Ұлттық поэзиядағы Ұлы Отан соғысы тақырыбы (Қ.Аманжолов, С.Мәуленов туындылары бойынша)

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1 Қ.Аманжолов өлеңдерінің тақырыптық, жанрлық ерекшеліктері ... ... ... ... ...9
1.1 Ақын өлеңдерінің көркемдік жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2 Ақын өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
2 С.Мәуленов және соғыс тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48
2.1 С.Мәуленов поэзиясының арқауы . сұрапыл
соғыс жылдар жаңғырығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
2.2 Ақындық ойлау және поэтикалық құрылым даралығы ... ... ... ... ... ... ... ...64
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 79
Тақырыптың өзектілігі. Поэзия – ұлы әлем, тылсым күш. Мұңайғанның жүзіне күлкі сыйлатқан, бейқам көңілді тұңғиық ойға шомдырған, ғашық көңілдердің асық жүректерін бір арнаға тоғыстырған ол-поэзия. Өлең – сөздің патшасы екендігі ықылым заманнан бері айдан анық. Соно-о-у замандағы «Алып Ер Тұңғаны жоқтау» жырынан бастап, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаған Абай атамызға дейінгі һәм одан кейінгі барша ақындар осыны дәлелдеп берді емес пе?!
М.Жұмабаев, С.Торайғыров, С.Сейфуллин бертін келе М.Мақатаев, Қ.Аманжолов, Ж.Нәжімеденов, Қ.Мырзалиев, Ф.Оңғарсынова, К.Ахметова, М.Шаханов. Осы аталған барша ақындардың жыр-жауһарларының куәсі ХХ ғасыр. ХХ ғасырдың алпысыншы жылдарында ерекше орын алған қазақ әдеби үдерісінде айрықша дамыған барлық жанрлар сияқты өлеңнің яғни поэзияның да ерекше өнімді болғаны сол тұстағы елуінші жылдардың соңы мен алпысыншы жылдардың басындағы «жылымық» кезең тудырған саяси, рухани жағдаяттармен тығыз байланысты екені бәріне мәлім. Ғасырлар бойы жасалған бай поэзия үлгілерінсіз кезең әдебиеті даму ерекшелігін көзге елестету мүмкін емес екендігі рас болса, сол кезеңдегі дүниеге келген рухани шүйгіндіктің алды-артындағы қайнар көзді айтпауға тағы болмайды. Қазақтың ұлттық поэзиясы мазмұн жағынан да, пішін жағынан да толығып, дәстүр жалғастығын, дәстүр сабақтастығын дамытты, сөйтіп, әдебиеттің келелі де жетекші саласына айналды.
Дипломдық жұмыста осындай ұлы өнердің қаймағы атанған, жайдың отындай жарқылдаған жігерлі, отты шығармаларымен қазақ әдебиетінің жыр жауһары атанған әйгілі ақыны Қасым Рақымжанұлы Аманжолов пен Сырбай Мәуленовтің өлеңдерін талдау, солар арқылы өмірін өлеңмен өрген тұлғалардың қазақ әдебиетіндегі алар орыны мен поэзияға алып келген жаңашылдығын талдап талқылау.
Қазақ әдебиетінің ірі тұлғаларының бірі, кеңестік кезең поэзиясына еселей үлес қосқан іргелі дарын, шығармалары кезіндегі «бүкілодақтық» деңгейде танылған тарлан ақын – Сырбай Мәуленов. Әдебиетке Отан соғысының отты жылдары келіп араласқан Сырбай Мәуленов өмірі өз замандастары секілді өрілді.
Сырбай Мәуленовтың алғашқы өлеңі 1937 жылы Жамбыл облысындағы «Колхозшы» газетінде жарияланған. Ақынның «Өлеңдер» атты тұңғыш жыр жинағы 1948 жылы жарық көрді.
Қазақ поэзиясында лирика жанрын дамытуға елеулі үлес қосқан ақынның «Жолдас», «Жас жүрек», «Жол үстіндегі жалындар» (1963), «Қызыл арша» (1969), «Боз қырау» (1976), «Тау гүлдері», «Шалқар», «Жалын» (1979), «Жаңбырсыз күз» (1980), «Шуақ», «Алтын тасқын» (1981) атты өлеңдер мен поэмалары, «Жұлдыз жүрек» (1985), «Шаңқай түс» жинақтары, «Таңдамалы» 2 томдығы шықты.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1 Әуезов М. Таңдамалы: Қазақ және орыс тілдеріндегі ғылыми еңбектер. /Бас ред. Ә. Нысанбаев. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас ред., 1997-512 б.
2 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеу мен өлеңдер. – Алматы: Атамұра, 2003-208 б.
3 Базарбаев М. Заман тудырған әдебиет. – Алматы: Жібек жолы, 2005-253 б.
4 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969-210 б.
5 Кенжебаев Б. Түркі қағанатынан бүгінге дейін. – Алматы: Ана тілі, ЖШС, 2004-344 б.
6 Ысмайылов Е. Әдебиет теориясының мәселелері. / Жауапты ред. М.Әуезов/ - Алматы: Қаз. Мем. көркем әдебиет баспасы, 1940. – 193 б.
7 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қаз. Мем. көркем әдебиет баспасы, 1940. – 314 б.
8 Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Ғылым, 1973. – 211 б.
9 Қирабаев С. Тәуелсіздік өрісі. Әдеби зерттеулер мен мақалалар, 1-том. – Алматы: Қазақпарат, 2008. – 250 б.
10 Негимов С. Өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980. – 136 б.
11 Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. Зерттеу. – Астана, «Күлтегін», 2002. -528 б.
12 Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. (Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиеті бастаулары). Зерттеу. – Астана: Елорда, 2000. -361 б.
13 Кәрібаева Б. Қара өлең және лирика. (оқу құралы) – Ы. Алтынсарин атындағы Қазақтың білім академиясының Республикалық баспа кабинеті, Алматы, 2001. – 173 б.
14 Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000. -336 б
15 Жұртбай Т. Күйесің, жүрек... сүйесің (Абай: жан бостандығы немесе рухани тәуелсіздік.) – Алматы: Қайнар, 2009. – 464 б.
16 Әбдірахманова Т. Қасым Аманжоловтың поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1976. – 311 б.
17 Мәуленов С. Сыр мен жыр. Туған әдебиет туралы сырлар. – Алматы: Жалын, 1991. – 244 б.
18 Мырзалиев Қ. Сөз сиқыры. – Алматы: Жазушы, 1982. – 464 б.
19 Елеукенов Ш. Мағжан (Өмірі мен шығармагерлігі). Оқу құралы. – Алматы: Санат, 1995. – 384 б.
20 Әбдрахманов С. Жиырмасыншы ғасыр жырлайды: Қазақ поэзиясының антологиясы. «Алтын қор» кітапханасы. – Алматы: Раритет, 2007. -520 б.
21 Шапай Т. Шын жүрек – бір жүрек: Эссе. Әдеби сын. Зерттеу. – Алматы: Жазушы, 1999. – 256 б.
22 Қаратаев М. Сырбай сыр шерткенде // Кітапта: Жыр тұлпары, сыр сұңқары – Сырағаң. –Алматы: Ата мұра, 1996. – Б.156-168.
23 Мәуленов С. Сыр мен жыр // Кітапта: Туған әдебиет туралы ойлар. –Алматы: Жалын, 1991. –186 б.
24 Бөпежанова Ә. Мәдениет – жасампаз сана. – Алматы: Жібек жолы, 2008. – 224 б.
25 Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Рауан, 2003. – 347 б.
26 Мәуленов С. Ақ түн. –Алматы: Раритет, 2008. – 372 б.
27 Мәуленов.С Үш томдық шығармалар жинағы, ІІІ том. Өлеңдер (1968-1975 ж.ж.) –Алматы: Жазушы: 1984. – 282 б.
28 Салықов К. Сырбаз – Сырбай // Егемен Қазақстан, 2012. 15 қыркүйек.
29 Мәуленов С. Боз қырау. –Алматы: Жазушы, 1976. – 352 б.
30 Шәріпов Ә. Сырбай Мәуленов творчествосы. –Алматы: Ғылым, 1985. – 272 б.
31 Мәуленов С. Үш томдық шығармалар жинағы, ІІ том. Өлеңдер (1958-1968 ж.ж.) –Алматы: Жазушы, 1983. –262 б.
32 Бекхожин Қ. Дәстүр және жаңашылдық. –Алматы: Жазушы, 1969. – 218 б.
33 Мәуленов С. Таңдамалы. Екі томдық. 1 том. –Алматы: Жазушы, 1972. – 480 б.
34 Мәуленов С. Қызыл арша. –Алматы: Жазушы, 1969. – 152 б.
35 Мәуленов С. Жасыл жұлдыздар. –Алматы: Жазушы, 1978. – 243 б.
36 Мәуленов С. Жалын. –Алматы: Жазушы, 1979. – 179 б.
37 Мәуленов С. Шаңқай түс. –Алматы: Жазушы, 1963. – 201 б.
38 Мәуленов С. Таңдамалы, Т.2 –Алматы: Жалын, 1987.
39 Мәуленов С. Күзгі бұлттар. Алматы: Жалын, 1987. – 245 б.
40 Мәуленов С. Жапырақтар жанады. –Алматы: Жазушы, 1964. – 168 б.
41 Мәуленов С. Таңдамалы. Үш томдық. І том. –Алматы: Жалын, 1987. – 198 б.
42 Мәуленов С. Жаңа арна. –Алматы: Жазушы, 1981. – 288 б.
43 Сырбайқызы Б. Жаратқанға да керегі жақсы адам екен ғой... // Қазақ тілі мен әдебиеті, №1, 2009. – Б.38-47.
44 Әлімбаев М. Сырбай Мәуленов // Қазақ әдебиеті, 1993. №18, 28 сәуір.
45 Жүсіп Қ.П. Көркем сөздің құдіреті. – Павлодар, 2000. – 186 б.
46 Мәуленов С. Өлеңім – өмірім менің. –Алматы: Санат, 1997. – 342 б.
47 Қабдолв З. Арна. –Алматы: Жазушы, 1988. – 187 б.
48 Мәуленов С. Таңдамалы. Екі томдық. ІІ том. –Алматы: Жазушы, 1972. – 378 б.
49 Атымов М. Идея және композиция. – Алматы: Ғылым, 1970. – 212 б.
50 Жүнісбаев Е. Дос туралы сыр // Кітапта: Жыр тұлпары, сыр сұңқары – Сырағаң. –Алматы: Атамұра, 1996. – Б. 103-108.
51 Елеукенов Ш. Сұлулыққа іңкәрлік. –Алматы: Рауан, 1999. – 287 б.
52 Молдағалиев Т. “Хаттар” атты поэмалар. –Алматы: Жазушы, 1974. – 181 б.
53 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. –Алматы: Мектеп, 1969. – 271 б.
54 Сейітов С. Әдебиеттер достығы. –Алматы: Жазушы, 1965. – 281 б.
        
        мазмұны
Кіріспе.....................................................................
..................................................6
1 Қ.Аманжолов ... ... ... Ақын ... ... Ақын ... ... ... ... және ... ... ... ...... ... ... ... және ... ... ... ... Поэзия – ұлы әлем, тылсым күш. Мұңайғанның жүзіне
күлкі сыйлатқан, бейқам көңілді тұңғиық ойға шомдырған, ғашық көңілдердің
асық ... бір ... ... ...... ... ықылым заманнан бері айдан анық. Соно-о-у замандағы «Алып ... ... ... ... ... ... ... негізін қалаған
Абай атамызға дейінгі һәм одан кейінгі барша ақындар осыны дәлелдеп берді
емес ... ... ... ... келе М.Мақатаев,
Қ.Аманжолов, ... ... ... ... Осы ... ... ... жыр-жауһарларының куәсі ХХ ғасыр.
ХХ ғасырдың ... ... ... орын ... ... ... үдерісінде
айрықша дамыған барлық жанрлар сияқты өлеңнің яғни ... да ... ... сол ... ... жылдардың соңы мен алпысыншы жылдардың
басындағы «жылымық» кезең тудырған саяси, рухани жағдаяттармен ... ... ... ... ... бойы ... бай ... кезең әдебиеті даму ерекшелігін көзге елестету ... ... рас ... сол ... ... ... ... шүйгіндіктің алды-
артындағы қайнар көзді айтпауға тағы болмайды. Қазақтың ұлттық ... ... да, ... ... да толығып, дәстүр жалғастығын, дәстүр
сабақтастығын дамытты, сөйтіп, әдебиеттің ... де ... ... жұмыста осындай ұлы өнердің қаймағы атанған, жайдың отындай
жарқылдаған жігерлі, отты шығармаларымен ... ... жыр ... әйгілі ақыны Қасым Рақымжанұлы Аманжолов пен Сырбай Мәуленовтің
өлеңдерін талдау, солар ... ... ... өрген тұлғалардың қазақ
әдебиетіндегі алар орыны мен поэзияға алып келген ... ... ... ірі ... ... ... ... поэзиясына
еселей үлес қосқан іргелі дарын, шығармалары ... ... ... ... ақын – ... ... ... Отан соғысының
отты жылдары келіп араласқан Сырбай Мәуленов ... өз ... ... Мәуленовтың алғашқы өлеңі 1937 жылы Жамбыл облысындағы «Колхозшы»
газетінде жарияланған. Ақынның «Өлеңдер» атты тұңғыш жыр жинағы 1948 ... ... ... ... ... ... ... үлес қосқан ақынның
«Жолдас», «Жас ... «Жол ... ... (1963), ... ... «Боз ... (1976), «Тау гүлдері», «Шалқар», «Жалын» (1979),
«Жаңбырсыз күз» (1980), «Шуақ», ... ... (1981) атты ... ... ... жүрек» (1985), «Шаңқай түс» жинақтары, «Таңдамалы» 2
томдығы шықты.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Қасым және Сырбай Ұлы Отан ... ... ... ақындар, соғыстан соң Отан, туған жер тақырыбында,
замандастарының ерлігі мен өрлігін, жасампаз еңбегін жырлаған. ... ... ... ... ... ... ... Қ.Аманжолов пен
С.Мәуленов екені баршаға мәлім. Сырбай соғыста жүріп ... ... ... ... ... ақын ... ... менің кеудемде де бір толқын бар, ол – ... ... мен соны ... ... деп ... Ақынның осы ерекшелігін баса
көрсету жұмыстың жаңалық сипаты болып табылады.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті. Негізгі мақсатымыз ақындардың ... ... ... ... жырлап, шебер бейнелей алғандығын дәлелдеу.
Әрине, кез-келген ақын бірден ақын болып қалыптаспайды. Сондықтан соғыстың
алдындағы кезеңдегі ақын ... ... ... оның ... ... қалай әсер еткендігі және соғыстан соңғы жылдардағы
бейбіт өмірді жырлаудағы ақындардың стиль даралығын ... ... ... ... ... Абай, Мағжан, Ілиястармен басталып, Қасым ... ... ... ... да ... ... ... бай палитралы
әлемін бүгін де, ертең де, одан арғы ... да ... ... ... ... ащы ... Аңызы ғана ма? Жоқ! ... ... ... сөздің Ақиқаты! Ал ақын қаламы жаратқан ақиқатқа бергісіз
Аңыздың ұлт топырағындағы баламасы – Мәңгілік ... ... өзі өлсе ... ... жоқ. Ол ... Құдірет деген осы. ХХ ғасырдың 60-90
жылдарындағы ... ... ... даму ... ... ... ұлттық руханият топырағында қалдырған мұрасының көркемдік
желісімен сипатталады бұл еңбектің нысаны.
Сырбайдың өлеңдері әдебиет сыншылары тарапынан ... ... ... тұр» атты ... ... ... Сәкен, Ілияс, Бейімбет,
Қасымдардың өмір жолдары көркем ... ... ... ... ... ... «Бала жолбарыс»(1963), ... т.б. ... мен ... ... ... ... ... Н.А.Некрасов, Дж.Г.Байрон, ... ... ... ... ... ... тіліне
аударды. Көрнекті ақын 1970 жылы «Апрель жаңбыры», «Қызыл арша» атты жыр
жинақтары үшін Қазақстан ... ... ... ... ... ... Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған. ... жылы ... өтті [1, ... ... және практикалық маңызы. Адам мен ... ... ... ... ... Сол ... құдіреті
қандай болатынын ұқтырып кеткен Қасым ақын өзіне дейінгі ұлттық поэзия
үлгілерінің ... өз ... ... қана ... жоқ, сонымен қатар
ақындықтың шеберлік мектебін дамыттырды. Қасым жыры – қазақ ... ... ... рухы –заңғар биік, асқақ рух. Қасым – ... мен ... ған ... ...... да ... Өйткені оның тәуелсіздік
үнімен астасып жатқан жырлары халықтың көкейкесті сырын шертеді.
Жалпы, Қ.Аманжолов поэзиясы туралы ертелі-кеш ... ... ... ... айту ... Алайда бір мәселенің басы ашық, ол ... ... ... ... ... орныққан шеберлік мектебінің қырларын
ашу, ұлттық поэзиядағы Қасым поэзиясы ... ... ... ... т.б. ... бұл ... жайттар біздің жұмысымыз
тақырыбының өзектілігін көрсетсе керек. Тақырыптық-идеялық ... ... ... ... ... т.б. ... де ... проблемалардан туындамақ.
Ал, мұның өзі, тұтастай алғанда қазақ ... өсу, ... ... ... ... ... белгілі.
Өмірде мейлінше қарапайым Сырбай Мәуленов ... ... ... тегеурінді ойға құрып толқындатып ... хас ... ... Ақын өмірбаяны өлеңінде өлеңінде өзінің туу сәтінен ... ... ... ... ... ... сағыныш сезіміне орап жырлап
өтті десе де ... ... ... жыр, ... сыр ... ақын ... жан оның әрбір өлеңіне, өлең әдібін, әрбір жолына үңіліп қараса
ақын ... ... ... ... ... тағдыры көзге нақты
елестеп қоя береді. Ақынның осы бір ... ... ... ... жұмыс нәтижелерін орта арнаулы оқу орындарында қазақ ... ... және ... ... ... ... материал ретінде
пайдалануға болады.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспе және көлемді екі бөлімнен,
қорытынды және ... ... ... ... ... өлеңдерінің тақырыптық, жанрлық ерекшеліктері
1.1 Ақын өлеңдерінің көркемдік жүйесі
Ақын ... ... ... дегенге –
Оқып едім өлеңін,
От ойнады денемде.
Мұхаң сын-ды ұлы адам –
Сынағанда ... ... ... ... ... ... ұядан!
Жыр тыңдатқан ғасырға –
Жету қайда Қасымға?! – деп Қабылхан Күзембай ... ... ... ... жүрген қазақтың жиырмасыншы ғасырда маңдайына біткен жарық
жұлдызы Қасым Рақымжанұлы Аманжоловтың ... алар ... ... ... ... ... ... сынынан, дәуір сүзгісінен өтіп,
жаңа ғасырдың табалдырығын бізбен бірге ... ... ... ... бірі, «өртке тиген ... ... ... ... поэзия
патшаларының бірі болды. Жалпы адамзаттық құндылықтар ... ойып ... алар ... поэзиясы – ұлттық рухани кемелділіктің ғана ... ... ... да ... шынайы көрсеткіші. Қазақ поэзиясы – қазақ
рухының көрінісі. Рух – поэзия үшін ... ... ... өмір де ... өлім – ақиқат. Өмір – уақытша құбылыс, өлім – мәңгілік құбылыс. Осы
екі ... ... ... өлмейтін, ғасырдан ғасырға жетіп, уақыт пен
кеңістікті көктей ... ... ... қазына – рухани игілік, оның
ішінде поэзия.
Қасым 1911 жылы ... ... ... ... ... Темірші
болысында (қазіргі Қарағанды облысының Қарқаралы ауданы), Қызыл деген жерде
туған. Аманжол Қасымның ұлы атасы. Бұл ... ... ... тал, ши ... ... ... ағады. Бұл алқап бірыңғай жазық болмай, таулы,
адырлы келеді. Зайсанның ... ... ... ... ... ... бірі мен бірі ... Арқаның биік жоны болып отырады.
Қызыл, Көшен, ... ... сол ... ... сияқты шағын
таулар. Міне, Қасымның елі осы Қызыл.
Қасым Қазақстанның басқа да көп жерлерін аралады. Баянды, ... Сыр, ... ... да ... біледі. Алайда, қазақ даласын сүйсіне
жырлаған уақытта жастайынан ... ... ... ... ... ... сұлу елестейді. Сырнай тартқандай тасып аққан
өзен суы, сылдыраған бұлақтың, шатырлаған найзағайдың, ... ... ... бұрқыратқан дауыл мен құйынның, кейде долы, кейде жұмсақ дала
желінің, жұлдызды қаракөк аспанның, құлпырған жердің ... мен ... ... ... алғашқы ақындық сезімін, қанаттандырған сияқты.
Қасым ауылда жүргенде молдадан мұсылманша ... ... Өте ... да ... ... жас тез хат ... өз бетімен қолына түскен ... ... оқи ... Сол кезде оқығандарымның қайсыбірін білем, әйтеуір екі жетім бала
туралы ... ... ... қалыпты, - деуші еді Қасым өзі.
Жиырмасыншы жылдардың басында Қасым жаңадан ашылған бастауыш мектепте ... ... ... ... жаңа өлең-жырды алғаш осы мектептен ... ... ауыл ... ... оқуы ... болмайды, себебі,
мектеп оқуына Қасым күн ... ... ... қатынаса алмайды.
Екіншіден, мектептің мұғалімдері де ... ... ... ... ... ... Олардың бар білгені қымызы орта шағын ыдыс сияқты, Қасым
бір қағып жұтып, түбіне қарап отырып қалғандай еді. Ол ... ... ... ... сіміріп жұтарлық дариядай молына кездеспейді. Оқудың
молы қалада ... ... ... оған ... ... Бар ... ... оқу… Осындай халде жүргенде 1923 жылы ағасы Ахметжан келіп, Қасымды
Семейге ... ... ... ... түсіреді. Қаланың тіршілігі,
мектеп өнері – барлығы Қасымға жаңа бір дүние болып көрінеді. Ол көп ... ... ойы да, ... де тез ... ... ... ... бір жылда екі сыныпты бірден бітіріп шығады.
Ахметжанның үйіне Семей қаласында ақын, әнші, ... ... ... ... ... отырған. Әсіресе, Әміре, Иса,
Майра секілді белгілі ақын, ... де, ... да ... ... ән салып, күй тартып ... ... ... ... Дөнентаев та бұл үйдің жиі келіп кететін мәжілісқор қонағы болады.
Міне, мұның барлығы жас Қасымға қызығы ... ... ... аса ... ... ... дүниесі, екінші бір мектеп еді. Осы ақын, ... ... де ақын үлгі ... мол ... ... ғана ... ... да үйренеді. Әсіресе, әдебиетке құмарлық талант та осы бір
ортада тұтанып оянады.
Қалада ... ... ... ... да, мектеп, кітапхана арқылы
білімі де Қасымның көркемөнерге, поэзияға деген құмарлығын арттыра ... ол ... ... ... ... қойылатын сауық
кештерінің, спектакльдердің бірталайына белсене қатынасады. ... ... ... жолдасының бірі – Шәкен Айманов.
“- Семейдегі кезімде бірталай өлеңдер жаздым. Кейбірі қабырға газетінде
басылып ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен
бірлі-жарым өлеңдерімді ол кісі тіл ... ... ... баспаға
ұсынғаным жоқ. Семейде жүріп жазған өлеңдерім бір ... ... ... ... ... жолдас достар арасындағы әзіл-қалжыңды, жастардың үгіт-
ұрандарын айтатын өлеңдер болатын. Кейін ол Семей дәптеріндегі ... ... ... еске ... ... ол ... жоғалғанына “қымбат
қазынам еді”, – деп өкінбеймін де, – ... ақын ... (2, 5(. ... ... ... ... ... онша көп тұрақтамайды. Ағасы Ахметжан үйде
бар кезінде, үйде ... ... ... ... ... үнемі болады да, ағасы
жоқ кезінде бұл үйге көп болмайды. Себебі Қасымды туған шешесіндей ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Осындай
өгейлікті сезген Қасым 1924-1926 жылдары Семей қаласындағы балалар ... оқып ... Оған ... мал-дәрігерлік техникумына түсіп
оқиды.
Осы оқулардың ... ... аз ... ... орта ... ... ... жақсы біліп шығып, сол кездегі қазақ әдебиетінің үлгілерін
қызыға оқумен қатар орыс ... ... да ... ... оқуына
мүмкіндік алады.
Қасым балалар үйіне түсіп, одан кейін техникумда оқуы ... ... ... де, ... ... ... да – кеңес мектебі болғандығын
ақын кейін жазған көптеген өлеңдерінде зор ... ... ... айтады.
Мектепке қарай жүгірдім,
Қолымды тұңғыш қойдым да,
Бетін бір аштым білімнің.
Сапқа да ... ту ... деп ... ... ... қуандым [3, 45].
Ақын өзі айтқандай ол мектепте білім алып, тәрбиеленіп, қажырлы күрес,
жігерлі ... ... ... Бұл Қасым сияқты бұрын панасыз болып, кеңес
мектебі арқылы қатарға қосылған жастардың бәрінің ... ... ... жолы еді. Бұл ... ... ... болашақ ақынның қоғам өміріндегі
орнын да, ақындық жолдағы өрісін де анықтап берді. Қасымның 1930 ... ... ... ... де осы ... айқын байқалып отырады.
1930 жылдардың басында Қасым оқу ... ... ... ... ... ... түсе ... республикалық “Лениншіл жас” газетіне қызметке
ораналасады. Кейін “Қызыл Әскер” газетіне қызметке ауысады.
Бір жағынан өз бетімен оқи ... ... аз ... ... ... төселіп алады. Шағын мақалалар, очерктер жазуға машықтанады.
Сонымен қатар, осы кезде жазған ... ... ... ... “Қызыл
әскер”, “Пионер” газеттерінде жарияланады. Бұл ... ... ... ізгі ... ... ... қамтып жырлаған, идеясы айқын
шығармалар болғанымен, көркемдік жағынан әлсіз еді. Отызыншы жылдардың ... ... ... ... ... ... үлгісінде еді.
Әрине, ешбір адам шу дегеннен үлкен ақын болып шыға қоймайды. Ұзақ
жылдар оқу, ... ... ... істеу жолында өсіп жетіледі. Міне, Қасым
да отызыншы ... ... ... ақындығының жастық шәкірттік
дәуірін басынан кешеді. Бұл оның, ... Орал ... ... айқын байқалады.
1931 жылы Қасым Ленинград қаласында Орман шаруашылығы институтына оқуға
түседі. Бір жылдай онда ... ... ... ... ... ... облысының орталығы Орал қаласына келіп, сондағы “Екпінді
құрылыс” газетінде қызмет істейді. Бір жылдан ... 1933 жылы ... ... ... оны сол Орал қаласында өтейді.
1935-1936 жылдары Оралдағы жаңа ұйымдасқан қазақ ... ... ... осы ... ... кезінде Қасымның ақындық, әншілік өнері
(таланты) жұртшылыққа танылады.
Қасымның Оралдағы өмірі туралы сол ... ... ... ... ... Жәрдем былай дейді: “Қасымның Оралға келуі жастардың ... бір ... ... Өзі ... музыкалық аспаптардың барлығында ойнайтын,
әрі әнші, әрі күйші ... Оның ... ... жері ылғи думан ойын-
сауық еді. Қасымның осындай өнері, ... ... ... ... жастарды өз айналасына үйрілтіп алатын.
Қасым газет-журналистік жұмысқа да тез төселіп, өзіне жүктелген ... ... ... Ол ... құрылыс” газетінде аудармашы болып
қызмет атқарды” (4, 28(.
1935 жылы ... ... ... ... ... танысады.
- Мені театр жұмысына араластырғысы келді. Мен театрға араласпасам да,
Қасым екеуіміздің арамыз ... ... адал ... ... ... ... жайларды, яғни өзінің айнымас достығын, махаббатын
білдіріп жазған өлеңдері көп еді. ... да ... ... Сол ... ... ... оннан бірі ғана сақталып қалды.
1935 жылдың ақыры мен 1936 ... ... ... ... ... “Көре алмай қайттым үйіме” деген өлеңдерін осы қыс ... еді. ... ... ... 1936 жылы ... ... ... дәл кетер
алдында келіп жазып тастап кеткен болатын.
Рас, Қасымның маған өкпелейтін жөні де бар. Тым ... ... ... ... ... де. Оралда айрылысып, Алматыда қайта көріскенде Қасым:
“Сенің гүлдей дидарыңнан,
Бақыт нұрын көруші ... жас ... ... ... ем!” –
деп сол махаббат ақындығына қанат бітіргендігін жасырмады” (5, 37(, –
дейді. ... 1938 жылы ... ... атты ... ... Осы ... ақын сол дәуірдегі шығармашылығына қорытынды жасады. Қасым
Алматыдағы жас ... ... жарқ ... ... жұртшылығына өзін
таныстырды. Дихан Әбілев, Жұмағали Саин, Қапан Сатыбалдин, Әбу Сәрсембаев,
Қалижан Бекхожин және басқа біркелкі жас ... ... ... да ... сол кездегі әдебиет сындарында ауызға алына бастаған. Бұл алғашқы
ақындық жолдағы елеулі адым еді. Ақынның ... өсу жолы өте ... көп ... ... ... жинау арқасында қажырлы, үздіксіз еңбек істеу
арқасында өсіп, ... ... ... әлі ... ... ... басым
еді. “Өмір сыры”, “Тұрмыс толғауы” сияқты шұбыртпалы жырлары сол тұстағы
қазақ ақындарының көбіне ортақ ... ... ... 1937 ... жақын біле бастадым. Ең ... ... ... басқармасында маған Жұмағали Саин: “бұл сері ақын”, – деп
таныстырды. Ақынның ... ... ... селт ... айқын
суретшілігінен танылады.
Ақын да, суретші де осы тұрғыдан бірдей бірі сөзбен, бірі бояумен ... сала ... ... ... ... жатқа айтушы еді. Жатқа
айтқандықтан ба немесе Қасым өлеңдерінің ерекше бір көркемдік ... ... ... оның өлеңі басқалардан көбірек ұнап, көбірек мақтау алатын.
Қасымды “Тәңірдей” табынып, ... ... ... ... бір ... ... ... Абдолла көбірек айтатын және ... ... ... ... ... (6, 3( - деп ... ... өз естелігінде.
1939-1941 жылдар арасында Қасымның шығармашылық өмірінде елеулі өрлеу
дәуірі басталды.
Мұның басты себептері – ... ... ... ... ... ... ақындық өнерге талап-тілек күшейді.
Бұрынғы жыр үлгісіндегі қарадүрсін толғаулардың орнына орыс поэзиясының
үлгісіндегі Абай дәстүріндегі ... ... ... поэзиялық шығармалар
жасау 1939 жылы Қазақстан жазушыларының ІІ ... ... ... бірі ... Әсіресе, Пушкин, Лермонтов, Маяковский, Байрон,
Шевченко шығармаларын тереңдей оқып, оларды қазақ тіліне ... ... ... өсу ... ... ... Осы ... жазған “Нар
тәуекел”, “Дауыл”, “Көкшетау”, ... ... ... ... баллада”, “Ғашық едім ... ... ... ... ... ... қандайлық өткір тіл байлығы, қандайлық
жаңалықты серпін ... 1930 ... орта ... ... ... ... ... бөлек
тұрған шығармалар екенін бірден танисың” (5, 16(, - дейді зерттеуші
Е.Ысмайылов.
Сыршыл, суретшіл ... ... ... ... ... да ойын жалаң
айтпайды, шебер ақын тілімен бейнелеп береді. Қасымның ... ... ... ... тіл ... ... көзге түседі. Ақынның
өлеңдерінде әдейі көркемдік мәйек іздеген жасаңдық ... ... ... ... болса да Қасымда ... ... ... ... ... ... байлығы мол туған өлкесі Қазақстанның кең байтақ, көркем
бейнесін ерекше жылы сезіммен ... ... ... ... ... ... бесік, туған жер,
Қадіріңді кетсем білмей кеше гөр!
Жата алмас ем топырағыңда тебіренбей,
Ақын болмай, тасың болсам мен егер.
Неткен ... ... ұлы жер ... күйге жүрегімді бөледің?!
Сенде тудым, сенде өстім, сенде өлсем,
Арманым жоқ, бұл дүниеде дер едім [7, 29].
“Мұндай ... ақын ... ... жерге деген махаббатын
тебірентіп, толғанып отырып ... (5, ... Отан ... ... аяқталған соң, 1945 жылы Қ.Аманжоловты
жазушылар жұртшылығы ... ... ... Майданда жүріп жазған оның
өлеңдері және ... ... ... ... өзінің замандас
достарына бөлекше танытып еді. 1945 жылы Қасым небәрі он жеті өлең ... ... ... ... жақсы таныс, бір-бірімен сыйлас
құрбы Сақыпжамалға үйленді. Жазушылар ... ... ... өте тар, ... жыли ... суық сызы аралас бөлмеде тұрып жұмыс істеу
Қасымға оңай соққан жоқ. ... ... ... ... ... осында еді. Бұл көрген қиындығын ақын былайша жырлады:
“Берсең бер, бермесең қой баспанаңды,
Сонда да тастамаймын астанамды.
Өлеңнің отын жағып жылытармын,
Өзімді, әйелімді, жас ... (8, ... жылы ... ... сырқаттанып жатып қалып жүрді. Осы жылы
қызы Дариға дүниеге келді. Қ.Аманжоловтың ақындық ... ... ... бірі – өте жақсы көретін Дариға еді” (1, 57(.
Дариғашым, Дариғашым!
Қуанышым, ... ... әкең ... ... ... боп қондың қолға,
Махаббаттың бал бөбегі.
Көп күттіріп келдің зорға,
Өмірімнің бір ... ... күле ... бөбегімді (9, 17(.
1949 жылы жаңа пәтер алды. Бірақ, үй ... ... әрі ... соң ... ... ... ... кете алмады. Бірде жатып,
бірде тұрып, бірақ жазу жұмысын тоқтатпаған еді.
Келеді өлең еселеп,
Үлгіре ... ... ... бір ... ... ... бойым жазылып,
Лапылдап отым жанады.
Отырғандаймын мәз қылып,
Ойнатып сәби баланы.
Немесе:
Поэзия асыл жыр,
Тек ... тең ... ... арман бар,
Мәңгі бірге сен болсаң! -
деп ақындық ... ... ... берілген шақтарында өзінің сырқатын да
ұмытып, өлеңді үйіп-төгіп жазып ... ... ... ... ... ... ... өзінің ақындық сырларына, ауру-
сырқауымен, әр мезгіл ... ... ... ... ... ... туралы” (“Сыр”) атты өлеңінде Қасым ақындық ... өз ... ... көп ... ... ... ... Бұл
аса күшті өлеңін 1949-1950 жылдары ... ... ... ... ... осы өлеңнен үзінді келтіріп кеткенді жөн көрдік:
Ырзамын туғаныма адам болып,
Өкінбен қаламын деп бір күн солып.
Азамат сапарымын мейманымыз,
Бір ... жер ... ... ... мен де бір күн ... ... ... алмай өлемін деп.
Күніне жүз ойланып, мың толғанам,
Өзіммен бірге өлмесін өлеңім деп.
Барым да, бақытым да осы өлеңім,
Жақыным, жүрегімнің досы өлеңім.
Өмірге ... жоқ ... ... босқа жасап, босқа өлемін…
Замандастарының ешқайсысы айта алмаған терең ... ... ... ... қатты сүйсініп:
Дүние жалт-жұлт еткен кең мекенім,
Көре алмай көп жеріңді мен кетемін…
Басымнан таярмысың бір күн дәурен?
Жалт беріп нажағайдай ... ... ... ... ...... өмірімнің сағатындай,
Жүрегім енді қанша соғар тынбай? –
деген жерлерін неге айтты екен. Өмірмен қош ... ... ... ... ... зерттеушілердің пікірлері бар.
Ал, ақын лирикасының ... ... мен тіл ... ... басылым материалдары аз. Осы мақалалардың ... ... ... ... ... ... назар аудартатын дүниелер,
оқырман ... ақын ... ... ... ... ... ... шығармашылығын зерттеу мақсатын қойған адамның
аялдамай өтпейтін ... де бар. ... өз ... жазған
өмірбаяны жоқ. Ақынның ауылда өткен балалық, жастық шағы жайында шешесі
Айғанша ... ... ... ... өзі дос-сырлас болған тұсынан
бастап білгеніне сүйеніп, оның шығармашылық өмірбаянын Есмағамбет Ысмайылов
жазды. Автор ... ... ... ізденістеріне, ақындық өнерінің
қалыптасуына, өсу-даму жолдарына тоқтайды. “Соғыс жылдарының лирикасы”,
“Шығармашылық өрлеу ... ... ... ... мезгілдері” деген
бөлімдерде автор ақынның өмір жолын сөз етумен ... ... де ... үңілген, өмірінің соңғы жылдарында ауыр науқас болған
ақынның көңіл-күйі, ... ... ... ... ... ... өресі тәрізді жайттарға тоқталған.
“Қасымның ақындығы” деген бөлімде зерттеуші ақын өлеңдерінің идеялық-
тақырыптық жағына, оның ... мен ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің тарихына кірген ақын шығармашылығы
туралы көлемді ғылыми-зерттеу ...... ... ... ... шегі мен шеңберін ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық жағынан
өсуі, қалыптасуы, алғашқы туындылардағы ақынның аяқ ... әр ... ... мен ... ... жайларға тоқталады. Ақын
өлеңдерін бүгінгі өмір шындығы, ... оның ... ... ... ... ... тағы сол секілді салаларға бөліп қарастырады.
Ақынның толық жинағының үш ... алғы сөз ... ... ... ... ... ... шығармашылық жолын сүзіп өтіп, оның
ақындық өресін танытатын еңбектерін жанрлық сипатына қарай бөліп, өзіндік
пікір айтады.
М.Базарбаев пен ... ... ... ... күндер
әдебиетінде” атты еңбекте Қ.Аманжолов шығармашылығы негізінен Ұлы Отан
соғысы кезіндегі ... даму ... ... сөз ... ... ... және ... Қ.Аманжолов шығармашылығын эпикалық
жанрда ғана сөз етеді. Ақынның Ә.Нарымбетов қарастырған табиғат лирикасының
төңірегінде әлі сөз етер ... ... өзге ... ... ... Ә.Нәлібаев,
С.Сейітов, тағы басқа көптеген зерттеушілер Қ.Аманжолов шығармашылығын әр
қырынан алып, өздерінің мақалаларына арқау еткен. Бірақ, ... бәрі ... ... ... ... алғашқы қадамдар, алғашқы әрекеттер
ғана. Демек, ақын шығармашылығы әлі өзінің ... ... ... ... ... еш уақытта тұжырымдалып, түгесілген, зерттеліп біткен мәселе
болмақ емес. Қоғам ... ... ... ... ... ... шексіз, ілгері
жылжып дами бермек.
“Қасымның лирикалық поэзиясын бөліп алып тексергенде, біз оның өрлеу
эволюциясын жаңа ... жаңа сапа табу ... тани ... ... ... ... Ақынның алғашқы дәуірінен бастап, ең соңғы биігіне қалай
шыққаны дәлелденбесе, әдебиет ғылымы ақынды зерттеген бола ... ... - ... ... ... поэзиясында айрықша орны бар ұлы тұлға – ... ... ... ... ... Ол ... ертелі-кеш айтылып,
жазылған пікір, зерттеулерді белгілі бір дәрежеде тұжырымдап, ... ... ... іргелі еңбек жазған жоғарыда атап өткен
Т.Әбдірахманованың ұлттық әдебиеттану ғылымында алатын орны ... ... ... аса ... ... ... мен содан туған жалынды
жырлары бүгін әркімнің-ақ аузында. Аға ұрпақ оны тамсанып ақын, ақын ... еске ... ... ... Қасым өлеңдерін үлгі тұтып үйренуде» [9,
193],-деп жазды.
Қасым... Баяғы сол Қасым. Арқаның қарқарасындай қасиетті ... ... ... ... ... ... ... жуған, Қарадақ,
Күйгенбекет, Талдың бойындағы ата-бабаларының кең ... ... ... ... ... ... ... Сол киелі топыраққа
кіндік қаны ... ... ... ... Табиғат-анасына тартып туған
«бірде жаз, бірде күз мінезді» ұлы перзент Қасым. Сондықтан да бір ... ... ... бір ... тоқтық санайтын далақбайларға
«шарпыған қызыл ... ... ... ... ... тиген дауылдай
өлеңімен» адамзат сапарының аласапыран жолында ... ... ... ... көш-керуенін бастай жөнелген Қасым.
Қиялы ерте қанат қаққан ол өзгелер бүгежіктеген кезде бұрылмай,
тығылмай алға ... ... ... ... ... ... ... өзгелер «күн көсемнен» басқа тақырыптан үрке қашып, ... ... ... тартқан семсеріндей» өткір өлеңдерін бұрқыратқан
дауыл Қасым. Әлемді аузына ... да, сол ... ... әлдебір
жылтырақ-жылтыраған не иініне ілмеген, не кеудесіне тақпаған, таға алмаған
Қасым. Бірақ «бары да, ... да ... ... мен досы да болған» өршіл
өлеңімен сол адамзат әлемін әлдилеп тербетіп, әлпештеп ... ... Абай ... ... ... ұғым ... қандай қасиетті,
қадірлі болса, Қасым да ұлт жүрегінің бұрын да, бүгін де дәл сондай ықыласы
мен ... ... ... ... Ол сол ... ... ... Мағжанның жалғасы. Өйткені Шыңғыс таудағы Абай қалыптастырған мәдени
орта, әдеби рухани ... ... кең ... ... сұлу Көкше маңындағы
Мағжанға мол дарыса, сол қос алыптың поэзиядағы поэзиядағы жасампаздығы
қасиетті Қарқаралының Қасымына ... ... ... Сол ... ... ақын, шалқар Мағжанды ұлтшыл-түрікшіл заржақ деп қымтап
жауып, кінә-жаланы дүрілдете ... ... өр ... ... ... ... оны ... телегейі тебірене тербетіп, өмір толқынының
бұйра жалына өршелендіре алып ... да ... бар ... ... ... жалын,
Теңіздей тебіренткен терең жанын.
Сол себепті деасқар Қасым, асқақ ақын
Бір дауыл сапырды кеп өрт теңізін,
Теңселтіп темір топан дуние жұзін,
Бетіне туған жердің ... ... ... өз ... ... ізін.
Өз журек қанымен жүрген ізін ешкімнен қаймықпай, ештеңеден жасқанбай
жаза білу құдіреттілк қана. Белгілі мөлшерден ... ... ... бір қалыппен құйғандай етіпшығарма туындатқызатын. «Социалистік
реализм» құрығынан құтылып ақын шығармаларын ... ... ... дәстүр жәнежаңашылдық ұғымдары тұрғысынан келгенде, бір жайтты
ғылыми пайым ... баса ... ... ол – ... ... ұлттық рухпен суарылған шығармалар. Рухы биік ел ғана шынайы
азаматтық ... жыр ... ... ... ... Аманжолов – азаттық
үшін арпалысқан Алаш идеяларын өз болмысына терең сіңіріп, туа ... ... ... ... Күні кешегі уақытқа дейін толық айта алмай,
бұқпантайлап келген бір ақиқат бар: ол – ... ... ... ... ... ... Қ.Аманжолов заманы мен Мағжан заманы ... ... ... ... ХХ ... ... ... үдеріс, ақын ұстанымын ХХ
ғасырдың кеңестік дәуірінің бел ... ... ... Қасым
шығармашылығымен салыстыру қиын. Мағжан – Қасым поэзиясына Темірқазық
іспеттес, ... ... ... ... басындағы сәл де болса
еркіндік, демократия элементтері коммунистік-большевиктік жүйе ... ... соң ... жойылып, үні өшті. Мағжанды ұлықтамақ түгілі,
оның есімін ауызға алу ... ... ... ... тыйым
салынса да, оны азаматтық, әсіресе, ақындық болмысына сіңірген ақын Қасым
еді. Алаш идеялары келмеске ... ... ол ... ... өздері жасаған рухани игіліктерді жұмбақтап, астарлап, ... ... ... Егер ... Ахмет, Міржақып, Жүсіпбек, Нарманбет,
Шәкәрімдер ел тұтастығына үндеп, тәуелсіз, ... ... ... жан-тәнімен ат салысса, Қасым заманы ондай еркелікті көтермейтін
еді. Сондықтан да Қасым поэзиясы ... ... ... ... келе
жатқан мәңгілік сауалдарға жауап іздеді. Адам. Ол кім? Егер жер бетіндегі
барша тіршілік ... ... ең ... ең ... әрі ... – сол Адам ... оның ... неге Жақсылық пен Жамандық
ұғымдарының мәңгілік, ымыраға келмес ... ... ... ... бағытталмайды? Адам не үшін өмір сүреді? Оның өмірінің мазмұны, мән-
мағынасы неде? Жер бетіндегі табиғи үйлесім, ... ... ... сол Адам емес пе? Бір ғана ... ... ... және ... басында болған алапат жұт, күшпен ұжымдастыру, ... ... ... ... жер ... «халық жауларын» ату-
асу, Отан ... ... ... ... ... тың ... ... қазақ даласына қаптап қоныс аударуы, ... ... ... ... ... жермен-жексен болуы – бәрі де сол ... ... ... емес пе? Адам неге ... мен тәубесін,
шүкіршілігін ұмытты? Адам мен қоғам. Қоғам – адамдар тобы. Қоғам келбеті
мен ... ... ... мен ... да сол ... ... туындамай
ма? Адамды қалайша өзгертуге болады? Міне, осынау сұрақтар Қасым поэзиясына
арқау ... Ақын ... ... ұлы ... біріне айналады.
Бар мұратын, асыл арманын, шерменде кеткен Алаш қайраткерлерінің мақсат-
мүддесін жаңаша, ... ... ... ... ... ... ... реализм принциптеріне сай етіп, алайда бірде
тұспалдап, бірде астарлап жеткізуге тырысты. Ал Алаш ... ... ... ... ... жалғастыру оның ақындық, азаматтық
болмысына ұлттық рух ... ... ... ...... бастар негізгі жол. Дәл осы
тұрғыдан келсек, бірнеше жайтқа ғылыми пайымдау жасай ... ... ... рухани мұрасын елдіктің ... ... ... етіп ала ... ХХ ... ... ұлы ... дәстүр жалғастығы, дәстүр сабақтастығы ауқымында зерделеуге
мүмкіндіктер бар екенін негіздейміз; екіншіден, ешқандай ірі де ... ... өзі ... да, ... ... биік рухқа
негізделіп, егілген дәннің ерте ме, кеш пе, ... ... ... ... ... ... және жаңашылдық сияқты тарихи-
философиялық ұғымдарды саралап, зерделеу арқылы ұлттық әдебиеттегі әсіресе
поэзиядағы рух биіктігін, тәуелсіздік, ... ... ... ... өткіземіз.
Егер ХХ ғасыр басындағы саяси, тарихи хал-ахуал белгілі бір дәрежеде
алғашында азаттықты аңсау, тәуелсіз ел құру ... ... ... ... ... да, кеңес өкіметі орнаған соң, ұлт ... ... ... кіру үшін ... биліктің оларды түрлі салада
пайдаланғаны мәлім, ал, коммунистік-большевиктік жүйе әл жинап, күшейген
соң, ... ... ... ... алаш ... ... ... басқа ортада, басқа идеология аясында ғұмыр
кешкенін ескеруіміз қажет.
Қасым ғұмыр сүрген кезеңде қазақ ... ... тілі ... ... сақауланып бара жатқан-ды. Ұлттық поэзиямыздың
Абайдан кейінгі маңғаз шыңы ... ... ... ... ... ... ... пышақпен кескендей кілт үзілген тұста,
Сәкеннің «Көкшетауының» азаттықты ... ... ... ... бір ... ... «Күйші», «Құлагер» сынды кең тынысты эпикалық
дастандарындағы ... ... ... ... ... ... сахнасына
Қасым Аманжоловтың жарқ етіп шығуы – ... ... үшін ... ... ділгірлік пен зәрулік һәм рух революциясы болатын-ды.
Қасымның өз замандастарынан еңсесі биік, иығының озықтығы – ... ... туы ... бір ғана «күн ... Мені кеудесін қағып,
кердеңдеп басқа пенде атаулының, ... ... ... ... ... ... ... айдарынан жел есіп тұрғанда
бүкіл ... ... өз ... ұластырып айта білуінде жатыр. Қасым өз
шығармашылығы ... отыз ... от ... ... ... ... Алаш
топырағында диктатордың айтқанына көніп, айдағанына жүре беретін өлімтік
өлеңшілер ғана емес, от ... орақ ... Ақын ... да паш ... ... ... тірі жан ... босқа жасап, босқа өлуіне
қарсылықтың түп тамырында да осы системаға қарсылықтың нышаны жатыр.
Сол ... ... ... өз ... ... ... ... алғышарттар жасады. Алаш зиялылары, олардың ішінде ұлы Мағжан
жырлаған ащы шындықты ... ... ашық айту ... емес еді. ... келсек, сол кеңестік дәуірдің өзі тоталитарлық тәртіп тұсындағы
азаматтық лириканың, оның ірі ... ... оның ... ... ... т.б. ... ... мүмкіндік жасады. Жасайын деген жоқ, алайда Алаш идеясымен
сусындаған ... ... ... қою ... емес еді. Осылайша Алаш
зиялысы – Мағжан – ... ... ... ... ХХ ... екінші
жартысындағы кеңестік уақыттың ...... ... Жұмекен,
Төлеген поэзиясының рухани негізге айналуында белгілі бір заңдылық бар ... баса ... ... ... ... қанша мықты болғанымен,
ұлттық сана үшін темір ноқта болғанымен, ерте ме, кеш пе, сана ... ... ... анық ... ... ... ... зерттеп, дәстүр сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... мыналарды жатқызады: «Сан ғасырлық тарихы бар көркем әдебиетті
зерттеудің ғұмырнамалық, мәдени-тарихи, ... ... ... ... ... түзілімдік
(структуралық) әдістерінің өз орайларында беретін мүмкіндіктердің орасан
зор екендігін әр ... әр ... ... материалдарды талдап
жинақтаған дарынды оқымыстылардың, қол жеткізген нәтижелері мен ... ... ... ... ... ... дарын,
тәжірибесінен күш-қуат алатын ізденіс дәуірдің әлеуметтік-қоғамдық,
эстетикалық-көркемдік ... ... ... жеке шығарманы,
құбылыстарды бағалау үшін қолайлы деген талдау әдісімен жұмыс істемек,
шындығына ... ... әдіс ... ... жоққа шығарып
тастай алмайды» [11, 31-32].
Өмірді көркем оймен таныған Абайдан басталатын қазақтың жазба поэзиясын
Мағжан ... әрі ... ... сан ... ... құлпырта түсті.
Оның махаббат жырларынан ... ... ... алаулап тұрады.
Сондықтан оған ... ... қалу ... де ... ... ... арналған алғашқы жырларынан Мағжан сарыны, Мағжан әуені ... ... ... ... деп басталатын жырларының Мағжанның «Сүй,
жан сәулем», ... т.б. ... ... ... байқауға болады.
Поэзиядағы махаббат тақырыбы – мәңгілік тақырып. Ол ешқашан ескірмейді.
Қайта жаңғырып, жаңарып әр қырынан ... ... ... ... жыр ... ... ... Ұлттық әдебиетте махаббат,
сүйіспеншілік сезімін жырлаған Мағжан әлемдік әдебиетке олжа ... Адам ... Оған ... ... тән. ... – кіршіксіз тазалықтың,
сұлулық пен әсемдіктің символы. Мағжан өлеңі де ақынның осы ... ... ... ... жан ... тағы да сүй, тағы ... ... у тарады қаныма.
Бұл ләззаттың бір минутын бермеймін
Патша тағы, бүкіл дүние ... ... ... ... ... тәтті балдай тіліңнен.
Бой шымырлап, талықсиды жүрегім.
Балқып денем, барам еріп деміңнен [12, 110].
Қасым өз ұстазынан ... ... ... ... ... ... ... күлгенің-
Шаттығыңның нұры ғой;
Шат боп өмір сүргенің
Заманыңның сыры ғой.
Сенің нұрлы жүзіңнен
Көрем бақытты өмірді;
Сенің ... ... ... көңілді.
Сол себепті мен саған
Ғашықтайын құмартам,
Жүрегімнен, жанымнан
Жыр жазамын, сыр айтам.
Күндей шалқып күле бер,
Ақ маңдайлы алма жүз,
Саған, сірә, тең келер
Жер ... бар ма қыз! [13, ... ... ... ... ... ете алды ... мәселеге
ғалым Б.Ыбырайым «Қасым Аманжолов» еңбегінде былайша дәлел келтіреді:
«Мағжан жырының жаңғырығы, ... ... ... ... ... ... ... байланысты жазған «Ақын» өлеңінен нышан танытады.
Күн боп туған ұлан ... ... ... түн ... тіледі...
Жас ұланның таза қаны күйеді...
Қара түнде қара киіп қайғырған
Сұлуларды құшады да, сүйеді...
Бұл майданда албырт ақын, жас ұлан,
Түн қысымын көп көріп, зар ... ... ... ... өлед – жан иесі ... ... ... өтіп, жыл келед.
Сол өмірден жан сезімге, құлаққа,
Үн келеді, жыр келеді, сыр келед...
Немесе:
Таба алмай көп ... ем ... ... болдым, Сіз екенсіз сол жұлдызым.
Кең жайып құшағымды ... ... қана кел, ... ... ... көркемдік әлемі елестейді» [14, 8] - ... ... ... сұлулыққа, іңкәрлікке берген бағасы, сол сұлулықпен бетпе-
бет келгенде тауы ... ... құм ... көкірегіне кептелген ойларды
ортаға салуы – бәрі де «Сұлудың сымбаты», «Кім кінәлі?» өлеңдерінде көрініс
тапқан. «Сұлудың сымбаты» өлеңінде ақын ... ... ... ... ... ... көбірек сипатайды. Осы шығарманы талдау барысында
ғалым Б.Ыбырайым бұл өлеңде Абайдың «Қақтаған ақ ... кең ... ізі ... [14, ... талдайды. Таласымыз жоқ. Бірақ Қасым
ақын тек ... ғана нәр алып ... жоқ. ... ... оның
поэзиясы негізінен үш қайнар бұлақтан – қазақ халқының мол, бай, ... ... Абай ... ... қазақ поэзиясының
классиктерінен нәр алып, өсіп дамыды. Сондықтан бұл өлеңнің тууына Мағжан
ақынның сыршыл ... да ... бар ... ... Назар аударып
көрейік.
Қара көз, қиылған қас, жазық маңдай,
Алма бет, ақша жүзі нұр тамғандай.
Қыр мұрын, оймақ ерін, меруерт ... ... ... тіл ... ... ... қара шашы,
Жібектей жүз құлпырған дамыл алмай;
Күмбездей жарқыраған мойыны бар,
Тамағы күн шалмаған ақ ... иық, ... ... кербез кеуде,
Қос емшек ақ төсінде қос алмадай...
Мықыны тар, қиылған қыпша белі-
Бұралған бейне нәзік пружинадай,
Бөксесі дөп-дөңгелек қызықтырар,
Жұп-жұмыр кіршіксіз ақ саны ... ... еті, екі ... мергендердің мылтығындай,
Еш мін жоқ, көз тойғысыз сырт тұлғасы,
Заказбен мрамордан құйылғандай.
Ақ көңіл, таза пейіл, уыз жүрек,
Сырты қандай болса, дәл іші сондай [15, ... ... хас ... мен асыл қасиеттері ақын поэзиясының
бөлінбес бір бөлшегі десек те болар. Академик З.Ахметов ... ... ... ... ... ... мынандай тұжырымға
келген: «Поэзия деген сөздің ... жыр, ... ... ... ... ... ... деген мағынаны да беретіні тегін емес. Поэзия
терең, нәзік сезімнен ... Ол ... ... ... лүпілін
білдіреді» [8, 9] -дейді.
Рас, ақын жүрек әміріне бағынады. Шыңғырған шындықты образбен ... көз ... әділ ... тартады.
Қоғамдағы саяси-әлеументтік жағдай, әдебиеттің дамуы, зейін қоя іздену
– албырт сезімді ақынды ұлтжандылық идеясын көтере жырлаған Мағжан, Бернияз
сынды романтик ... ... ... ... ... тәсілін ұстазы Мағжаннан жете, терең меңгеріп
Қасым романтизмін қалыптастырды. Қасымның соғысқа дейінгі ... ... ... ... ... тылысым табиғатты бейнелеуде
сыршылдық, сезімшілдік романтизм бой көрсетті.
Өмір өлке болғанда мен бір айдын,
Алтын нұры ... күн мен ... ... қонар күні
Болар ма екен құмартқан қалқатайдың [13, 143].
Ақын өзін айдынға балайды, ... ... сол ... қонуын
қалайды. Сонда ғана ақын жаны жай тауып, махаббаттың мәңгілік бесігінде
тербелмек. Мұны ... ... ... Жас, ... ... ... жаны ... Оны ешуақытта жасырмайды. Іңкәр сезімін үкілеп айтуға
шебер.
Қасым ... ... ... баға ... Өзі ... ... бола тұра, сезім сырларын сондай бір нәзіктікпен бейнелейді.
Шыны ғашық ақылмен ... ... ... ... Ал жүрекпен құлай сүюі,
оның бойындағы биік адамгершіліктің ... ... ... ақын ... ... кейін қандай тақырыпта жырласа да, оған қоғамдық,
азаматтық тұрғыдан, ... ... ... ... «Кім ... де осы ... ... болады.
Кім кінәлі? Мен бе? Сен бе?
Таласпалық. Айтсын жұрт.
Егілмеші құр бекерге.
Мә орамал, жасың сүрт.
Бұл хикая болсын жария,
Жасырмайық ... ... ... көл ... біз де сыққанбыз.
бірақ та мен жылағанда
Мазақ етіп күліп ... мен ... ... ... түнімен [13, 6-7].
Ақын – мәңгілік емес. Ол тудырған өлең ғана – ... Кез ... ... ... ... бар. ... келген адам сол өмірден өтуі
де - өмір заңдылығы. Өмірден ертерек кетіп бара жатырмын деп ... ... ... сол ... ... аз ... деп ... Бұл ойымыздың
дәлелі – ақынның «Жан дертімнің жыры» өлеңі.
Жан дертім, өзің кеше гөр,
Жалбарынам, кінәм көп.
Талай қызғын үстінде,
Елеуреп, сені деп ем ... үшін өзің ... ... ... сүйреп ап,
Төсекке ұрып лақтырдың.
Күркілдеттің күні-түн,
Сау-тамдық жоқ өкпемнен.
Өлім тілеп сандалдым,
Жаза әбден өткеннен.
Аямадың алты ай қыс,
Әкемді әбден таныттың.
Алдың мені ... да ... ... ... ... дәрісін.
Жан дертім, өзің кеше гөр,
Ендігәрі «жоқ» демен.
Жұртты неге көрмейсің,
Менен де көп ... ... ... енді қуат ... ... жаза тым.
Балам бар ғой сүйетін
Өлеңім бар жазатын [13, 194-195].
Осылайша ақын қасиетті Музаға азаматтық сарын ... ... ... ... ... ... де ... іңкәр ақынның, киелі поэзияны
қастер тұтқан азаматтық жан ... ... ... ... ғой сені ... ... сәулең,
Көкірегімде толқиды күй.
Қатты сырқат үстінде де
Бір сені ойлап қиналамын;
Өңім тұрсын, түсімде де
Сені қайтып қия аламын.
Тірліктегі тыпыршыған
Бір күніңе не жетеді!
Аулақ, ауру ... күйі ... ... ... жас айбынмен,
Бір сен үшін туған едім,
Бір сен үшін жасаймын мен!
«Кейде көңіл құлазып» өлеңі:
Кейде көңіл құлазып,
Тым ... ... құр ... ,
Ішінде сұр моланың.
Сол моланың есігін,
Кенет біреу қаққандай.
Сілкінемен, естіп үн,
Досым келе жатқандай.
Поэзия, асыл жар,
Бір өзіңе тең болсам.
Менде ... ... ... ... сен болсаң [13, 192].
Өздерін қазақпыз деп санайтын кейбір адамдардың жазылмас дерт –
жікшілдікке ... сыры ... Сол ... ұлттың түбіне жеткен не
еді? Елім деп еңіреген ... ... ... ... Бас сүйегін
отаршылдардың қанжығасына байлап берген де ... емес пе ... ... ... ... деп шырылдамап па еді кешегі алаш ардагерлері?
«Бір сыншыға» өлеңі:
Жазғанымды жамандап,
Сен төккенмен жыныңды.
Мен жатқам жоқ алаңдап,
Ұрдым сенің сыныңды!
Ауырсам да ... ... үшін ... ... ... ірің көп,
Қылшық –былшық бір шимай.
Адам болар түрің жоқ,
Анаңнан қайта тудырмай!..
«Бір адамға» өлеңі:
«Жікшілдікті» қойдым деп ант бересіз,
Антыңыздан артынша жалт ... ... ... кімге тағы да тап бересіз?!. [13, 193-195].
...Қарсы алдыңа келгенде ... неме іште арам сыр ... ... ... ... арсыз
Қиратардай дүниені қипақтайды.
Қайдан білсін, бүгінгі мықты адамдар
Ондайларға ... ... жұрт ... ... ғып ... ... халық өзін мақтамаса,
Бос әуре, қатыны оны құр ... ... бара ... құр кеудемен,
Еш атақ ала алмассын «менім» деумен.
Онан да алып келші өнеріңді,
Қай атақ оңып еді шолақ даумен [13, 151].
Мұқағали ақынның азаматтық ... ... ... бірі – ... ... ұсынған кісіге нан ұсынған,
Алысудан аулақпын, шатысудан.
Ей, қазақтың баласы, ... ... ... ... мен ... жауыннан, жанда
Ата-баба намысын қорғап қалған.
Момын қазақ намысын жібермеген
Жоңғар, Шыңғыс, жөйіт пен қалмақтарға.
Сол ... мен бір ... бар, ... ... ... ... да ... топырағы.
Әдептімін, ұяңмын, именемін,
Сыраға – бал, сыйыңа – сый беремін.
Аңқау қазақ екен деп, ағайындар,
Намысыма алайда тиме менің! [16, ... ... ... ...... халық. Жаны жомарт, рухы ... мына ... ... ... келу деп ... ... ... не
жетпейді адамдарға? Өмірге келу бар, өмірден өту бар. Қазақты қазақ ... да сол ... ... Бес ... ... ... ... ғұмырда итше
ырылдасып, бір-біріңді ренжітудің себебі неде? Ақын адам жанының терең
қатпарларына ... ... ... кетіп барам-ау мына өмірден деп ... ... ... ... базарынан қайтып келе жатқанына Мұқағали ... ... жылы ... ... ... бір атаның.
...Жүзіңнен, жаным, неге мұң атады,
Жаным-ау, қайтсем сені жұбатамын?
...Бір ару автобусқа жылап кірді,
«-Қайтем?»- деп ... ... ... енді жете ... ... ... лақтырды.
Адамдар бір-бірімен қақтығысып,
Әлділер, әлсіздер де жатты ығысып.
Өмірбақи тоймайтын кассаға әкеп,
Адамдар әлгі ... ... ... ... ... ұшын ... оған бара алмадым.
Келісіп аяғымды басқан жанмен,
Борышымды азаматтық тамамдадым.
Аулақ қалып адамнаң назарынан,
Күндерім-ай,
Құр босқа қаза қылған!
Жұбата алмай біреуді ... ... ... ... базарынан [16, 91].
Осы «Тағы да өкініш» өлеңі ақынның ... атты ... ... Алғашқысында адамға тән биік рух бар, азаматқа тән асқақтық бар.
Рухы ... ... ... ... ... тура ... ақын сияқты
өкінішті күй кешуде. Ақын ... тиіс ... ... тәмамдай
алмағанына өкінсе, Мұқағали ақынның лирикалық ... ... ... ... беріп, жұбата алмағанына өкінеді. Өмірдің базарынан жылап қайтуы да
сол өкініштен туындап тұр. ... ... ... мен ... ... ... ... әлеуметтік жүк көтеріп тұр. Мұқағали
өлеңінің лирикалық кейіпкері адам ... ... ... ... ... ... ... күл қалғанына қынжылуда.
Іштік қой шампанын да, сырасын да,
Сыйлап ... ... ... ба?
Асыр салып сайтандар қабағымда,
Сөнген вулкан қалыпты жанарымда. [16, 90]
Бір қарағанда адамға бейкүнә, саясат, ... тыс ... ... ... ақынның «Сырласу» өлеңі барша адаммен сыр ... ... ... ... шарқ ұруы.
Аспан мен Жер,
Уақыт, заман жайлы,
Өзім жайлы,
Сен жайлы, анау жайлы,
Бүгінгі ұрпақ,
Бүгінгі Адам жайлы,
Азды-көпті алдында ... ... ... ... қала ... ... ... көңіл алаңдайды,
Білесің бе?
Жыр жазу – маған қайғы!
Мысалы, Анам жайлы
Сөзбенен сурет салып, ой түйсем ... ... ол бола ... ... ... алаулаймын,
Өз отыма жылынып, манаураймын.
...Шындықтың ауылында қазына бар,
Шыр айналып, соны іздеп алаңдаймын [16, 202].
Мұқағали үшін де, ... үшін де, ... мен ... үшін де ең
киелі де қастерлі ұғым – Шындық. ... ... ... өзі ... ... атты ... ... алшақ қону өмірдегі кереғар қайшылық,
орны ... ... ... ... да қазақ поэзиясындағы азаматтық
лириканың туын асқақтата көтерген, Алаш зиялыларының, ұлы ... ... ... ... жаңғыртып, жалғастырушылар үшін дүние – мәңгілік,
жалған – өткінші. Дүниенің мәңгілік болуы шындыққа ... Бұл ... келе ... ... философия. Адам – дүниенің, мәңгіліктің туындысы,
пенде – жалғанның, ... ... ... ... кім ... ... ... келші, кім екен?
Батырлық па? - Өз төрімде күтіп алам, түнетем.
Байлық болса қулау болар, тура қара көзіне,
Кім де болса ... ... өзі ... ... артында оның қуанышы бар шығар,
бірі кірлеп, бірі жуып ... ... ... ... ... ... көтере алман (өз ойым)
арман болса, өмір-бақи арқалайын, төзейін...
Адал боп арман келсе – барым ... ... ... ... атын байла, қырауын қақ, тонын шеш.
Шындық болса, кілем төсе, дастарханым жайылсын,
жалғандық па – тулақ таста, сүртіп шықсын аяғын! [17, ... ... осы ... туғыздырып тұрған да – Шындық, Әділет,
Жақсылық ... ... ... немесе көмескі тартса, өмір ... ... ... ... жоқ. Ақын ... Оның ... ... Халқымен. Ол елі үшін берерін беріп қана ... ... ... ... де ... Демек, елі барда, ақын бар.
Елге ел болуың мәртебесі ақын болғанда ғана ... ... ... ... ... ... ие ... осы идеяны Ж.Нәжімеденов
ұтымды жалғастырған.
Аспанда күн барда, әлемде сыр ... ... ... тер ... ... ... аламын жоғымды
Екі қол, бір кеуде өзімде тұрғанда.
Дайын сөз, ... ... бір ... орта ... жарайды күлкіге.
Арманда, жұрт, ойлан, орманда нұр тайған
Аю ма, қасқыр ма, білмеймін, түлкі ... да, ... да ... ырқыңа
Көк бұлақ, өлме сен көнбесең – бұрқыра!
Өлім деп нені айтқан – ... жоқ ... ол ... ... ... ... күн барда, жерде ауа барында
Ақ бұлақ, ақ құлап, арымда, арында.
Аласа шынында шыңың да, жарың да –
Аламын бәрін де, ... тек ... [17, ... ... ... ... ... даму арналары» атты
еңбегінде Ж.Нәжімеденов шығармашылығына талдау ... ... ... ... ...... ... лирикалық толғаныстарының тұнығы
жай әуен емес, симфониямен тектес жатыр. ...Басы ашық жай – ... ... ... ... жасандылықтан сау. Дәстүрі – халықтық
дәстүр. Ол ... ... ... жана да бермейді. Өнердің табиғи
заңдылықтарын мұрындық ете ... ... ... ... тайталасатын
кездері көп болады. Сондықтан Ж.Нәжімеденов өзіндік стилі қалыптасқан ақын»
[18, 153], - деп баға ... Ал ... ... ... ... ... поэзиясының әсері болды. Қ.Аманжоловтың «отты»
жырларымен Жұмекеннің «ойлы» ... ... ... өмір ... мәнерімен жеткізу тәсілі жағынан ұштасып жатыр.
Жұмекен, әрине, қазақ поэзиясының көгілдір жайлауының ... ... ... ... ... өсті. Ақын боп өзінен өзі аспаннан түсе қалған
жоқ. Өрісі кең ... ... ... ... ... жан дүниесін ұқты,
өзінің жүрек лүпілін ... ... ... оқып ... ... ... ... Мағжан өрнектеген символиканың салмағын, ... ... ... ... Ақын ... ... атты өлеңде кімдерді өзіне ұстаз тұтқандығын анық айтып кеткен:
Ұстаз ғып Абай, ... ... ... бір ... үй ... ... ... бұршақ ұрсын, жау ырғасын –
Ұйқастан қалап едім қабырғасын.
Қырқып ап тастың тілін,
Шың қырпуын
Жиып ем беріктіктің мың бір ... ... ... ... тескен едім [17, 233-234].
Ақындық құдіретті бойына сіңіре алу үшін Абай, ... ... ... ... ... ... ... ақындық болмысын өз болмысына
жақындатқанын осылайша ... ... ... ... ... үлгі ... ақыны Қ.Аманжолов болғандығын тағы да
өлеңінен іздеп көрелік.
Қуқылдана, соғасың құшырлана, -
Сәбисің-ау, жарған ба тісің жаңа.
Ұлы ақындар, сеніңше, өлген сын-ды
Тірі ақынды ... үшін ... аз ... ... ... ... ... одан.
Мазалама Пушкинді,
Менің үшін
Жетіп жатыр өзімнің Қасым ағам [17, 13].
Жұмекен Толстойдан, Лермонтовтан цитата суырып жүрген жас ақынға өзінің
Пушкин емес ... ... ... өзі үшін ... ... Қасымнан
артығы жоқ екендігін ескертеді.
Жұмекен ұғымымда ақын – қасиетті де қастерлі ... ... ... тым ... ... қоғамдағы орны бөлек. Қоғамның, оны құрайтын
адамдардың дертіне ем іздеуші – ... ... да ... керек,
Ж.Нәжімеденовтің мына жолдары Қасымнан бастау алғаны, Қасым жырларымен
үндес, бағыттас, рухтас екендігі дау ... ... мен ... ... ... неге ... ... органикалық
бірлікте, тығыз байланыста қарауымыз керек? Демек, ақын – адам мен ... ... ... ... елші ... қағиданың жаны бар
екен-ау?! Ендеше, ол неге қайғылы?
Aқынға арғы тарихта да, бергі тарихта да ұлы миссия ... Ол ... ... Ақын – ... адамы. Қарапайым, жұмыр басты, екі аяқты
пенде біле бермес, сезе бермес өмірдің алуан түрлі ... тек ақын ... ... ... Жұмекен ақын үшін «қой үстіне ... ... ... ғой. ... ... ... мен нәзік
сезім астасып тұр. Ақын сабырлы. Ұстамды. Асқақ. Өйткені, тек ... ... ... ... ... ... артын берер мына фәни жалғанның сыры ... ... ... деп таңқалудан аулақ, себебі, ол үшін бұл талайдан бері
мәлім жайт. Абстрактылы ойдан гөрі, ... ой ... Киіз ... ... болса, сол халықтың ақынында да қайғы бар. Мұң бар. ... ... ... ... ... осы. ... астарлап, жұмбақтап,
ишаралап, ақын өзі мен қоғамның арақатынасын ашып тұр. Ақын ... ... ... жоқ. Ақын ... риза ... ... ... келіп,
азаматтық лирика асқақ биіктен көрінген.
Жалпы, ақын, ... ... ... ... ... оның өзі ... ... қарым-қатынасы бірінші кезекке шығады. Ақынның мұңы мен ... мен ... ... мен ... – бәрі де өзге адам көре ... сезімталдық қасиет, сипатқа ұласпақ. Осынау қасиет, сипатты
болмыс-бітіміне терең сіңірген ақын ғана отбасы, ру-тайпа, ... ... ... ел ... жоғарылап, жалпы адамзаттық проблемаларды
жырлауға көшпек.
Қорқыт ақынның көркемдік ... ... ... ... айналып
тұр. Қорқыт – қобызшы, күйші. Жұмекен – ақын. Қорқыт рухымен ... ... ... Қос ... ... өзара бірігіп, өзара кірігіп
кеткен. Қорқыт өлеңнің басында өлімнен қашуда. Ақыры, маңдайына ... ... мен ... бел байлайды. Ақын Жұмекен шыңғырған шындықты
іздеп, шөліркеген тұста ... ... ... ... ... ... балап,
таңдайына тамызбақ. Алла жіберген ажал – ақ өлім. Алайда ақынның да өлімнен
құтылмақ боп, қашуын қалай түсінеміз? Жауап біреу. ... өзі ... ... де ... ... әзір көп көрден, көп жайлардан басымыздан өткерген».
Әлеуметтік ... ... өзі ... ... ... ... ... бұзылған ақынның жан айқайы.
Өрлік, асқақ рух, ... ... мен оның сәл ... ... оттылықты Төлеген Айбергенов шынайы мұрагердей қабылдай
алған. Ақында ... бар. Ол ... ... өз бауырындай сүйетін гуманист.
Оның құшағы адамның бәріне айқара ашылған.
Көңіліме тисең, үндеме,
Алды ғой ... тіл ... ... сен егер,
Үйіңе келем күнде мен.
Жаралған ізгі тілектен
Атымды жатсаң өшіріп,
Махаббат толы жүрекпен
Оны да кетем кешіріп.
Арыма тиіп ал ... ... сен ... сене бер,
Құлатып кетем орға сан.
Онда мен кекпен сен түгіл,
Пайғамбарды атам бұлтартпай.
Үйірілмей қалып иманы
Құдай да ... тіл ... [19, ... жер, Сарыарқа, Орал өңірі – Қасым ақынға шабыт дарытқан аймақ
болса, Алматы, Батыс ... ... ... ... ... Жетісу
өңірі – Мұқағалиға ақындық өнерін паш ... ... ... ... Төлеген поэзиясындағы Кегейлі, ... ... ... ... ... қаласы, Жайық өңірі, Семей т.б. өңірлеріне
кен тыныстылық дарытқан. Кең тыныстылық, кең ... ... ... ... ... ... өшіреді.
Күз бен қыстың тұманды жауынында
Ұшқыштардың тағдыры шешіледі.
Жөні басқа өлудің ұрыстардан:
Шофердің бұрылыссыз жол – тілегі.
Милиционер өледі ұры жаудан,
Ақындарды махаббат өлтіреді [19, ... ... ... ақын көп ... сыйдырып тұр. Елге, жерге,
ағайынға, Отанға, отбасына, барша адам ... ... ... ... ... ... алаш идеяларының ренессанстық сипаты Төлегенге
көшкен. Гуманистік идея. Қасымдағы, оның ... ... ... Мағжаннан бастау алған Шығысқа іңкәрлік – ұлтты сүюдің
символы. ... ... ... ... қозғалыс бар. Шығысқа
тереңдік, салмақтылық, данагөйлік тән. Төлеген Шығысын сүйеді.
О, менің ой мен ... ... әр ... өсіп басыңа шықсам мәртебем.
Қырлардың мынау бәрі де менің өз жерім,
Өз жерім менің бүгінгі таңда жарты әлем.
Жатқандар анау жасантып жапан ... ... ... ... ... ... маған көтер деп бүгін дәуірім
Бүгінгі түн мен ертеңгі таңның ауырын.
Арылсын десең бұлттан құбыла, батысым,
Сапқа кір, ... ... ... татысып.
Шығысқа қара!
Қарашы мынау шығыстың
Шұғылаға мәңгі қанатын малып жататын.
Тұрғанда ... ... алыс жол ... ... кемелерімен толсын көк.
Ойларым менің жүгендеп жатыр тездікті,
Туған жер үсті ... ... ... деп.
Етемін арман, қыламын тілек қанша мен,
Тұсымда менің атсын деп батыс, таң сенен.
Болар еді-ау, болар еді-ау тамаша,
Шығысқа егер айналып ... ... әлем [19, ... ... ... Шығыстың ұлы – ақынның өзі. Шығысқа табыну, ... ... әлем ... айналып кетсе ғой деп тілеу – барша ... ... мына ... ... ... сүйе ... ақынға ғана тән қасиет. Оны
ақынның өзі де бірнеше рет ... ... етіп ... ... тұлпар ма екен,
Қанаты бүтін сұңқар ма екен.
Туған жердің көгілдір дидарына
Олар осы дәл мендей ... ма ... ... ... ... екен,
Туған жерден тап солар қашып па екен.
Көкірегімде дірілдеп аяулы Жер,
Көз жасымды жаңбырдай шашып келем [19, 132].
Адамға, ... ... ... ... деген Қасым сағынышы сабақтастықты
сақтай отырып, Төлеген жырларына ... ... ... – Қасым поэзиясына берік арқау болған, ... ... ... ... ... бел ... ... Адамның
адам қанын судай шашқан алапат қорқынышты сәті оның жүрегінде өшпес ... ... ... жаңа бір қырынан, жаңа бір сипатымен ...... ... ... салған жараны былайша жырлайды.
Соғыстың құрбан алмаған өші қалған ба,
Айырды біздің қуаныш толы шақтардан,
Бауырдан – қанды майданда,
Ауылда – ... [19, ... шағы мен ... кезі қанды қырғында азап шегіп, күлгеннің
орнына, күрсінісі көбейген Төлеген ... ... ... қаһарманға айналған.
Егер өмір соғыс болса қыратын,
Одан менің жеңіс те емес Мұратым
Қашан менің ол жеңістен безгенім
Қарғыс атқан қарғыстардан ... ... сия ... жосаны,
Қаламсапты қамыс-шиден жасады.
Мені өмірге қаз бастырған ағалар
Сол ... әлі ... ... ... де ар ... ... ақ ... әр көрік.
Мені өмірде жетелеген жеңгелер
Әлі де жүр бір перзентке зар болып.
Оның кейпін жеткізе алар теңеу жоқ,
Тек тіршілік ... ... ... ... соғыс...
Есіме алған түні оны
Шырт ұйқымнан оянамын елеуреп [19, 134].
Т.Айбергеновтің мына өлеңі Қ.Аманжоловтың ... ... ... өлеңімен үндес. Идея – бір. Елі, жұрты алдындағы перзенттік
парыз. ... ... Ел ... ... ... ... Бақилық боп
кетеріне өкіне қоймас қос ақын, қарызын өтей алмағанына өкінеді.
Көктем болсам, қайран қап қаздар елім,
Көкірегімнен талай күй ... ... ... ... ... ... қиналмаған,
Қашан тағдыр мұхит жыр сыйлар маған.
Айтам деп бәрін де шағымда мен
Дүниеден төсегім жиналмаған.
Сырлатып көп дүние қиялдай-ақ,
Бірақ тегін қағазын сиям боп.
Беріп ... ... түк те ... келем әлі мен ұялмай-ақ [19, 144].
Жалпы басы ашық бір ақиқат бар: ол – ... ... ... дәуірде ұлтты тұтастыратын, бірлікке үндейтін, тарихи тамырыңнаң
қол үзбеуге шақыратын аса ... ... ... ... Ал, ... идеология қыметін негізгі маркстік-лениндік ... ... ... атқару қиынның қиыны еді. Сондықтан да
ұлт Кеңестік социалистік ... ... ... ... ... мен интернационалдық мұраттарды, адамдардың жасампаз еңбегі, алып
құрылыстар салып, ... бет ... ... ... ... елдің
барша жетістіктерін тілге тиек етпеу, ... ... ... ... ... ... емес еді. Себебі, жоғарыда айтқанымыздай, Мағжан
заманы мен сәл бертіндегі Қасымнан бастау алатын арынды поэзия туған ... емес ... ... ... ... ... Мұқағали, Төлеген,
Кеңшіліктердің поэзиясына ұласты. Көп ... ... ... ... орын алды. Басқаша болуы мүмкін де емес еді. Атамекен,
туған жер, Кеңестік елдің құт қонған әр ... ... ... ... жетуге аз ғана уақыт қалып, жасампаз еңбек пен қарыштаған мәдениет,
өнерді жасауда дүние ... үлгі боп ... ... ... ... қоспау сол уақыттағы ресми идеологиямен мүлдем қабыспайтын
еді. Аталмыш ... бұл ... ... ... Азат ел, ... ... ... мемлекет, Ленин көсемнің ұлылығы, мызғымас коммунистік
жүйе – бәрі де аталған ... ... ... ... ... Жоғарыдағы тақырыптарды жырлау бір жағынан қазақ ақындары ... бір ... ... ... шаралары болса, екінші ... ... ... ілікпес үшін бетперде болды десек, артық айта
қоймағанымыз дер едік.
Романтик Қасым ақынға өлім қорқынышты ... Тек ... ... ... деп ... Зар илейді. Төлеген ақын да өмірінің де, өлімінің де хақ
екенін ақиқат екенін түйсінеді. Ажалының неден ... ... ... абыз ... ... ... ... менің ажалым жетеді
Найзағай оттарымен,
Сатқындар ақтарынан,
Өйткені мен теңіз бен ақтарылам.
Бір жетсе, менің ... ... қолы ... ... ... сияқты арман.
Әйтпесе пысықтыққа пысқырмайды
Мендегі қуатты арман.
Мен күн сайын теңіз бен ақтарылам,
Бұлбұл болып шулаймын бақтарыңнан.
Көктем жаққа ақулар ұшырамын,
Жазираның ақ түтек ... ... ... ... ... ... ... салмаған семсер едім,
Сондықтан жарқылдаймын,
Әйтпесе өтпес те едім.
Өле берсін күншілдер күйігінде,
Өз ғасырым өзімнің иінімде.
Ақ жаңбырлар тоздырған тау ... ... ... ... [19, ... ... Қасым өлеңдерімен рухтас. Ақын және өлім. Ақын мазасыз.
Дамыл жоқ. ... оған ... ақын ... ... ... ... інім», «Сөз етпе, дос, ... ... ... құштарсың», т.б «Қос ішектер» цикліне кірген өлеңдер – ... ... ... туралы» шығармасындағы бүкіл шумақтар, әсіресе:
Барым да, бақытым да осы өлеңім,
Жақыным, ... досы ... ... жоқ бостан-босқа,
Мен қайтып, босқа жасап, босқа өлемін [13, 159], -
деп келетін жолдары ақынның ғана өмірдегі орнын ... ... ... ... дүниедегі өмірінің мән-мазмұнын әйгілеп, жар салып ... ... ... ақын ... ... қасиетті музамен ескерткіш орнатады.
«Қасым солай болмаса» өлеңі – осы ... ... ... ... несі ... ... ... несі Қасым,
«Ақынмын» деп қопаңдап жүргендердің
Әммесінен Қасымның десі басым.
Автор Қасым Аманжоловтың ақындық табиғатымен, шығармашылығының жалпы
бітім-болмысымен ... ... ... ... ... ақанның
артықшылығын шалқыта жырға қосқан. Алдымен ... десі ... деуі ... ... ... де ... өжеттігіне, өткірлігіне саяды.
Дархан даласынан, кең байтақ сахарасынан нәр алғандығын, бай да ... ... ... былайша зерделеген:
Қуат алып жырына боз – даладан,
Ол жанған.
Күні жоқ-ты маздамаған!
Өлісінде өнеге болғаны анық,
Тірісінде біреуге жазған Адам.
Жалын жұтып, жанын жеп ... ... ... ... ... ... ... тәкаппар жан,
Қан менен жас аралас тарлан жарды.
Жеді.
Тынды...
Керемет дерттер төніп,
Кең кеудеде кетті ғой кектер сөніп,
Қасым деген – қалғыған Жанартау ... ... да ... ... Қасымның өлгенде ғана үлгі-өнеге болатын талант екендігін,
кейін оның ... ... ... ал ... теперештен бой
жазбағандығын, қақпақылға ұшырап, әдебиеттегі көлденең көк аттылар мен көк
жағалылардан түрткі көруімен күні ... ... ... күй бар ... ... ... ... несі Қасым!?
Жыр бәйгеге аттанған адам болса,
Сөредегі Қасымын есіне алсын!.. [16, 225].
Жеті қат жер астынан ... ... ... күйі ... ... ғасырларға жететін жанартаулардай Қасым да қазақ қара өлеңіндегі
қайталанбас тұлға, біртуар ... ... «Жыр ... ... адам
болса, Сөредегі Қасымын есіне алсын!» - деп шындықтың тамырын дөп басады.
«Қасым сондай болмаса...» - ... ... әділ ... орнатылған асқақ
жыр мұнарасы.
«Қасым аға» атты өлеңінде Жұмекен арынды ... ... ... тән ... ... ... ... шытынса қабағын
Шыңдарына қар түсіп,
Сәл жымиса – Африка,
Антарктида шарпысып
сықырлайды мұз болып,
Әлемнің бір ... ... ... ... ... ... өзі ... бастап, біз сөз етіп ... ... ... леп ... ... ... тәңірінің адам – пендесіне
сыйлар ең үздік құндылығы – жарық дүниені ұтымды пайдалануға ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінің танымал
өкілдеріндей, осынау топ та тарихтың, жазмыштың, ... ... ... ғана ... ... ұлт ... мақсатын орындауға бағыттады. Кез
келген екі аяқты, жұмыр басты пенде сияқты олар да ... ... ... ... ... Сол ... дүниенің ерте ме, кеш пе, ... ... ... да ... Олар ... ... тырысты. Қанында намыс оты
бар қазақтың жігерін жаныды, ғасырлар бойғы қалыптасқан ... ... ... ... ... ... Олар жасаған поэзияның ұлттық болмыстан
туындайтын азаттық идеясымен ... ... ... ... ... ... сыры да ... үнді, асқақ рухты азаматтық лирика ерекше ... ... ... ... ... Азаматтық үн лириканың
жанрлық көкжиегін кеңейтті, ... ... ... ... жаңа сипаттарға ие болды. Біз шығармаларын талдап отырған ... ... ... ... ... сипаты да осындай
ерекшеліктерінен көрінетінін айрықша атағымыз келеді. Яғни, алаштық ... ... ... бастап, Жұмекен, Мұқағали, Төлеген, Кеңшілік
т.б. ақындардың қостап, лайықты ... ... ... бір дәрежеде
заңдылық бар екенін айрықша атаған абзал.
Аталған ақындар ... сол ... ... ... туындайтын
алуан түрлі әрекет, құбылыстарды таным елегінен өткізуге ... ... ... ... ... көзі адамның ақыл-ойы арқылы жүзеге асатын
терең түйсінді. Жер бетіндегі барша тірлік иелерінен ... ... да оның ... ие ... ... ... ... – ар
өлшемі. Шындыққа бастайтын тура жол. Шындық деген не? Жақсы мен жаманды
айыратын ұғым ба? Адам ... ... қана ... ... та ұя салатыны
мәлім ғой. ... ... пен ... ... адам ... жетілген сайын
дараланатын ұғымдар болса, адам санасы қашан жетіліп еді? Қашан ... ... ... бір ... ... не «жақсы», не «жаман» деп
баға берудің өзі – ақыл-ой ... ... ... ... ... ғаламат нәтижелерге қол жеткізді. Ғарышты ... ... ... ... ... ... ... перзент туғызуда, алапат
қарулар жасауда зор табыстарға ие болды. Егер адам «шыр» етіп ... ... ... ... ... ... ... сұлулыққа іңкәр
болса, жер бетіндегі барша жамандық ұғымының ... көзі де сол ... ... пе? Адам ... неге өзгерді? Жақсылық ұғымы жүрген жерде ... да ... ... ... ... ... ... үлкен ауқымда
болсын, мейлі, кіші ... ... ... ... ... Рухани азғындау (экспансия), баққұмарлық, мансап, баю мұраты,
менмендік, өзгеден өз иінім аз да ... биік ... деу, ... ... ... қоғамның билік етуші топтарының өз жолын бірден-бір дұрыс,
сара да әділ жол деп бағалауы, адамдардың инабатты қоя тұрып, ... ... ... ... қарапайым ғана адамгершілік ұғымдарын
аяққа таптау емес пе?
Ақын жаны ... Ол тез ... Ақын – ... Тез ... Ақын ... ... шындық іздеген, адамдар бойынан ізгілікті, инабаттылық
пен имандылықты көруге ұмтылған ... да, оның ... ... меңгеріп,
поэзияны пішін жағынан түрлендіріп, құмартқан Жұмекен, Мұқағали, ... өз ... өзі ... ... боп ... ... ... бұйрығы ғой, адам-пенденің маңдайына жазылатын шетсіз-шексіз ... ... ... ... ... ... болды ғой десек те,
ақынның ғазиз жанының, кіршіксіз таза көңілінің, әрі пәк, әрі ... ... жер ... орын ... қыруар кереғар, қарама-
қайшылықтармен бетпе-бет келгенде, шыдай алмай, оқыстан ... ... ... ... ... ... досы көп десек те, ол шын мәнінде жалғыз. Өмірге
деген өз көзқарасы, ұстанымы болса да, ақын жаны ... ... ... ... ... ХІХ ... орыс ... бұрқыратып өлең жазып, жұртшылыққа
сиясы кеппеген өлеңін жария ету үшін, мінбеге ұмтылса, ... ... ... ... ... бола ... Олар өз отына өзі күйді. Өз жанын өзі жеді. Өз жан ... ... ... ... ... ... қиналды. Бар қолынан келері – бар
мұңын ақтарар қасиетті музамен сырласты. Поэзияны жан ... ... ... ... ақын ... ... туындап жататын күйкі тіршіліктің
күйбеңінен гөрі, жалпыадамзаттық проблемаға қол созды. Алдына дәл ... ... ... ішпесе де, өз шығармалары арқылы әлемдік, планетарлық
деңгейдегі мәселелерді шешуге батыл үн қосқанын өздері де ... ... ... бірде-бір ақын «мен жалпы адамзаттық проблемаларды жырлап
жүрмін » деп жар салған жоқ. «Күпі киген қазақтың қара ... ... ... ... пиғылындағы бұл ақындар ұлт ... ... ... ... ... жырлау арқылы биік деңгейге ... ... ... ... ... Ақын ... мейлі, Чилиде
болсын, мейлі, Камбоджада, мейлі, Кореяда, мейлі, Вьетнамда болсын, жер
шарының кез ... ... ... жатқан алапат, трагедияны өз мұңым, өз
трагедиям деп қабылдады.
Асылы, азаматтық ... ... ... лирикасы немесе махаббат
лирикасы деп, осылардың басымдау сипаттарына қарап, ... ... ... шын мәнінде элементтерінің екіншісінде араласып, мықты орын
алатын табиғи жайт. Қасым да, оның азаматтық үнін ... ... ... ... ... ... Жұмекен, Мұқағали, Төлеген ақындар аталмыш
мәселелерге кешенді түрде келді. Махаббат, сүйіспеншілік, сұлу ... т.б. ... ... ... отырып, азамттық лирикаға ұласты.
Азаматтық үн, биік ... ... ақын ... ... ... ... ... бұлағына айнала алды.
1.2 Ақын өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер табиғаты
Ақынның көрген қиындықтары да аз ... Әр ... ... ол да ... ... күндерді басынан кешірген. Бірақ, ақын өмірінің ұзақ
болмағанына қарамастан, өз көшін ... ... ... ... ... ... ... туған жер табиғаты әсер еткені ... Бұл ... өз ... ... ... ... ... өзен суы, сылдыраған
бұлақтың шатырлаған найзағайдың, түнеріп төнген қара ... ... мен ... кейде долы, кейде жұмсақ дала желінің, жұлдызды қаракөк
аспанның, құлпырған жердің құбылысы мен сырлары бақташы, ... ... ... ... оятып, қанаттандырған сияқты. Кейін жазған “Мен
табиғат бөбегі” атты өлеңінде:
Жарқ-жұрқ етіп жүруді,
Найзағайдан ... боп ... мен ... ... ... ... үйренгем…
Мен бір жанмын ерікті,
Жарысып желмен жүгірген.
Ашу-қайғы дегенді,
Қара бұлттан үйренгем, -
дегенді тегін айтпаған” (1, 19(, - деп ... ... бұл ... отыра, бұған біздің қосарымыз: Қасымды ақындыққа жетелеген тағы бір
жайт, біздіңше, халық ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... ... Жаяу Мұса, т.б. тәрізді өнер ... ... ... мүмкін емес.
Өтіп өмір өрінен,
Алды орын төрінен.
Айы толып оңынан,
Күні толып солынан, -
деген секілді эпостық жыр ... жаңа ... жаңа үн, жаңа ... ... беруде қисынсыздық ететінін, жаңа мазмұнның жаңаша ... ... ... ақын көп ... ... ... ... замандас аға әріптестеріне зор ықылас, үлкен зейін қоя үңіледі.
Бұл тұрғыда сөз өнерін тұтынбақ болып, ... ... ... көрген
қазақ атаулының фольклордан соңғы тоқтанғаны – Абай үлгісі. Қ.Аманжоловтың
да Абай ... Абай ... ... ... сөз өрнегін жасамақ болып
талпынғаны ... ... көз, ... қас, ... ... бет, ақша жүзі нұр ... ... оймақ ерін, меруерт тіс,
Бейне мақпал қызыл тіл шекер, балдай.
Төгілер иығынан қара шашы,
Күмбездей жарқыраған мойыны бар,
Жібектей жүз ... ақ ... ... ... оқығанда Абайдың “Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы”
дейтін өлеңі еріксіз ойға ... ... ... іздену, дүние жүзілік поэзия әлемін ұзақ шарлау
үстінде Қ.Аманжоловтың ... ... ... ... ... ақыры әбден тоқтап, өзіне ұстаз еткені, біздің ойымызша – Ілияс
Жансүгіров.
Ақын болу бар да, ... болу бар, ... болу бар да, ... өз ... ... орай өз ... ... бар. Қазақ поэзиясында
Ілияс Жансүгіров мектебінің болуы ешқандай дау тудырмайды деп түйеміз.
Қ.Аманжолов ... оның ... ...... ... үн, ... ... көркемдігі, ойнақы, оттылығы, қабат-қабат
образдар, бәрі-бәрінен І.Жансүгіров поэзиясының, әсіресе, көтеріңкі ... ... ... ... тәрізді стильдік әсері сезіліп тұрады.
Сөзіміз дәлелді болу үшін Ілияс пен Қасымның бірнеше ... ... Бұл ... ең ... сөзді құйындай ұйытқытып, төпеп,
мәндес сөздерді үстемелеп қолдану тәсілінен аңғарамыз. Мысалы, Ілияс:
Анау, анау заманда,
Анау қалған атам ... ... ... әбігер заманда,
Хан тағында заманда,
Халық шабынды заманда,
Шен шіріген заманда,
Ел ... ... ... ... қолданса, Қасым осы тәрізді:
Тамырда қан суалған,
Жүзің солып қуарған,
Ол бір заман – сұм заман!
Талай елді қанаған,
Талай елді ... ... ... асып ... сұм заман, сұм заман, -
деп “заманды” әр шумақтың ... ... еспе ... қолданады. Ары
қарай салыстырып көрелік. І.Жансүгіров:
Табына талай құрбан боп,
Талай қызыл қырман боп,
Талайдың орны ... ... ... ... ... ... ... қолында,
Талайлар жаудың оғында,
Талайлар талай қан жұтқан, -
деп анафора мен эпифораны ... ... “Т” ... ... ... үн, әуен жасап “Талай” деген сөзді ойнатып, құбылтып қолданса,
Қ.Аманжолов та өзінің ... ... ... ... ... ... ... жұлдыз сөніпті,
Талай көлдер суалған,
Талай емен қуарған, -
деп “талай” деген сөзді анафора етіп қолданған. Қ.Аманжолов өлеңдерінде
І.Жансүгіровше “жырла, тілім, ... ... ... ауа ... “ән ... ... ... бұлтты серпіп”, “ән шықты, ән ... ... де ... күйін шертіп”, “тыңда әлем, барлық ұлт,
барлық халық”, “заманалар, ... ... ... ... ... ... ... сөздер Ілияс мектебінен өткен, Ілиясты мойындап, ... одан ... ... ... ... келген талант екенін танытады.
Қ.Аманжолов осылай өзінен бұрынғы, өзімен тұстас сөз зергерлеріне көңіл
аудара, оларды оқи ... ... ... ... ... ... өзінің
ақындық өресін танытатын еңбектерімен де көрінді. Бұл ... ең ... ... нәрсе – Қасымның поэзия туындысы дегенге өте ... ... ... де, ... де ... ... қоя ... 1939 жылы жазған “Халық ақындары туралы” деген мақаласында тақырып
таңдау, таңдап алған тақырыпқа сай, сол ... ... ... ... ... жеткізіп бере алатын ақындық тіл табу туралы:
“Кез-келген сөз ақын сөзі ... да, ... ... ... бола бермейді” (6, 3(, - деп ескертті. Өзі осы талапты мықтап
ұстанды. Соның нәтижесінде Қасымның ... ... ... ... ... ... ... жасындай жарқылдап, дауылдай бұрқанған
терең ой, өткір сезімнің дауылпазы – болашақ ... ылғи бой ... ... ... ең ... Қ.Аманжолов поэзиясындағы тақырып аясының
молдығы, өзектілігі, терең мазмұнның өткір сезіммен ... жаңа ... ... ... ... жаңа сөз ... ... ұмтылу
тәрізді талап-талпыныстары айқын ... ... бұл әсте ... ол ... ... ... еді ... сөз емес.
Ақын поэзиясының бұл дәуірдегі әлсіз жағы, үлгіге көбірек аялдауы, соның
салдарынан ақын толғауларының ... көп ... ... ... ... ... бос ... жаңа тақырыптарды
жаңаша жырладым дегеннің өзінде де кейбір нақтылық, ... ... ... ... ... ... берушілігінде еді.
Сондай-ақ, поэзияның күллі ұлт атаулыға ортақ, дүниежүзілік тақырыбы –
махаббатты ... сұлу ... ... аса ... ... сезім ретінде
жырлай алмай, жалаңдау, ұшып-қондылау, жеңіл-жеңсік тәрізді көріп, этикалық
жағын сақтамай, эстетикалық мәніне бара ... ... ... ... ... ... ... жылдардағы шығармашылығына, сол секілді 1938
жылы “Өмір сыры” жинағына да тән деп білеміз. Қ.Аманжоловтың бұл ... ... ... өз ... “…Қасымның алғашқы жинағына байланысты
ақындық өсу жолы әлі тап ... ... ... (1, 22(, - деп жазған
болатын.
Қ.Аманжолов шығармашылығының лирикалық қаһарманы оның ... ... өсу, даму ... ... ... басы – оның дүниеге көзқарасы, ұстанған идеялық ... ... ... де осы ... ... ұстанған идеялық бағытын,
эстетикалық идеалын белгілеу екені аян.
Өз шығармашылығын жаңа заманды, қазан төңкерісінің арқасында қайта туған
қазақ ... оның ... ... ... жырлаудан бастаған Қасымның
көзқарасында, идеялық танымында қалтқы болған емес. “Басынан бақайшағына
дейін” дегендей ... адал ... ... нағыз патриот, оптимист,
кіршіксіз, адал Қасым болып, биік адамгершілікті, парасатты ... ... ... ақынын кеңес заманында қалыптасқан қоғамдық-әлеуметтік, тарихи,
саяси жағдайлардың өзі-ақ көптеген ауқымды ... ... ... ... ... ... ... отты, рухты поэзия
мазмұнын 15 жасында «сұмдық-сұмдық» өлең жазып, өзін ақын ретінде ... ... ... ... 43 жыл ... кешкен Кеңшілік Мырзабеков ... ... ... ... ... ... олардың өмірлерінің басталмай ... ... ... ... ... ... Өйткені
ақын – құдірет. Ол ажалдың бетіне тура ... ... гөрі ... ... зәру келеді. Ал қарақан басының қамын ғана ... ... ... ... ... шығармаларының лирикалық кейіпкері – ақынның ... ... ... ... көреміз, ондағы ақынның іс-қимылын
аңғарамыз. Ақынның өлеңдерінен оның өмірін, ... мен ... ... ... ... Кеңшілік бейнесін көреміз. Қасым мен Кеңшілік
шығармашылығы жөнінде нақты айтқанда, олардың шығармашылығы - ... ... ... ... ... Олардың бүкіл ақындық ... ... әр ... ... ... ... ... отырады.
Қасым:
Гүрілдеп жалын атқан кеудем – көрік,
Сөз соғам құлашымды ... ... ... ... ... деп әрі әдемі, әрі берік [13, 158].
Кеңшілік:
Отқа да салам өзімді, суға да салам,
(Адам ба - өзің суарып ... ... ... үрлеймін өз көрігімді,
Өз жүрегіммен
өзімді бірге жасаған.
Қара темірмін, сондықтан суарыламын.
От пенен суды мәңгіге мұра ... да ... ... суға да салып,
Құлпырып, қунап тот баспай – тұра да алман! [20, 148].
Екі ақын ақындық ... ... ... қараған, өлеңге деген
талаптары да жоғары. Шын талант үшін ақындық өнер ... ... ... ... ... айналған талант тағдыры талайлы бола алмақ. ... үшін ... өмір жоқ. ... мен ...... өмірі өлеңіне,
өлеңі өміріне айналған ақындар. Сол себепті Қасым:
Өкінбен мен де бір күн өлемін деп
Өкінем ұқсата ... ... ... жүз ... мың ойланам.
Өзіммен бірге өлмесін өлеңім деп! [13, 159]- деп толғанады.
Қасым поэзиясынан Кеңшіліктің нәр алып, өлең ... ... ... ... ақынның ролін жете түсінуінде. Әйтпесе; еліктеу, көшіріп алу,
қайталау дейтіндер – ... ... жат ... ... ... ... үндестігі – тек тақырып, принцип,
проблема, сарын ұқсастығында.
Қасым мен Кеңшілік ... әр ... әр ... ... пен ... үшін тауға да, тасқа да жар салған ақын ... ... ... Олар ... ... ... ... бөгдені мойындамаған,
адамгершіліктен өзгені жат санаған. Жырларында бәрін де сүйген ... ... ... толтырған қайшылығы мол мынау өмірдің ащы
запыраны, ақиқат үшін күрестегі шамырқаныстары атой салып алдыңнан ... ... ... ары мен ... ... жан ... міні ... мінез-қылығын айтсын, нені айтса да екі ақын ағынан жарылып айтады,
әрбір өлең жолынан ақынның жүрек лүпілін естіп, жан айнасын ... ... ... ... пен ... ... адам ... әлі де арылып
болмаған сұмдық пен сорақылықтан жериміз де безінеміз, ақынға қосыла қай-
қайсымыз да сұлулыққа ... ... ... семіреді, жексұрындық
пен жамандықтан түршіге түңілеміз.
Дүние, жалт-жұлт еткен кең мекенім,
Көре алмай көп ... мен ... ала ... ... тұрып алды, мен не етемін.
Өмір жоқ түскен жерде бір арнаға,
Көп күттім көп тіледім ... ... емес ... ... көрінгенмен мұнарлана [13, 158] –
деп Қасым ... ... ... ... ... ... ал, ... – тірлік» атты өлеңінде өмірдің өткіншілігіне адамзат баласының
мойынсұнатындығы туралы былайша ... ... да ... ... көнерсің.
Жығыларсың, жүгінерсің, жеңерсің
Жарысарсың озып, қалып келерсің
Өтеді өмір.
Барлығын да көрерсің,
Көре-көре көп дүниеге сенерсің.
Көзің жетер: ... ... ... мен ... [20, ... «Нар тәуекел» атты өлеңінде өз қажыр-қайратының ... еш ... ... ұзақ ... сүрінсе де, қорқақтар
секілді еш ... ... ... ... ... жазады.
Жығылам деп жүре алмаймын жай басып,
Жүгіремін киіп-жарып, айқасып:
Мүлги берсін, ілби берсін қорқақтар
Іш пыстырып, жалт-жалт ... жай ... [13, ... ... мерт бола жаздап кенеттен,
Қаламын аман қалтылдап құйттай себеппен.
Соққанда дауыл солқылдап басын жерге ұрып,
Айырылмай қалған айыр бұтақтай теректен [20, ... - өз ... ... ... ... танып – білу үшін оның туған
жері мен тұрған үйіне ат басын тіреп қана қоймай, ғұмыр кешкен ортасы ... ... және ... ... ой ... ... Қасым қылышынан
қан тамып тұрған қаһарлы заманда дүниеге келіп, өсіп, жетілді. Бірақ ақынды
заман дауылы жасыта алған жоқ, керісінше, ... ... ... ... ... ... өз сөзімен айтсақ:
Ышқына соққан дауылға
Құмартушы едім жасында,
Нөсерлеп құйған жауында
Қызығушы едім жасынға
Жүгіруші ем ... ... еді ... ... менімен [13, 94].
Міне, бұл Қасым ақынның азамттық әуені, ақындық келбеті. Ышқына соққан
дауылға қарсы тұратын өжет мінезі ақынның ... ... ... ... ... жастық ғұмыры өткен Кеңшіліктің желмен ... ... ... ... ... төл перзенттеріміз» деп
алғашқылардың бірі ... ... ... сөз қозғауына бастама болған
тәрізді.
Өліара мезгіл...
Он алты ... едік ... ... ... ... елікпіз.
Сансыз табандар сарсылған дүние, сені біз,
Таусыла алмаспыз, «армансыз кезсек» ... ... да ... ... жайық жапанға,
Тұяғы барлар туған соң, тыныш жатар ма!
Қырық құбылып Құралай ертең өткен соң,
Құлындай ойнап шығамыз біз де ... ... ... ... қарай көтерілсеңші, Күнім, сен.
Көзімді қарып, сезімді жанып, тұр, ... ... ... ... ... [20, ... мен ... поэзияларының дара сипат, ... ... толы адам ... ... адам ... ... Екі ақын өлеңдерінің әр жол, әр ырғағында адам жүрегінің
дүрсілі ... ... ... үні мен ... ... тым ... ... де осыдан. Екі ақын шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... Екі ақын жырларының негізгі
темірқазығы – шындық, ... ой, ... Осы ... ... өзегі болумен бірге, поэзияларындағы философиялық ... ... ... ... ... биік ... ... белгілері болып табылады.
Құты қашып, қарабайырланған қоғам үшін, әдебиет көкжиегінде Қасым ақын
мен Серік Ақсұңқарұлының ... ... асыл ... ... ...... бақытымыз. Кемерінен асып жататын ежелгі қазақ жырының
өзгеше бір кезеңі іспетті. Уақыт қазақ ... кең ... ... бұл
екеуінен айрықша жауапкершілік пен қырағылықты талап етті. Бұл екеуінің де
қыран қанат, сұңқар жанарлы болуы содан, ... ... ...... ... – осы ... ... болса да, ең бастысы екеуі де Алаш
мойындаған ақындар. Қуаныштысы – Қасым тұл болмады. Оның ... ... ... ... ... ... туа ... ұлы мұрат
тілегінің орындалуы еді. Әттең, Қасым оны ... ... ... ... ... ... ол жұбаныш тауып, кереметтей шаттанар еді-ау.
Әлде, Қасым ізін суытпай ілескен ... аға ... ... ... ма? Ал, ... қарасақ, көздің жауын алардай бұл екі ... ... Олай ... ... ... ... ... болар. Елге-жерге
деген өлшеусіз ұлы махаббаттары болар. Көп ... ... ... ұқсас «ситуациялар» шығар. Әйтеуір, Серік Ақсұңқарұлы ... ... ... ... де ... ... көп ... елден
бірақ» деген Абай шапанының шалғайынан шықты ғой. Жігері жасыған күн ... ... ... ... ... - ... ... бақыты. Ұлы музаға иек
артуға мүмкіңдік ... Жаны мен ... ... бірақ қазақ өлеңінің рухын
сақтап қалды. Бірі – қан майданның ішінде ... хас ... ... мінезін
жырласа, бірі – көк тәңірінен бата алған Көк бөрінің әруағын Алаш ... ... Ал, ... ... ... ... ... де сол
рухты өшіру еді ғой! Алайда, екі алып ол қамалды бермеді, аман алып қалды.
Біз қазақ ... Алаш ... ... ... ... ... деп ... жүргендердің,
Әммесінен Қасымның десі басым, [21, 225] - дей отырып, ... ... ... ... да осы ... жалғастығына алтын көпір бола
білгені де ақиқат. Өйткені, ол да алып ... ... ғой. ... бақ пен тақ ... ... жоқ, ... «қалың жаумен» жалғыз
арпалысқаны рас. Ғасыр басындағы – Қасым да, ғасыр ...... жаңа ... ...... ... да ... «Батыраштарымен»
жырымен де, жүрегімен де алысқан алыптар екені даусыз.
Жата алмас ем топырағыңда тебіренбей,
Ақын болмай тасың болсам мен ... ақын ғана ... елін ... ... сүюі ғой. ... ... де осы ... Қасым сөзінің асылдығы да сонда – сөз – шын ... оны ол ... ... – заманы бөлек. Ол Абайдан туды, Мағжанның
ойын ... ... ... ... қол ... Серік Ақсұңқарұлы да ағасы
Қасымның ірірек тартқан дәнін майдалай түсуінің түп себебі де сонда.
Түйіндеп айтқанда, қазақ әдебиетінің, оның ... ... ... ... үлес ... Кеңшілік Мырзабеков, Серік ... ... үлгі ... ... оның шығармашылығынан үйреніп, асқақ ойларын
омтимистік сарынмен жырлай алған.
2 С.Мәуленов және соғыс тақырыбы
2.1. С.Мәуленов ... ...... соғыс жылдар жаңғырығы
Лирика – поэтикалық творчествоның ерекше субъективтік сапасы болғанымен
– әдебиет тарихында болып ... жаңа ... ие ... миллиондаған
адамның жүрегінен орын алып, үлкен әсер етеді.
Бүкіл дүние жүзі тарихында орасан зор ұлы оқиға болған Ұлы Отан ... ... ... өмір ... арқау еткен өлеңдердің мәнін, ... ... ... ... ... да ... сияқты ақынның соғыс
кезінде оқиғаның ізінше жазған ... ... ... ... ... ... заңды. С.Мәуленов Белорусия циклы өлеңдеріндегі "Күркіреп
күндей зеңбірек", "Кездестік ағұс ... ... ... ... атты ... ... осы ... жазылған.
С.Мәуленовтің лирикасының ерекшеліктерінің бірі – ... ... ... ... документтік те кездесіп отырады. Болған шайқас, оның
анық географиясы, ... онша ... ... да ақын ... орын ... Ақын ... сырлас, көңіліне жылы тиіп, жүрек қылын
қытықтайтын, ән естісе: "мені сүйген бір қара қыз ... сол бір ... ... ... майдан шебінде қарлығаш көрсе, ауылдан
майданға бірге ... ... ... көз алдына келіп " туған жер
құс боп бармақтай, ... ... ... – деп отан ... көз алдына
елестетеді" – деп жазады академик М.Қаратаев [22, 108].
Бейбітшілік ... ... ... ... ... ... мәуелі орман ағаштарының, жалпы табиғат құбылысының соғыс кезінде
жаудың зеңбірек оғы жайпаған көріксіз ... әсем ... ... ... ... ... соғыс жылдарына арналған. Соғыс
басталғанда, ақын қаламын қалтасына салып, қолына мылтық алып, елін ... ... Осы ... ... ... қағылды" деген өлеңінде ол
туған елге, ... ... ... ... сүйіспеншілігін, халқына деген
құрметі мен махаббатын бозбала жауынгердің көзінен, таза жүрегінен ... Ақын ел ... ... төнген кезде туған ел, өскен жер, отан үшін
жауға қарсы жорыққа аттанғанда, жауын жеңіп, еліне ... ... ... ... ... ақын жырларында оның өзінің менезі секілді ... ... ... соғыс ауыртпалығы, от пен оқ оранған майдан жолы,
сол жолдың азабы, адам айтқысыз қауіп-қатерге толы қилы ... ... ала ... өмір ... ... де ... болды. Соғыс мені күйретті де,
көп нәрсеге үйретті. Тәніме мәңгі өшпейтін таңбасын түсірді. Әкемнің ... де ... ... ... қиын жара ... ... ... айналып
соға беретінім де сондықтан" [23, 73] деген ... ақын ... ... ... Соғыстың оты мен оғының ортасын кешіп келген ақынның ... ... де, ойы мен ... де, ... тәні де ... ... ... бір сәтте ұмыта алмайды. Осылайша, ... ... оның өз ... ... өз көзімен көрген соғыс оқиғалары,
соғыстың суреті ерекше орын алады. Соғыстан оралғаннан кейінгі шығармашылық
қызметі жолында ... ... ... кей ... ақын ... ... ... қайта шарлап, ішкі дүниенің ой-қырына, иірім-толқындарына
оқырмандарды да ортақтастырып, ... жан ... ... ... ... ... бой ... құштарлық құшағына бөлендім. Сол
өткен асулы қия ... ... ... ... ... пернелерін қайта
басып, қайтадан қалың ойдың тұңғиығында толқытып жырға шақырады" [24, 81].
Ақынның ойына, жаны мен ... ... ... ... ... көз ... ... өмір құбылыстары жүректі тебірентпей,
көңілді қозғамай, сезімді шертпей қоя алмайды.
Шығармашылық ... ... " ... ... ... ... жоғары. Белгілі бір ойды, сезім ... ... ... ... жалт етіп жоқ ... ... ... туу
процесінің өне бойында ... ... ... ... ... ғана ол
шығарманың өн бойынан өз ... ... ... болады. З.Қабдолов
қаламгердің өмір шындығын суреттеуге деген осындай ... ... ... ... – шындықты суреттеудегі қаламгерге ... [25, 127]. Ақын ... өмір ... ... ... отырады, өмірдің өзі болып үн қатып, көзге көрінеді. В.Белинский
сөзіне бақсақ, ... өмір – ... ... ... гөрі ... ... шығармашылык өнерінің туындысын өмірдің өзіндей анық және
айқын ... ... ... ... де ... етіп ... күш –
шығармашылық құштарлық. ... ... ойы, ... ... ... ... ... көркемдік шешімі осындай шынайы
шығармашылық құштарлық арқылы ... ... ... өмір ... ... ... ... қана тынбай, сипаттауына да, суреттеуіне
де, баяндауына да шын шығармашылық құштарлық отын ... ... ... ... ... бола тұра ... жалынды, ой мен сезімнің қызуына
бай болып келеді. ... ... таза ... осындай құштарлық
құшағынан шығып, өлеңге айналғанда, өмір шындығы өнер ... ... ... ... ... ... ... болып көрінеді. Осының
бәрі ақын шығармасының өмір ... ... зор. Бұл ... ... ... ... ... құштарлыктың,
қаламгерлік тенденциясының қызметі жоғары. Ақын да, ... ... да ... ... ... ... ... үстінде де, соғыстан кейінгі
бейбіт өмір кезінде де соғыстан қалған әсерін, көзімен ... ... ... алмай, соған орала береді. М.Қаратаев С.Мәуленовтің Ұлы
Отан ... ... ... ... ... ... келіп мынадай
ой айтады: "Сырбай өлеңдерінде ақынның өз ... ... өмір ... жосылып жатыр, оның неше саққа жүгіріп, құбылған көңіл күйінің
көріністері көзге ... [22, 89]. ... "Он ... ... ... комиссар" "Қарлығаш", "Солдат жүрегі", "Соғыс ... ... ... ... ... де осы ... басты сарынымен
үндес, жастық пен махабатты, өмірді қасиет тұтады, жалынды да ... ... ... ... ақ ... бөлеп, ақтарыла жырлайды.
Өлімге қарсы күрес, өмір үшін күрес – ақын ... ... ... "Санитарка" өлеңіндегі жаралы жауынгер мен саншарканың бейнесі
ерекше толғандырады. Елін ... ... ... ... қанын төккен
жауынгердің майдан даласындағы әлсіреген, ... ... ... ... ... шағы – ... өзі ... сурет. Ақын жаралы жауынгердің
жаны үшін жан аямай күресіп, оны аман сақтап ... ... ... қыздың ерлігін, оның жанының ұлылығын да өте ... ... ... ... өмір ... екшеп, сұрыптаудағы, оны өзінің
ақындық өнерханасында ... ... саф ... өлең ... анық аңғаруға болады.
Өлеңнің тақырыбы мен идеясы, көркемдік ерекшеліктері белгілі ғалымдар
М.Қаратаевтың, Ә.Шәріповтің, ... ... ... М.Қаратаев өлеңнің басты көркемдік ерекшелігі қатарында ондағы
антитезаның атқаратын қызметін көрсетеді. Ә.Шәріпов ақынның ... ... ... ... көрсетеді. Т.Әбдірахманова өлең жаңалығын
оның мазмұнынан табады.
Ақынның соғыс сұрапылы жайында жазған ... өмір мен ... ауыр ... бар. Сол ... ... бір ... айрықша
мазмұнды суреті ретінде ақынның жоғарыда талданған "Құлын" ... ... ... – Ұлы Отан ... ... ... қатысып, оның өшпес
таңбасын, жарасы мен налысын, ауыр салмағын өз жанында, өз ... ... ... ... ... ақын. Сондықтан болу керек, оның соғыс жайын
суреттеген, бейбіт күн шуағын бейнелеген ... ... ... ... ... ... есіп тұрады.
Өлең " Волхов ГЭС-і немесе генералдың ақ шашы туралы баллада" деп
аталады. ... ... ... ... электр станциясы үшін қырғын соғыс
болып ... ... ... ... ... оғы мен ... ... арасында қыршынынан қиылып жатыр. Әйтсе де олар ... Бұл ... ... жауынгер үшін де, сол жауынгердің басында тұрған жас
генералдың өзі үшін де ... ... ... миды ... ... генералдың шашын бір сәтте аппақ қуға айналдырып жібереді. ... ... ... көп ... оның қара тастай ауыр салмағын өз ... ... ... ... ... жадына түйген ақын майдан
үстінде, соғыс сәтінде көңілін босатып, жасыған ... ... жау ... ... жару ... не сақтап қалу керек жару оңай, сақтау қиын.
Генерал қиын жолды ... ... ...... ... өлімге тікпейінше, ойдағы мақсатына жету мүмкін емес. Мұндай
шешімге келу де оңайға түспейді. "Сол ... ... әжім ... сол ... ... ... Осы тәсіл нәтижесінде туған күйді ақын өлеңінің
кейінгі шумақтарында қоюлата түседі:
Сол сәтте өзен өксіп жылағандай,
Сол сәтте аспан жерге ... ... көк ... тұра ... ... жанып жатқан тірі адамдай.
Сол сәтте жүгіреді оның ойы ... ... ... ... ... ... мойынында [26, 22].
Жап-жас генералдың шашының бір сәтте ағарып ... ... ... жағыдай
мен оқиғаның мазмұнын терең ашу мақсатымен ақын өзін осы ... ... ... ... ... ... ... тенденцияны даралай
түседі. "Сол сәтте" сөзінің бірнеше рет қайталануы бір емес, бірнеше ойран-
топыр, сұрапыл оқиғалардың боларынан хабар бергендей ... ... ... ... ... ... ақын сырсыз гүл, үнсіз бұлбұл секілді. ... өзін өмір ... ... да, оны ... күндерге қанаттандырып
ұшырады". Ақын сол ... ... ... ... ондағы ерекше
мәнді даралайды, өмір құбылыстарын ... ... ... ... ... ... ол ... жеңбей жауды
Волховтан талай солдат келмей қалды.
Бірақ та ... ... ... көзі сөнбей қалды, - деген қорытынды
шумақта шарықтау шегіне жеткен ой мен ... ... ... ... ... ... көздері Волховтың шам-шырағы болып жарық шашып
тұратындай әсер ... ... ... немесе генералдың ақшашы туралы ой
толғарда ақынды шығармашылық құштарлық құндығына бөлеген ... ... ... ... өз басынан тікелей өткен немесе өзі ... ... ... ... ... ... шығамашылық тұрғысымен көрініп тұрады.
Мына өлең жолдарына назар аударайық:
Өңі өрттей
Қанға бөккен
Қызыл қарды да көрдім.
Жерге жетпей
Арманда өткен
Жұлдыздарды да ... ... ... қалдым неғып,
Жер дөңгелеп,
Аспан айналғанда [27, 48].
Ақын өз ... өз ... ... ... отыр ... артық болмайды.
Бірақ осы жеке өмір шындығында майданнан тірі оралған ... ... ... ... Өңі ... ... бөккен қызыл қар. Осы бір сурет,
бір ... ... ... ... ... бір ... ... өзара
сабақтасып жатқан, көптеген шындық оқиғалардың тізбегін оятатын мазмұн
жатыр. ... ... ... ... ... ... ... екені рас. Бірақ С.Мәуленов сұрапыл соғыс ... ... де ... ақын ... ... ақын ... ... шындық сырды
береді, өмір құбылыстарын байқау мен бағалауда тек ... ғана ... ... Мұны өмір ... ... пайымдаудағы
С.Мәуленовтің өзіне тән шығармашылық даралық деуге болады.
Ақын Ұлы Отан соғысы жылдарының от-жалынына оранған шындықтары ... ... ... ... да, көркемдік құрылымдар жүйесінің
келістіп жағынан да, өте жоғары деңгейде. Ел ... ... ... ... оққа ... ... ерен ... іске баруының түпкі негізінде
оларды отанға, ел-жұртқа, туған жерге ... ... ... ... оның ... ұлттық мәні мен ақындық
толғаныстарында мейлінше көрікті ... ... ең бір ... ... ... ... де ... тереңдік, осындай биік және таза рух
бар. Оларда ой мен ... үміт пен ... ... пен ... өмір мен ... мен тер – бәрі де ... ... астасып жатады.
Мың қолдар сау болсын деп,
Мен бір қолымды ... ... ... ... бір ... бердім - деп, өмірдің қадір қасиетін білген
адам үшін бұл жолдардың әрбірінде телегей-теңіз тарих, күн ... ... ... ... ... сұрапыл шындығы, өмір мен өлім
белдескен қилы кезең ... ... кең, ... және ... ... өлім аузында, жарық күнге құштар жап-жас солдаттың
қыршынынан қиылған ... ... да, ... от-жалынында қанатын
күйдіріп, жастығын денінің саулығын қалдырып кеткен бүгінгі ... ... ... ... ... да тұнып тұр.
Көңілінде бұлт жауып,
Жанарынан жас парлап,
Дүниеге сұқтанып,
Бір қарады жас солдат.
Тоқтамаған қаны әлі,
Жатыр бойды қозғалтпай.
Солдат өліп барады,
Тіл күрмеліп, сөз ... [27, ... ... жылдарында соғыс өртінің ... ... ... ... ... өзі ... ... өліп бара жатқан жас ғұмыр
ретінде суреттеледі. Өлеңнің келесі шумақтарында жас солдаттың оққа ... ... хат оның ... ... ... ... ... Одан әрі
солдаттың сүйген жарының төбеден түскендей қаралы хаттан есеңгіреп, үн-
түнсіз қатып ... күйі ... ... ... ... ... сөз ... көзден жас тамбай.
Кетті азға күй көлкіп,
Желі жылап жүр күздің.
Кетті жүртты күйзелтіп,
Үнсіз өлім, үнсіз мұң [27, ... ... ... бір ... осындай күйде беріледі. Солдат
жарының аузынан сөз шықпай, көзінен жас тамбай, өзін-өзі ұқпайтын ... ... ... ... ... ... – осының өзі тұтасқан бір
сурет десе болғандай. ... ... оққа ... ... өлуі – бұл
да бір трагедиялық бояуы қалың сурет секілді. Өлімді, оның зіл ... ... ... ... қатар автор тиісті көркемдік шешім
жасайды.
С.Мәуленовтің лирикалық ... ... ... ... ... көзге түсетін шығармаларының бірі – "Соғыстан
қайтқан солдаттар".
Өлеңнің жазылу тарихы туралы ақынның өзі еш мәлімет ... ... ... бірі ... ... өзінің "Әмбеге камқор жан еді"
атты С.Мәуленов туралы естелігінде осы өлең ... ... ... ... ... "Әкемнің інісі Рақымжан ағай соғыстың ... ... ... аяқ ... майданға қайта аттанады. Жеңіске жетер-
жетпес күндерде ерлікпен қаза тапты. Сонда іште қалған қыз бала ...... осы ... ... [28]. ... ... ... негіз болған өмір құбылыстарының бір ғана қырын көрсетеді. Ақын бұл
бірлікті тектес басқа да бірнеше ... ... ... ... ... жаңа үлгі ... ... солдаттар "өлеңі бір-бірімен тең дәрежеде байланысқан
бірнеше мағыналық-құрылымдық бөліктен тұрады. Өлеңнің ... ... ... даралығының басты ерекшелігін білдіреді. Өлеңнің мазмұны өмірдің
қарапайым, ақиқат шындығына ... а) ... ... ... ә)
солардан хабарсыз кеткен ұлының жайын сұрауға жол тосып тұрған ана; ... ... ... деп ... ару жар; в) ... ... сұрайын деп
тұрған ұл... Осылардың бәрінің атынан майданнан қайтпай, ... ... ... ақын лирикалық кейіпкері сұрайды. Осылайша бірнеше
сала болып өрілген ... ... ... ... қайғы салды оқтар.
Барады үнсіз түнеріп,
Соғыстан қайтқан солдаттар, - болып қорытылады. Ана да, жар
да, бала да ... мерт ... ... хабарын біле алмайды. Соғыстан
қайтқан солдаттар анаға да, жарға да, ... да еш ... ... Бірақ
соғыстан қайтқан солдаттардың сұраушыларға жауап берудің орнына "үнсіз
түнеріп ... ... ... ... ... суық лебін тастап бара
жатқандай ... ... ... ... соған қарамастан өлең
жүйесінде, ақынның поэтикалық шешімінде жауаптың мәнісі жеткілікті ... Өлең ... ... ... ... ... ... бір қырын ашады.
Өлеңнің мазмұндық желісін ұстап тұрған нәрсе – сұрау мен жауап. Сұрақтың
мәнісі ... ... ... – үшеу Ана, жар, ... Үшеуі де сұрауын соғыстан
қайтқан солдаттарға қоймақшы. ... ...... ... та біреу.
Ақын өлең жүйесіндегі мазмұнының қарапайым желісін үлкен көркемдік
бейнелеу тәсілдері, ... бен ... ... желі ... ... ... бай мағыналық эмоция дарытады.
Жаутаңдап қарап дала тұр,
Көз ... ... жаңа ... ... ана ... үйдің ұрлап адамын,
Қанша үйде сөніп қалды оттар.
Көрдің бе ұлын ... ... ... [29, 9], - ... жолдардағы бар мән
меп мағына үшінші және төртінші ... ... ... ... мен ... осы екі тармақтағы мән мен мағынаны
байытуға, күшейтуге қызмет етеді. ... ... ... ... қарап тұрған" – бейнелі, суретті. Бұл суреттерден ананың ... ... жан ... ... ... Ақын дала туралы айта отырып,
даланың көз жасын көрсете отырып, ... ... ... ... ... ... "көз жасын сүртіп, жаутаңдап қарап тұрған" бейнесін, оның
қайғы жұтқан қам көңілінің ... ... ... ... ... ... де ... үлгіде суреттеледі:
Кетерде солдат жарының
Ішінде қалған ана жыл,
Көкемді айтпай танырмын
Деп бір бала жүр.
Қайырылмай қалай кетесің,
Хабарсыз қалай ол тоқтар
Көрдің бе оның ... ... ... [29, ... тағдырын да ақын ауырлатып, қайғы-мұңын, арман-шерін қоюлатып
суреттейді. Әкесі соғысқа кетерде ... ... ... ... ... мұны ... ... Сөйтсе де ол әкесі аман оралар болса,
оны айтпай танитынына сенімді. ... ... ... ... ... қайтқан солдаттардан әкесі туралы бір хабар алмай, шынында, да
тоқтай алатын емес. Ақын баланың тағдырына тән ... ... ... да ... ... көз ... мөлдіретіп суреттейді Өлең төрт мағыналық
бөліктен тұрады ананың жол тосып жүрген ... ... жол ... ... ... жол ... жүрген халі, түйін. Алғашқы үш бөлім – үш ... ... ... жағынан дербес, өзара тең дәрежеде байланысқан. Өзара жарыса,
тең дәрежеде байланыса отырып олар ... ... ... иеленеді.
Сөйте тұра олардың мағыналық желісінде көңілмен ғана ... ... ... ... ... ... досқа" өлеңі құрылым жүйесі композициялық
жағынан "Соғыстан қайтқан ... ... ... ... ... ... айналасына сұрау салатын, содан бір хабар білгісі келіп
көңілі алаңдайтын – ақынның өзі. Бір ... ... ... хал
енді ақынның өз басына келген. Ақынның іздейтіні – ... ... ... ... ... анық хабар жоқ. Оның қабірінің қайда қалғаны да
белгісіз. Өлген болса, қайда, қалай өлгені жайында ... ... ... себеп болған шындық оқиғалар тобы осындай. "Қабірі ... ... ... ... ... ... оның ... табиғатына да
ерекше ажар дарытады.
Ә.Шәріпов ақынның өлең туралы [30, 234] өлең отан ... ... соң, ... жыл өткеннен кейін жазылса да майданнан жаралы болып
қайтқан солдаттың ... ... досы ... ... Ол әр уақытта
жүректің қайғылы қылын шертеді. Тірі қалған достарының ... ... ... ... бұрынғы күңірене түстім сені ... деп ... ... ... да бұл өлең ... ... адам ... кейіпкер майданнан қайтпай қалған қабірі белгісіз досын
жоқтап, оны желден де, көлден де сұрайды. ... ... ол ... бір сөз
ол өксіп", - деп ұғады. Көп болса, ол жайсыз сұраққа жауап ... ... ... ... ... ... күрсініп дөңбекши беру –
образ ойлаудың үздік үлгісі қатарына жатады. Жандының ісш ... ... ... ... ... ...... бар көркемдік
бейнелеу екені рас. Бірақ ақынның даралығы ... ... ... ғана емес. Ақын өлеңнің эмоциялық сарынын дәл анықтап алады да,
көркемдік бейнелеу құралдарын, тіпті ырғақ пен ... да сол ... ... Нәтижесінде өлеңнің эмоциялық мазмұны, сарыны және көркемдік
бейнелеу жүйесі арасында, З.Қабдолов ... ... ... ... ғана емес, ішкі сырдың гормониясы" салтанат құрады.
Сұрадым барып орманға,
Жоқ болды оның айтары.
Жапырағын шашып жолдарға,
Ақырын басып ... деп ... ... ... айға ... ... күйікпен,
Сұрадым сені қайда деп.
Теңселді орман жел теуіп,
Тірелді бұлтқа ай ұшы.
Ішімде жатты өртеніп
Солардың бар қайғысы [31, 52].
Бұл жерде де ... ойы ... ... ... ... қайғырып та, жылап та, күңіреніп те тұрған жоқ. Осыларды дәл
осы күйде, осындай қалыпта танып ұрған – ... ... ... ... Лирикалық кейіпкер айналасына өз көңіліндегі сыр пердесінен,
соғыстан қайтпай қалған, қабірі де ... ... ... ... ... ... сыздатқан ауыр күйінің көлеңкесінен қарайды.
Қалижан Бекхожин: "Сырбайдың ой мен сезім әсері тез ... ... ...... ... ... көріністерін, не бір елестерді тез
түйсініп, тез түйіндей қояды. ... тіл ... ... ... ... ақын саясат тақырыбын, не табиғат көрінісін жыр етсе ... ... көз ... бояу ... [32, 85].
Ақын соғыс зардабын өз өмірі өз қатысы тебіренте білсе, екінші ... ... ... ... ... ... өте әсерлі және шебер
бейнелейді:
Көрінеді
Орманнан түбірле,
Айырылған
Бұтақ-қолдардан
Түбірлер,
Оқ жұлдыздай етімді,
Жүрегім тулай дүбірлер
Кезігіп ернім, күбірлер.
Соғыс ... ... ... ... түбірлер [33, 29].
Жерге жаумай өтетін қара бұлттар да бар, тіршілікке нәр ... ... ... да ... ... адам ... әсерлі бейнелеген.
С.Мәуленов поэзиясында ... ... ... ... ... да ... сюжет белең алған. Сюжетті өлеңдерде майданда
жау тылында аянбай ... ... ... ... кекесіні, жауға өлген
уыты ашуы, қасиетті өшпенділігін көркемдік дұрыс бейне ... баса ... мен ... ... ... ... ... әсіресе, қыл қалам
шеберлері мәңгілік туындылар жасаған елдерде адам күйінің бар ... ... аша ма, әлде ... ... ... ме деген пікірлер
болған. Леонардо да Винчи: "Көркемсурет – тілсіз ... ал ... ... ... Бұлар адамға күшті әсер ететінін мойындау
керек.
С.Мәуленовтің ...... ... ... ... ... ... аталмыш дүниелерден айқын.
Әдебиет тарихы үшін керегі-ақын өмірбаяны ғана ... ... өнер ... Ал, ... тағдыр-ақын әдебиетке әкелген тақырып, тағдырға
айналдыра жырлаған ақындық өрнек арқылы белгіленеді. Ол – Сырбайдың ... ол ... ... ... жаңалығынан тұрады. Ақын бір
өлеңінде:
Он сегізде әскермін,
Ростовта келемін.
Күздің желі ... ... ... - деп ... еді. Бұл – ... балаң кезіндегі қатардағы өлеңдерінің бірі. Өлең – ... ... ... ... герой секілді Сырбай да он сегіз
жасында майданға ... ... ... ... қан көрді. Әрбір өлеңін
табиғат бояуымен ... ... ойын ... ... ... ишаралап сөйлейтін ақын «жаздың жасыл желегін күздің
желі ұшырды», - деп бейнелейді. Яки соғыс басталған. ... ... ... киіп ... ... соғысқа аттанды. Балалық шақтың желегін қауіп-
қатер қайырып тастады. Бұғанасы ... ... ерте ... ... ... ... ... тарту арқылы лирикасын ... ... ... ... ойлы ... жазды ақын.
Сырбай ақын майдан шындығына тек шежірелеуші ретінде ғана қараған жоқ.
Әрине, ақында майдан көрінісі, соғыс ... өмір ... ... ... ... де ... Сайып келгенде, Сырбай ақын соғыс қасіретін
ширыққан драматизммен жырлап, ірі ... одан ... ойға ... туындылар туғызуды басты мұрат тұтты. Бұл дарын бейімділігі,
дарын тегеурінділігі. Сырбай Мәуленовтың тұтас ... ... ... ... өлеңдерді жинақтай қарастырғанда бұл ерекшелік көрініп
тұрады. Мәселен, ақын өлеңінде:
Жастық дәурен алдандырып,
Жүрме алаңсыз, көңілі жай.
Күтер ме екен ... ... деп ем көп ... - деп ... ... ... ... жорамалы.
Қамажай, қара көзден жасыңды тый,
Жан жарың жеңіспен оралады! - [34, 44] деп ... ... сыр ...... қара ... тіл, діл ... сүйісудің символы.
Орамалға шегілген кесте-тілхат, өзара түсінісу, сәлем-сауқат тілі. Осыдан
да орамал – хат ... ... ... ...... ... бұлғау – қоштасу, сағыну, көрісу белгілері. Кестелі орамал – ырым.
Осы кестелі орамал Сырбай ... көп ... ... Жәй ... ... ... ретінде кейіпкердің жан-дүниесін ашуға септесіп
тұрады. Бұл орайда қазақ халқы таным дүниесіндегі ... ... ... ... ... берді эшелон,
Сағып құсап бұлдырап.
Қала берді қара көз,
Орамалын бір ... - ... ... ... ... шығарып
салу сарынды жырлар ақында ақында недәуір. Ол өз ... бір сала ... ... күйінде ғана көрінбесе керек. Соғыс – ауыртпалық. ... басы – жас ... ... жанына бір түнемей майданға
аттануынан басталады емес пе! Осы бір қанды қырғын-майданға аттану оқиғасын
ақын ... ... әр ... ... бейнелейді:
Сіздің жақта осы күні жаз екен,
Біздің жақта қыс ... тұр, жан ... ... ... ... ... жолына қарашы өзің таңертең.
Майдан деген сапырылған қан екен,
Қиын-қиын қилы жолы бар екен.
Шың қияда, шыңырауда келемін,
Шын күтсең тек, оралармын, жан ... [35, 87] - деп те ... ... ... ... ... – жаз, ... – қыс кейпінде
контраста суреттеледі.
Туған жермен байланыс, онда орамалын бұлғап қалған сүйген жар-жауынгерді
рухтандырушы күш. ... ... ... ... ... ... ... отырады:
Мен енді жауынгер,
Қатерге буған бел.
Батысқа жол тарттым,
Сен үшін туған ел. («Қоңырау қағылды») ... ... ... бол, ... ... ... барда жаудың жолын бөгермін.
Я болмаса омырауымнан оқ тиіп,
Жүрегімнің ... ... ... - ... лирикалық қаһарман.
Күн ілгері озған сайын ақын соғыс қайғы-қасіретін өзі ... ... ... кеңейтіп, көргенін ойында қорытып, тіршілік философиясына
байланыстыра жырлауды дағдысына айналдырды:
Қап-қара бомба түскенде,
Қап-қара түн боп күндізім.
Қап-қара түн ішкендей,
Көре ... ... күн ... обыр ... ... ... ... бораны
Ішінде шулап оты ұлып.
Соғыстың жұттым жалынын,
Отына күйдім тамұқтың.
Сонда мен ... ... ... - [36, 102] деп ... қара ... тән қара ... ... қолдану арқылы соғыс
қасіретін терең жеткізген.
Ақын ... ... ... ... ... қоюлатып, адамзат бағы мен
сорв, қуанышы мен қайғысы жайлы ойлардың өлшеміне айналдыра ... ... ақын үшін өмір мен өлім ... бақ пен ... тайталасы. Соғыс бір
өмірді обып жұтып жалмап жатыр, ал енді бір өмір ... ... ... ... бықсыған түтін арасында сабақталып жатыр. «Құлын»
өлеңінің философиясы осындай:
Шаршаған жол батып,
Волховтың батпағында,
Жатыр бие ... арт ... ... ... қиын ... жолдасы
Бүлкілдейді биенің бүйірінде.
Адамдай жапа шегіп құса мұңнан
Сәби бір үн сағынған.
Жалын тарап, көзіне үнсіз қарап
Солдат оның ... ... көк ... бүркіп темір,
Орманның іші үрейлі.
Ал оттың ортасында-
Шіркін, өмір,
Құлын боп кісінейді [37, 103].
Соғыс қасіретін жеткізе суреттейтін сан-алуан бояу бар ғой. ... ... өмір мен өлім ... ... бие, ... келген
құлын бейнесінде әсерлі сомдайды.
Сырбай Мәуленов соғыс тақырыбын сан алуан қырынан келіп толқындата,
толыстыра жырлайды. Ақын қара ... ... ... басы ... жаны ... орманмен де сырласады. Жапырағын ғана емес, діңін де оқ алып ... ... ... ... ... ... ... де тілдеседі. Өлеңде
трагедия салмағына орай ырғақ та құбылады. Көркемдік детальдар оңтайымен
сөйлейді. ... ... ... секілді аса ауыр сезімді,
философиялық ойға толы ... ... ... ... ... ... ... ернім күбірлер.
Соғыс не?!
Менен біліңдер,-
Деп тұрғандай түбірлер, - дейді [38, 111].
Соғыс өрті ... ... ... саяқ. Талай шаңырақ шайқалды, қыршын
өмір от жалында қиылды, ұрпақ сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... аруанадай боздап талай шерлі жүрек Ана
өтті өмірден ... ... ... ... шеше жүр...
Қосады атын өлеңге,
Боранды желдей уілдеп.
Қарайды жолға күн ұзақ,
Қарайды жолға түн ... жоқ ... ... ... жыл ... ... тұрса да,
Дейді бұл жай бір лақап хат.
Болар ма күшті мұншама
Аналық алып махаббат, [39, 21] - ... өлең ... ... Ақын соғыс салған қасіретті Ана трагедиясы арқылы ... ... ... ... ... ... терең толғап, кемел көрсеткен
бір өлең бар. Ол – «Соғыстан қайтқан солдаттар». ... ... ... ... ... ... жолында «Жаутаңдап қарап дала тұр, ... ... ... жаңа ... ... дала табиғат соғыс қасіретін көтере
алмай, көз жасын сығып алған, соғыстан қайтқан жауынгерлер жүзіне тік ... тік ... ... ... ... ... ... Дала
– қазақ, халық – дала кейпіне енген. Бұл соғыс қасіретінің бүкіл халықтық
сипат алуының белгісі, жалқы ... ... Әрі ... ақын ... қайғы жұтып, демін ішіне алып жаутаңдауының сырын нақтылай, жүйелей
аша бастайды. Бұл – жалпыдан жалқыға ... ... ... ... тосып жүрген жандар көп. ... ... ... ... бірі – ... ұлын ... тосып
ана жүр».
Қанша үйдің ұрлап адамын,
Қанша үйде сөніп қалды оттар.
Көрдің бе ұлын ананың,
Соғыстан қайтқан солдаттар?
Соның бірі – тірі ...... ... ... тірі ... ... ... Бала үміт, бала тілек сондай күшті: «Көкемді айтпай
танырмын, Деп бір сәби бала жүр»,- дейді.Көрмеген ... ... ... ... ... ... ол ... бе оның көкесін,
Соғыстан қайтқан солдаттар [40, 81].
Яғни, ұлын күткен Ана, ерін күткен Жар, ... ... ... ... ұласады.
Ақын-суреткер. Ол бояуларды құлпыртуға шебер. Соғыс қасіретін «Қап-қара
түн», «қап-қара бомба», «қара ... ... шаш» ... жапырағы), «Қап-
қара қайғы»,- дегендей қара бояумын бедерлеп беретін ақын, ... ... ... ... ... ... ақ бояуға ден қояды:
Тұр ақ қайың түнде де,
Сұңғақ бойын сақтап тік.
Құйылады гүлдерге,
Айдан саулап аппақ ... бір ... өзен ... ... аппақ сүт ұйып қап, - деп қолына ақ бояу ... ... ... етіп ... ... Ақ ... ... әдемі
пайдаланатын ақын түнді күнге айналдырып, іңкәр ете түседі. Ал ... ... түн, ақ ... бір ақ ... боз ... ақша ... ... гүл
Айнала тұтасқан
Төгілмей шақ тұр
Ақ мұхит-сүт аспан [41, 63].
Енді бірде:
Сүйемін түскі тауды аппақ,
Сүйемін қысқы қарды аппақ,
Сүйемін өзен жарына
Сүйеніп тұрған ... ... ... ... ... ... ... аппақ,
Сүйемін аппақ көңілді
Ақ жанымен құттықтап, - деп ақынның өзі де айтқан. Күн ... ... пен ... жақсылық пен жамандық, өмір мен өлім...қарап
тұрсаңыз, өмір құбылыстары, тіршілік ... да ақ пен қара ... және бар. ... ... күрделі процестерді
тіршіліктегі ... бір ... ... ... ... ашу.
Образдылық – ой ... ... – ой ... кепілі.
Ақынның осындай образды өлеңінің бірінде:
Қыс бұлт болып тарады көктен,
Даланы алған қоршап ... ... ... ... қыс бойы тіл ... ... көгінен.
Көктем даланы құндақтаған
Жасыл көйлектерімен.
Күркірейді күн-ол бір жаршы,
Даусы зеңбіректен айнымаған.
Апрельдің есті желі
Көк қанатын серпе ... үні ... ерте ... [42, 102].
Ұлы Абай «Күлімсіреп аспан тұр» дегенде осы ... ... ... ... ... сыры ... ... Сырбай ақын Абайдың
шәкірті, «Апрель жаңбыры»-Күлімсіреп аспан тұрдың» ұнасымы, ... ... ... ... ... бұлт ... көкке көтеріліп, көктем
жаңбырлы саусақтарымен терезе қағып тұр...Суреткерлік, байқампаз көз. ... ... көк ... ... ... Тал ... ... қазақ баласы ғана түсінетін, тал бесікті қадір тұтып ... ... ... ғана ... ... Күн – ... ... – қазақтың өткенін
білетін, ескісін қадірлеген жанның ғана ... ... Ал, оның ... болып естілуі – от кешкен, тәнін оқ тескен майдангер ... ... тән ... Бұтақ бастарына ілінген мөлдір ... ... көзі ... ...... дарын кепілі. Көктем желі – құстың көк
қанаты, бұлақ сылдыры-ерте оянған көктем үні...
Сырбай Мәуленов – табиғатында қапысыз лирик. ... ... ... ... ... ... жан ... ашып беріп кетті.
Лирикалық жырларында көз жасы көп ... Ол ... ... ... ... ... жырлай – лириктерге қашаннан тән ... ... ...... ... кіруінің, кейіпкер жанына үңілудің бір жолы. Ақынның
бұл санат лирикасы-өмірге ғашық, іңкәр үні десе болады. Екіншіден, Сырбай
Мәуленов – ... ... Ақын ... ... ... ... Табиғат
–тіршілік анасы. Тіршілік анасына табыну, табиғатын тану, жанына еніп
жырлау –ақын ... ... тану ... ... Мәуленов – образды ақын. Ақын жырында «жұлдыз»
жапырлап жүреді. ...... суда ... ... ... ... жұлдыз.
«Жұлдыз» – Сырағаңның сүйікті сөзі, сүйетін образы. Ол – ақын арманының
биіктігін, ақын ... ... ... [43, ... Мәуленовтің лирикалық туындыларының ішінде ерекше композициялық
тұтастығымен, даралығымен көзге түсетін шығармаларының бірі – ... ... ... ... тең ... ... ... бөліктен тұрады. Өлеңнің ... ... ... ... басты ерекшелегін білдіреді. Мазмұны ... ... ... ... ... ... солдаттар.
ә) солардан хабарсыз кеткен ұлының жайын сұрауға жол тосып тұрған ана.
б) жарының хабарын сұрайын деп тұрған ару жар.
в) әкесінің хабарын ... деп ... ... ... ... ... ... хабарсыз кеткен жауынгердің
жайын ақынның лирикалық кейіпкері сұрайды. Осылайша бірнеше сала болып
өрілген ... ... ... ... ... салды оқтар.
Барады үнсіз түнеріп,
Соғыстан қайтқан солдаттар [40, 82].
Ана да, жар да, бала да майданда мерт болған жалғыздың ... ... ... ... ... ... да, ... да, балаға да тіс жарып
еш хабар ... ... ... ... ... сұраушыларға жауап
берудің орнына «үнсіз түнеріп бара жатуы» әлдебір жайсыз хабардың ... ... бара ... ... ... ... ашық жауап
қайтаруына да болар еді. Бірақ ақын ... ашық ... ... ... ... ... келмеген. Солдаттардың «үнсіз түнеріп бара
жатуында» ана мен ... ... ... анық жауап жоғы рас. Сөйте тұра
онда «жоқ» деген ойдың сызаты да бар. Оған ... ... ... ... ... ізі ... ... жауап бермеді, соған қарамастан өлең
жүйесінде, ақынның поэтикалық шешімінде жауаптың мәнісі жеткілікті дәрежеде
ашылған. Одан әр жан өзі ... ... ... Өлең ... былайша
түйінделуі ақынның жаңа бір қырын ашады.
Өлеңнің мазмұндық желісін ұстап тұрған-сұрау мен жауап. Сұрақтың мәнісі
біреу ғана. Сұраушы ... ана, жар, ... ... беруші – біреу. Жауап та
біреу.
Ақын өлең жүйесіндегі мазмұнның қарапайым ... ... ... ... ... ... ... тәсілдері, образ және образдылық
өлеңге желі болып отырған қарапайым хабарға бай эмоциялық мағына дарытады.
Жаутаңдап қарап дала ... ... ... жаңа ... ұлын ... ... ана жүр.
Қанша үйдің ұрлап адамын.
Қанша үйде сөніп қалды оттар.
Көрдің бе ұлын ананың,
Соғыстан қайтқан солдаттар [40, 81].
Осы жолдардағы бар мән мен ... ... және ... ... ... ... ойлар мен суреттер осы екі тармақтағы мән
мен ... ... ... ... ... Ақын дала туралы айта
отырып, ... көз ... ... ... ... қайтпай қалған ұлының
хабар күткен ананың «көз жасын сүртіп, жаутаңдап қарап тұрған» ... ... ... қам ... ... жасайды. Баласынан хабар күтіп
жүрген ананы жылатпай, даланы жылатып, даланы жаутаңдатып көрсету ақынның
өмір ... ... ... ... Көз ... төгуі де,
соғыстан қайтқан солдаттарға жаутаңдап қарауы да – бәрі ... ... Ал ... осы ... одан сайын ауырлата түседі. Мұның өзі өлең
желісіндегі хабардың ... ... ... тиімді көркемдік,
поэтикалық тәсіл қызметін атқарады.
Соғыстан қайтпаған солдаттың ... ... де ... ... ... жарының
Ішінде қалған ана жыл,
Көкемді айтпай танырмын
Деп бір сәби бала жүр
Қайрылмай қалай ... ... ол ... бе оның ... қайтқан солдаттар [40, 82].
Әкесі соғысқа кетерде анасының ... ... ... ... әкесі
мұны көрмеген бала. Сөйтсе де әкесі аман оралар болса, оны ... ... Ақын ... осы сәби ... ... ... ... деген сағынышын танытады. Ақын баланың тағдырына тән осындай ауыр,
нұрлы да, мұңды шындық сырын көз жасындай мөлдіретіп суреттейді.
Өлең ой мен ... бай, ... ... ... ... ... нағыз өнер шындығына айналған. Осындай поэтикалық қуаты жоғары,
мағыналық ... ... ... ... себеп болған өмір шындығы
екендігі белгілі [44, ... ... ... және ... құрылым даралығы
Сырбай қазақ өлеңдерін жаңартуға да ... ат ... келе ... М.Қаратаев: "Сырбайдың ізденімпаздылығы жаңа ел, жер көріп, тың
тақырып, ... ... ... ... Ол қазақ өлеңдерінің түрін,
құрылыс пішінін ... ... ... ... ... ... да көреміз" [22, 389], – деп дәл басып дұрыс баға ... ... ... ... ... шабатын апай төс, кең қолтық, жоталы жүйрік
секілді сонау соңғы жылдары топ жарған бетінде ... ... ... ... ... ... ол ... жаратылысында мол біткен дарынына
сеніп оңай олжа қарастырмайды. Талай құсын ол ұдайы қиялға ұшыратын, ... ... ... осы қиын ... ... ақын ... ... жүйесіне жаңа бір леп әкелді деуге болады" [45, 254]. Ең алдымен
қазақ поэзия сыны I.Жансүгіров, Қ.Аманжолов т.б. бір ... бес ... ... ... ... ... Сырбай ілгері дамыта түсті.
Ақынның " Беріктік", " Туған жерім ", " ... сен бір ... ... ... т.б. лирикасы бес жолдан құралған да көркемдік әдемі шешім
тапқан. Ойымыз дәлелді болу үшін бір шумағын ... ... көк ... боп өзі ... ... қызыл желбіреп,
Көктем сүлу келеді
Құшағын жайып елжіреп [46, 15].
Міне ақын бес жолды тармақты өлең құрылысын қазак поэзиясында ... ... ... мағыналық құрылымына тән басты ерекшеліктер арасында
психологиялық егіздеудің атқаратын қызметі үлкен. Оның ... ... ... ... паралелизм өлең өнерінде белгілі ... ... ... ... ... ... ... бағаланады.
"Егіздеу, яғни паралелизм – екі ұдай нәрсені, құбылысты, ... ... ... ... суреттеу" екені белгілі. Екі ... ... алып ... де ... деп ... Бұл, ... ... тәсілі. Бірақ ол суреттің ... ... қана ... ... өлең ... мағыналық құрылымын, композициясын түзудің де
ерекше тиімді жолы бола алады. Мына өлең ... осы ... ... ... ... күз ... ... үзіліп.
Оранып бұлтты,
Тартты Алатау күңгірт.
Алды-артын орай,
Борай да борай
Жаңбырды құйып жауды бұлт [46, 18].
Ақынның "Шақырып қысты" деп басталатын ... ... ... бөлігі
осындай болып келеді. Өлеңнің осы бөлігінің өзі аяқталған ... ... ... Осы қалпында тұрып-ақ бұл үзінді жеке-дара өлең дәрежесінде
бағалауға лайықты. Күздің ... ... ... ... өлең ... аз ... ... мына суреттің түр-түсі, ажар-көркі ерекше
екендігін ... шара жоқ. ... ұлып ... ... болмыс-
бітімі мүлде өзгеше. Әдетте күз туралы небір әсерлі, жағымды ... бай өлең көп ... ... ... ... ... да жеткілікті. Ал мына күздің қасқырдай ұлуы да, ... ... ... де, ... ... тартуы да, бұлттың жаңбыры
құйып жаууы да ақынның, лирикалық кейшкерінің белгілі сәттегі ... ... ... ... ... ... ... жетімсіреп,
касқырдай ұлымаса да, соған жақын бір салқын сырмен тербелген ақын күздің
күнінде өз ... ... ... Өлеңнің екінші мағыналық бөлігінен
бұл жай анық аңғарылады.
Мен сонда жаттым,
Төсек тартып ауырып.
Сел келіп ... деді ... ... сеп ... ... қуанып бір түрлі.
Кеттің сен сыйлап,
Сөзіңмен бірге күлкіңді.
Балқытып ... ... ... ... ... [46, 33].
Төсек тартып ауырып жатқан жанның көңіл күйі қандай ... ... ... жай ауру ... ... ... ... соғыс бораны мен суығынан
жабысқан ауру. Жанының да тәнінің де жарақаты бітпеген жанды осындай күйге,
осындай сезімге ... ... ... ... ... ... осы күйі ... күннің суретіне мейлінше сәйкес келеді, болмаса
күзгі күннің суреті кейіпкердің көңіл күйіне сәйкес ... ... ... ... екі ... ... ... жұптап суреттеу арқылы
да ақын өзі ... ... ... ... ... ... ... бірге
ақын адам жанының күйін қасқырдай ұлыған күз қабағының ызғарында ... ... ... аударады. Ақынның лирикалық кейіпкерінің көңіл күйі күз
тұмшалауынан ... ... ... Бұл – ... ... күйі,
бастапқы күйінен осылайша өзгеріп, күздей күңгірт, ... ... ... ... ... Сонымен бұл үлгіде А.Байтұрсынов көрсететін
"ұқсатпалы оралым" мен "қайшы оралым" сілемдері де бар. Соның бәрі сайып
келгенде, ақын ... ... ... ... ... ... тұтастығын қамтамасыз етеді. Өлеңнің соңғы мағыналық бөлігі былай
жинақталады:
Содан соң кеттің,
Іздесем де бір ... ... ... ... ... ... деп бір күн алдымнан.
Іздеймін сені
Күздерде жауған жаңбырдан [46, ... ... ... ... ... ... қасқырдай ұлыған
күзде көңілінің қалауын тауып, жадыратып, аурудан ... ... ... ... сырын білдіреді. Жанның шындығы, жүректің сыры, көңілдің
күйі басқа құбылыстармен ... ... Бұл ... ... жан ... ... күйінің бір қалыптан екінші қалыпқа,
одан басқа ... ... ... ... ... Өлеңнің басты
мазмұнын ашатын да осындай сырлы, сазды күйлердің алмасуы, дамуы, жалғасуы,
басқаша айтсақ, жан диалектикасы. ... ... ... жүйесін,
композициясын, поэтикалық құрылымын түзетіп факторлар қатарында мұның, жан
диалектикасының ... ... ... ... ... жағынан С.Мәуленовтің "Құлын"
өлеңінің маңызы ерекше. Әдебиеттану ғылымында бұл өлең өзінің ... ... ... ... жағынан жоғарғы бағаға ие болғаны белгілі. Ақынның
шығармашалығы туралы ... ... ... ... Ә.Шәріпов бұл өлең
туралы мынадай бағалы пікір ... ... бұл ... ... қарапайым
көрінгенімен, іші өте терең, философиялық мәні бар ... сөз ... ... өзі ... ... болатындығына ешбір жан шүбә
келтірмейді. Өмір үшін хайуан да, адам да ... қаны ... паш етіп ... ... тұр. Келешек өмірге деген құмарлық
нәзік те көркем бейнеленеді. Өлең "Шіркін өмір құлын боп кісінейді" ... ... ... ... ... ... ... өрнек тапқан "
З.Қабдолов "Сырбай жыры да жарық дүниеге ала топалан соғыс өртінің ... осы ... ... ... жыр" [47, 102] деп толғайды.
Айтылған пікірлердің бәрі орынды. Ғалымдар өлеңнің өмірдің өзінен
туғандай ... ... ... ... Енді осы ... ... ... бөлейік:
Шаршаған жол батып,
Волховтың батпағында,
Жатыр бие толғатып,
Зеңбіректің өрт жағында.
Соғыс. Волховтың батпағы. Жол, шаршаған бие зеңбіректің астында ... ... көз ... бар ... оқиға – осы. Ол жайында ақынның өзі
мынаны айтады: " Волхов майданында қалың орман ішінде бір буаз бие толғатып
жатқанда, ... ... ... ... ... Айнала қып-қызыл өрт. Орман
отқа оранды. Есіл ... ... ... ... деген солдат бар
еді. Оның ар жағында дала госпитальінде істейтін Эла деген ... ... ... тұндырған бомба даусынан бәріміз де есеңгіреп ... ... от, ... ... ... ... ... Сол бір сұрапылдың
ішінен кісінеген құлын даусы естіледі. Сол бір ... ... ... ... өмір даусындай естіледі маған. Мен Қаскелеңде Бағлан
ақсақалдың үйінде осы өлеңімді оқығанда Қажым Жұмалиев:
- Бұл бір ... өлең ...... ... ... ... ... бір түрлі қызық екен. ... ... ... іші ... ме ... – деп жылы ... жымиып қойды. Тегінде шындықтың өзі
бояусыз қарпайым екен деген ой келді маған сонда".
Ақынның өз көргені мен ... ... ... бомба, қып-қызыл бояу,
отқа оранған орман, орман үстінде көкала түтін. Сол ... ... ... құлынның дауысы. Осы шындық оқиғалар, көріністер тобын өлең
жүйесіндегі суреттермен салыстырғанда, өлеңдегі ... ... ... ... қосқаны белгілі болады. Биенің зеңбіректің арт жағында толғатуы –
ақынның шығармашылық қиялының нәтижесі. Шындығында ақын ... де, ... арт ... толғатып жатуын да көрмеген, көрмеген себебі өмірде
ондай нәрсе болмаған. Өлең былай ... ... ... қиын ... ... биенің бүйірінде.
Адамдай жапа шегіп құса-мұңнан
Сәби бір үн сағынған
Жалын тарап, көзіне үнсіз қарап,
Солдат оның сипайды құрсағынан.
Бұл өлеңде де ойдан ... ... ... суреттер қатары бар. Биенің
бүйірінде бүлкілдеген тіршілік жолдасы, биенің көзіне үнсіз қарап, ... ... ... отырған солдат – бұлардың бәрі ақын қиялының жемісі.
Өлеңнің көркемдік сапасын арттырып, оның ... ... ... ... тұрған да осындай ойдан қосулар мен толықтырулар.
Соғыстың сұрапыл бір ... ... ... ... жас құлынның
кісінеген үні. Осы үннің негізінде ақын құлынның енесін оймен іздеп ... ... ... ... ... ... бейнелейді, ойдан шығарып
бейнелейді. Осының бәрі ойдан шығарылғанына карамастан, шындық оқиғаның
шынайы сырын ... ... ... және оның нағыз көркемдік биік
деңгейінде бейнелеуіне алып ... ... ... ... ... ... бие кейпі, биенің бүйірін сипаған солдат бейнесі, ақырында ... от пен ... ... ... шыққан құлын үні – бұлар ... ... ... ... ... ... ... бар. Әр образ бір
тақырыптың мотивті білдіретін көркемдік құбылыс ... ... Ал ... өзі ... ... ... ... түзеді.
Содан келіп өлеңнің мағыналық келіскен поэтикалык жүйесі жасалады. Әр
мағыналық құрылым ... ... ... ... ... ... ... белгілі дәрежедегі жалғасы, нәтижесі ретінде көрініс
табады. Бұдан олардың арасындағы бірте-бірте ... ... ... ... ... ... ... көруге болады. Осы
композициялық жүйе өлең соңында мына ... ... көк ... ... іші ... оттың ортасында -
Шіркін өмір
Құлын боп кісінейді.
Қорытынды шумақта берілген ... ... ... ... ... ... ... берілген. Алдыңғы шумақтар да қорытынды шумақпен
өз ... ... ... түсе ... ... композициялық жүйенің
ерекшелігі осында.
Өлеңнің мағыналық құрылымдық жүйесі анық. Тармақтан ... ... ... ... ... ой мен ... ... айшықты
композициялық құрылым түзеді. Осының әр ... және әр ... ... ... ... ақынның шығармашылық қиялының қызметі,
образды ... ... анық ... ... Көркемдік бейнелеу құралдары,
поэтикалық тілі, ... пен ... ... бен ... ұйқас пен
ырғақ – осылардың бәрінде де ... ... ... образды
ойлауының ізі сайрап жатыр. Соғыс өртінің ішінде құлынның кісінегенінен
өлең өрнегіндегі ... ... ... аралықта ақынның шығармашылық
қиялының әр талпынысы, әр ... ... мен ... ... ... ... құрылымдық түзілісіне ерекше көркемдік сипат беретін
тағы бір көркемдік факторлардың қатарында оның ... ... ... жөн. ... ... ... ... басты бөлштер – екі
құбылыстың даралығы, мағыналық тұрғыда қарама-қарсылығы. Оның бірі ... от ... оқ ... ... Одан ... суық сұсы сес
көрсетеді. Екшшісі – сол сұрапыл соғыс шашқан оқ пен ... ... ... дүниеге келіп жатқан құлын. Оның үстіне, жалпы оның дүниеге
келуінде жарық дүниенің салтанатын, өмірдің, тіршіліктің асылдығын ... ... мән бар. ... ... ... ... мағыналық
құрылымның жүйесі түрліше болып келеді. "Құлын" өлеңінің құрылымдық жүйесі
солардың ішінде ... ... ... және нақтылығымен
ерекшеленеді.
Сатылы мағыналық кұрылымға негізделген өлеңдердің ендігі бір ... ...... жер ... ода". Өлең ... ... ... түзілген:
Аспанның күлімдеген
Миллион мың көзіндей,
Алғашқы дірілдеген
Махаббат сөздеріндей,
Шеру күйін шерткен қолбасыдай,
Көктемнің үлбіреп үзілген көз ... ... мен мың ... ... ... ... ... қиядағы ұясындай,
Бабаның аманат мұрасындай,...
Осылай жалғасып кете беретін өлеңнің аяғы былай жинақталады:
О туған жер, тәңірім, ием де ... ... сөз жай ғана ... десем.
Құмар едім желге ұшып қу бұтақтай,
Бір сөзіңе ... ... жер, ... менің күн, айым,
Сыйынатын бір өзіңсің құдайым [48, 26].
Мұндай құрылым, мұндай композициялық жүйе ... ... өте ... ... ... бірінші бөлігінде айтылған
қыруар теңеулердің бәрі бір ғана құбылысқа, туған жерге, ... ... ... қасиеттерін сол теңеулердің әрқайсысы әр қырынан ашады.
Екінші бөлімінде ақынның туған жер ... ... ... ... ... деген перзенттік сүйіспеншілігінің сипаты ашылған. Теңеулер қатарында
толымды, толымсыз, күрделі, жалаң теңеулер де бар. Бірақ солардың бәрі ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде
ескеретін нәрсе - өлең сөздің басында және ... ... ... деңгейінде де шумақ деңгейінде де кездесе береді. Мұны ... ... деп ... Ал ... ... деп ... [49,
151]. Алайда өлең сөз үшін бұл ... ... ... ... өз еңбегінде [50, 97] "айналма композиция" деп атайды.
Ақын өлеңдерінің жазылу ... ... ... ... мен ... ... арасындағы сабақтастықты сараптау нәтижесінде бірнеше
композициялық құрылым түрі анықталды. Олар ... ... ... ... ... ... мен ... құрылым түзу бір-бірнен
ажыратуға келмейтін біртұтас шығармашылық процеске айналған. ... ... ... ... ... өнері туралы мынадай
ой айтады: "С.Мәуленовте лирикалық көңіл күйі жүрек шабытын шырқататын
тұтас бір ... ... не бір ... ... лұғат, тағылым
әшекейіндегі ұйқасқа түскен белгілі бір ... ... ... өз ... ... типтік бейнеден барып туып отырады" [51, 48-
49]. С.Мәуленов шығармаларына негіз болған өмір құбылыстарының тобы да ... ... ... Ақын ... ... оның ... ... емес, мағыналық құрылым жүйесінде негіз болады. Ақынның шығармашылық
еңбегінде өмір ... ... ... өз ... ... ... мен ойлардың, көркемдік қиялдау мен ... ... ... ... ... болып табылады. Ақынның керкемдік
шешімі, философиялық, эстетикалық түйінді ойлары өмірдің ... ... ... ... мен ... ... мардымсыз
белгілерінен арытылып, қиялмен өру "тұтасқан композиция" түзу процесінің
нәтижесі ретінде туады.
Сырбай дәстүрді пайдалана отырып, ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде қолдана келіп, әдеттегі буын
санын сақтамайды. Бірақ ... ... ақын ... тың ... ... да жеңіл, өлең ырғағы да оқырман көңілінен шығады.
Мың көздер қарсы алдымнан қадалып ... ... мың күн ... ... ... бірі ... ... тұрады,
Бірінен-бірі асырып құдіретін [23, 99].
Бұл жерде дағдылы буын тәртібі мүлдем басқаша берілген. Буын санының
бірде аз, ... көп ... ... ... ... деп ... ... ақынның бұл өлеңдерінің тәртібі үйреншікті өлең құрлысынан өзгеше
болса да ... ... ... өлеңнің көркемдік жотасының жоғарлылығы,
буынның әр түрлі болып келген нүкістігін, қыртысын жаттықтырып, білдірмей
тұр. Ақынның мұндай тапқырлығын ... ... ... ... етудің
нәтижесі деп білеміз.
Ақын осындай ізденуінен пайда болған интонациялық инверсия қызметін
атқаратын "Анька партизанка", "Ақ түн" т б ... ақ өлең ... ақын ... ... өлеңдер деуге ботады. Сырбай қазақ
өлендерінің дәстүрлі құрлысын ... оны ... ... ... көп
еңбек етеді. Өлең ырғақтары , ұйқасы, жаңа теңеу, метафора ... ... ... ... ... ... кейбір жаңалықтар
дәстүрлі қазақ өлеңдерінің ішкі сыры мен сыртқы ... ... ... ... ... да ... бұл жаңалығын қолдаған жөн.
Сырбай көптеген өлеңдерінде оқырманның көңілін өзінің ... ... ... ... ... ... ... Мәселен,
Жүреді олар су іздеп,
Жүреді олар ну іздеп,
Жүреді олар жанатын
Жер астынан күнді іздеп.
Ақын "ж" дыбысын аллитерациялап отырғаны жер астындағы кен ... ... ... ... де ... ... оқушысының көңілін
ерекше аудару екендігі өзінен-өзі түсінікті. ... да ақын ... ... ... ... тереңдете түседі. Аллитерацияны ақын
орынды және шебер қолданған.
Сырбай дауысты дыбыстарды қайталау арқылы айтайын ... ... ... қосып қолданумен қатар, суреттейтін құбылысына лайық дыбыстар
қолданып, оқырманға эмоциялық әсер ... ... ... ... да,
Өзге тау маған жат емес
Өзімнің бауым болса да,
Өзге бау маған жат емес.
Өзгенің тауы арқылы
Өзімнің тауым әуелер
Өзгенің бауы арқылы
Өзімнің бауым ...... ... ақын "ө" әрпін жол
басында бірнеше рет ... ... ... ... көп ... ... халқының
мызғымас достығын "тау", "бау" сияқты образды суреттердің ... ... ... өлеңдері барлық жинақтарда кездеседі.
Ақын адам мінезіндегі, өмір құбылыстарындағы ... ... ... ... де ... Сарказмдық лирикаларында ақын
ашықтан-ашық ... ... ... Пәлеқорлықты, өтірік, өсек,
мақтаншақтық, екі жүзділік сияқты адам мінездеріндегі жағымсыз әрекетін ... ... ... ... ... көрсем шікірейіп,
О тоба, танауынан дауыл тұрып
Қарайды тікен мұрты тікірейіп.
Бұл шумақтардан ақынның сарказмдық өлеңдер жазуға да ... ... ... өтірікші, айлақор, ұятсыз адамдардың образын жасау
үшін Сырбай мысқыл ... ... ... ... Бұл ... жай ... ... ызалы, ызғарлы, мысқыл күлкі.
Сырбай шындық болмысқа қатынасы бар кейбір оқиғаны асырып көрсету арқылы
суреттеп отырған құбылысын оқырманның сана-сезіміне тез ... әсер ... ... ... тәсінің де көп қолданады. Суреттеп отырған
оқиғаның идеясына байланысты айтайын деген ойын ... ... ... өлеңдерінде кездеседі.
Жұлдызды қойдан қаралап,
Жылқыдай бұлтты үйіріп,
Сапырып самал ... шың тұр ... [38, ... ... ... ақын қалай болса солай қолдана бермейді. Ақын
өзінің алдына қойған ... ... ... кейбір құбылысты
дәріптеу, мақтау үшш қолданады.
Сырбай өлеңдерінің құрлысына көз ... ... оның ... 7- 8 және 11 ... болып келеді. Кейде өлеңдерінде 3, 4, 6, ... ... ... ... ... кездеседі. Ақын өлеңдерінде
аралас буынды болып келетін сәттері көбірек кездеседі. Мәселен,
Болады әр үйдің
Жас аспан,
Жаңа ауасы
Болады әр ... ... [26, ... ... ... ... ... былай дейді
"Сырбай өлең ұйқасына ағашты балталасаң іске жарайтындай болсын деп, қатал
қарайтын шебердің ... Өз ... ... Сырбай ұйқас іздеп мүлде
қиналмайтын сияқты, қай ұйқастар болсын пар-парымен ... өзі ... тек ой ... туып ... ... лирикасындағы тағы бір
ерекшелік тақырып байлығы. Ақынға адам өмірінің, жер бетіндегі, ... ... ... да, ... де жоқ, ... ілінгеннің бәрі
көңілге ұялап, өлең боп шыға ... " [52, ... бұл ... өте ... ойға қонымды Сырбай афаристік қасиеті
күшті нақыл-тақпақ, ... ... ... ... өлеңдер жазған. Ол
өлеңдердің тәрбиелік мәні жоғары, адамның ... ... ... ... ... ... тау бол деп.
Көрмей қанды соғысты,
Сау бол деп.
Ақын лирикасы көркемдік құралдар арқылы өлеңге айналдыруы поэзия әлемін
эстетикалық ... ... ... ... ... ... жан ... еңбегінен үлкен орын алады. Сондай-ақ буын санын ... ... ақ өлең ... ... ... ... отырған құбылыстарды әр
түрлі әсірелеу тәсілдерін көп қолданып, оқырманның сана-сезіміне тез ... етіп ... ақын ... ... ... бәрі ... тән қасиеттер Қ.Жұмалиев стиль туралы былай дейді: ... ... ... ұлы ақын-жазушылардың қаламдарына тән сипат. Кез-келген ақын-
жазушыдан стиль ... ... ... ... өлең ... сөз жаза ... ... десек қателескен болар едік. Дарын жоқ та
– стиль жоқ" [53, 103]. Ғалымның бұл пікіріне ... ... ... өнер ... тума ... ... заманының ғана қажет-сұранысымен шектелмей, өзге дәуірлердің де ой
әлеміне үңілу, жүрегіне жол таба білу жыр құдіретінің қашанда басты ... ... ...... ұлы ... ... қай кезде де,
қандай дәуірде де жауап берер, ... ... ... кескен өзгеше
шығармашылық әлемнің жемісі.
Дүниеге келер әлі талай ... да бұл ... бір ... ... ... ... өзі емес деп кім ...
деп ақын жырлағандай, Абай, Мағжан, Ілиястармен басталып, Қасым арқылы
Мұқағалиларға жалғасар осынау нұрлы да ... ... ... бай ... де, ... де, одан арғы ... да Қасым–Жырсыз елестету мүмкін
емес. Қасым–Жыр кешегі өткендердің ... ... ... ... ... ғана ма? Жоқ! ... бергісіз құдіретті көркем сөздің
Ақиқаты! Ал, Ақын қаламы ... ... ... Аңыздың ұлт
топырағындағы баламасы Мәңгілік қана! Мәңгіліктің айдынды ... ... ... ... ғасыр адамдарына тіл қатар Ақын туралы сөзді
Мұқағали Мақатаевтың мына бір жырмен аяқтағанды жөн көріп отырмыз.
Жеді.
Тынды…
Керемет дерттер төніп,
Кең ... ... ғой ... ... ... – қалғыған жанартау ғой,
Жанартау ғой,
Жанды да кетті ... ... ... несі ... ... аттанған адам болса,
Сөредегі Қасымын есіне алсын…” (6, 24( ... еді ұлы ... ұлы ... Шамасы, Мұқағали айтқан осы бір
жүрекжарды мойындау-керуені жалғаса берері анық. Өлмес өлеңнің өресі осылай
болса ... ... ... ... ... ... ... тағы бір ұлы
ақынына елі-жұрты тағзымын осылай танытса керек.
Рухани игіліктердің аясынан ... орын ... ... ... ... ... ... Адам өміріндегі небір ... ... ... да ... ... жайт – шындықты тура
бетке айта алмаушылық, ақиқатты ... өңін ... ... ... ... көз жеткізу санасы кемелденген, ой-өрісіне биік
зияткерлік дарыған, дүниетаным көкжиегі кеңінен, ерік-жігері мықты, өмірлік
ұстанымы сара ... ... ғана тән. ... ... адам ... ... барша тіршілік иелерінің ішіндегі ең ... ... сыры молы да ... көп Адамдардың тағдырын өз тағдырым деп
қабылдайтын өзгеше сипаттағы жандарды ... ұлы заңы ... ... айтулы бір кезеңде, көп реттерде ... ... ... ... ... ... Олар ... халқының ғана емес, барша
адамзаттың басынан ертелі-кеш өткен оқиғаларды өз тұсындағы немесе ... ... етіп ... ғана ... сол ... ... сырына үңілуімен де дараланады.
Әдебиет уақыттық мән-мағынаға ие. ... яғни ... ... - өз ... өз қоғамының перзенті. Ол сол өз уақытының көркем
шежіресін жасайды. Ал әдебиеттің уақыттық ұғымға ие екенін ... ... ... ... кейінгі уақыттарға шаршап-шалдықпай жетуі яғни
кейінгі, тіпті бүгінгі уақыттың ... ... ... ... ... ... ... айтсақ, мазмұн мен пішін, әдіс т.б.
компоненттердің сипат, ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі небір өшпес, мәңгілік дүниелерді туғызған алыптардың
сонымен қатар, өз ел-жұртының ... ... ... ... рухани
игіліктерін бойына, барша болмысына сіңіріп өскен ... ...... ... ғана емес, барша адамзаттың рухани, ... ... орны бар ... ... құбылыс. Өзгеше феномен. Егер оның асқан
өршіл, ... да отты ... ... қадір-қасиетін кешегі тоталитарлық
тәртіп заманында біршама талдадық, тума ... ... ... ... десек те, ол тұста айта ... ... ... ... бар, ... бірі де бірегейі – ақын шығармашылығындағы
тәуелсіздік идеясы, бостандық, азаттық ... Оның ... ... қуаты жауһар да қайталанбас жырларының жарыққа шығуына бөгет
болған кедергілерден көрген ... ... ғана ... бәрінен
бұрын, барша адамзат баласын өз бауырым деп сүйген гуманизіммінен, барша
адам баласының ... ... өз ... ... ... деп ... ... дарынынан, сезімтал сұңғылалығынан аңғарылады. Демек, ақын
феноменін Алла мен Адам арасында жүретін ... ... ... ... ... жан деп бағаласақ, Қ.Аманжолов өз ... ... ... ... барша адамзаттың бостандық аңсаған рухын, идея,
мұратын жаратушыға жеткізуге тырысты, сол ізгі ... ... ... яғни ... ғұн, сақ дәуірлеріне бармай-ақ қояйық, бертіндегі ұлы
жыраулар поэзиясы, ондағы ... ... ... ... бекзаттық сарындарын Қасым ақын болмысына тез ... ... ... Абай ... адамтану ғылымына қосылған ұлылық
ғибраттары, ХХ ғасыр басындағы тәуелсіздік аңсаған Алаш ... ... ... ... пен ... ... ... меңгерген
тылсым сырларын оны айрықша тебірентті, ерекше толғантты, келе-келе Қасым
ақын Аманжолов сол ... ... ... ... ... пікірлес
бауырына айналды. Мағжан жырларындағы тәуелсіздік идеясын сол ұлы ... ... ... ... ... ... ... жырлаған ақынға, Мағжан
ақынның осы тараптағы бірден-бір мұрагеріне, оның идеяларын жалғастырушыға
айналды.
Міне Қасым Аманжоловтай ... ... ... ... ... талант қуаты мен қарымын айтқанда есте болар, назарда айрықша
ұстар ... деп осы ... ... ... ақын ... ... ... екінші бір қырына да айрықша
тоқталып, қорытынды, ... ... ол - ... ... ... уақытта бір шоғыр ақындарға эстетикалық идеал ... ... ғана ... ... ... ... ... әіресе,
тәуелсіздік идеяларына берілгендігімен.
Шынайы таланттан үйрену, оның мұраларынан тағылым алу, ... ... ... ... ғана өлшенбейді, нағыз дарынның сол таланттың
шығармаларынан ... нәр, ... тың ... соны ... ... қабылдауымен де таразыланады.
Поэзияда шеберліктің өте ділгер жері – ... ... ... жыр ... ... ... «Мұндай мәнді тақырыптарды жыр
еткенде ... ... ... ... ... ... өлеңді жалаң
үмітке айналдырып аласың. Сырбай мәнісі қадірлі саяси, тарихи тақырыптағы
жырларға тіпті, публицистикалық әуендерге де ... ... ... да ... құлаш сермеген» [32, 23].
Саяси лирика жазу өте ауыр, өте ... Ол ... ... әрбір үлкен оқиғаға терең тұрғыдан қарап, оны ... ... ... ... ... өз ... көп ... ой-өрісі кең, көзі қырағы ақыны
болды. Ол айнала өмірге, уақыт ағысына, әлем ... ... ... ойлана қарайды да, толқу-тебіреніспен сыр шертеді.
Мәуленовтің саяси-әлеуметтік лирикасының мазмұны күрделі. Ақын қоғам
өмірінің бір көрінісі, сипатымен шектелмей, ... ... ... ... үндес ақын ең өзекті тақырыпты қарастырады. Ұлы Отан
соғысынан кейін адамзат алдындағы ... ...... ... ету. ... еңбекке, еңбек адамына арнап көптеген ... ... ... ... ол оқырмандарда патриоттық ... ... ... ... ... мысалы кочегар, дала
сыпырушылар сияқты, біздің көз алдымызда қоғам үшін ... ... биік бір ... тұрған сияқты. «Жұмыстың жаманы жоқ» дегендей,
Отан игілігіне, туған ел үшін еңбек еткен адам – өте ... ... ... ... ... завод-фабрикалар ашылуы, ... – бәрі де ... ... ... ... ... Бұған
мысал ретінде мынадай өлеңдерді келтіруге болады: ... ... ... «Кен ... ... тағы басқалары.
Ақын осы өлеңдерде қажырлы да ерлік еңбек етіп ... ... ... ... ... суретке толы, бояуы мол образды сөздер арқылы
сомдайды.
Тың игеру тақырыбын қазақ ... өз ... мен ... ... етті. С.Мәуленов те өзінің өршіл пафосқа толы, ... ... ... ... ... тың ... мен ... Тың игеруші қажырлы жастардың қаһармандық еңбегін ақын асыл сөзді
лирикалық өлеңдерінде шебер сомдайды. ... ... тың ... ... көз ... өтіп ... ... күшін өзіне бағындырып,
меңгеріп жатқан ... ішкі сыры ... ... толы болып
келеді.
Трактордың тың жерді жыртып жүргені жаңа материкті ашқандай елес ... ... ... ... ақын поэтикалық көркем қуатқа толы
образ табады. Сонымен бірге тыңдағы әр ұлттан құралған адамдардың достығын
шынайы да ... ... ... ... ... ... бәріне жауапкер екендігін
сезініп, ақын оған үн ... ... Ақын ... ... ол ... алдында борышты екенін түсініп, сол міндетін
орындау ... ... ... ... шын ... тебіренеді. Оның лирикалық
толғаныстары жалаң күйінде алынбай, ... ... бір ... бейнеленеді.
Әрбір адам өз елінің тарихын, тарихи тұлғаларды білуі керек. Халықта
мынадай ... бар: ... ... – ұрпаққа өнеге». Тарихты білмей,
бабаларымыздың қалдырған өсиеттерін ұқпай, нағыз білімді, ... ... ... ... емес. Ал ақын болса, оның білімі мол, ... ... бола ... өз ... ... ... тұлғаларға көз салмай,
оларды өз шығармаларында негізгі арқау қылмай, меніңше, мүмкін де емес.
Сондықтан да ... ... өз ... көне ... ... ... «Түркістан жотасы», «Арқаның Ақан шыққан Айыр тауы»,
«Бақыт іздеп қаңғыған», «Көне Үргеніш» тағы басқа өлеңдері.
Ақынның 1981 жылы ... ... ... ... ... ... Ақан
шыққан Айыртауы» атты өлеңі қазақ халқының атақты ақыны Ақан серіні
суреттей ... ... ... бейнесін береді. Халқымыздың өнер
шеберлерін жоғары бағалағанын реалистік ... ... ақын Ақан ... әншілік қасиетін жырға қосып сыр шертеді. «Ақ ... Ақан ... ... ... аңыз ... ... ... ақын ХІХ ғасырда өмір сүрген
халықтың сүйікті ақынын қазіргі заманда да ... оның ... ... ән ... ... ... ... табиғат суретін беру арқылы өте шебер сомдайды. ... ... ... ... сұлу ... жазған жолдары қиқушыл әуенге құралғаны да
өте ұтымды болып келеді.
Өткен заманның ішіне кіре отырып, ақын ... ... толы ... ... ... тапқан.
С.Мәуленов мәдениет, ғылым, еңбек қайраткерлеріне арнап көптеген өлең-
жырлар жазды. Тарихи тұлғалар жайлы арнаулар жазды. Осы ... ... ... ... ... ... арнау жазу саласындағы ... ... ... ол сол ... мінезіне тән ерекшеліктерін,
қасиеттерін дәл көрсетіп, ... ... ... ... ... ... ... Ақын классик жазушыларымыз С.Сейфуллинге, Б.Майлинге,
М.Әуезовке, Ғ.Мүсіреповке, ғылым қайраткерлері – Қ.Сәтбаевқа, ... ... ... тағы ... ... ... өлең-жырлары оның
туындыларында белгілі орын алады. Ақынның осындай көлемі шағын өлеңдері
оқуға жеңіл және өте ... ... ... ... ғана ... адам ... де ... қымбат кісі еді.
Оның адамгершілігі биік болатын. Кімге де болса тілектес, кісі сыртынан сөз
айтпайтын, кісі бетін ... ... ... жасап көрмеген пәк
жанды, таза ... жан еді» [54, 46]. ... ... ... ... ... болған, аға-іні деп бір-біріне құрмет білдіріп ... «Жүз ... жүз ... ... – деген халқымыздың достық жөніндегі мақалы
бекер айтылмаса керек. Өзі ... ... ... ... ... ...... достығының жыршысы деп саналады. Жоғарыда
айтқанымыздай, ақын бұрынғы КСРО республикаларын аралап, көп ... ... Ол ... ... ... тағы ... ... арнап
көптеген өлеңдер жазды. Сонымен бірге ақын халықаралық тақырыпқа да қалам
тербеді. Мысалы, «Румын шал», «Вена музыканты» тағы ... Оның ... ... ... ... ақ көңілінен шыққан сүйіспеншілікке толы
болып келеді. Ақынның бұл тақырыпқа ... ... ... нұрлы
сипатты, көркемдік қасиеті жоғары, терең мазмұнды.
Ақынның саяси-әлеуметтік лирикасы оның ақындық шеберлігін, жаңа ақындық
мәдениетін танытады. Заманның алуан ... ... өмір ... ... ... ... Оның шығармалары көбіне көркемдігімен, оқырмандарға
әсер ететін құдіретімен бағалы. Мәуленовтің ... ... мен ... ... ... ... ... Ол туындыларының
бәрінде халық поэзиясының, өзінен бұрынғы аға ... ... ... ... көп ... әрдайым нәр алып
отырған. Сонымен бірге, ақын ұлы орыс ... ... ... ... ... Сондықтан да, ақынның биік мәдениетті
поэзиясынан оқырман қауым эстетикалық ... әсер ... ... тілі бай, құнарлы, көркем, бейнелі және тәрбиелік
мәні зор.
С.Мәуленов – әр кез ... ... ... жырлар керуенін жасаған
тұлғалы талант. Көрнекті ғалым Ілияс Омаровтың ... ... ... ақын да ой ... ... тек ... ғана дарын таразысына
салады. Сырбай өлеңдері сол іріктелген көріністерден құралған алқабы кең,
күмбезі биік ... ... ... ... М. Таңдамалы: Қазақ және орыс тілдеріндегі ғылыми еңбектер.
/Бас ред. Ә. Нысанбаев. – ... ... ... Бас ред.,
1997-512 б.
2. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеу мен өлеңдер. – ... 2003-208 ... ... М. ... тудырған әдебиет. – Алматы: Жібек жолы, 2005-
253 б.
4. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969-210 ... ... Б. ... ... ... дейін. – Алматы: Ана тілі,
ЖШС, 2004-344 б.
6. Ысмайылов Е. Әдебиет ... ... / ... ... - ... Қаз. Мем. көркем әдебиет баспасы, 1940. – 193
б.
7. Қабдолов З. Сөз өнері. – ... Қаз. Мем. ... ... 1940. – 314 ... Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Ғылым, 1973. – 211 б.
9. Қирабаев С. Тәуелсіздік өрісі. Әдеби ... мен ... ...... Қазақпарат, 2008. – 250 б.
10. Негимов С. Өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980. – 136 б.
11. Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің ... ... ...... 2002. -528 ... ... Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. (Ежелгі түркі поэзиясы
және қазақ әдебиеті бастаулары). Зерттеу. – Астана: Елорда, 2000.
-361 б.
13. ... Б. Қара өлең және ... (оқу ... – Ы. ... Қазақтың білім академиясының Республикалық ... ... 2001. – 173 ... ... А. ... ... және ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000.
-336 ... ... Т. ... ... ... ... жан бостандығы немесе
рухани тәуелсіздік.) – Алматы: Қайнар, 2009. – 464 б.
16. Әбдірахманова Т. Қасым Аманжоловтың ...... ... – 311 б.
17. Мәуленов С. Сыр мен жыр. Туған әдебиет туралы сырлар. – ... 1991. – 244 ... ... Қ. Сөз сиқыры. – Алматы: Жазушы, 1982. – 464 б.
19. Елеукенов Ш. Мағжан (Өмірі мен ... Оқу ... ... ... 1995. – 384 ... ... С. Жиырмасыншы ғасыр жырлайды: Қазақ поэзиясының
антологиясы. «Алтын қор» кітапханасы. – Алматы: ... ... ... Шапай Т. Шын жүрек – бір ... ... ... сын. ...
Алматы: Жазушы, 1999. – 256 б.
22. Қаратаев М. ... сыр ... // ... Жыр ... ... – Сырағаң. –Алматы: Ата мұра, 1996. – Б.156-168.
23. Мәуленов С. Сыр мен жыр // ... ... ... ... ... Жалын, 1991. –186 б.
24. Бөпежанова Ә. Мәдениет – ... ...... ... ... – 224 ... Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Рауан, 2003. – 347 б.
26. Мәуленов С. Ақ түн. –Алматы: Раритет, 2008. – 372 ... ... Үш ... ... ... ІІІ том. ... ... ж.ж.) –Алматы: Жазушы: 1984. – 282 б.
28. Салықов К. ...... // ... ... 2012. 15 ... ... С. Боз қырау. –Алматы: Жазушы, 1976. – 352 б.
30. Шәріпов Ә. Сырбай Мәуленов творчествосы. –Алматы: ... 1985. ... ... Мәуленов С. Үш томдық шығармалар жинағы, ІІ том. Өлеңдер (1958-
1968 ж.ж.) ... ... 1983. –262 ... ... Қ. ... және ... ... Жазушы, 1969. – 218
б.
33. Мәуленов С. Таңдамалы. Екі томдық. 1 том. ... ... 1972. ... ... ... С. ... арша. –Алматы: Жазушы, 1969. – 152 б.
35. Мәуленов С. Жасыл жұлдыздар. –Алматы: Жазушы, 1978. – 243 б.
36. Мәуленов С. ... ... ... 1979. – 179 б.
37. Мәуленов С. Шаңқай түс. –Алматы: Жазушы, 1963. – 201 ... ... С. ... Т.2 ... Жалын, 1987.
39. Мәуленов С. Күзгі бұлттар. Алматы: Жалын, 1987. – 245 б.
40. Мәуленов С. ... ... ... ... 1964. – 168 ... ... С. Таңдамалы. Үш томдық. І том. –Алматы: ... 1987. ... ... ... С. Жаңа ... –Алматы: Жазушы, 1981. – 288 б.
43. Сырбайқызы Б. ... да ... ... адам екен ғой... // Қазақ
тілі мен әдебиеті, №1, 2009. – ... ... М. ... Мәуленов // Қазақ әдебиеті, 1993. №18, 28
сәуір.
45. ... Қ.П. ... ... ...... 2000. – 186 ... ... С. Өлеңім – өмірім менің. –Алматы: Санат, 1997. – 342 б.
47. Қабдолв З. Арна. –Алматы: Жазушы, 1988. – 187 ... ... С. ... Екі ... ІІ том. ... ... ... 378 б.
49. Атымов М. Идея және композиция. – Алматы: Ғылым, 1970. – 212 б.
50. Жүнісбаев Е. Дос туралы сыр // ... Жыр ... сыр ...
Сырағаң. –Алматы: Атамұра, 1996. – Б. 103-108.
51. Елеукенов Ш. Сұлулыққа іңкәрлік. –Алматы: Рауан, 1999. – 287 б.
52. Молдағалиев Т. ... атты ... ... ... 1974. ... б.
53. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. –Алматы: Мектеп, 1969. – 271 ... ... С. ... достығы. –Алматы: Жазушы, 1965. – 281 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері70 бет
Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі7 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
1917 жылғы ресейдегі ақпан – қазан ревалюциясы. Азамат соғысы9 бет
1918-1920 жылдардағы азамат соғысы10 бет
1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы5 бет
1941-1945 жылдардағы ұлы отан соғысы жайлы15 бет
Visual Basic ортасында функцияларды зерттеу тақырыбын оқыту әдістемесі42 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
«12 жылдық мектептің бастауыш сыныптарында «Алгоритм» тақырыбын оқытудың әдістемесі»»50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь