несі, сәл ... ... ... ... ... көздің шырқ айналып шыға алмайтыны қалай?
Жоқ, жоқ, шебер мұнараны салдырған ... алыс ... ... деген
пейілін емес, өзінің ханымға деген көңілін бейнелеген... Иә, ... ... ... ол енді ... ойда жоқта тауып алған мынандай оқыс жаңалығына, манадан бері
жанын жегідей жеп ... ... ... ындыны тап бұлай оңай бітелгеніне
қуанарын да, ... да біле ... ... ғана көз ... ... тұрған
көзге көрінбес көп бақан құлап-құлап кеткендей. Өне бойына ... ... ... зіл ... ... бір көзбен көріп, қолмен ұстатқандай, ұрымтал ойды жаңылып
қалармын ... ... ... ... әбден жаттап отыр. ... ... ... құрт ... қызыл алманың жауабы енді табылды»
[4].
Жазушы осы жерде Әміршінің монологы ... ... мен ... көз ... ... өтеді.
Достыққа, махаббатқа, адалдық, сенімге адалдық етіп көтерілген. Менің
дінім - махаббат» деп айту да ол ... үшін ... ... ... ... құтын қашыра жазылған шығарма десе де ... пен ... ... пен ... ... аша ... адамшылыққа, қанағатқа, қайырымдылыққа үндейтін тұжырымды тұстар
мол. Жұртшылықты дүниенің жылтырағына, жиһазына бола адамшылық ... ... ... ... ... ... арты ... әрдайым ескертеді.
Өмірдің баянсыздығын білдірсе де, достық пен қастық парқын ... ... ... адам ... ... болып көрінеді.
Әйел ана ма, жер - жұбай ма, бала - ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын, іс-әрекетін, сыр-
сезімін, қимыл-қылығын дәл, терең, нәзік суреттеуге келгенде, шіркін, шебер
алдына жан ... әр ... ... ... бедер табатыны сондай, әрқайсысы -
бір адам ғана емес, бір топ адамның ... ... боп ... ... ... да, есінде қалады [10].
Аңыз - жаңа өмірдің басы, жаңа заманның бастаушысы. Әбіш Кекілбаевтың
«Аңыздың ақыры» романындағы ... ... ... да ... ... оның ... өмірінде ұзақ жасамайтындығының жанды бір көрінісі
деуге болады. Әлем әдебиетіндегі секілді ... ... де ... жіті ... ... ... ... суреттеу әдістері -
қарапайым, әрі табиғи.
Ә.Кекілбаев болгар тілінде шыққан кітабына алғы сөзінде: «Мен өз ... ... ... - ... ... ... бірі ... аңыздарды сын
тұрғысынан жаңаша зерделеуді ұғамын», - дегенді.
«Жаңаша зерделеу» Кекілбаевша тарихқа, тарихи оқиғалар сырына ... өмір ... ... көзқарас тұрғысынан алып ... ... ... яғни ... ... бүгінгі өмірлік
концепцияны көркемдік өлшем, көркем ой-арна, көркемдік шешіммен жарқыратып
көрсету.
Әдеби паралельге жүгінсек, «Аңыздың ақырындағы» ... ... ... ... де ... ... ... қатар, атақ-
даңққа қолы жеткен кездегі өркөкірек өзімшілдігі мен өлімнен де тайынбайтын
бірбеткейлігі жағынан Маркестің «Жүз жыл ... Хосе ... ... ... иесі. Екеуі де ... ... де ... ... ... ой өрбітіп, өздерін жұрттың бәрінен жоғары
санайды. Екеуінің де ішкі ... ... ... ... ... ... әбден тойынып болдық, иә, енді қалғаны - жалпақ ... ... ... ... ... ... ... тойымсыз, болымсыз
«менмендік» ... ... екі ... ... ... ... тұр, бірақ екеуі де
эпостық ... тән ... ... ... екі ... екі ... екі түрлі жағдайда алынған.
Романда көп суреттеліп, жазушы қазықтай қып ала отырып, көп ... аңыз - ... ... ... ғана ... ... ол өзінің
талайларды таң қалдырған құдіретті бейнесімен адам ... ... ... ... жолынан тайдыра алмаса да, асау айбынын ... ... ... ... ... «Қаһарымнан Қап тауын ықтырам деп
жүрген көкірегі ашудан да, ... да, ... де ... ... қатты өзенге абайсыз түсіп кеткен ... ... ... жойқын жорықтарда қаймықпаған айбыны ар алдында, көңіл түкпірінде
жарқ еткен адамшылығы, адами-фәни пендешілігі ... ... ол ... тізе ... ... ... біткеннің бәрінен жоғары тұру жалғыз
құдайға жарасқан дейді ғой. Адамға біткен астам даңқ, астам күш, ... ... ... ... ... ... келгенде, бәрі де бақыт емес, cop
шығар».
Бұл, әрине, өз кезінде әйгілі француз жазушысы Жан Поль ... ... ... - бос» ... ... концепцияны көркемдік
тұрғысынан қайта ұсыну емес, жазушы мұнда Әміршінің жан дүниесімен қосыла,
үндесе ой толғай отырып, ... ... ... ... терең мәнін түсінуге,
оның кейбір қалтарыс сырларын барынша ашып ... ... сол ... ... бізге мұра ғып қалдырған аңыздар мен
халықтық мифологияны осылайша қабылдап, осылайша ... - ... ... - ... ... ... ой ... ден қойған [11].
Тақырып таңдау да, идея саралау да, сайып келгенде, адам образын
даралау, сол ... ... бір ... тән ... ... ... үшін
керек десек, тек тақырыппен не идеямен де іс ... ... ... ... ... ... ... Авторлық
идея да айқын дейік. Енді осынау тақырыпты игеру ... ... ... ... ... үшін, ақыр аяғында ақиқат шындықты көркем
жинақтау үшін сюжет пен композиция құра білу ... Бұл ... ... ... ... ... ... - жібек желі сияқты басынан-аяқ қылаң беріп
отырады. Бұл біздің негізгі объектіміз ... да, ... ... ... ... тура ... ... артық әдемі тақырып, әсем идея болар ма? ... ... ... ... өзі ... ... емес пе? Әрілесе, тіпті,
мөлдір махаббат азабымен әдемі! ... ... сөзі ... атаулының ішіндегі ең асыл, ең ардақты және ең айрықша азап ... ... Мұны ... үшін ... ... көзі ғой! ... жан
тебірентер сұлу әңгіменің шиыр сюжеті мен шымыр ... да ... ... ... туса ... еді... [12].
Қанша жерден қатыгез, дүлей, зұлым болса да екі аяқты пенденің
махаббаттың ... бас июі - ... ... Бұл ... ... ... ... өзі махаббатты мойындағанын «Аңыздың ақыры» ... ... ... ... ... ұлы ... ... Әміршінің
әлсіздік танытқаны осы тараудың негізгі арқауы.
Зерттеу еңбегінде көрініс ... ... ... ... мен ... талдау жасай келе, автордың эстетикалық талғамының, көркемдік
танымының даралығына көп тоқталдық.
2.2 Жазушының Әмірші бейнесін ... ... ... ... ... ... ойға құрылған
шығарма. Жазушының психологиялық талдау шеберлігі, кейіпкер характерін
ашудағы ішкі ... ... ... ... ... ... т.б.
қаламгерлік ерекшеліктері оның адам ғұмыры мен болмысына ... ... ... ... ... ... ... адамның болмыс
категориялырына қатысын бейнелеуде өзінің стильдік ерекшелігін танытқан
сананың ағымына ... ... ... ... пен ... ... ... концепцияның жарқырай көруіне жағдай жасайды. ... өзі ... ... ... ... ... ... мен
зерттеушілер тырнақшаға алып айтып жүрген «сана ағымының» әдебиеттегі
көрінісі қандай? Адам ... ... ... де түсініксіз болып келе жатқан қайсыбір психологиялық ... ... ... ... ... өзі де жетпей жататын
көрінеді. Алғаш психологияға, артынша әдебиетке енген «сана ағымы» ... ... ... ... ... ... [5] – ... бар. Және де ол
өзінің шығармашылығына осы тұрғыдан Пруст, ... ... ... ... ... ... ықпалы болғандығын да айтады.
Адам бойындағы өзгеше құбылыстарды, тосын ... ... ... ... ой ... ... үлгісін романдағы Алмас хан
бейнесінен табар едік. Әмірші үшін абсолютті ақиқат – мәңгілік. ... ... осы ... ... ... алып шыққан. Романда бірден
көзге шалына кететін тартыс байқалмайды. Мұндағы тартыс нақты қимылдық-
әрекеттік ... ... ... ... ... адамның ішкі әлемінде,
сансыраған санасында.
Алмас хан – дүниеқұмарлық пен өркеуделікті, ... ... ... пен ... ... пен ... бойына
сыйдырған адам. Жер–жиһанды тулақтай илеп, жалпақ әлемді өзіне бағындырғысы
келетін оның бар мұрасы – Мәңгілікті ... ... ... ... қолынан
келгенде осы бір мәңгілік деп аталатын тылсым жалына ... Ол ... өмір деп ... ... құмырысқадай қыбырлаған
қозғалысты, соның қайнаған ортасындағы адамдардың пиғыл-мақсатын, ... ... Ақ ... алғыс, қара дегенім қарғыс деп есептейтін,
тіршіліктің бүкіл маңызы өзіңді басқалардан тым биік сезіну деп ... ... ... ... мынау. Сонда адамдардың өмірге
деген, тіршілік етуге деген ... не ... тұр? ... жыл бой ... Жүз мың ... ... баспаған жері жоқ. Сонда күндердің күнінде
соның ... де дәл ... қып, жел ... құм ... қоя ма? Адам ... ғұмыры ұйытқып–ұйытқып басыла қалатын қырдың желіндей құр әншейін
өткінші нәрсе ғана болса, ... ... ... ... ... тізіп
тіркеп бағатын адамның жады да мына сусыма ... ... ... ... ... анау ... мен мынау жердің арасында баянсыздықтан ... ... да. ... бәрі өткінші, тек баянсыздық қана
мәңгілік пе?» [4].
Мәңгілікті күш, даңқ деп ... хан өз ... көз ... қалса
ылғи тұйыққа тіреле береді. Есіне кешегі пайғамбар Сүлеймен туралы ... тағы да ... ... баян ... шығарма экспозициясын жорықтағы ... ... ... ... ... ойымен арпалысқан күйінен
бастауында суреткерлік амал бар. ... ... ... ... қойып,
ұштығын таба алмаған бұл сауалдарды романның соңына ... ... ... Осы ішкі диалогтардан Әмірші бейнесіндегі жатсыну процесін
бағдарлай аламыз. Барған сайын кереғар ойлардың тереңдей беруінен құтылмақ
болып қаншалықты қарманса да жер ... ... ... таба алмай
аласұрады. Сондықтан да «хан сарайы, сарай маңындағылар, тіпті кіші ханшаға
дейін ол үшін ... ... ... жат. Ол ... ... ... енді ол ... өзінен жатсыну арқылы трагедиялық бейнеге айнала
бастайды. Өз уақытында кеңес ғалымы Г.М.Фридлендер шет ел ... ... ... ... ... кітабына үзілді-кесілді
қарсы шыққан болатын. Мушгтің «Трагическая не зависит ни от ... ни от ... ... разума. В трагедии человек сознает перед
самим ... и ... ... ужас, который не имеет рациональной причины и от
излечения. Человек, которого посещает ощушение трагического, ... ... ... ... ... а не ... присщего ему
буржуазного правосознения, арестократических понятий о чести или чувства
социальной прочности своего бытия. Его ... мрак того мира для ... ... в ... взаймоотношениях с силами жизни» - дейтін пікірін мүлдем
теріске шығарады [5].
«Аңыздың ақыры» ... ... ... ... ... айтқан
теориялық толғамы сай келетіндей. Шығармада мына тіршіліктен үміт ... ... ... ... сол ... ... тезірек келуін күтетін
суреттер бар. Өзіне бетпе-бет келіп қит етсе қанын ... ... ...... ... қарсы алады, тіпті осы жыртқышты ... ... ... ... ... ... Жолбарысты
амалсыз жер жастандырғанда ажалдың тағы да сырт ... ... ... ... оның ... ... аспанның астында кімнің
болмасын мәңгі серігі ... ... ... [4] ... ... ... Әміршінің мәңгілікке балап жүрген ұғымдарының бәрі де аяқ
астынан күйреп бітеді. Оның жалғыз ғана тапқан тиянағы кезінде зынданға ... жазу – ... ... ... ... ... ... өмірін оның ғұмыр сүрген қоғамның алғышарттарынан
іздеу қателік. Өйткені заманның тіршілік-тынысын өзгерті, ... ... ... ... алу ... ... құзыры жететін нәрсе. Алмас
ханның нақты тарихи прототипін сезе отырсақ та шығарманың мекен-тұрағы мен
уақыты ... ... ... оның ... ... ... ... да бермейді. Сондықтан да романда жазушы адамның рухани
мүддесі биігінен келіп, ... ... ... ... ... ... көздейді.
Ә.Кекілбаевқа тән тағы бір ерекшелік – жеке адам мәселесін әртүрлі
деңгейден, адамның әртүрлі ... ... ... зейін қояды.
Суреткер біршама шығармада бүтін бір ел ғана емес, бірнеше ... шеше ... ... Алмас, Жөнейіт хандар) адамдардың бейнесін
жасай отырып, ... ... ... басты пендеге тән сезімдерін,
рухани ерекшеліктерін ашуға назар ... ... ... Зуһра
(«Шеткері үй»), Еңсеп («Шыңырау»), Тілеу ... шоқ ... ... белсенділіктен алыс, алдарына тым ірі мақсаттар қоймайтын,
қарапайым ғана жандар. ... ... ... ... бір іске бейімі
болып, өз ... жете ... дара ... ... ... ... жоқ. Әбіштің негізгі ...... ... алу. ... үшін хан болсын, қара болсын, бір туар талант
болсын, я болмаса алаяқ болсын – олар жеке тағдырлар, жеке бір ... ... ... Жеке адам ... - ... бір ... Қаламгер осы
жеке адамға үніле отырып, ... ... ... ... ... ... ... толы күрделі бейне. Мына үзіндіде
Әміршінің жұмыр басты пендеге тән сезімдері суреттеліп беріледі: ... ... ... ... ... ... Бақ іші
күнгірттене әмірші сарайына қайтты. Манадан бері ... ... ... ... тағы бір ... ... ... абажадай кең бөлмеде самсай
маздаған самала жалғыз екенін ойлап елегізеді. Көк найзалар ... ... ... ... ... да ... еді. Жаландаған жас жігіт шағы
болса, ойланбастан ханым бөлмесіне қойып ... еді. ... ... айдап апаратын жастан кетті. Сырласып, құса ... ... ... емес, уыздай жап-жас бейтаныс бойжеткен. Атын да білмей,
асығыс ұшырасып, айырылысып ... көп ... ... кіші ... осы
кезге дейін өзіне бір тіл қатып көрген ... ... ... отыз ... ... ... ... Қазір барып кіші ханымға не ... ... ... жат бір ... бір еркек не бітірмек, не сөйлеспек?
Үлбіреген бала ... ... ... ... шын. Ол ... ... ... шаһар,
ондағы әр үй, әр адам әмірші дегенде тік тұрады. Бүкіл ел тік ... ... ... ... Бірақ жарты әлем толы жанның ешқайсысымен іш ашысып
сырласа алмайды. Кіші ханым да - сол ... ... ... жұмыр басты
пенделердің бірі. Мынау оңаша сарайға екеуден-екеу қамалғандарына әлденеше
күн өтті. ... ... ... күйеуінің қасына келе алмады. ... ... Ашса - ... ... - ... ... ... жан
біткеннің жаны да, тәні де - бәрі ... ... бәрі ... Бәрі де ... ... қана ... Бұрын ол өзінен басқалардың бәрі де ... деп ... ... ... қыл тұзақпен шандулы, тырп етерге
дәрмен жоқ тозақ торда ... ... ... ... ... тордан өзін
азатпын деп ойлайтын. Бүгін кеп байқаса, сол өзгелерді матап келген қыл
тұзақ, енді ... ... де ... шырмай бастапты. Жұрт бұрын әміршінің
көзі мен сөзінен қорқатын болса, енді міне, әмірші де ... көзі ... ... ... ... жаңалау, жанр тынысын кеңіту дегенді тек «шеберлік» ... ... ... Әр ... ... ... орай, көркем
ойға қосып-алғанын сарапқа салғанда барып, суреткердің өз орны анықталады.
Сол арқылы жанр ... кеңи ... ... өзінше жазатын жазушы. Қай жазушы өзінше ... ... ... сезіне алу, көре алу, жаза алу қабілеті әр ... ... ... оның ... ... ... ... ерекше
көңіл аударады. Жазушы өмірдің шағырмақ шуағынан гөрі ... гөрі ... ... Мұндай шығармалар өршілдікке,
жасампаздыққа шақырады.
Жазушы ... қия ... ... ... ... назардан тыс
қалдырмайды. Ол жөніндегі ой толғамдары философиялық салмақ алады [13].
Туындының тағы бір құп ... ... - ... талдау,
кейіпкердің жан дүниесіне тереңдеп үңілу сипатының ... ... ... мен шығармадағы ... ... ... ... ... бірі - ... ... талдау, тереңдік шығарманы эпизодтан эпизодқа
ширатып, үдете түседі. Бұл мәнер ... ... ... ... ... ... ... сылдырап ағып жатқан ... ... ... да ... ... ... ... тек осы бір аядай тұма
бұлақтың басында ғана ол өзін билеуші сезінбейді. Сылдыр-сылдыр ағып ... ... да, ... ... ... ... ... да, су үстінен шыр айналып шықпай қойған көк қанат ине шықпайды.
Тек қалың нудың ішінен шыға кеп, бұны ... ... ... ... ... ... еліктер ғана сескенеді. Бірақ, олар да бұдан атақты билеуші
екен деп емес, көп екі аяқтылардың бірі екен деп ... ... ... ... - тартыс диалектикасы, ізгілік ... ... ... ... ... ... ерегіскен
ізгілікте не қуат, не қадір?! Өмірдегі кейіпкер санасындағы ... ... ... ... ойларын ашудағы кілті [14].
«Тарих бізге оқиғаның сахналық көрінісін ғана ұсынады, ал күнделікті
кәдімгі өмірде ... ... ... ... ... ... бүркеген
шымылдықты ашып жатпайды.
Роман тарихи фактілерді ежіктеуден қашып, тек өзінің мазмұнына қатысты
жеке оқиғаларды алады, ... бұл ... ол ... ... өңін
айналдырып, ішкі жағын әшкерелейді, бізді тарихи адамның кабинеті мен
жататын ... алып ... ... оның үй ... ... ... етеді, бізге тек салтанатты тарихи мундирді ғана емес, телпегі мен
шапанын да ... мен ... ... ... ... мен салт-санасы тарихи
романның әр бетінде көрініс тауып отырады. Сондықтан тарихи роман дегеніміз
тарихтың ... біте ... ... тарихты толықтырушы оның екінші
беті», - деп жазады В.Г.Белинский [15].
Біздің алып ... ... ... ... ... да, осы ... ... тұжырымға дөп келеді. Өйткені, кез-келген көркем туындыдағы
сюжет пен характер нақтылы ... ... ... ... ... ... ... бас кейіпкеріміз - тарихта болған тарихи тұлға.
Әлемге әмірін жүргізгісі келген атақты ... ... - ... ... анасы. Оның сабақтары мейлі ащы болсын, мейлі
тәтті болсын, сол тарихты жасаушы - ... өзі. ... ... бүгінгі
күн тұрғысынан үңіле білген әрбір адам ... ... ең ... - өмір
болса, сол адам өмірі үшін басын тауға да, тасқа да ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік деңгейге
көтерілмек түгілі, өзі билік жүргізіп отырған ру-тайпа деңгейінен аса алмай
қалған тарихи тұлғалардың барша ... ... ... және ... әдебиеттің өмірдегі мақсат-мұраты адамтану ... ... сол ... адам ... өмір ... онда да тарихи Адамның барша
болмыс-бітімін ... сол ... ... ... ... көне ... т.б. ... игерумен ерекшеленетінін айтқанымыз жөн [16].
Суреткердің ішкі шығармашылық еркіндігі, әсіресе зерттелген, жиналған
сұрыпталған материалдарға ... ... ... Тек ... ... және ... ену - бұл еркінділіктің тұтастылығын
құрайды. Өйткені, қаламгер ... ... ... ... әр сөзге ғана
емес, дәуір тынысына тереңдеп бойлай алады. Жекелеген ... ... ... мен ситуациялардың детальдары, тарихи деректердің
сюжет, эпизодтық ... ... ... ... бір ... өзі ... ерекшелігін жеткізуде айтарлықтай роль атқарады [17].
Қазіргі қазақ прозасының жанрлық, стильдік бір ... ... ... ... ... ... Бұл тақырыптас
туындылардың өзгелерден бір айырмасы - мұнда сюжет халық аңыздарында ... ... ... ... да, оның ... өрістеуі шартты түрде
болады. Сол шарттылық көлемінің өзінде-ақ ... ... ... ... оның ... үшін ... өнегелік жақтарына көңіл
аударуға тырысады. Нақты адам әрекетін аңыздан реалды жағдайға ... ... ... тектес аңыздарды жазып жүрген авторлардың бірі - Әбіш Кекілбаев.
Оның Абыл күйші туралы ... де ... ... екі елді ... ... ... халықтық аңызға сүйенген еді. «Махаббат мұнарасы» атты бөлімін
жазушы хан, ханша және шебер - үшеуінің ... ... ... ... жас, сұлу ... жорыққа кеткен күйеуінің көңілін табу үшін
оған биік мұнара ескерткіш орнатуды қалайды. Оны салушы ... ... ... сұлу ... ... бар ... ... шебер қолдан шыққан мұнара ханшаның ... ... ... деп ... хан, ... ... мен ... байланысы бар деп
түсініп, шеберді жазалайды. Осы шартты сюжет арқылы ... ... ... күшті қақтығысын туғызады. Бірақ ол тартыс сыртқы әрекетке
негізделмейді. Мұнараның сырын, хан мен ... ... мен ... ... ... ішкі ой ... арқылы ашуға ыңғайланып беріледі. Оқиға
адам сырын аналитикалық талдау арқылы өрістетеді.
«Егер сонша сарылып сағынбаса, мана ... өз ... ... ... тамаша мұнара салдырып қояр ма еді? ... ... ... өне бойы толы ... табы емес пе ... ... бір жол тауып ап, адымы енді жазыла бастаған ойы кенет ұшпа құзға
қайта кеп тірелгендей, әлгі бір ... ... ... ... ... ... ... өне бойынан өліп-өшкен махаббатты тану қиын емес. Бірден
көзге ұрып тұр. Бірақ, сол - ... ... ... Көк ... ... ... ... қол созған сағынышты жар ма, жоқ, алыстан қол созған
ғашық жүректі мұндалап қасына шақырған сиқыр сұлу ма, ... бұл ... көзі қиып кете ... көп қараған жоқ па еді? Сонда
оны салған шебер нені бейнелеген болды? Алыстағы жарын ... ... ... ... асқақтап аспанға қарап жатып алатыны несі? Сәл
алыстасаң болды, қайтадан өзіне баурап, қараған көздің шырқ ... ... ... Жоқ, жоқ, ... мұнараны салдырған ханшаның алыс жорықтағы
жарына деген ... ... ... ... ... көңілін бейнелеген... өліп-
өшкен махаббатын бейнелеген... Иә, солай» [4]. Өзіне арналып салынған ... ... хан ... ... ... ... ... желісінде ғана емес, ішкі детальдарында
да байқалады. Жазушы ханның ханшаға деген күдігін бәйбішесі жіберген, ішін
құрт жеген алма арқылы ... ... ... ... сол алма сырын ұғынуға тырысқан ойлар
легі арқылы шегініспен беріледі. Бірақ, бір қызығы - осы тарауда ... ... ... ... ... яғни ... соңы ... де,
кейінгі тарауларды алдыңғы оқиғалар сөз болады. Бұл тәрізді ... ... ... ... беру ... ... ізімен біраз адастырғанмен,
түптеп келгенде, шығарманың аңыздық сипатына қайшы да емес ... ... пен ... көп ... ... ... ... әлсіздеу
болатынын сезген автор шегініс арқылы геройлардың ішкі дүниесіне көбірек
үңілу жолын қарастырған.
Әбіш ханы - ... ... ... біраз дерексіздеу де. Оның аты да
жоқ, ... ... ... де танылмайды. Бір анығы ... ... пен ... ... ... жорық пен қырғын арқылы шығарған
хан екені даусыз.
Беймезгіл заманның қайшылықты ұғымы мен істері хан бойында бар. ... өз ... ұлы яғни ханы ... қарайды. Оның қайшылықты
мінезінде жеңімпаздық, әділдік, қайырымдылық сияқты ұнамды белгілері де жоқ
емес. Бірақ әрбір ел билеушіде ... ... оны ... ... ... ... ... болмаса да көңіліне кірген күдігін
сөндіру үшін ол шеберді құрбандыққа ... ... ... да - адам
бойындағы осы ... ... ... ханды ауыр ойдан құтқара алмайды, қайта
күдігіне күдік қосылып, ол жұмбақ мұнараның ... ... өзі ... ... пен ... ... ... жазушы «Құлыпсыз түрмедегі
кісенсіз тұтқын» бейнесіндө көрсетеді. Қолдаушы пірі де одан сырт айналады.
Аңыз ақырында бар ашу-ызасын ... ... ... ... ... ханның
жорыққа аттанғанын көреміз. Әбіш «Қолынан сусып түсіп кеткен сақинасы оның
осы сапардан тірі қайтпасына көрінген» деген ... ... Бұл - ... ... ... басы ... қалатыны өзінен өзі түсінікті де.
Шебер мен ханшаның образдарын жазушы хан ойлағандай күнәдан аулақ, ... ... ... ... даралайды. Шығарма бойында олар кездесіп, біріне-
бірі тіл де қатпайды. ... ... ... ... бар өнерін мұнараға
салады да, сол арқылы ішкі сезім ... ... ... ... ... адамның рухани байлығын да ескерткіштен, оның ... ... ... болады.
Бұл екі образды жасауда Әбіш дәуір мен қоғам өмірінің ... ... ... ... күзеттегі хан ордасына бейсауат ... ... ... еместігі сияқты, ханшамен кездесіп, жүздесудің өзі де ... ... ... салудың әр кезеңіндө Жапар бастан кешкен ой, сөзім
шындығына, оның қат-қабат қайшылықты ой, ... ... оның ... күйлеріне көп үңілген жазушы, шебердің ... ... ... «Ашқарақ сезімін» нанымды суреттейді. Мұнара биіктеген кезде
аяқ астында жатқан ханша сарайын ол көзімен ... ... ... ... қалтарысын түгел көріп отыру үшін мұнараны онан сайын ... ... ... ... ... ... тығып баққан сұлу
ханшасының» сарайына ол осы жолмен ғана еркін кірмек.
Мұнараны хан бағының қай түкпірінен қараса да, төбеде ... ... ... Осы ... үстіне шебер көзі шалып қалған «Ханшаның желмен
ойнап бара жатқан желбірек шойы» бейнесі мұнараны тап ... ... ... ... ой ... ... жан қапелімде әлдебір арудың сонау зеңгір аспандағы ақ
періштелердің біріне ұмсына созған ақ білегі екен деп қалсын. ... ... ... қажып оралғанда да, алдынан әлдекім білегін көтеріп тұрып,
күтіп тұрғандай көрінсін», - деп ойлайды шебер.
Бүкіл ... ... те ... ... ... жігіт сезімі
болғандықтан, Әбіш те шығарма ... оның ... ... ... ... ... Ал, ... - адалдықтың, сұлулықтың
үлгісі. Ерінен қалмайтын, тіпті жорыққа да, бірге ... ... ... жасқаншақ Ханша жорықтан сыйлық жіберген Әміршінің ықыласын риясыз
адал махаббатымен қайтаруды ғана ойлайды. Еріне деген сүйіспеншілігін ... ... ғана ... ... ... паш етерліктей ескерткіш салу ойы
осылай келіп туады. Бұл - ... ... ту етіп ... ... алдында жазықсыз жазалы болып қалған ханшаның шебер тұтқындалған кезде
Әміршіге барып оның жазықсыздығын айтуы да күнәлінің ... ... ... ... ерлік еді.
Хан оны теріске жорыды. Ойы «жылан арбаған торғайдай» бір төңіректен
шықпай қойған Әмірші, ... ... ... сүюі ... ұғымнан тым алысты.
«Жақыны болмаса әлдекім үшін неге келеді» деп ойлайды ол. Сөйтіп, Ханшаның
адал махаббаты өзі үшін де, өзге үшін де ... ... Тас ... ... ерін ... ... махаббатының белгісі емес, Әмірші түсіне алмаған
жазықсыз көңілдің жабырқауының символындай елестейді.
«Кейде анау тас мұнара мұның өзі ... ... оның ... ... ... құлпырып тұрғанмен, әлде бір қаяулы мұң бар; ... ... ... тарқамайтын өзге түгілі өзіне де ... ... ... ... ... ... ... бар, батылсыз жандардың
аузынан өмірі шықпай, жаудырай қараған жанарларына ... жас боп ... ... ... наз ... ... мұнара бұның өзінің емес, әлдекімнің «апыр-ай, ұқпағаны ... ... ... жанары сияқты. Енді аңғарды - баяғыда мұнара басында
көрген шебердің көзінен де тап ... әрі ... әрі ... бір ... нұр көргендей болып еді ғой. Шебер сол жанарында ... ... ... сол тас ... ... ... де ... мұнарасының махаббат қайғысына айналуы, жазушы ұғымында,
шебердің өліп-өшкен соқыр ... ғана ... ... ... ханшаның
Әміршіні сүйемін деп алданған құрғақ қиялының тарихы. Осы адал сезімдердің
бәрін топтап отырған - көр ... ... ... ... ... таң ... көрген түсі оралды. Анау қарлы шындар түсіндегі
Арафе мен Мұздалифттің, Саф пен ... ... ... қоп-қоңыр
шоқыларына, көп шуылдақ қиқу салып аң қуып ... көк ... ... ... бұрқ-бұрқ шаң ұщқан Мин алқабына атымен ұқсамайды. ... ... ... ... ... ... ... топырақтың күңірсік иісі
көкірегіңе біржола орнап қалғандай. Ғұмыры көрмеген алыс ... көз ... ... анық ... келе қалғанына қарай қап отыр. Әлде қажыға сан ... ... ... ... ... ме екен? Кешелі - бүгін ойына да
алмаған жер ... ... өлке ... ... неге кірді? Әлде ата-баба
бұған басындағы мына дағдарыстан қалай шығудың жолын меңзеді ме... ... осы ... неге ... ... ... шағында қағбаның киелі
тасын сүйіп, бастығы тажды сәлдеге, қолдағы ... ... ... ... ... боп ... падишалар аз ба? Олардың да осындай
пұшайман халге ұшырап, дүниеден баз кешіп кетпегеніне кім ... ... жер ... тәубе етіп барғанда қағбаның қара тасының оны
маңайлатпай қойғаны ... Әлде ... ... жер ... ... ... көп, ... кешірімсіз болғаны ма? Ендеше, киелі кітапта тақ
мініп, таж ... ... алла ... ... ... ... ... Жаратқан ие өз шатырының тіреулеріне осыншама кешірімсіз
бе еді? Әлде қарақұм қара ... ... бір бұны ... ... бұл ... ... жөнің басқа» дегені ме? Олай болса, жаратқан ие бұны
кез келген жұмыр басты пенденің басына ... ен ... ... да аузын
бармайтын күлді-көмеш тақсыретке тап қылғаны несі? Дүниеде ұрғашының
мекерлігінен келетін ... ... қор ... ... ма еді? ... талай сүргінді көре жүре, талай жерде сілті ішкендей бола жүре,
соның ... тап осы ... ... еді. Олардың бәрі алмас ұстап,
атқа қонар азаматтың ... ... ... де, абыройына дақ түсірмейтін
бұйрықты тауқыметтер-ді. Ол осынша масқараға ұшырайтындай жаратқанға ... ... еді? ... алла ... өзі ... таж бен ... қорғағаны ма? Талай күпірді жазмышқа бағындырып, ... ... ... ... ... ... ма? Не істесе де, сәл ... ... ... қара ... ... ... ... қып
істеуші еді ғой! Өмір бақи сол бір нәпсі құлдарының қор ... ... ... оңай ... оңай ... ... ... еді ғой. Әлде
сол жұрттың бәрі ойламағанды мен ойласам, бәрі істемегенді мен ... ... ... ... ма? ... ... болса болар, бірақ нәпсі
деген нәйіс сөз мұның әлгіндей асқақ дәмесіне атау бола ... ... ... ... қарағанда, оның өз ары алдында өзі жауапты болып қалуы, әр
түрлі ойлар жетесінде жүріп жорыққа аттануы нанымды болғанымен, ... ... ... ... ... ... Хан ... бару ниетін ұстанған Әбіш оны тым ақылгөй, ойшыл етіп алған ба
деп те қаласың. Адал ... адам ... ... ... ... ... ... болар ма екен?.
Талантты сыншы С.Әшімбаевтың кезінде Әбіш Кекілбаевтың шығармашылығы
жайлы ... ... ... ... «... стильдік жаңалық, жазушы
авторлық баяндауды ... ... яғни ... ... ... ішкі монологының шек-шекарасы көрінбей, әдемі жымдасып,
әлеуметтік-психологиялық талдауға ... ... ... да ... ... ... алмастырып отырады» [18].
Әрине, бұл Әбіштің психологиялық прозадағы сәтті ізденістерін жоққа
шығармайды. Талантты жазушының ендігі жерде бұл ... аңыз ... ... ... ... ... бейнелеуге қолдануы орынды
болар деп ойлаймыз. Аңызды шымырлау, жазушы мүмкіндігін тежеп, бір ... ... да ... ... қоймайды.
Қорытынды
Әбіш хикаялары нақты өмірден, қаны сорғалаған шындықтан туындайды. Ол
жасандылыққа бармайды. Жасанды ... ... сөз, ... ... Олай ... оның шыншыл, анық суреткерлік болмысы көнбес те ... өзі ... ... тиек ... ... ... ... зерттейді,
кәміл білген, шексіз түйсінген, анық сезінген тақырыпқа ғана бойлайды да,
типтік ... ... сала ... ... ... ... өзінен, қарапайым жандардың тірлігінен, мінез-құлық,
сөзінен саумалдайды. Өмірдің бір үзігінен, бір ғана жұлқындысынан, бірді-
екілі адамның ... ... ... ... ... типтік
характерді бедерлеп тастай салады. Салауат-салмағы, таным-талғамы, ой-
толғамы әдемі үйлесіп, құба-құп жарасып ... ол ... ... ... ... боп отыр.
Әбіштің әр шығармасын оқи келе, осындай түйін байлайсыз. Жазуға ден
қойғанда ... ... ... ... ... асып-тасып төгіліп жүре
беретіндей көрінеді. ... өзін ... ... ... боп ... ... өңін-әрін кіргізе реңк- бояумен тауып, танып
бедерлейді. ... ... ... ... таныс жақын-жатықтың
біріне айналып кете береді.
Әбіш іштен қазып, тереңнен қозғап ... Кім ... ... да, ... ... да бажайлап, үлпершекті аршығандай бар қалтарысын, әр қатпарын
ашып, жаймалап, ұзын ... ... ... ... ... аптықпайды, сабырлы, салауатты мінезден танбайды. Үлкенді-кішілі
бар шығармасынан таразы талғам, тарамыс шиырғандай тарамдап талдау ... Сөзі ... ... тарата талдайды. Күдік-күмәнді
қалдырмай, алашапқын ой ... ... ... ... ... ел ... аңызға ерекше мән беріп, ... ... ... ... картинасын салуға ұсталығын айттық. «Ханша-Дария
хикаясы», «Шыңырау», «Аңыздың ақыры» әлгі ... анық ... ... ... ... ... кейіпкері оның дүниені дүр сілкіндірген
тарихи тұлғалары тасасында ... ... ... асып ... ... адамгершілік асыл қасиетімен асып тұратынына қызығасың.
«Аңыздың ақыры» ... ... ... тақырыпқа арналған төрт повесті
түйдектеп, түйіп тастағандай әсер қалдырады. Біз «Күй», ... ... ... ... повестері жайында жоғарыда айттық. Сол, көркемдік-
эстетикалық тұрғыдан болсын, әлеуметтік-философиялық астары жөнінен болсын,
тілдік-стильдік жағынан болсын, кемел туындылардан соң ... ... ... Әбіштің жасампаздық қуатының молдығын аңғартқан. Оқырман
қауым әдебиетімізге біртума таланттың келгенін сол ... ... ... автор шынында да салауатты, ... ... ішкі жан ... терең бойлаған. Мұнда «Ханша-Дария
хикаясында» ара-тұра байқалған баттиған қара ... ... ... ішкі психологизмді, драмалық тартыс-толқыны
иланымды ... ... ... ... ... ... оны ... шым-
шымдап беруге жұмсалған. Әрине, Ақсақ Темір қаталдығы, оның өзімшіл, ... ... ... бір ... да кем ... алайда, ол Шыңғысхан
тәрізді қолға түскен тұтқындарды тізіп қойып, тұла бойын көзбен тінткілеп,
алтын-күміс жылтырағын ... ... алып ... Ал, ... не ... жан ... нендей құбылыстар боп жатқанын
айтпай сезіп, айттырмай ... көзі ... ... ... ... жүйріктігін аңғарамыз.
Романда ханым бейнесі бедерлі, оның махаббаты ... ... ... ... Соның өзінде автор сондай жанның бейнесін ... қана ... жан ... ... ... ... ... өзгерістерді жаймалап, ашып салады. Бірақ бұл романды
әлеуметтік-философиялық жағынан әсіресе, күшейтіп тұрған бір кейіпкер - ... ... ... ... Асылы, әдеби көркем туынды әлеуметтік
жүк көтерсін ... ол ... айға ... ғана тарих-тағдырын
тәмпіштеумен шектелмек емес. Қайта, соның қатарында халық ... ... ... ... ... Олардың ойы, сезімі, мінез-қарекеті, дарын-
қабілеті көрінуге керек. Ол және ... ... ... ... ... ... тұлғалардың тасасында қалмауы керек. Сонда ғана көркем
шығарма халықтық сипат алады, әлеуметтік-философиялық ... ... ... ... ... тұр деуіміздің мәнісі де содан. Жалпы,
осы «Аңыздың ақырын» Әбіштің бұрынғы «Күй» повесімен іштей туыстырып тұрған
бір жайт бар. Ол - ... ... ... шебердің күйшімен философиялық
және психологиялық шешім ... ... ... Ойға ... ... Әмірші мен Жөнейттің қаталдығы, сондай-ақ шебер мен күйшінің
басқа ... ... ... - түптеп келгенде халық рухының асқақтығы,
өнер иесінің өз құштарлығының құрбаны ... ... ... ... ... аты - аңыз. Алайда, сол ... өзі ... ... ие ... үшін ... ... керек екені де ... [8].
Уақыт ұшқыр һәм құбыл; «Уақыттың өмірден ... ... жоқ ... ... Бір ... орнына екінші өмір келсе мына дүниенің мәні» ... ой да ... анық ... ... ... келгенде айтарымыз,
біздің диплом жұмысымызға өзек болған Әбіш Кекілбаевтың «Аңыздың ақыры»
романындағы ... ... - ... ... көп ... бөлек,
сәтті шыққан образдардың бірі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1 Ғұбайдуллин С. Әбіш Кекілбаев прозасының тілі. Филология ғылымдарының
докторы ... ... алу үшін ... диссертацияның авторефераты.
-Алматы, 1995-256 б.
2 Қирабаев С. Екі томдық шығармалары. Т.: 1. –Алматы: ... ... ... М. ... ...... –Алматы: Рауан, 1994-76 б.
4 Кекілбаев Ә. Ханша-Дария ... ... мен ... ... ... ... Ж. ХХ ғасыр соңындағы қазақ прозасының идеялық-эстетикалық
мәселелері. –Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2003.
6 Бельгер Г. Дала балладалары // Ә.Кекілбаев. Екі ... ... Т.1: ... және повестер. –Алматы: Жазушы, 1989.
7 Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. Әдеби сын. –Алматы: Жазушы, 1997.
8 Тоқбергенов Т. ... отын ... ... ... 1990, ... ... ... Алматы: Жазушы, 1986.
10 Қабдолов 3. Арна. Әдеби-сын толғаныстар. Алматы: Жазушы, 1988.
11 Хасанов С. Аңыздар әлемі// ... ... 1991, ... ... 3. ... Әдеби толғаныстар мен талдаулар. –Алматы: Жазушы,
1977.
13 Кәрібаева Б. Талап деңгейі. Әдеби-сын мақалалар. –Алматы: ... ... А. Сөз ... ... ... ... ... Б. Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы. –Алматы:
Мектеп, 1983.
16 Хамзин М. Қазіргі қазақ романы. ... ... ... ... Әдебиет және өнер мәселелері (Ғылыми жинақ). –Алматы, 2002.
18 Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. –Алматы: Жазушы, 1993.
Қосымша ... ... ... Ә. Заманмен сұхбат. –Алматы: Жазушы, 1996.
2. Тоқбергенов Т. Ай мүйіз. –Алматы: Жалын, 1990.
3. Майтанов Б. Психологизм – ... ... арна // ... ... әдеби сын. 7-кітап. –Алматы: Жазушы, 1980.
4. Хамзин М. ... және ... ... ... ... университетінің хабаршысы. Гуманитарлық ғылым сериясы. №2 [30],
2003.
5. Сыздық Р. Сөз құдіреті. –Алматы: Атамұра, 2005.
6. ... Г. Әбіш ... ... ... бейнесінің көрініс
табуы// Академик Е.А. Бөкетов - ғалым, оқытушы, ойшыл: Е.А. Бөкетовтің 80
жылдығына ... ... ... материалдары. -2-т.:
Гуманитарлық ғылымдар. - ... ... ... 2005.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем прозадағы психологиялық талдау жайлы38 бет
Көркем прозадағы психологиялық талдау38 бет
Ә.Кекілбаев шығармаларындағы тарихи тұлғалар3 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет
Ауыл шаруашылығы нарығының жалпы бейнесі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь