Алтын Орда дәуірі әдеби мұраларының зерттелуі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1 Алтын Орда дәуірі әдеби мұраларының зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ...11
1.1 Алтын Орда дәуірі әдебиетінің қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ...11
1.2 Алтын Орда дәуірі классикалық поэзиясының үлгілері ... ... ... ... ... ... ... 21
2 Алтын Орда дәуірі әдебиеттерінің сюжеттік,
композициялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
2.1 Алтын Орда дәуірі әдебиетіндегі көркемдік дәстүрлер ... ... ... ... ... ... ... 31
2.2 Алтын Орда дәуірі поэзиясы мен қазақ ақындары
шығармашылығындағы рухани дәстүр сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...72
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... 75
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тәуелсіздік тұғырындағы соңғы жылдар бедерінде еліміздің рухани өмірінде елеулі өзгерістер болды. Ең бастысы, қоғам өміріне де, өнерге де жетпіс жыл бойы жасанды жол сілтеуші болып келген саяси идеология келмеске кетті. Рухани өміріміздің өткені мен бүгінін бағалауда, артығы мен кемін саралауда бұрын соңды болмаған шығармашылық еркіндікке қол жеткіздік. Әдебиетіміз бен әдебиеттану ғылымы да саясаттың құрсауынан құтылып, тек өмір ақиқаты мен тарихи шындыққа негізделген нақты тұжырымдар жасайтын бағытын айқындап алды. Қоғам құрылымына ғана емес, тұтастай ойлау жүйесіне де өзгеріс әкелген тәуелсіздік мәдени тарихымыздың тереңіне батыл бойлау мүмкіндігін берді. Бұл орайда ұлтымыздың рухани қазынасының қайнар көзі, түпкі негізі саналатын көне мұраларымызды зерттеу ісінің бұдан 20-30 жыл бұрынғы кезеңдермен салыстырғанда соңғы он жылдың ішінде ерекше қарқын алуы сөз жоқ, тәуелсіздік сыйлаған рухани еркіндіктің шынайы көрінісі.
Ұлттық әдебиетімізде қашан да жетекші орынға ие болған өлең сөздің тасқа басылған тұңғыш үлгілері Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінде екендігі мәлім. Өлең сөздің осынау тұңғыш үлгіден тарихи-көркемдік дамудың талай сатысынан өтіп, жетіліп, қазіргі таңда көптеген түркі ұлыстарының ұлттық поэзияларына ұласу жолын зерттеу ісі сөз жоқ, әдебиеттану ғылымы үшін де, тіпті түркітану ілімі үшін де аса қызғылықты да күрделі мәселелердің бірі. Бұл орайда ғалым Р.Нұрғалидың мына бір пікірі дипломға арқау болған тақырып өзектілігін айқын танытады: «Қазақ әдебиетінің көне түркі және ортағасырлық әдебиеттермен тамырлас күйлерін анықтау үшін ол тарихи-мәдени ескерткіштердің өзін жан-жақты қарастыру қажет. Демек, түрколог әдебиетшілерімізге сонау Орхон-Енисей өлкесін аралап, сол таңбалы тастар сырын көзбен көріп, дәлді зерттеу керек-ақ, әйгілі кітап қорлары мен архивтерге барып, біздің әдебиетімізде дәстүр сілемдерін қалдырған орта ғасыр әдебиеті мирастарын қолмен ұстап, нақты көшірмелерін түсіруге зәрулік мол. Осындай игілікті шаралардан кейін ғана көркем шығармаларды этнос пен регионның мәдени-әлеуметтік тарихи тұрғысынан зерттеу ұтымды. Айтылмыш орайда жоғарыдан дәуірлерді кезең-кезеңімен, поэтикалық стиль және бағыттары бойынша қарастыруға мүмкіндік бар» [1, 246]. Түркі әдебиеті тарих бойынша әлемдегі өзге дәстүрлермен тығыз байланыста дамыды. Басқасын айтпағанда, түркі ұлыстарының Ислам дінін қабылдауымен бірге әдеби үрдіске, көркемдік-эстетикалық таным әлеміне енген өзгерістер қаншама? Бұл дәуірде бір тараптан көнеден келе жатқан Оғыз дастаны, Қорқыт кітабы, Диуаны лұғат-ит түрктегі жырлар секілді әдеби-тарихи мұралар жаңаша үлгідегі жазба мәдениетте хат бетіне түсіріліп қайта жаңғырса, екінші бір тараптан Ахмет Яссауидің «Диуаны Хикметі», Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігі», Ахмет Йүгнәкидің «Ақиқаттар сыйы» сынды шығармалар түркі әдебиетіне тың тыныс, жаңаша леп әкелді. Әсіресе, Ислам дінінің моральдық, этикалық нормаларына,
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Нұрғали Р. Сырлы сөз. Әдеби сын, зерттеу. 1 т. –Алматы: Жазушы, 2000. -400 б.
2. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. –Алматы: Ғылым, 1973. -163 б.
3. Бердібаев Р. Ежелгі әдебиет куәлары. –Алматы: Ғылым, 1966. -225 б.
4. Ертедегі қазақ әдебиеті хрестоматиясы. Құрастырған Кенжебаев Б., Сүйіншәлиев Х., Жолдасбеков М. –Алматы: Мектеп, 1967. -200 б.
5. Қыраубаева А. «Қысас Рабғузи», «Мұхаббат-нама» - идеялық-көркемдік ерекшеліктері. Филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алуға жазылған дисс. –Алматы: ҚазМУ, 1974. -221 б.
6. Наджип Э.Н. Исследование по истории тюркских языков ХІ-ХV в.в. –Москва: Наука, 1989. -283 с.
7. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. –Алматы: Гос.пед.инс. им.Абая, 1959. -452 с.
8. «Мұхаббат-нама». Аударған Қыраубаева А. –Алматы: Жалын, 1985. 112 б.
9. «Оғыз-наме», «Мұхаббат-наме». Аударған Дербісалин Ә., Жармұхамедов М., Күмісбаев Ө. –Алматы: Ғылым, 1986. -208 б.
10. Сағындықұлы Б. ХІV ғасырдағы түркі жазба ескерткіштерінің салыстырмалы лексикасы (Хорезмидің «Мұхаббат-намасының», Құтбтың «Хұсрау уа Шырынының» және Сейф Сарайидің «Гүлстан бит-түркиінің материалдары бойынша»). Кандидаттық диссертацияның қолжазбасы. -Алматы, 1977. -131 б.
11. Убайдуллаева Г.Ж. «Мұхаббат-наме ескерткішінің текстологиясы» (Жәдігерліктің қазақ тіліне қатысы). Автореферат. -Алматы, 2001. -26 б.
12. Ибатов А. Құтбтың «Хұсрау уа Шырын» поэмасының сөздігі.(ХІІ ғ.). –Алматы: Ғылым, 1974. -278 б.
13. Сабыров М.Б. Құтыптың «Хұсрау уа Шырын» поэмасының тіліндегі реликт тұлғалар. Автореферат. -Алматы, 1997. -26 б.
14. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. –Алматы: Ана тілі, 1991. -264 б.
15. Жолдасбеков М. Асыл арналар. –Алматы: Жазушы, 1968. -328 б.
16. Ali Karamanoglu. Turk dili. –Istanbul: Dergah, 1986. -160 s.
17. Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. –Алматы: Қазақ университеті, 1991. -400 б.
18. Марғұлан Әлкей. Ежелгі жыр, аңыздар //Ғылыми зерттеу мақалалар. Құрастырған Бердібаев Р. –Алматы: Жазушы, 1985. -368 б.
19. Ахметбекова А.К. Қожа Ахмет Яссауи шығармашылығы. Автореферат. -Алматы, 1995. -23 б.
20. Стеблева И.В. Поэтика древнетюркской литературы. –Москва: ГР ВЛ, 1976. -212 с.
21. Егеубаева А. Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебиетінің көркемдік жүйесі. -Алматы: Айкос, 1999. -204 б.
22. Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. -Алматы, Мектеп: 1988. -163 б.
23. Cem Dilcin orneklerle Turk Siir Bilgisi. –Ankara: TDK, 1997. -529 s.
24. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. –Алматы: Ана тілі, 1996. -240 б.
25. Хализев В.Е. Теория литературы. –Москва: Высшая школа, 2000. -398 с.
26. Бахтин М.М. Вопросы литературы и эстетики. –Москва: Художественная литература, 1974. -500 с.
27. Necmeddin Hacieminoglu. Kutbun Husrev u Sirini ve Dil Hususiyetleri –Ankara: TDK, 2000. - 477 s.
28. Iskender Pala Ansiklopedik Divan Siiri Sozlugu. –Ankara: Akcag, 1989. -554 s.
29. Kavakl, Ahmet, Turk Edebiuati 2 cilt. –Istanbul: TEVY, 1994. -904 s.
30. Жеменей И. Хафиз және қазақ әдебиеті. -Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы Қаз. Білім Акад. Республикалық баспа кабинеті, 2000. -122 б.
31. Иванов С.Н. Свиток столетия. Тюркская классическая поэзия. ХІІІ-ХХ веков. –Ленинград: Издательство Ленинградского университета, 1991. -712 с.
32. Бертельс Е.Э. Избранные труды «Навои и Джами». –Москва: Наука, 1965. -498 с.
33. Стеблева И.В. Синкопирование слов в поэтических текстов Диван лугат – ат турк //Тюркологичекий сборник, 1971. –Москва: Наука, ГРВЛ, 1972. -C.206-212.
34. Rauf Mutluay 100 soruda Edebiyat Bilgileri. -Istanbul: Gercek Yayin evi, 1979. -359 s.
35. Tunca Kortantamer Turk siirinde ses konusunda ve ses gelismesinin devamliligi uzerine genel bazi dusuncelerll Eski Turk Edebiyati. –Ankara: Akcag, 1982. -S.273-336.
36. Егеубаев А. Кісілік кітабы. –Алматы: Ана тілі, 1998. -320 б.
37. Аллахвердиев Г. Труд Хатиба Тебризи «Китаб-ал кафи фи-л-аруз ва-л кавафи» как источник по восточной поэтике. –Баку: Эли, 1992. -136 с.
38. Стеблева И.В. Развитие тюрских поэтитческих форм в ХІ веке. –Москва: Наука, 1971. -299 с.
39. Усманов Мухакатат-ал Лугатейн Алишера Науои. -Ташкент, АНУССР, 1948. -125 с.
40. Стеблева И.В. К проблеме современной интерпретации теории, тюрского аруза //Тюркологический сборник, 1977.- Москва: Наука, ГРВЛ, 1985. -Б.256-264 с.
41. Хамраев М.К. Основы тюрского стихосложения (на материале уйгурской классической и современной поэзии). –Алматы: Изд. Акад. Наук КазССР, 1963. -214 с.
42. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. –Алматы: Мектеп, 1973. -212 б.
43. Talat Tekin ХІ yuzyj Turk Siiri. -Ankara: TDKY, 1984. -272 s.
44. Стеблева И.В. Арабо-персидская теория рифмы и тюркоязычная поэзия //Тюркологический сборник. –Москва: Наука, ГРВЛ,1966. -С.246-254.
45. Келімбетов Н. Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі дәстүр жалғастығы. –Алматы: Ғылым, 1998. -116 б.
46. Брагинский И.С. Иранское литературное наследие. –Москва: Наука, 1984. -294 с.
47. Сейтжанов Қ. Алтын Орда дәуірі түркі классикалық поэзиясының көркемдік ерекшеліктері. Монография. – Қарағанды: «Болашақ-Баспа», 2013. –140 б.
48. Пригарина Н.И. Образное содержание бейта в поэзии на персидском языке //Восточная поэтика. Специфика художественного образа. –Москва: Наука, 1983. -Б.89-109 с.
49. Қыраубаева А. Алтын Орда әдебиеті. әдебиеті. //Қазақ әдебиеті, Энциклопедия. –Б. 51-54. –Алматы: Қазақстан даму институты, 1999. -750 б.
50. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. –Астана: Елорда, 2000. -288 б.
51. Абай шығармалар. –Алматы: «Мөр» мемл. шағын кәсіпорны, 1994. -415 б.
52. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. –Алматы: Атамұра, 1999. -296 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.....................................6
1 Алтын Орда ... ... ... ... ... Орда ... әдебиетінің қалыптасуы ... ... Орда ... ... ... ... Орда ... әдебиеттерінің сюжеттік,
композициялық
ерекшеліктері...............................................................
............31
2.1 Алтын Орда дәуірі ... ... ... Орда ... ... мен қазақ ақындары
шығармашылығындағы ... ... ... ... өзектілігі. Тәуелсіздік тұғырындағы соңғы жылдар
бедерінде еліміздің рухани өмірінде елеулі өзгерістер болды. Ең ... ... де, ... де ... жыл бойы жасанды жол ... ... ... идеология келмеске кетті. Рухани өміріміздің өткені мен
бүгінін бағалауда, ... мен ... ... ... ... болмаған
шығармашылық еркіндікке қол жеткіздік. Әдебиетіміз бен әдебиеттану ғылымы
да саясаттың құрсауынан ... тек өмір ... мен ... шындыққа
негізделген нақты тұжырымдар жасайтын бағытын айқындап алды. ... ғана ... ... ... ... де ... әкелген
тәуелсіздік мәдени тарихымыздың тереңіне батыл бойлау мүмкіндігін берді.
Бұл орайда ұлтымыздың ... ... ... ... ... ... көне ... зерттеу ісінің бұдан 20-30 жыл бұрынғы
кезеңдермен ... ... он ... ішінде ерекше қарқын алуы сөз
жоқ, тәуелсіздік сыйлаған рухани еркіндіктің шынайы көрінісі.
Ұлттық әдебиетімізде қашан да ... ... ие ... өлең сөздің тасқа
басылған тұңғыш үлгілері Орхон-Енисей ... ... ... Өлең сөздің осынау тұңғыш үлгіден тарихи-көркемдік дамудың ... ... ... ... ... ... түркі ұлыстарының ұлттық
поэзияларына ұласу жолын зерттеу ісі сөз жоқ, ... ... үшін ... түркітану ілімі үшін де аса қызғылықты да күрделі мәселелердің ... ... ... ... мына бір ... ... ... болған тақырып
өзектілігін айқын танытады: «Қазақ әдебиетінің көне түркі және ортағасырлық
әдебиеттермен тамырлас күйлерін ... үшін ол ... өзін ... ... қажет. Демек, түрколог
әдебиетшілерімізге ... ... ... ... сол ... тастар
сырын көзбен көріп, дәлді зерттеу керек-ақ, ... ... ... ... ... біздің әдебиетімізде дәстүр сілемдерін қалдырған орта
ғасыр әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... Осындай игілікті шаралардан кейін ғана көркем шығармаларды этнос ... ... ... ... ... ұтымды. Айтылмыш
орайда жоғарыдан дәуірлерді кезең-кезеңімен, поэтикалық ... ... ... ... мүмкіндік бар» [1, 246]. Түркі әдебиеті тарих
бойынша әлемдегі өзге дәстүрлермен ... ... ... ... түркі ұлыстарының Ислам дінін қабылдауымен бірге әдеби үрдіске,
көркемдік-эстетикалық ... ... ... ... ... Бұл ... тараптан көнеден келе жатқан Оғыз дастаны, Қорқыт кітабы, Диуаны лұғат-
ит түрктегі жырлар секілді әдеби-тарихи ... ... ... жазба
мәдениетте хат бетіне түсіріліп қайта жаңғырса, екінші бір ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігі», Ахмет
Йүгнәкидің «Ақиқаттар сыйы» сынды ... ... ... тың тыныс,
жаңаша леп әкелді. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... шарттарына негізделген дидактикалық сарынды
әдебиет өркен жайып, өлең ... ... ... ... ... түсті.
Ғылыми жұмыс тақырыбының зерттелу деңгейі. Түркі әдебиеті ... биік ... бірі – ... Орда ... ... Алтын Орда
дәуірі – көне әдебиетіміздің тарихындағы жазба мұраға аса бай ... ... Бұл ... ... ... ... ... ақлиқаттық-ағартушылық бағыт жалғасын табумен қатар, лирикалық
сарынды шығармалар да көптеп жазылып, ... пен ... іске ... ... ... Мысыр мен Алтын Орда территориясында ... ... ... ... ... ... ... әйгілі туындыларына
түркі тілінде нәзиралар ... ... ... өмір ... ... ... ... «Нахж-үл Фарадис», «Гүлстан-бит
түрк», «Қисса Жүсіп», «Жұмжұма» кітабы, ... ... ... ... ... туындылар дүниеге келіп, түркі тілінің сөздіктері
мен түрлі грамматикалық еңбектер әзірленді. ... Орда ... ... ... әдебиетінің көне дәуірлердегі бастау бұлақтарының бірі десек
те қазақ әдебиеттану ... бұл ... ... ... әдеби мұраларды
зерттеу ісі әлі де болса жүйелі түрде қолға алынған ... ХХ ... ... ... әдебиетінің тарихына қатысты мақалаларында белгілі ғалым
Б.Кенжебаев бұл дәуірде дүниеге келген «Кодекс ... ... және ... ... жазба мұралардың әдеби сипатын
сараптап, аталмыш мұралардың қазақ әдебиетіне қатыстылығын саралаған-ды
[2]. Р.Бердібаев та ... ... ... атты ... ... бұл ... ... жазба мұралардың әдеби сипатынан азды-
көпті мағлұматтар береді [3]. Ал ... ... ... құрастырылған «Ертедегі қазақ ... (1967) да ... Орда ... ... ... ... енгізілді [4]. Аға буын ғалымдардың бұл игі ... 1973 ... ... Орда ... қатысты арнайы ғылыми зерттеу
еңбегіне «Қысас ... ...... деген тақырыптағы диссертациялық жұмысына ұласты [5]. Ғалым
бұл зерттеу еңбегінде Алтын Орда дәуірі ... ... ... ... мағлұматтар беріп, зерттеу нысаны етіп алынған қос шығармалардың
көркемдік ерекшеліктеріне байланысты аса ... ... ... ... ... ... бір дәуір әдебиетін көрсететін қысса,
әңгіме, ертегі, өлеңдердің үлкен жинағы» - деп бағаласа [5, 178], ... ... ... да біршама ашып көрсетті. Әрине аяулы
ғалымымыздың бұл ... ... өте зор, құны ... ... ... теориялық, әдістемелік негіздері. Алтын Орда дәуірі түркі
әдебиетін зерттеу ісі ... ... соң ... тоқырап, одан
кейінгі кезеңде жоғары оқу орындары үшін ... ... ... ... Ө.Күмісбаев сынды ғалымдардың
жекелеген ғылыми мақалаларымен ғана шектелді. Дегенмен сол дәуір әдебиетін
аудару, алғы сөз, ... ... ... ... Э.Н.Наджип [6],
С.Аманжолов [7], ... [8], ... ... [9], ... [10], ... [11], ... [12],
М.Б.Сабыров [13] т.б. ғалымдардың тұрақты айналысқандығын атап ... ... ... ... Орда ... ... аса ... әдебиетіне бүгінгі күннің биігінен көз жіберіп, әр ... ... және ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылымындағы
аса зәру мәселелердің бірі. Осы ретпен алғанда зерттеу ... ... ... танылады.
Дипломдық жұмыста Алтын Орда дәуірінде дүниеге келген Хорезми ақынның
«Мұхаббат-нама» поэмасы мен Құтып ... ... ... көркемдік
дамудағы дәстүр ұласуы тұрғысынан ... ... Оның ... де бар. Біріншіден, жоғарыда аталған бұл дәуірдегі «Нахж-үл
Фарадис», «Гүлстан-бит түрк», ... ... ... ... ... ... ... аралас жазылған шығармалар ... ... ... таза өлең ... ... ... ... болып табылады. Екіншіден, «Мұхаббат-нама» да, «Хұсрау-
Шырын» да композициялық құрылымымен, өлең өрнегімен, ... ... ... Орда ... ... классикалық поэзия дәстүрінің
көркемдік тінін танытар көлемді поэмалар. Бұл көркем ... ... мен ... ақындар сол дәуірде түркі поэзиясы үшін аса ірі
үлгі мектебі ... ... ... озық поэтикалық тәжірибесін ... ... ... ... Сол ... де ... ... табиғатына үңілгенде шығыс поэтикасының, дәлірек айтсақ, араб-
парсы өлең ... ... ... ... ... ... ... «Мұхаббат-наманың» идеялық-көркемдік
ерекшеліктері біршама сараланған. Десек те, ... ... ... ... ... ... ... толықтай талданды, жан-жақты
зерттеліп бітті деп айту қиын. Әсіресе поэманың композициялық құрылымындағы
дәстүрлі жанрлық шарттылықтар, өлең өрнегі, образдар ... ... ... ... ... талдап, кеңірек зерттей түсуді керек етер мәселелер
жеткілікті. ... ... ... ... көне ... ... қатысты
ақпараттық, ғылыми-теориялық дереккөздердің тым ... ... ... ... ... ... ... талабы кезінде зерттеушілердің
азды көпті назарында болған «Мұхаббат-нама» сынды әдеби ... әлі ... ... ... түсу ... айтпағанда осы ғылыми мәселелерді
тікелей өзек етіп алған зерттеу ... ... ... бар екенін де
назардан тыс қалдыра ... Ал ... ... ... ... оқу орындарына арналған оқулықтарға ... ... ... әлі ... ... ... ... болмағанын да баса
көрсетеміз. Міне, Алтын Орда дәуірінде дүниеге келіп, сол ... ... өлең ... бар ... ... ... осы екі ... дәстүр аясындағы құндылығын анықтау, сөз жоқ,
көне дәуір әдебиетінің тарихи-көркемдік мәнін айқындап бермек.
Диплом жұмысының мақсат, ... ... Орда ... ... ... ... ... айқындап, қазақ
поэзиясымен дәстүр сабақтастығын ... ... ... ... ... және ... ... түркі поэзиясымен тарихи-дәстүр
сабақтастығында дамыған ... Орда ... ... ... өлең ... ... ... ену және жаңаша арнада жетілу
жолдарына; «Мұхаббат-нама» мен ... ... ... дәстүрлі заңдылықтарға назар аударып, өлең түрлері мен
өлшеміне, ... ... ... ... ... ... қатар Араб-
парсы поэзиясына тән өлең түрлерінің, көркем тәсілдердің Алтын Орда ... ... ... ... баға беріліп, Шығыстық поэтикалық үрдіс
пен түркілік өлең дәстүрінің тоғысуының әдеби дамуға ... ... ... ... өлең ... ... Орда дәуірі түркі
классикалық поэзиясымен тарихи-көркемдік сабақтастығы ... ... ... ... түркі өлеңі тарихында алар орны айқындалады.
Хорезми, Құтып ақындардан қалған осы көлемді де, ... ... ... ... әдеби ықпалдастық, тарихи-көркемдік жалғастық
аясында байланыстыра, сабақтастыра қарастырған еңбек өзектілігі бүгінгі
әдебиеттану ... де ... ... Ең ... ... Орда ... ... өлең дәстүрінің өткен дәуірлердегі түркі поэзиясымен
тарихи сабақтастығына және өзіндік жаңаша ... даму ... ... ... ... сынды осы дәуір поэзиясының озық
үлгілерінің композициялық құрылымына ... рет ... ... ... ... ... талдаулар жасалды. Араб-парсы
поэтикасынан енген өлең түрлерінің, аруз өлшемінің, күрделі көркемдік
тәсілдердің ... Орда ... ... ... ... сипаты ғылыми
пайыммен бағаланды.
Шығыс поэтикасы мен түркі өлеңінің тоғысуынан туған түркі ... ... ... пайымдалып, қазақ
поэзиясының Алтын Орда ... ... ... ... ... көркемдік және дәстүрлік негіздері сараланды.
Алтын Орда дәуірі түркі өлеңіндегі қостармақ бәйіт бітімінің ... ... ... ... ... ... және ... тұрғыда
тигізген әсер-ықпалы айқындалып, түркі классикалық поэзиясында қолданылған
аруз өлшемінің ... ... баға ... оның ... ... ... қарастырылды. Қазақ ұлттық поэзиясының жалпы түркі
өлеңі тарихында алар орны сарапталды. ... бәрі ... ... ... әдебиеттану ғылымында кешенді де жүйелі зерттеле ... ... ... да айқын танытады.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық ... ... ... ... ... лицейлерде, қазақ тілі мен әдебиеті пәнін
тереңдетіп оқытатын мектептерде қазақ ... ... және ... ... ... ... оқыту барысында, аталмыш пәннен
үйірме, ... ... ... ... ... пайдалануға болады.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Диплом жұмысында ... ... ... ... ... жұмысының құрылымы. Диплом кіріспеден, өзара тармақталған екі
бөлімнен және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі
берілген.
1 ... Орда ... ... ... ... ... Алтын Орда дәуірі әдебиетінің қалыптасуы мен дамуы
Ежелгі ... ... ... ... мұраларымыздың басым бөлігі поэзия
жанрында жазылған. Проза жанрындағы туындылар негізінен ... және ... ... ... шығармалармен шектеледі. Тіпті,
алғашқы кезеңдерде тек қана тілдік және ... ... ... ... ... тудырған түркі руханиятының түпқазығы
саналатын Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінің де кейінгі 20-30 жыл ... ... ... ... ... ... ... көне дәуірден жеткен аса құнды поэзиялық туынды екендігі дәлелденген.
Бұл ескерткіштер «әрбір әрпі тасқа қашап ... көне ... ... ... ... [14, 29]. ... ескерткіштеріндегі Күлтегін,
Білге қаған, Тоныкөк ... ... ... ... ... ... ... айқындаған белгілі ғалым М.Жолдасбеков «Орхон
ескерткіштері – түркі халықтары тарихының көп деректерінің ... ... ... ... ... ... өрістерін қамтыған тарихи
ерлік жырлардың ең әдепкі үлгілері» деп пайымды түйін жасайды [15, ... ... ауыз ... ауқымды саласы қазақ эпостарына
етене жақын болуы бұл ескерткіштердің түркі ұлыстары ауыз ... ең ... ... ... ... Ең ... бұл ...
қазіргі оқырманға қарапайым көрінсе де, қандай да бір сыртқы ықпалдан, жат
әдеби дәстүрдің қоспасынан ада, ... ... таза ... ... үлгілері. Бұған жырлардың сөздік қоры, стильдік табиғаты дәлел бола
алады. Кейінгі дәуір мұраларымен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... басқа кірме элемент жоқтың қасы
[16, 35].
Тасқа ... ... ... ескерткіштері дүниеге келген V-VІІІ
ғасырлардан кейінгі ... ... ... Ислам өркениетімен тоғысып,
өзгеше арнада қалыптасты. «Оғыз-нама», «Қорқыт ата ... ... ... ... ауыз әдебиетінің көне үлгілерінен болмаса да, Қожа Ахмет
Яссауидың «Диуаны ... ... ... ... білігі», Махмұт
Қашқаридың «Диуаны Лұғат-ит ... ... ... ... ... және тағы сол сияқты шығармалардан ... осы ... ... ... аңғару қиын емес. Әрине,
ислам мәдениеті, ислам өркениеті дегенді бір ыңғай діни ... ... деп ... ... ... ... көзі – Құран, басты шарты
– Аллаға табынып, дін ... ... ... ... ... деген ұғымның аясы ауқымдырақ. Ислам - бірнеше ұлттар мен ... ... ... ... аса ... ... ... ислам әдебиеті деген ұғымды біркелкі құран уағызы деп түсінушілер аз
болған жоқ. Орта Азия халықтары ... ... 500 жыл бойы ... ... ... ... догмалап жіберуге рет жоқ. Өйткені, ... ... ...... ... ... ... сәулет
өнері, поэзия болса, мұның бәрі Сыр, Жетісу, Талас жерлерінде ... ... ... ... ... ... арқылы келген» - дейді [17, 151].
Яғни ислам мәдениетінің түркі ... ... мен ... ... ... орынға ие екендігі артық дәлелді керек етпейтін ... ... діні ... дейін Ұлы Жібек жолында өзіндік ... ... ... елі ... ... арқылы мәдени дамудың өзгеше
сатысына көтерілді. Азия, ... ... ... ... ... ... алған ислам діні ендігі жерде жаулап алып жайылуды мақсат
тұтқан бірыңғай діни идеологиялық бағыт емес, ұлттар мен ұлыстардың ... ... ... интеграцияға түсірген ұлы қозғаушы күшке айналды.
Осының нәтижесінде түркі мәдениетінің өзге ... ... ... ... ... ... ... әл-Хорезми, Әбу
Райхан-Беруни, Әбу Ғали Ибн Синадай ғұлама ғалымдар ислам ... ... ... ... ғана ... барша адамзат қауымының мәдениет
тарихында өшпес із қалдырған түркі даласының тұлғалы перзенттері еді. ... ... ... ... ... мәдениеті өткен дәуірлермен салыстырғанда
ерекше қарқынмен дамыды. Ғасырлар бойғы ұлттық руханияттың тірегі, ауызша
әдеби үрдістің ең ... ... ... ... жазба мәдениетте
жалғасын тапты. «Қорқыт ата кітабы», «Оғыз-нама» сияқты ... ... ... ... ... дастандардың хатқа түсірілген
үлгілері, яғни көне мұралардың жаңа шарттарда жазбаға алынған ... ... ... мен ... ... ... ... қазақтың Көроғлы, Алпамыс, Бозұғлан, Бозжігіт, Қозы Көрпеш – Баян
сұлу тәрізді хикая –аңыздарында айтылатын эпикалық сарындармен ұқсас ... бұл көне ... ауыз ... үлгісі екендігін дәлелдей
түседі [18, 186].
Сол себепті де аталмыш шығармалардың өн бойында ислам ... ... ... ... ... ... иек
артқан жаңаша түркі жазба әдеби дәстүрінің белгілері жоқтың қасы. Ал ... ... ... ...... ... жазба әдебиетінің тұңғыш
үлгісі деуге тұрарлық туынды. ... ... ... ... ... ... ілімі - сопылықты тұңғыш рет түркі тілінде сөйлетті.
Шариғат шарттарын ... ... ... ... өлең ... ... ... түрде қалың қауымға жеткізген. Бүтіндей ... ... бір ... ... ... діни ... шығармаға арқау болуы, сөз жоқ, орта ғасыр түркі әдебиеті үшін ... ... еді. Қожа ... Яссауи өзінің өмір салты, Диуаны Хикметтей өнер
туындысымен діни-мистикалық философияның бір мектебін қалап, сопылық оқудың
түркілік ... ... ... [19, 11]. ... да Яссауи
шығармашылығының барша түркі үшін тарихи-әлеуметтік мәні аса зор. ... ... ... ... ... иілгіштігі арқылы
жергілікті халықтың ғасырлар бойы ... ... ... жанасуда, тоғысуда, бірін-бірі толықтыруда көрінді. Ең бастысы
Яссауи хикметтері мың ... ... бар ... ... қалың қауымның қабылдауына оңтайлы түрде, қала ... ... ... ... ... ... Хикметтердің түркі ауыз
әдебиеті дәстүрімен ұштасып жататын жанрлық сипаты, көркемдік ... ... ... дәуірінде арабы-парсылық дәстүрдің тұтастай
түркілік әдеби дәстүрді ықпалына ала бастағандығына ... ... ... ... ... өлең ... ажырамаған. Ақын
хикметтерін түркі құлағына жатық, буын санына негізделген ... ... ... ... ... ... бір ... белгілі
бір музыкалық мақамға лайықталуы да мүмкін екендігі зерттеуші ғалымдардың
пікірлерінде де жиі қайталанады [19, 20]. Бір ... ... Қожа ... ... ... ... ... сипатымен түркі поэзиясы
тарихындағы түбегейлі бетбұрыстың ... бола ... да, ... ... ... ... ... өлең дәстүрінің жазба әдебиетпен
желі жалғастырған ... ... ... ... үрдісінде шоқтығы биік белестердің бірі ... ... ... ... ... ... ... Сатұқ
Боғра ханның ислам дінін қабылдауы тұңғыш мұсылман түркі мемлекетінің
құрылуына ... ... ... дінінің ресми дін ретінде қабылдануы түркі
тарихындағы ең маңызды ... ... ... ... ... бет бұрғанмен, сан ғасырлық тарихы бар көне ... ... қол үзіп ... ... ... ... тайпалары бұл дәуірде
әлі де болса буддизм, манихеизм сияқты көне ... ... Өзге ... ұйғыр хандығындағы түркі тайпаларының да ... ... әсер ... аз ... ... Қарахан дәуірінде дүниеге келген
түркі әдебиетінің ең көне де көркем мұраларының бірі ... Хас ... ... бүгінгі күнге жеткен үш ... ең ... ... ... араб ... ... керісінше көне ұйғыр
әліпбиімен жазылуының өзі біраз жайды аңғартқандай. Тіпті, ... ... ... кеңінен қанат жайған кезеңдердің өзінде ұйғыр әліпбиінің
аз қолданылмағаны мәлім. «Диуаны лұғат-ит ... ... ... ... көне ... ұйғыр әліпбиімен жазылған
нұсқалары да бар.
Қарахан ... ... ... ... мәдениеті, түрлі
диалектілері, ислам мәдениеті аясындағы түркі жазба әдебиетінің бастаулары
және сол дәуірлерде әлі де болса ... ... ... жазба
мәдениеті жайындағы мағлұматтарды түркілік ілімінің ең көне де көлемді
туындысы «Диуаны лұғат-ит түрктен» кездестіруге ... ... - ... ... ... ... мәдени өрлеудің
асқақ шыңы іспетті өзгеше кезең. Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ... «Хибат-үл Хақайық» және Құранның
тәпсірі сияқты ... ... ... осы ... ... келген.
Қарахандар дәуіріндегі түркі мәдениетінің өзгеше қарқынмен ... ... ... ... ислам дінімен байланыстырады. Ислам
идеясының орта ғасырларда мемлекеттік дәрежеге ... ... ... ... ... Қарахан мемлекетінің іргесін ... ... ... өлең ... ... леп, тың тыныс әкелген Жүсіп
Баласағұнның «Құтты ... ... ... ... ... ... түркі тану ілімі мен түркі тіл білімінің тұңғыш әліппесі іспетті
Махмұт Қашқаридың «Диуаны ... ... ... – осы ... ... ... ... өркениетінің түркі мәдениетіне
тигізген игі ықпалының жемісі.
«Құтты білік» дастаны жаңаша сыртқы ... ... ... ... ... ... тарихындағы бірегей туынды. «Классикалық түркі
поэзиясының ... ... [20, 5]. Бұл ... ... ... ... ... тиісті араб-парсы поэтикасы заңдылықтары шектеулі
түрде болса да көрініс табады. Ең бастысы, ... ... ... ... өлең өлшемі тұңғыш рет осы поэмада қолданылады. Жүсіп Баласағұнның
шығармасы ішкі ... ... ... жалпы түркі өлең
дәстүрінде ағартушылық бағыттың іргесін қалап, негізін қалыптастырған. Араб-
парсы поэтикалық ... ... ... ... ... ... ... бола тұрса да «Құтты білікті» толықтай ... ... деп ... ... ... еді. ... ... араб-парсылық әсер
негізінен өлең формасымен және кейбір ... ... ... Ал ондағы образдар жүйесі, ақынның сөз саптау салты ... ада. ... ... ... ... «Араб-парсы
әдебиетінің әсері бар деп жүрген «Құтты ... ... не бәрі ... иран-парсы сөздері кездеседі екен [21, 59]. ... ... ... ... ақын ... ... ... тілді
өлеңдеріндегідей өлшем, ұйқас мүмкіндігі үшін ... сөз ... ... Тіпті Алла деген сөздің өзі Тәңрі, Тәңрі-тағалла сөздерінен сирек
қолданылған. «Құтты білік» ... ... ... ... дәстүрлі образдардан гөрі таза көшпелі танымнан туған түркі
эстетикасына етене жақын. Мұндағы троптардың басым ... ... ... ... ... жұрттың санасына жақын ұғымдардан
туындайды [21, 96]. Поэмада кейінгі түркі классикалық ... ... ... ... ... образдар мен тұрақты бейнелі тіркестер
жоқтың қасы. Сондықтан «Құтты біліктің» шығыстық ... оның өлең ... ... және ... ... шарттылықтарында ғана деп айтуға толықтай
негіз бар. Ал поэманың образдар жүйесі ақынның сөз ... ... ... ... таза ... дәстүрге халықтық поэтика үрдісіне іш
тартады. Қалай десек те, ... ... ... ... ... екендігі мұндағы шығыстық әсердің аз немесе көп болуымен ... ... ... поэманың шығыстық сипаты немесе ұлттық бітімі
төңірегіндегі дау-дамай, пікір-талас толастамағанымен, ... ... ... ... ... ... ... жаңашылдықтың бастауы
болған бірегей туынды ... қала ... ... Жүсіп Баласағұн шығармасымен сарындас тағы бір
поэзиялық туынды ... ... ... ... («Ақиқаттар сыйы»)
поэмасы. Ақлиқаттық-ағартушылық дәстүр ағымында ... бұл ... ... ... ... тақырып үндестігі мен ... Бір ... ... ... екі туындының төркіндестігі, «ой
идея, эстетикалық таным бірлігінен туған ... аясы ... ... [21, 61]. Бұл ... құбылыстың негізгі берік өзегі - ... оның осы ... ... да ... ... ... имандылық рухы. Ал екі ... ... ... мен ... ... композициялық шарттылықтары түркі өлеңіне
сол кезеңде жаңа-жаңа таңбасын түсіре бастаған шығыстық поэтикалық үрдіс
пен ... ... ... түркілік өлең дәстүрінің тоғысуынан туған көркемдік
заңдылық. Келер дәуірлерде қарыштап дамып, түркі сөз өнерін ... ... ... ... поэзиясы деп аталатын өлең тарихындағы ұлы
үрдістің негізінде осы күрделі көркемдік заңдылық жатыр.
Қарахан дәуіріндегі түркілік ... ... мен ... ... ... ... Орда дәуірінде түркі ұлыстары мекен еткен
мемлекеттің ірі мәдениет орталықтарында, ... ... ... ... ... ... түркі ұлыстарының жазбаша мәдениетінде жалғасын
тапты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар
лирикалық сарынды шығармалар көптеп жазылып, заңгерлік пен ... ... ... де ... ... ХІҮ ... ... Мысыр мен Алтын
Орда мемлекетінің территориясында көркемдік ... аса ... ... ... ... ... әйгілі шығармаларына нәзиралар
жазылады. Сырдария өзенінің төменгі ағысында Хорезми ... ... ... Хорезм аймағында оғыз-қыпшақ жазба әдеби тілінде ... ... ... ... ақын ... әйгілі Низами ақынның
шығармасына нәзира ретінде жазған «Хұсрау-Шырын» поэмасын дүниеге әкеледі.
Ал Мысыр елінде ... ... ... ... ... ... «Гүлстан»
поэмасы, арабшадан аударылған «Хуласа» түркі әдебиетінің сол дәуірдегі
шыққан ... ... араб ... ... Орда мен ... елін ... ... ұлыс-тайпаларының тілін ... ... ... ... ... ... ... тілінің өзге елдердің арасындағы
шынайы беделінің белгісі. ... ... ... ... немесе
көрші қонған елдер сол кезеңнің саяси мұқтаждығынан қыпшақ тілін үйреніп,
мәдениетін тануға ... ... ... ... ... қыпшақтардың
тілі жайындағы көне жәдігерлердің бірі «Кодекс ... Еділ ... ... Франческо миссионер топтары тарапынан қаламға алынған. Бұл
- латынша-парсыша-қыпшақша сөз ... ... ... ... ... ... ... көне туынды.
Алтын Орда дәуіріндегі шығармалардың тілінде ... ... ... ... ... көне ... ... Сол себепті де,
Алтын Орда ... ... ... ... ... ... ... деп те атауға болады. Және бұл Алтын Орда мемлекеті туғызған сол
территорияда ғана жасалған әдебиет емес, ... ... ... ... өмір ... Сыр ... ... Каспий маңында, Египетте, тағы
басқа аймақтарда тіршілік еткен Түркі тілдес халықтар жазып қалдырған әдеби
ескерткіштері, қыпшақ-оғыз сияқты ру ұлыс ... ... ... [22, ... ... ... ... сипат алған діни сарын,
ақлиқаттық-ағартушылық бағыт Алтын Орда дәуірі ортақ түркі ... ... ... ... ... ... Рабғузидың «Кисса`с –үл Әнбия»,
Сайфи Сараийдың «Гүлстан ... ... бин ... ... Фарадис»,
тағы басқа шығармалар діни тақырыптарда жазылған. Алайда «Құтты білік»,
«Ақиқаттар сыйы» поэмаларында мұсылманшылық сарын ... әдеп ... ... ... ... Орда ... «Кисса`с –үл Әнбия», «Гүлстан
бит түрк», ... ... ... ... ... ... ислам
қағидалары, Құрандағы аңыз-әңгімелер, сопылық ілімі секілді таза діни
тақырыптарды толғайды. Аталмыш әдеби мұралардың тағы бір ... ... ... бәрінде поэзия және проза жанры араласып келеді.
Сондай-ақ бұл шығармалар ... Орда ... ... өріс алған аударма-
нәзиралық шығармаларға жатады. Белгілі ғалым Алма ... ... ... ... ... екі ... атап ... біріншісі аударма -
нәзиралық шығармаларға «Хұсрау-Шырын», «Гүлстан», «Кисса`с-үл Әнбия»,
«Қисса Жүсіп», ... ... ... ... ... ... ... тума әдебиет үлгісі деп «Мұхаббат-наманы» атайды [21, 15].
Шығыстағы нәзира салтының аударма ... ... ... ... ... ... да сол ... әдебиеттің көркемдік
тінін танытар тың туындылар деп бағалауға болады. Мәселен, әйгілі ... Әмір ... ... тілдерінің тарихына арналған зерттеу еңбегінде
Құтыптың «Хұсрау-Шырын» поэмасына «аудармадан гөрі, нәзираға айналған тың
туынды» деп баға ... [6, 130]. ... ... ... ... ... пікірі де осы сипатта. Бір сөзбен айтқанда, әдебиеттегі
нәзирашылық - Алтын Орда дәуірі түркі ... даму ... ... ... ... Бұл ... ... игі ықпалымен «Құтты Білік»
дәуірінде іргесі нығайған әдебиеттің қоғамдағы ... ... ... ... ... әдеби түрлері шығыстық нақыштармен ... ... ... ... ... ... әдебиет
тақырып, мазмұн, форма, көріктеу құралдары, стиль және ... ... ... ... ... ... ... мұраларында тұңғыш тәжірибе,
ілкі ізденіс деңгейінде көрінетін түркі ақындарының дамыған, ... ... ... ... ... поээиямен бәсекелесуі Алтын
Орда дәуірінде айрықша қарқын алып, түркі әдебиеті шығыстық ... ... ... енді, жаңаша бір арнаға бет ... ... осы ... арнаның жарқын сипаттамасын профессор А.Қыраубайқызы
былайша атап көрсетеді: «Араб ... қол ... ... ... мен ... ... әдеби дәстүрмен дамығандығы, ол ... ... оның ... түркі халықтары әдебиетінде орнықты
болғандығы сондай, халифат ыдырап, оларды моңғолдар ... ... ... де,
сол халифаттар құрамындағы ру, ұлыстар жеке-жеке хандықтарға, мемлекеттерге
бөлініп кеткеннен ... де ұзақ ... ... деуге болады. Сондықтан
шығыс алыптары Фирдоуси, ... ... ... ... ... тілдес
халықтар әдебиетіне етене жақын еді. Олардан қалған үлгі араб, парсы, ... ... ... ... ақындарына шеберлік мектебіндей болған» [22,
77-78].
Бұл шеберлік мектебінен шыққан, қай қырынан болса да шығыс үлгісіндегі
түркі ... ... ... ... ... тың тума ... ... «Мұхаббат-нама» поэмасы. Бүгінгі күнге жеткен бірі ұйғыр, бірі
араб әліпбиімен жазылған екі ... ... бар ... екі ... ... ... ... танымал. Қазіргі түркі тілдеріне оның ішінде, қазақ
тіліне аудармалары жасалған. Поэманың тілдік аспектісі ... ... ... ... мақалаларынан басқа, поэманың тілдік-
лингвистикалық ерекшеліктері жөніндегі түбегейлі зерттеу ретінде Әмір
Нәжіптің еңбегін айтуға ... ... ... ... ... Б.Кенжебаев, Х.Сүйіншәлиев,
Н.Келімбетовтердің игі бастамаларынан кейін поэма әдебиеттанушы ғалымдардың
арнайы зерттеу жұмыстарына арқау болып, 1985 жылы А.Қыраубайқызының ... ... ... ... артынша Ә.Дербісалин, М.Жармұхамедов,
Ө.Күмісбаевтардың жасаған жолма-жол аудармасы жарыққа шықты. Б.Сағындықұлы
«Мұхаббат-наманың» сол дәуірдегі ... ... ... ... зерттесе, 2001 жылы Г.Убайдуллаева «Мұхаббат-наме» ескерткішінің
текстологиясы» деген тақырыпта диссертациялық жұмыс дайындады.
Бұдан ... да ... Орда ... ... ... бен ... үлгісі ретіндегі құндылығын ашып ... аса ... ... ... ішінде А.Қыраубайқызының Кеңестік дәуірдегі ғылыми
методологияның көне ... ... ... ... ... ... ... «Мұхаббат-наманың» көркемдік табиғатын талдап, ... ... сөз жоқ ... ескеруге тұрарлық еңбек.
Ғалым Хорезмидің «Мұхаббат-намасын» мазмұны жағынан мынадай бөлімдерге
бөліп қарастырады.
1. Кіріспе бөлім. Тәңірді мадақтау. Мұхаммед ... ... ... сүйгеніне сезім, сырын білдіретін ғашықтық арнау өлеңдері.
3. Дастанды аяқтау [5, 151]. Поэманың бұлайша ... ... де жоқ ... - сол кезеңдегі шығыс өлең дәстүрінің барша көркемдік
дәрежесін ... ... ... ... Сол ... де ... ... тереңірек танып білу үшін теориялық талдау талпыныстарын шығыстық
поэтикалық заңдылықтарға негіздеген абзал. Поэма ... ... ... атын ... ... сыйынудан бастайды. Бұл ежелгі әдебиетке тән
дәстүр. Әйгілі «Құтты білік», «Диуаны ... ... ... ... ... тура ... алла, тәңірі атымен ашылуы көне ... ... ... ... меңзейді [21, 65].
Жалпы классикалық түркі өлең дәстүрінде бұл мазмұн ... ... ... жеке өлең ... ... де ... ... поэзиясында алланың
бірлігін, ұлылығын арқау еткен өлеңдерді тәуһид, Алладан медет тілеп,
жалбарыну ... ... ... деп ... [23, 25]. ... мәснауи
өлең түрінде келетін тәуһид пен мінажаттың өзге өлең түрлерімен ... де ... ... пен ... қасиетті тақырып болғандықтан,
көбіне ақын диуандарының (өлең жинақтарының) және ... ... орын ... ... де сөз ... дәстүр салған сара жолдан
ауытқып кетпейді. Тәңірдің бар ... ... ... ... ... ... ... мінажатты поэманың басында емес, соңына таман
береді. Алланың ұлылығына арналған тәуһид сөзінен кейін, ақын ... ... ... ғазал айтып, мадақ өлеңге көшеді. Мадақ өлең
Мұхаммет Хожабек атты Алтын Орда бектерінің біріне ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінде атам заманнан өмір сүріп келе жатқан
дәстүрлі поэзиялық түр» деп өте ... атап ... Ол шын ... бір мемлекет билеушісі, хан падишасы, уәзір және ... ... ... мәдхия өлең шығыс поэзиясында көлемді
туындылардың ажырамас бөлігіне айналған [22, ... ... ... ... ... өз ... ел
билеушілерге тарту етіп, оларға мадақ өлең арнағанын былай қойғанда, түркі
классикалық поэзиясының Мұхаббат-намаға дейінгі үлгілері ... ... ... ... ... ... ... бекке тарту етілуі
мадақ өлеңнің ... ... ... да ... ... ... ... басталып,
Мұхамед Хожабек билеушіге арналған мадақ өлеңмен жалғасуын ... өлең ... тән ... ... ... бірі ... абзал. Мұхаббат-нама жанрлық түрі жағынан мәснәуи поэма. Мәснәуи
(мәсневи араб сөзі, қосарланған ... ... ... ... ... қос ... ... қолданылатын өлең түрі [24, 138]. Әйгілі
Фердоусидің «Шахнамасы», Низамидің «Хамсасы» ... ... ... те мәснәуи түрінде жазылған. Құтыптың ... ... ... ... бірнеше поэмасы мәснәуи түрінде жазылған.
Мәснауи өзара ... ... қос ... өлең деген мағынада да, осы
үлгідегі жазылған өлеңнің жанрлық түрі деген мағынада да ... ... ... түр ... ... ... өзіне тән композициялық
құрылымы бар. Мәснәуи ... ... ... ... ... ... ... Жем Дилчиннің «Түркі өлеңінің табиғаты» атты еңбегінде
мәснауидің мынандай негізгі бөлімдері ... ... ... ... ... бірілігін дәріптеу).
2. Мінажат (Алладан медет тілеп, жалбарыну).
3. На`т (Мұхаммет пайғамбар мен оның сахабаларына арнау өлең)
4. Мәдһия (шығарма ... ... ... ... ... ... Себеб-и Телиф немесе Себеб-и ... ... ... ... ... Дастан (Бұл бөлімде автор поэманың негізгі тақырыбына енеді).
7. Хатиме (Қорытынды сөз. Бұл бөлімде шығарманың жазылып біткен кезеңі
көрсетіліп, автордың аты және ... сөз ... [23, ... ... отырған Мұхаббат-нама поэмасының композициялық
түзілімінің мәснәуи жанрына тән осы жүйеге сәйкестігін ... қиын ... ... (1-19 бәйіттер), Мінәжат (425 бәйіттен – 432 ... ... (64 ... – 89 ... ... Себеб-и телиф (33 бәйіттен – ... ... ... ... (96 ... – 102 ... ... жүгін көтерер бірнеше бөлімдерге жіктелген. Мұхаббат-намада
Мінажат поэманың басында емес, соңына ... орын ... ... ... ... ... түсіндіргенде бұл бөлімді ... ... ... ... ... ... айтур» деп бастайды. Негізгі тақырыпқа
енетін 7 бәйіттік бөлім (96 бәйіттен – 102 ... де ... ... ... ... ... ... басқаша болғанымен негізгі тақырыптық және
мазмұндық сипатынан ажырамайды. Ақын ... ... ... атты ... ... көлемді дастанды жазуына билеуші Мұхаммет Хожабектің
өтініші түрткі болғандығын
Тәбәссум қылды айды: ей ... ... ... ... ... де ... ей ... сыйыңды бізге лайық – деген бәйіт жолдарымен
түсіндірсе, «Вәсфул хал айтур» ... ... ... ... ... ... Хожа-бекті мақтап біттім
Мұхаббат-наманы жазуға кірістім – деп бұдан кейін ... ... ... ... айтады. Поэмада Пайғамбарлар мен
сахабаларды мадақтауға арналған арнайы На`т бөлімі ... да ақын ... ... ... ... бәйіттерінде (13-14-15-16-17-18 бәйіттер)
алланың ұлылығын сипаттай отырып, Сүлеймен, Мұса, Иүсуф, ... ... ... ... алла ... дарытқан ғажайып қасиеттерді
дәріптейді. Ал енді автор поэманың Хатимату-л китаб немесе Хатимә ... ... ... сай мынандай жолдар арқылы шығарманың дүниеге
келген жерін, жазылған жылын көрсетіп, өз атын атап ... сөз ... ... ... ... Сыр ... ... 437-бәйіт)
Аудармасы:
Мұхаббат-нама сөзін мұнда біттім,
Баршасын Сыр жағасында жаздым
Ақын поэма бөлімдерін қалай атаса да, бұл ... ішкі ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген мәснауи жанрына тән
композициялық түзіліміне сәйкеседі.
Мәснауидың жанр ... ... ең ... оның ... құрылымдық
ерекшеліктері арқылы айқындалады. Әр бәйіттің қос тармағының өзара ұйқасып
келуі (аа - әә - бб ... аруз ... ... ... ... ... тән ... жанрларда қайталанбас композициялық құрылымы -
мәснәуидің ... ... ... ... ... ... дәстүрді
сақтаудың маңыздылығы өз алдына жалпы ... ... ... ... тармақ түзілімі, қандай да бір сөз ... ... ... ... арқа ... – жанрды жасайтын негізгі белгілер
болған» [25, 333]. ... ... ... ... ... ... Араларында құрылымдық айырмашылықтары ... әр ... ... ... бір нормалары мен қағидалары шығарма авторының еркін
өзіне тәуелді етіп ... ... ... М.М.Бахтиннің сөзімен айтсақ, бұл
«жанрлық канон», яғни қалыпты тұрақты жанрлық белгілердің өзіндік ... ... орта ... ... ... ... кеңінен тараған
мәснауи жанрының өзгермес композициялық ... ... ... ... ғана ... ... ... тұрақты тәртіп, қалыпты
қағидаға негізделген жанрлық канон. Сөзіміздің айғағы ретінде Алтын ... ... ... ... ... тағы бір ... туынды «Хұсрау-
Шырын» мәснәуи поэмасының композициялық түзілімін ... ... ... басында Құтып ақын 13 бәйіттік алғы сөзден
кейін «аллахум тағалланың тәуһидін айур» деген ... ... ... яғни алланың ұлылығы мен бірлігін дәріптеуге кіріседі.
Иди аты бирле башла сөзүңни
Ким ол бар ... ... бу ... (180 ... ... ким ... ... бик иірни көклеріни төретти (181 бәйіт).
Жолма-жол аудармасы:
Ие атымен ... ... ғой бар ... жоқтан өзіңді.
Ұлы тәңрі дүниені жаратты
Алып күшімен жерді, көкті жаратты
(Ие деген сөз ... ие, алла ... ... Алтын Орда дәуірі классикалық поэзиясының үлгілері
Алтын Орда дәуірінің классикалық туындылары ретінде Хорезмидің Мұхаббат-
нама», Құтыптың «Хұсрау-Шырын» дастандары мойындалған.
Құтыптың «Хұсрау-Шырыны» ... ... ... көлемді
мәснәуи. «Мұхаббат-наманың» жалпы көлемі ... ... ... не бәрі 473 бәйіт болса, «Хұсрау-Шырын» 4370 бәйіттен тұратын
аса көлемді ... Сол ... де ... тәуһид бөлімі
«Мұхаббат-наманыкінен» әлдеқайда ұзақ.
Құтып шығармасының келесі бөлімдері мынадай:
Ефлак һарекатының сөзі ... ... ... ... ... ... (Алладан медет тілеп, мінәжат етіп жалбарыну);
Расул алеиһис-селам на`ты (Мұхамед пайғамбарды дәріптеуге арналған
бөлім);
Расул ... төрт йари ... ... пайғамбардың төрт сахабасы
Әбубәкір, Осман, Омар, Әлілерді мадақтауға арналған өлең);
Шаһ-заде Тыныбек хан медһи (Ақын шығармасын ... ... Ақ Орда ... ... ... мадақ сөз);
Мәлике-и мерхуме хан мәлик медхи (Тыныбек хан жұбайы ... ... назм ... себеб бәйан айур (Кітапты жазуға себеп болған
оқиғаны айту. Яғни ... жазу ... ... ... тақырыпқа
ену);
Хұсрау-Ширин хикаятының әууели (Хұсрау-Шырын хикаясының басы).
Міне, поэманың негізгі тақырыбына дейінгі тараулардың түзілімі осындай.
Бұдан кейін ақын ... ... ... яғни поэманың негізгі сюжетін
Низами нұсқасы бойынша бөлімдерге айырып, баяндайды.Бас аяғы ... ... ... ... ... қысқаша мазмұны мынадай:
Иран патшасы Хүрміздің баласы болмай құдайға жалбарынып жүргенде әйелі
ұл туып,атын Хұсрау ... ... ... он бес ... толғанда үлкен атасы
Наушаруан патша түсінде аян беріп,оған Шебдиз деген сәйгүлікті, Барбед
деген сазгерді.және ... тағы мен ... ... сұлу ... ... ... Хұсрау қызметшісі Шапурдан Армян ханшайымы Мехин Банудың жиені
Шырын ... кім ... және ... ... ... сұрап біледі. Шапурдың
әңгімесінен ... ... ... ... ... алып келуге
аттандырады. Шапурмен кездескенде ... ... ... ... ұрынған Шырын аң аулауды сылтау қылып, Гүлгін тұлпарына мініп
Хұсрауды іздеп ... Бұл ... ... да ... іздеп жолға аттанады.
Екеуі бір ... ... ... ... бірі тани алмай қалады. Шырын
Хұсраудың сарайына келгенде оны таба алмай қатты қайғырады. ... ... ... де ... салғызып,сүйіктісін күтеді. Бұл кезде Хусрау болса
Армян елінің ханшайымы Мехин Банудың сарайының ... ... ... тырысуда. Көмекшісі Шапурды Шырынды алып келу үшін
Медайынға ... ... ... ... ... ... Жаулары
Хүрміздің көзіне қорғасын құйып өлтіреді де, мұны естіген Хұсрау отанына
оралуға мәжбүр болады. Тақ таласында ... ... ... ... Армян
еліне қайтып келе жатқанда Шырынмен қауышады. ... ... ... ұзаққа
созылмайды. Хұсрау Шебдиз атына мініп, Римге аттанады. Рим патшасы Иран
шахының еліне келгеніне қуанып, оған қызы ... ... елу ... жиып ... ... ... ... алуға Медайынға аттандырады.
Хұсрау Парвиз Бахрамның әскерін ... ... Бұл ... Мехин
Бану дүние салып, Шырын Армян елінің ханшайымы болған. Ол ... ... тағы да ... ... Шырынның жастайынан сүт ішетін әдеті бар
болатын. ... өмір сүре ... ... ... ... ... ... есімді сәулетшіге Шырынның сарайына сүт жеткізіп ... ... ... көркіне арбалған Фархат та оған ғашық болады. Хұсрау
патша мұны естіп, Шырынды қызғанады. Фархатты алдап соғу үшін оған ... ... ... ... ... салуды бұйырады. Фархат Шырынға деген
махаббаты үшін бұл кедергіні де ... ... бел ... Күн демей, түн
демей тас қопарып, тауды теседі. ... ... ... ... ... ... ... бір күні Шырын өлді ... ... Мұны ... Фархат таудан секіріп жанын қияды. Бұдан кейін Рим
патшасының қызы Мәриям да ... ... ... ... нәтижесінде
Хұсрау мен Шырын қайта қауышады. Бірақ ... ... ... ... болмайды. Мәриямның ұлы Шируия Хұсрауды өлтіріп ... ... ... ... ... естіген соң мазарының басына барып, ... қол ... бұл ... қош ... ақын ... мен ... осы хиқаясын баяндап болған соң, поэманың
ең соңында ... сөз ... ... ... ... ... ... қорытынды
сөзін айтып, поэманың жазылған жылы мен күнін білдіреді.
Тарих ити йуз йыл сексен бешинде
Сафер ... ... ... (458 ... ұзрә ни болса битидим китаб
Хатымны заиф тип қылмағыл итаб (459 бәйіт)
Жолма-жол ... жеті жүз ... ... ... ... ... ... үстінде болсам да кітапты жаздым
Жазғанымды нашар деп сөкпегін.
Барлық тараулар «Мұхаббат-намадағыдай» мәснәуи жанрының ... ... ... ... ... деп ... екінші бөлім
«Мұхаббат-намада» жоқ. Бұл бөлімде Құтып ақын ғалам бітімі, адам тағдыры,
жазмыш жайлы ой ... ... ... күш құдіретіне бас иеді. Яғни, автор
бұл ... жеке ... етіп ... бұл ... ... жағынан
алдындағы тәухид бөлімімен желі жалғастырған бүтіннің бөлшегі іспетті. Тағы
бір ... ... ... ... ... ... секілді шығарманың
соңына таман емес, басында тәуһид ... ... ... «Мұхаббат-нама»
көлемі жағынан «Хұсрау-Шырыннан» бірнеше есе қысқарақ болғандықтан, Хорезми
мәснауи поэмаларда болуға тиісті ... мен ... ... На`тты арнайы бөлім қылмай, алланың аты дәріптелетін тәуһид
бөліміне кіріктіріп ... ... ... бәрі мәснауидың негізгі
түзіліміне нұқсан келтірмейтін ... ... ... ... ... мен ... әрқилы болса да, екі ақынды
мәснәуи жанрына тән композициялық ... аса ... сол ... поэзияның қыр-сырын жетік ... ... ... ... ... мәснәуи жанрының тақырыбы өте кең. Мәснәуи жанрында
жазылған шығармаларға ... ... дін және ... ... үгіт-
насихат, ерлік, сұлулық және әртүрлі сатиралық тақырыптар арқау бола алады.
Бір жанр үлгісінде жазылса да «Мұхаббат-нама» мен ... ... ... ... ... ... бір-бірінен
өзгешеленеді. «Мұхаббат-нама» – ғашықтық жайын, ... мың ... ... ... немесе ғашық жанның жүрек тебіреністерінің терең
иірімдерін, хас ... бар ... өлең ... ... ... ... Поэмада қандай да бір сюжет жоқ. Негізгі бөлім саналатын
ақын намалары мен ғазал ... ... ... ... ... ғашық
жігіттің сезім күйі суреттеледі. Ал енді Құтыптың мәснәуи ... ... Бұл ... ... парсы тілді ақын Низамидің «Хұсрау-Шырын» атты
мәснәуи поэмасына жазылған нәзира. Автор алып поэманың түркіше ... ... ... ... ... Тыныбек хан мен оның жұбайы ... ... ... ұсынады. Шығарманың басындағы тәуһид, на`т,
мәдһия, себеб-и телиф бөлімдерін тура ... ... ... өзінше
жырлаған ақын негізгі бөлімде «Хұсрау-Шырын» хикаясының сюжеттік құрылымын
толықтай сақтап, Низами үлгісінен ауытқымайды [26, 7]. ... ... 5700 ... ... ... ... 4370 ... Яғни, шығарманың Низами нұсқасы мен Құтып жазған нәзирасының
арасында 1300 бәйіттік ... бар. ... ... ... ... ... ғалымы А.Заянчковский оны өз дәуіріндегі ерекше әдеби мұра деп
бағалаған болатын. Құтып ... ... ... ... ... ... Әмір ... Нәжімеддин Каджыеминоғлу сияқты ғалымдар
шығарманы жолма-жол аударма емес, көркем ... ... ... төл ... ... ... ерекшеліктерін зерттеп, ғылыми сөздігін әзірлеген
А.Ибатов еңбегінің алғы сөзінде шығыс әдебиетіне ... ... ... ... ... ... парсы түркі тілінде жазылған
поэмалар жөнінде кең мағлұмат береді [12, 5-6]. Шынында да ... ... ... түркі тілінде жазылған «Хұсрау-Шырын» поэмалары өте көп.
Бірақ солардың ішіндегі ең ... - ... ... ... ... ... ... түркі тілді поэзиядағы қаламға алынған «Хұсрау-
Шырындардың» тұңғыш үлгісі ... да, ... ... әдебиеті
тарихында да алар орны ерекше аса құнды туынды. Поэма бөлімдерінің ... ... ... ... ... атап ... ... қатар
мәснәуидің тек жанр ғана емес, өлең түрі екендігі де белгілі [24, 240].
Мәснәуидің ең ... ... ... ... бірі - өлең ... жүйесі мен өлшем өрнегі өлең түрі ретінде мәснауи қос ... ... ... ... ... (аа-әә-бб-вв-). Шығыс өлең
дәстүріндегі ғазал, ... ... ... және тағы басқа өлең түрлерімен
салыстырғанда мәснәуи көлемді шығармалар жазуға аса ... өлең түрі ... [27, 338]. ... ғазал мен қасида өлеңде әр бәйіттің екінші
тармағы алғашқы бәйітпен ... тиіс ... ... және ... мен ... ... бәйітіне дейін сақталуы керек. Ал мәснәуиде болса
әр бәйіттің екі тармағы өзара ұйқасып, бәйіттер ұйқас жағынан ... ... да, бұл жүйе ... әр ... ... жаңарту мүмкіндігімен
өлең түзу еркіндігін туғызады. Құтыптың «Хұсрау-Шырыны» бастан-аяқ мәснауи
өлең түрінде түзіліп, 4370 бәйіттік поэмадағы әр бәйіттің қос ... ... ... ... ... ... қоспағанда Хорезмидің «Мұхаббат-
намасы» да мәснәуи ұйқас жүйесімен жазылған. Ерекше назар аударатын ... 11 ... ... ... ... әр ... ... арнайы
мәснауи деп атап осы түрмен үш немесе төрт бәйіттік өлең беріп отырады. Әр
наманың алдында ... үш ... ... ... ... да
біркелкі. Тіпті кейбір бәйіттері келесі намалардың алдындағы мәснауи
өлеңдерде айна ... ... ей ... ... жами ... ... мәй ... ғәмни
Ким ашты көкке ахым итирахы
Күйүрди көңлуми дилбәр фирахы
Сабурдин йақши йоқ тур пишә ... ... йоқ сабр ... қылсам.
Ақын шарап таратушы сақыға сырын айтып, «шарап әкел, көңіл мұңын жуатын
мәй ғана» дейді. ... ... ... ... ... Әр
наманың алдындағы осы сарында айтылатын арнайы мәснауи өлеңдер ғашықтық
намаларының кіріспе сөзі ... ... ... ... ... ... кейін формалық жағынан тура сол ... қос ... ... ... ... әр ... басын мәснауи өлеңмен
нақыштау Хорезми ... ... тың ... ... ... ... қырын танытар талпынысы деп қарастыруға болады.
Мұхаббат-намада өлеңнің ғазал, қыит`а, фард секілді ... ... ... ... ... өлеңнің мәснауиден өзге түрлерін де
қолдану мәснауилерімен мәшһүр болған шығыс ... жиі ... ... ... ... ақын ... мәснауи поэмасының кейбір
тұстарында мәснауиден басқа ғазал, мурабба сияқты өлең түрлерін қолданған.
Ақын әсіресе Ләйлі мен ... ... ... мың бір ... ... шеккен сайын өрши түскен махаббаттарын өлеңнің ғазал ... екі ... ... ... ... ... ... өлең
түрімен береді [29, 595]. Мұхаббат-намада да аса көп ... ... өзге түрі – ... ... ... парсыша, төртеуі түркіше, бас-
аяғы алты ғазал өлең бар. Әр ... ... ... ақын ... өзі ... ... ... «осы ғазалды тыңдағын» (40 бәйіт),
«оқыдым қызмет қылып бұл ғазалды» (50 бәйіт), «Бұл ... ... ... ... ... қаратпа сөздер айтып, назарларын өтінеді. Ақын ғазал
өлеңге ерекше назар аударуды өтінуі тегін емес. ... ...... оның ... ... ... өлең ... көп қолданылған
және жинақы да шымыр сыртқы пішінімен оқырман жүрегін оңай баурап алар аса
терең лирикалық мазмұнымен ... ... ... ... болған өлең түрі.
Ғазел билдирур шайрин қудретин
Ғазел арттырур ... ... ...... құдыретін танытады
Ғазал – өлеңнің атын шығарар», - дейді ... ... ... ... ... ... бұл ... – ғазал өлеңнің лайықты бағасы,
өлең өнеріндегі берік беделінің белгісі.
«Махаббат жайлы әйел затына айтылар сөз» деген ... ... ... көркемдік биікке көтерген парсының Хафиз ақыны [30, ... ... ... классикалық поэзиясында ғазалдың тұңғыш
үлгілері ХІҮ ғасырдың соңында өмір ... ... ... ... Нәсимидің (1370-1417) шығармашылығында кездеседі [31, 6]. Алайда
Мұхаббат-наманың Хорезми «Хатимат-үл ... ... ... ... тұр Мысыр қанты
Жеті жүз елу төртінші жылы ... - ... ... жыл
санауымен көрсетілген бұл кезең біздің жыл санауымыз бойынша 1353 ... ... ... ... ... тұңғыш үлгілері ХІV
ғасырдың екінші ширегінде дүниеге келген ... ... ... одан ... ... ... Алтын Орда ақыны Хорезмидің Мұхаббат-
намасында кездеседі деп тұжырым жасауға болады. Ендеше, ... ... ... ... өлең ... айналып, лирикалық өлеңнің өзгермес
үлгісі болған ғазалдың түркі өлең дәстүрінде тұңғыш дәнін сепкен Алтын ... ... ... ... өлең түрлері секілді ғазал да өзіндік сыртқы пішіндік және
мазмұндық қағидалары ... өлең ... ... ... түрінде екі жол бәйіттерден құралған ғазал
ең кемі үш, ең көбі он екі бәйіттен түзіледі. Қос ... ... ... ... матла бәйіті, соңғы бәйіті махлас ... ... ... ... ... ақын ... түрде поэтикалық псевдонимін
(махласын) айтуға ... ... ... төрт ... бірі
төмендегідей:
Жеханда сен тек ей жанан йоқ ей жан
Аның тек ... ... хем ... йоқ ей ... дек ... қол ... елик ... тин бақмаға имкан йоқ ей жан
Бүгүн миң жан билә ким ки көңүлни
Сеңа бермес тәниңда жан йоқ, ей ... ... ... ... ... тег бир тағи ... йоқ ей жан
Бизиң мәзхәбта `ашықларни сизлар
Әгәр олтүрсаңиз таван йоқ ей ... бу ... ... ... ... анда сан йоқ, ей жан
Сени жанымдин артуқрақ севармин
Бу сөзде, хақ ... ... йоқ ей ... ... сайрарға Хорезми
Бүгүн әламда бустан йоқ ей жан.
Сегіз бәйіттен тұратын бұл ғазалда өлең түрінің қағидаларынан қандай ... ... жоқ. ... ... мінсіз, тармақтардағы өлшем өрнегі тең,
матла бәйіті мен махлас бәйіті түгел, толыққанды ғазал өлең ... ... өзге де өлең ... ... ... ... ... тармақтан тұратын бәйіттің сөздік мағынасы «үй», «шатыр» дегенді
білдіреді. Бәйіт тармақтары ... деп ... ...... жақтауы
деген мағынаны білдіреді. Есіктің екі жақтауы қалай тең ... ... ... да ... ... түзіліп, симметриялы болуға тиіс. Ғазалдардағы
бәйіттердің ... ... ... ... Әр ... бір ... отырады. Ғазалдағы бәйіт – логикалық тұрғыдан ... ... ... ... тәуелсіз дербес компоненті. Сол
себепті де ғазал өлеңді жіпке тізілген інжу-моншаққа теңейді. ... ... ... ... ... ... Бұл ... ортақ өлшем, ортақ ұйқас
жүйесі секілді ... ... ... [32, 91]. ... ... ... ... сергелдеңі, сүйіктінің асқан сұлулығы, ешбір пендеге
илікпес ерекше тәкаппарлығы ... ... ... сезіліп тұрса да, әр
бәйіттің өзіндік мағыналық және көркемдік дербестігі бар. Ақын ... ... ... ... да нұсқа бәйітке көп мағына сыйғызып,
ой сезімін мейлінше әсерлі түрде ... ... ... матла бәйіті және соңғы махлас бәйітінен басқа бәйіттердің
орындарын ауыстырып жіберсе, ғазалдың негізгі мазмұндық бітіміне еш ... де ... ... өлеңде контекстік бүтіндікті тудырып, өлең түрі
ретінде тұтастандыратын – оның өлшем бірлігі мен өзіне тән ... ... ... ... ... жағынан бір-біріне қаншалықты тәуелсіз
болғанымен, бұлардың арасында ортақ образдар мен ... ... ... терең мазмұндық бүтіндіктің бар екендігін аңғаруға ... ... ... ғазалдың әр бәйітінде бір ой түйінделіп тұрса да, бәйіттердің
арасында бір оқып шыққанда көзге түсе қоймайтын аса ... ... ... Ақын ... ... ... сендей жан жоқ ей жаным
Сенің дертіңе дауа жоқ ей жан (167 бәйіт).
Жеті ыхылым ішінде көрікке байы
Сен сияқты ... бір ... жоқ ей ... (170 ... ... қол ... ... деп)
Жырақтан қарау мүмкін емес ей жаным (168 бәйіт) - ... ... ... ... ... мен ... ... оның жолында
жанын пида етуге дайын екендігін төмендегі бәйіттермен толғайды:
Бүгін мың жанымен бірге көңілін
Саған бермегеннің ... жан жоқ ей ... (169 ... ... ... ... өлтірсеңіз жаза жоқ ей жаным (171 бәйіт)
Сені жанымнан ... ... ... хақ ... ... жоқ ей жаным (173 бәйіт)
Бұл ғазалда сүйіктінің сұлулығы және ... ... оның ... ... етуі ... екі ... күрделі өрімі бар. Бұл екі мотиф
белгілі бір ... ... да ... Ақын сүйіктінің сұлулығын
сұлтанға теңесе, сұлтан өзіне тәуелді пендені жазалап, жанын қия ... да ... осы. ... оның ... ... ... өлтірсе күнаға саналмайды, жаза шекпейді».
Көркемдік тұрғыдан дербес бәйіттерді іштей байланыстырып, ғазалды әрі
пішіндік, әрі ... ... ... ... тағы бір өзгеше
элемент ол бәйітте ұйқастан кейін қолданылған «йоқ ей жан» деп ... ...... ... ... ... ... Яғни өлең
тармақтарының соңында бір сөздің немесе сөз тіркесінің қайталанып ... 233]. ... ... бір ... - ... ... ... сөзден
кейін қолданылады және бір бәйітпен шектеліп қалмай, ғазалдың ... ... ... қағида бойынша редиф жасанды қосымша
болмай өлең тармағының тұтас мағынасымен үйлесім ... ... ... ... ... ... барлық бәйіттерінде өлең ережесіне сай
қайталануы керек. Редифтің өлең ортасында жоғалып кетуі немесе басқа ... ... ... ... ... [32, 56]. ... ... шарттарын ескерсек, бұл тәсілді таңдаған ақынның өлең ... ... ... ... ... ... ақын ... ғазал
өлеңге бастан аяқ «йоқ ей жан» ... өте ... ... ... сөз ... ... әр бәйітте ұйқастан кейінгі «йоқ ей жан»
редифі біріншіден өлеңнің ... ... мен ... ... ... сөз ... ... өлеңнің эмоциялық екпінін еселеп
тұр. Ақын осы ... ... ... ... өлеңнің негізгі объектісі «сүйікті
сұлуға» аударады. Мұхаббат-намада Хорезмидің «йаратты» редифлі (51-63
бәйіттер) және ... ... (84-95 ... тағы екі ... бар. ... да ақын ... ... поэтикалық ереже қағидаларға сай өте шебер
қолданады.
«Әйел затына арналған сөз» деген мағына білдіретін ғазалдың негізгі
тақырыбы ... ... ... сезімінің ғашық жанның сан алуан
сергелдеңге салар мың ... ... ... ... ... төңірегін толғаған ғазал өлеңнің заман ағымымен образдық
арсеналы толығып, тақырып ауқымы да мейлінше ... ... ... ... ... өмір ... күнделікті тірлік құбылыстарына қатысты
ой-толғамдар және оқырманына имандылық жолын көрсетіп, ғибрат айту ғазалшы
ақындардың ... ... ... ... тақырып шеңбері қанша
кеңейгенмен, ғазал өлең түрін өзге өлең түрлерінен оқшауландырып, ... тән ... ... ... ... бірі - әйел ... ... және ғашықтық сезімін толғайтын бірегей ... ... ... ... ... мазмұндық ерекшелігін тереңнен түйсініп,
шығыстық өлең өнерінің қағидаларын ... ... ... ақын да Мұхаббат-
намадағы түркіше төрт ғазалының төртеуінде де ғасырлар бойғы ... ... ... ... ... сиқырлы сұлулығын, көңіл
тебірентер көркін, ерекше ынтықтырар тәкаппарлығын ғазал өлеңнің ... сай ... ... ... ... поэмасында ғазал, мәснауи өлең түрлерінен басқа
қыйт`а, фард секілді көлемі қысқа өлең түрлері де келтірілген.
Тәмә` дамында қалур қуш емес ... ... үзрә ... хума мин
Қылыч тек тил билә туттум жеханны
Қана`әт мүлки ичра падишамин
Хәрабат ичрә, мәсжит дә йирим бар
Ким ош хәм ... хәм ... ... ли ... болсә болсын
Етман мал учун мәдх-у сана мин
Қыйаматқа текин қалсун атың теб
Сениң тапқуңда болдум ... ...... ... өлең ... ... ... өзгешелігі
бірінші бәйіттердің тармақтары өзара ұйқаспайды және ... ... ... айтылуға тиіс соңғы махлас (тахаллус) бәйіті жоқ [32,
95]. Ұйқас жүйесі әа-ба-ва-га- ... ... ... - ең азы екі, ең ... ... ... ... қысқа түрі. Қыйт`аның тақырыбы әр ... ... ... ... ... көбінде ақындар әркімге аша ... ... ... ... тиек ... ... ... Хорезми ақын бойындағы өнерпаздық қабілетін өзге ... ... ... ... теңеп, өлеңмен бірге өз ... ... ... падишасы боларлықтай өзгеше өмір салтын өлеңмен
өрнектейді. Ол падишаның қолындағы қылышы, жер ... ... ...
қызыл тілі. Сондықтан да ол ешкімді мал мүлік үшін мадақ қылмайды. Жалғыз
ғана мақсаты билеушісінің (бұл ... ... ... достық пейілін
бағалап, қаламынан шыққан тамаша туындысын соның құзырына ... ... ... ... жалпы жұртқа жеткізу, қияметке ... ... ... атын ... өзі ... ... ... Хожа-бекке арналған кейбір ой-
толғамдарын поэманың ... ... ... ... ... қыйт`а өлеңмен
жеткізуі де тегін емес сияқты. Бұл қыйт`адағы:
Қаншалықты қошеметті сұлтан болсын
Мал мүлік үшін мақтап, мадақ етпен - ... ... ... ... әр ақынның айтуға дәті бара бермейтін, өнерпаздың
өжеттілігін паш етер өлең ... ... ... ... ... ... ... білдіру тек қыйт`а өлеңінің мазмұнына ғана сыйымды. Өйткені,
«қыйт`а өлеңде ақын көбіне жанының ең ... да ... ... ... ой ... [32, 95]. ... мұндай мазмұндағы бәйітті өзге
өлең түрімен емес, ... ... ... ... де ... Хорезми қолданған тағы бір өлең түрі – фард. «Жалғыз», «бөлек»
деген мағына білдіретін фард өлеңнің ең қысқа ... ... ... деп ... ... ақын диуандарының (өлең жинағының) ең соңында қолданылады
[28, 168]. Мұхаббат-наманың да ең соңында орын ... ... ... бу ... ... нигара
Ұнутма бәндәни бахри худара (473 бәйіт)
Жолма-жол аудармасы:
Тілегім сол сенен о сұлуым
Ұмытпа пендеңді құдай үшін.
Осы фард өлең ... ақын ... ... ... ... ... ... тілек-ниетін білдіреді. Жалпы фард өлеңге тақырыптық тұрғыдан
қойылар қандай да бір ... жоқ. ... ... ... ... ... айтылғандықтан мазмұны осы сипатта болып келеді.
Сонымен, шығыс ақыны үшін ең ... ... ... ... ... ақындық шеберлігін паш ету. Өлең бәсекесінде өз беделін бекемдеп,
қаламының қарымын, қайталанбас ... ... ... да ... ... ... Хорезми өлеңнің бір ғана түрімен шектеліп
қалмай, ғазал, қыйт`а, фард секілді түрлерінен ... ... ... ... ... өзінің ақындық ... ... сан ... өлең ... ... ... Құтып ақынның да
азуын айға білеген Низамидің парсыша поэмасын ... ... ... өнер ... өлең ... өнегелі жолы деп ұғамыз.
Басқаның қаламынан қайталанбас көркемдікке қауышқан тақырыпты өз ... ... орта ... ... ... үшін ... шыңдау мектебі,
білімпаздығын паш етіп, ақындық дара дарындылығын дәлелдеудің дәстүрлі
амалы екендігіне дау ... ... Орда ... ... ... композициялық ерекшеліктері
2.1 Алтын Орда дәуірі әдебиетіндегі көркемдік дәстүрлер
Алтын Орда дәуірі әдебиетінің ... ... ... ... Шығыс елдері әдебиетінен жалғасып келе жатқан көркемдік дәстүрлер
сақталып ... ... аруз – ... ... ... ... ... орта ғасырдан бастап шығыс классиктерімен бой теңестіруге
талпынған түркі ақындары ана тілдерінің табиғатына қаншалықты ... ... ... ... ... қалыптастырған. Түркі арузын белгілі шығыстанушы
И.В.Стеблева «араб-парсы арузы сияқты ... ... өз ... жеке бір
саласы» деп атап көрсетеді [33, 206]. Түркі тілінің ... ... ... аруз ... орта ... «Құтты білік» дастанынан
бастап, жүздеген жылдар бойы түркі поэзиясында үстемдік құрғаны - ... ... ... ... ... поэзиядан енген бұл өлшем түркі өлең
мектебінде жекелеген ақындардың еліктеуінен ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қайта түлеп, ... ... ... ... ... ... ... дәлелі ретінде барша түркі ұлысы мәдени
мұрағаттарының алтын қорынан орын алар «Құтты ... ... ... «Хұсрау-Шырын», «Гүлстан» сияқты орта ғасыр ... озық ... және ... ... ... ... ақындардың тамаша туындыларының аруз өлшемі негізінде дүниеге
келгенін айтса да жеткілікті. ... ... бай ... ... көркемдік тірегіне айналған аруздың өзіндік өткені бар ... ... ... ... ... ... ... Түркілік аруз түрінің
белгілі бір нормаға ... орта ... ... ... тәжірибесінен
түбегейлі дәстүрге айналуы – түркі өлеңі тарихындағы маңызды да ... ... ... ... арузының өзіндік ерекшеліктерін екшеп,
негізгі нормалары мен заңдылықтарын ... оның ... ... зер салу ... ... белгілі бір кезеңдегі көркемдік табиғатын
танып білуге септігін тигізері хақ. Яғни, И.В.Стеблеваның ... ... ... ... ... түркі тілді поэзияның даму жолдары
айқындала түспек » [33, 207].
Аруздың қолданылуы «Құтты біліктен» ... ... те, бұл ... ... ... ғалымдардың арасында әлі күнге толассыз пікірталас
жүргізіліп келеді. «Құтты білікті» парсы жұртшылығы ... ... ... ... ... ... шығарманың Фердаусидің әйгілі Шах-намасының
өлшемімен жазылғандығы. Кейінгі жылдардағы ... ... ... қатысты зерттеулерінде шығарманың өлең өлшеміне байланысты
түркологияда қалыптасқан пікірлерге қарсы тың ой-толғамдар көрініс ... ... ... ... ... білікке» таңылып жүрген
«Мутакарриб өлшемінің түркі әдебиетінде қолданылмаған өлшеу» ... ... ... ... ... ... 11 буынды өлең
өлшеміне сәйкес тұстарына ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінде қолданылған өлшеу емес» деген пікірді
нендей дерекке сүйеніп айтқаны беймәлім. Өйткені, «Құтты біліктен» бастау
алатын ... ... ... ... бір тармағы саналатын Осман-
түрік поэзиясында Мутакарриб өлшемі – өте жиі қолданылған өлшемдердің бірі.
Түрік зерттеушілері ... ... ... ... ... ... ... өлшем деп көрсетеді [34, 54]. «Құтты ... ... ... өлең ... ... көлемді дастан екендігін ескерсек,
бұл пікірдің ақиқаттығына көзіміз жете түспекші. Ә.Қоңыратбаевтың да ... өлең ... ... 11 ... ... өлең ... ... тегін емес. Шынымен-ақ дастанның кейбір тұстарындағы өлең жолдары
6+5 ... 11 ... ... ... ... [35, 326]. ... мутакарриб өлшемі кейбір тұстарда 11 буынды өлең ... ... ... ... ... аруз ... мен түркі өлең өлшемі аралас
қолданылған деген ұғым тумауға тиіс. ... өлең ... ... – сол ... ... өлеңінде жаңа ғана қолданысқа түсе бастаған
аруз өлшемі мен түркілік өлең өлшемінің бір-біріне тигізген әсер ... ... ... ... ... ... ... көркем аудармасын
жасаған көрнекті ғалым А.Егеубаев «Құтты біліктің өлең ... ... ... ықылым заманнан келе жатқан кәдімгі 11 буындық өлең өлшемі» деген
үзілді-кесілді пікір айтады [36, 59]. ... ... ... ... ... ... болған «Құтты білік» іспетті ... ... таза ... ... ... ... өте ... Алайда,
бірді-екілі бәйіттерді ғана мысалға алып, бүтіндей бір көлемді шығарманың
поэтикалық сипатына баға беру, сол ... ... ... ... ... ... ... көне мұраның көркем табиғатын тануға
кедергі келтірері сөзсіз. Шығарманың өлшемдік жүйесі жайында нақты ... ... ... үшін араб ... ... ... мәтінді
немесе транскрипцияланған мәтінді негізге ала отырып тереңірек талдау жасау
шарт. Өйткені, аруздың көне ... ... алар орны ... ғалымы Г.Аллахвердиев Хатиб Табризидің «Китаб-ал-кәфи фи`л -
`аруз ва`л кавафи» атты еңбегіне талдау жасағанда ... ... ... ... мұраларды дұрыс оқып, түпнұсқаны тап басып таба білуі үшін
арузды және оның ... ... ... тиіс. Сол арқылы бұрысын дұрысынан
айырып аруз жайлы бар ... ... ең ... және ең анық вариантын
айқындау үшін қолдану керек» дейді [37, ... ... ... ... ... аруз өлең ... ... қатаң сақтаған деп айту қиын. Өйткені, аруз – ... ... ... ... ... өлең ... Мүлдем
бөгде тілдің табиғатына негізделген өлең өлшемін басқа бір тілде қолданысқа
түсіру оңай ... ... ... ... ... үстемдік құрған дәуірлерде көптеген түркі
ақындарының өз ... ... ... ... ... жазғандығы тарихтан
жақсы мәлім. Мұны И.В.Стеблева өз зерттеуінде «Қарахандар ... ... ... көп ... жеке ... ... ... ал сол жеке
иеліктер енді өз алдына билік құрды. Түркі әкімдерінің сарайларына ... келе ... ... ... ... ... ... бітірумен
бірге өздері де парсы тілінде өлеңдер жазды» [38, 4] деп растайды. ХІІІ-ХІV
ғасырларда Селжұқтар сарайында өмір ... тегі ... ... да ... тек ... ... ... Ол дәуірде сарай төңірегінде парсы
тілінің ресми тіл ретінде үстемдік ... өз ... ... ... ... тілінде жазылған әдеби шығармаларға менсінбеушілікпен
қарайтын еді [16, 68].
Мұны сол кезеңде өмір сүрген Ашық Паша ... ... ... мына ... ... ... дилине кимсене бақмаз иди
Түрклере хергиз гөнүл ақмаз ... дахи ... иди ол ... иолы ол улу мензиллери.
Аудармасы:
Түрік тіліне ешкім қарамайтын еді
Түріктерге әркім көңіл бұрмайтын еді
Түріктің өзі де ол тілдің тар жолы ... ... ... ... ... біршама уақыт парсы тілінің көлеңкесінде қалып, тегі түркі
ақындардың ана тілдерінен бас тартуларына себеп болған басты ... ... ... аруз ... ... ... ... керек.
А.Усманов Әлішер Науаидің «Мухакамат ал луғатейн» атты ... ... ... сол ... өлең ... мынандай жолма-
жол аудармасын келтіреді:
«И так, из вышесказанного ясно, что в этом языке ... ... и ... Есть ... в том, ... их (эти ... ... и
привлекательно связывать и соединить. Человека только начинающего (писать
на турецком языке), ... ... ... ... ... от ... ... и его начинает привлекать к себе легкость
(составления стихов на ... ... ... ... как ... ... несколько раз, натура чувствует влечение к этому
(занятию) и ей становится тяжело оставить привычное и захотеть ... и ... ... [38, ... ... орта ... ... ақындарының көбі, түркі тілінде өлең
жазудың қиындығынан қашып, өлең құрауға оңтайлы парсы тілін таңдаған. Мұның
себебі түркі ... ... ... ... емес, фонетикалық
құрылымының орта дәуір поэзиясында ... ... алғы ... ... өлшемінің табиғатымен үйлесім таппауында.
Түркі өлеңінің тағы бір теңдесіз шебері Физули ақын да ... ... ... ... ... ... өзінің ақындық күшін былайша
мадақтайды:
Ол себебден Фарси лафз иле ... ... ... ... түрк ... икен душвар олур
Бенде тевфик олса бу душвары асан ейлерем
Нев-бахар олғач дикенден берг-ү гүл изхар олур
Жолма-жол аудармасы:
Парсы тілінде өлең ... ... ... ... әсерлі өлең туғызу қиын.
Күшім жетсе бұл қиындықты жеңермін
Көктемгі бүр ... ... ... ... оны ... ... бәйіттерде де Физулидің түркі өлеңі жайындағы ой-пікірі жоғарыдағы
Науаи айтқан ... ... ... ... жатыр. Шынымен-ақ араб-
парсы поэзиясының үздік үлгілерін ... ... ... қана қоймай,
олардың авторларымен өнер сайысына түсу ... ... оңай ... ... ... Шығыс әдебиетінің аса ірі зерттеушісі Бертельс Науаи дәуірі
түркі әдебиетіне қатысты ... ... ... ... өздері үлгі
етіп алған парсы әдебиетінен аздаған өзгешелігі бар ... ... ... ... парсы шығармаларымен салыстырғанда қарабайыр
көрінбейтін, талғамы биік ... ... ... алмастай үздік
шығармалар тудыруға тиісті еді. Бес ғасырлық өткені бар парсы әдебиетінің
осы уақыт ... аса биік ... ... қол ... үлгергенін
ескерсек онымен сайысуға ниеттенген түркі ақындарының ... ... ... ... ... ... [32, 433]. Түркі ... ... бұл ... ... ішкі ... ғана ... қатар сыртқы формасына, оның ішінде өлшемдік, ұйқастық жүйесіне де
қатысты екендігі даусыз.
Ендеше, әдебиет пен ... өзге ... ... орнап, туған түркі
тілінің өлең тілі ретінде өміршеңдігіне ... ... ... ... ... қашпай, аруздың түркі тіліндегі тәжірибесіне бастама
беруі, сөз жоқ, ерлікке ... ... ... ... бұл ... Құтып ақындар әрі қарай дамытып, жетілдірсе, Науаи, Физули сынды
дара талант, дара тұлғалар шырқау шыңына ... Сол ... ... ... ... өлең мектебінде өзіне лайықты орынға ие болды.
Осыншама тарихтың тар шатқалдарынан өтіп, араб-парсы ... ... ... орта ... ... ... әлде бір
құрамдас бөлігіне айналған түркі арузының араб-парсы ... ... ... қандай? Бұл сауалдың айқын жауабын алу үшін аруз ... ... ... оның ... қағидаларына тоқтала кеткен абзал.
Аруз – (арабша түпкі мағынасы «шатырдың тіреуіші» дегенді білдіреді)
ұзын және ... ... ... келуіне негізделген квантитативті өлең
өлшемі. Араб тілінің негізінде ... аруз ... араб ... ... Араб ... ا ... و ... ی (йа)
дыбыстарынан басқа дыбыстардың ... ... ... Осы үш ... ... ... да буындар құрамындағы дауысты дыбыстардың
сапасына қарай қысқа және созылыңқы буындар болып ... ... ... ... ... бір ... ... алмаса қолданылуы аруздың
негізгі элементі рукнды құрайды [8, 12]. ... ... өлең ... ... ... салыстыруға болады. Алайда, бунақ буын санына
байланысты ұғым болса, рукн буын ... ғана ... ... ... ... ... ... қатар, бунақ сөзбен сөздің шекарасына ... ... ... ... ... ... ... 3 4
Ал арузда рукн бір сөзді екі немесе одан да көп ... ... ... ... ... көп ... ачалың
. - - - / . - - - / . - ... ... ... сачалың
. - - -/ . - - - / . - ... ...... ... ... ... бәйітте бірінші тармақтағы толса сөзі тол-са түрінде, екінші
тармақтағы мәйханәда сөзі мәйха-нәда түрінде ... ... ... ... ... ... ... тұр. Яғни, рукн мен ... ... өлең ... сөз бен сөздің аражігімен сәйкес келмейді.
Рукнды теориялық еңбектерде тефил немесе жүз (бөлшек дегенді білдіреді)
деп те ... ... ... мынадай 8 түрі бар:
1. фа`улун: . - - 2. фа`илун: - . - 3. ... . - - -
4. ... - - . - 5. ... - . - - 6. ... . . - . -
7. ... . - . . - 8. ... - - - ... рукндардың әр қилы алмаса қолданылуы арқылы аруздың түрлі уәзіндері,
яғни өлшемдері құралады. Негізінен аруз ... 19 түрі бар. ... ... ... ... және түркі өлеңінде аруз уәзінінің 14 ... [8, ... ... ... ... ... тұратын қандай да бір
ашық буын созылыңқы буын ... ... ... ﺒﺎ - ба, ﻫﻮ - ... ... дауысты дыбыстан тұратын тұйық және бітеу ... да ... ... дыбысталады. Мысалға: ﻛﻞ - гүл, ﺩﻞ - дил.
Ал енді ... ... ... тұратын ашық буындар болса, арузда қысқа
буын болып табылады. Қысқаша айтқанда, араб-парсы ... ... ... ... ашық буын және ... ... дыбыстан тұратын
тұйық, бітеу буындар созылыңқы буын ... ... де, ... ... ... ашық буын ... буын ... саналады. Графикалық тұрғыдан
созылыңқы дауыстылар ا (әліп), و (уау), ی (йа) ... ... ... ... харакаттармен (қасра, фатха, замма) белгіленеді.
Араб-парсы тілдерінің осы сипаттағы фонетикалық ерекшеліктеріне
негізделген аруз ... ... ... ... мұраларда белгілі бір
шарттылықтар шеңберінде ... да ... ... ... ... Араб
әліпбиімен жазылған түркі тілді жазбаларда түркі ... ... ... ... ... ا, و , ی ... әріптермен бейнеленетіні
белгілі. Алайда, бұл әріптермен белгіленген түркі сөздеріндегі дауысты
дыбыстардан ... ... ... шарт ... Тек ... ... бұл әріптермен белгіленген дауыстылар созылыңқы дыбысталады. ... ﺴﻮ (су) ... ... ... ... ... ... қарастырар болсақ, созылыңқы дауысты дыбыстан тұратын
ашық буын болғандықтан өлшемде созылыңқы буын ... ... ... бұл - ... ... Араб ... ... ол тілдің
фонетикалық ерекшеліктерін бейнелейтін графикалық заңдылықтарға бағынбайды.
Сол себепті де ﺴﻮ (су) ... ... ... шарт емес. Ендеше
түркі тілінің фонетикалық ... сай бұл ... ... ... ... ашық буын деп ... ... қысқа буын ретінде
қабылдаймыз. Десек те, бұл форманы және түркі сөздерінде кездесетін ... ... аруз ... созылыңқы буын ретінде де бағаланғанын
аңғаруға болады. Мысалы:
Бағырдын суғарып бу жан бағыны
. - - -/ . - - - / . - ... ... ... көз ... ... ... - - - / . - - - / . - ... тілінде созылыңқы дыбыс жоқ. Бірақ түркі тіліндегі ашық буындар
(жоғарыдағы мысалдағыдай) өзінің графикалық ... ... ... ... буындармен бірдей болғандықтан, өлшемде
созылыңқы буын ... де ... ... ... ... ... ... дыбысталу жағынан қысқа болғанымен, уәзіннің
ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... буын ... санала
береді. Ал енді түркі сөздеріндегі тұйық және ... ... ... ... буын ... ... ... түркі сөздеріндегі буындардың аруз
өлшеміндегі шартты сапалық белгілері мынадай:
Ашық-қысқа буын = арузда қысқа буын, созылыңқы ... және ... буын = ... тек қана ... ... айтуынша, түркі арузында мұндай шарттылықтар түркі
ақындарының түркі сөздеріндегі буындардың шынайы табиғатын ... ... етіп ... араб-парсы аруз жүйесінің ... ... ... ... [40, 262]. Түркі сөздерінде араб-парсы сөздеріндегідей
қысқа және ... ... ... араб-парсы тілдерінде қысқа
және созылыңқы буындарды бейнелейтін әріптердің графикалық үйлесімі ... ... ... ... ... ... сөздеріндегі тұйық
және бітеу буындардың аруз өлшемінде ... ... ашық ... және ... буындармен теңестірілу тәсілі туындайды.
Ашық буындардың созылыңқы буын ... ... ... бірі ... ... ... қате ... есептеледі. Сондықтан да өлшем жүйесі
бойынша бірнеше созылыңқы буын ... ... ... ... ... ... мен ... буындар аралас қолданылып отырған.
Мұхаббат-намада Хорезмидің де түркі ... тән осы ... ... ... ... ... ... ей жан байрам айын
. - - - / . - - - / . - ... ... ... ... - - - / . - - - / . - ... деп ... бұл ... (мафа`улун, мафа`улун, фа`улун) 3-қысқа, 8-
созылыңқы буыннан тұрады. Алғашқы екі рукннің әр ... бір ... ... буын бар ... ... да осы ... жазылған»).
Бірінші рукнда (йүзүңда көр)
. - - - бір қысқа буыннан кейін өлшем бойынша үш ... буын тұр. ... ... ... ... ... түрде ғана созылыңқы десек те, ақынның
түркі сөздерін аруз өлшеміне икемдеу әдістері ... ... ... ... ... ... аруз ... ұрынбас үшін созылыңқы
буын сипатында ашық және бітеу буындарды ... ... Бұл ... буын ... -зүң - ... ... -да - ашық ... -көр - бітеу
буын.
Сонымен түркі сөздерінде тұйық және бітеу буындардың аруз өлшеміндегі
функциясы ашық буындардың функциясына ... ... Ашық ... ... ... ... және созылыңқы буын қызметін атқарса,
тұйық және бітеу буындар тек қана ... ... ... ... буынды өлшемге сай қысқа және созылыңқы дыбыстауға болады. Ал, тұйық
және ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес.
Алайда, түркі ақындары өлшеммен сәйкестендіру үшін ... және ... ... ... ... ... ... туған сәтте түркі
тілінің кейбір фонетикалық ерекшеліктеріне арқа сүйеп, өлшемді өлең түзуде
аруз өнерінің көмекші ... ... ... білген. Түркі арузында
кеңінен қолданылған ... ... ... васл ... ... ... ... білдіретін васл тұйық немесе бітеу
созылыңқы буынды керек ... ашық ... ... ... ... Васл ... ... жолы түркі фонетикасындағы кейінді ... ... ... сөз соңындағы дауыссыз дыбыстың өзінен
кейінгі сөздің басындағы дауысты дыбыспен жалғаса дыбысталуы аруз ... ... ... ... ... бітеу буынды ашық буынға айналдыру
мүмкіндігін туғызады. Біз мысалға алып отырған ... ... ... өте жиі ... ... ... бир ... суны
. - - - / . - - - / . - ... ... га кан ... - - - / . - - - / . - ... бәйітте әр рукнның бірінші буыны ашық-қысқа буын болуға тиісті.
Бірақ ... ... ... ... бастапқы буынына сәйкес келіп тұрған
ким сөзі - ... - ... ... Түп ... мәтінде арнайы бір графикалық
таңбамен көрсетілмесе де, осы тұста васл ... ... ... екі ... ... ки-мол түрінде оқылып, ... ... буын ... болады.
Васл тәсілі «Хұсрау-Шырын» поэмасының өлең өрнегінде де жиі кездеседі.
Йаратмақны аның тиг қылды ағаз
. - - - / . - - - / . - ... _уш хич ... ... ... итип раз (39 бәйіт)
. - - - / . - - - / . - ... ... тағы бір ... васл ... тек керек кезде ғана
қолданылады. Басқалай айтқанда, түркі фонетикасындағы ... ... ... ... ... туындыларда тұрақты емес, тек көмекші
тәсіл ретінде өлеңнің өлшемдік, ырғақтық ... ... ... ... ... ... ... тіркес мына бір бәйітте ... ... ... ... сахиб-кыраны, ким үзарлар
. - - - / . - - - / . - ... ким ... ... ... ... өлшемге сай оқылады.
Түркі тілді ақындар өз өлеңдерінде васлдан басқа мед, зихаф, каср ... ... ... ... жиі арқа ... ... ... шамадан тыс қолдану да аруз қатесі ... ... ... ана тілдеріне тән кейбір өзгешеліктерді өлшемді ... ... ... ... ... «Мұхаббат-нама» мен «Хұсрау-
Шырынның» авторлары да мінсіз өлең түзу мақсатымен өз дәуіріндегі ... ... өлең ... ... бар ... ... ... екі поэманың да тілінде бір ... ... ... ... ... ... ... Жалпы қандай да бір
грамматикалық форманың түрлі диалектілердегі түрлерінің аралас ... көне ... ... көбіне тән ортақ белгілер. Әмір ... ... ... ... ... ... дүниеге келген жазба ескерткіштердің тілінде қыпшақ элементтерінің
басым болғанымен, оғыз диалектілеріне тән ... ... да ... кездесетінін атап көрсетеді [6, 81]. Құтыптың «Хұсрау-Шырын» дастанында
тәуелділік жалғауы табыс септік формасының ... ... тән ... 211 рет ... ... ... тән ... түрі 538 рет
қолданылған [12, 18]. Ал «Мұхаббат-намада» осы морфологиялық форманың ... ... тән ... 17 рет, қыпшақ тіліне тән түрі 20 ... ... Бір ... ... ... араласа қолданыла
беруі белгілі бір заңдылыққа бағынбайды. Алайда ... өлең ... ... ... белгілі бір заңдылыққа бағынбайтын тілдегі бұл
құбылысты кейбір тұста ... ... ... ... ... өлең ... тиімді пайдалана білгеніне көз жеткіземіз. Төмендегі ... ... ... ... формасының оғыз-қарлұқ тілдеріне тән
үлгілері қолданылған.
Аның ким ал иниңда мең йаратты
. - - - / . - - - / . - ... ... ... тең ... ... - - - / . - - - / . - ... енді 41-бәйітте осы морфологиялық форманың қыпшақ тіліндегі түрі
қолданылады.
Йүзүнда ... ей жан ... ... - - - / . - - - / . - ... ... ... ... - - - / . - - - / . - ... мысалда ақынның тәуелділік жалғауы оғыз-қарлұқ түрін қолдануы
керек ... ... буын ... ... ... ... мүмкіндік беріп
тұр. Егер 6-бәйіттегі сач-түбіріне -ы-ны емес –ы-н формасы жалғанса,
бәйіттің екінші ... бір буын ... ... өлең өлшемінде
өрескел қате жіберілуі мүмкін. Сол ... де ... ... ... меңгерген Хорезми өлең өлшемін бұзбау үшін бір жалғаудың екі ... ... ... ... ... Ақынның бұл әдісі бәйіттің мазмұндық
сипатына ешбір нұқсан ... ... жоқ. ... жоғарыда атап
көрсеткеніміздей бұл екі ... ... ... ... көне ... ... тән ортақ белгілер. Хорезми болса бұл ... ... ... ... ... ... ... жазбаларында тәуелділік жалғауы жатыс септік және шығыс
септік формаларының да әр ... ... ... ... береді.
«Мұхаббат-намадағы»:
йол-у-нда = мүлк-и-да,
баш-ы-ндин=йаш-ы-дин
сияқты мысалдардан бір грамматикалық форманың екі ... ... қаны ... ... ... - - - / . - - - / . - ... йашыдин Кәвсәр бұлашқай
. - - - / . - - - / . - ... ... ... ... жасалу жолы йашы-ндин түрінде де болуы
мүмкін еді. Екі форма буын саны жағынан бірдей. ... ... буын ... ... ... ... да ... тиісті. Буынға бөлгенде йа-шы-дин
формасындағы буындар сипаты мынандай: ашық буын – ашық буын – ... ... ... ... ... ашық буын – ... буын – бітеу буын.
Ақын осы екі форманың өлең өлшеміне сәйкесер ... ... ... ... Құтып ақын да өз поэмасында осы ... жиі ... ... ... ... ... дәстүрінің ықпалымен
қалыптасқан түркі арузының шартты заңдылықтары бола тұрса да, жасандылық
сипаты басымырақ.
Ғалым М.К.Хамраев түркі арузы жайлы: «Одной из ... черт ... ... метра, является то, что он допускает, в угоду рукну,
довольно свободное и совершенно ... и ... ... ... тех или иных слов. Иначе говоря, аруз как ... ... ... поэзию извне и опирающийся на законы ... ... в ... поэзии искусственно и, в силу ... не мог ... ... с ... ... тюркских
языков, законы которого в корне отличаются от ... [41, 94-95], ... ... жоқ талай көне поэзиялық мұраларымыздың негізгі ... ... аруз – ... ... түркі өлеңі тарихында өзіндік таңбасын
қалдырған өзгеше құбылыс. Олай болса, ... ... өлең ... ... ... тамырлас түркі арузды поэзиясының алар орнын
зерттеп, зерделеу келер күннің еншісіндегі келелі мәселелердің бірі.
Өлең ... ... ... ... ... ... фонетикалық,
лексикалық және морфологиялық табиғатына да әсер ықпалын тигізбей қойған
жоқ. Аруз ерекшелігі түркі авторларын көптеген ... ... ... ... ... формаларды аралас қолдануға итермеледі. Әмір Нажип
«Хұсрау-Шырынның» тілдік ерекшелігіне қатысты: «Аталмыш поэтикалық ... ... ... және ... ... ... негізделген
араб-парсы аруз өлшемімен жазылған. Сондықтан ақын өлшем үшін керек жерде
әртүрлі синонимдерді қолдануға мәжбүр болады. Сол ... ... ... ... мен ... ... толығып, байи түскен» дейді
[6, 131]. Сондай-ақ кейінгі ... ... ... ... салыстырғанда араб-парсы тілінің элементтері ... ... ... ... пен ... араб-парсы
сөздерінің ара салмағын салыстыруға келмейді. «Мұхаббат-намада» араб-парсы
элементтері мейлінше көп. ... ... аруз ... түркі өлеңі
тарихындағы даму ... ... ... ... болады. «Құтты білік»
өлшемі әлі шарттылықтары айқындала қоймаған түркілік ... ... ... ... ... өлең ... қағида
шарттары орныққан белгілі бір тәртіпке түскен түркілік аруз үлгісі.
Қазіргі түркі тілдерінің сөздік қорына араб-парсы ... ... және ... ... ... ... белгілі. Мұсылман дінінің қасиетті
кітабы «Құран-Кәрімнің» тілі арабша болуы бұл тілдің араб емес ... ... ... ... ... ... жаюына себепкер
болды. Сондай-ақ, бұл тіл – VІІІ ғасырда араб жерінде бастау ... ... ... және ... ... ... Міне осындай
артықшылықтары араб тілінің сол дәуірдегі ғылым тіліне айналдырды. ... ... ... араб тілі ... ... ... ... ғылыми және философиялық еңбектерін араб тілінде жазды
[29, 452]. ... ... ... ... ... ... тағы сол
сияқты түркі текті ғалымдардың ғылыми шығармашылықтарынан көруге болады. Ал
енді парсы тілінің әдеби тіл ... ... ... ... ... түркі поэзиясының қалыптасу кезеңінің парсы әдебиетінің алтын
дәуірімен тұспа-тұс келуімен байланысты. ... араб өлең ... ... ... бұл ... ... ... поэзиясындағыдай қиынға
түспегені анық [34, 44]. Өйткені парсы тілі ... ... ... және ... буындар бар. Ал түркі ақындары болса жоғарыда
көрсетілген шартты ... ... ... ... ... Алайда бұл шартты заңдылықтардың өзі аруз ... ... ... жеткіліксіз еді. Сол себепті де көптеген түркі ақындары
өлең тілінде түркі сөздерінің орнына құрамында созылыңқы ... бар ... ... дайын сөздерді қолдану арқылы ... аруз ... ... [34, 44]. ... нәтижесінде түркі тіліне араб-парсы
тілінің элементтері көптеп ене бастады. Тіпті, кейінгі дәуірлерде шығыстық
поэтикалық ... ... ... ... ... ... өлең тілдері аруздың ықпалымен түркілік сипатынан ажырап, үш
тілдің (араб, парсы, түрік) ... ... ... ... аруз жекелеген авторлардың еліктеуінен туған өлең
өрнегіндегі уақытша өлшем емес. «Құтты біліктен» бастап ХІХ ... соңы ... ... басындағы кейбір түркі халықтары ақындарының шығармаларына дейін
жалғасқан түбегейлі өлең тәртібі- түркі әдеби ... даму ... ... ... аса ... ... ... түркі арузын бұдан ары
тереңірек зерттеуге ынта қойсақ, әдебиетіміз бен тіліміздің даму ... ... ... ... ... ... түсеріміз хақ.
Алтын Орда дәуірі түркі тілді ... озық ... ... мен ... өлең ... аса назар аударар
өзгешеліктердің бірі - ... ... және ... ... ... ... қиыстырылған сөздердегі сәйкес дыбыстардың, әсіресе
дауысты дыбыстардың, бірдей ... ... ... келуі ұйқастың жасалу шарты
екені белгілі [42, 144]. Екі поэманың да ұйқас ... әр өлең ... ... тәртібінен қандай да бір ауытқушылық байқалмайды. «Хұсрау-
Шырын» бастан-аяқ мәснауи өлең түрінің ұйқас жүйесімен жазылса (әр бәйіттің
яғни әр екі ... ... ... арқылы), «Мұхаббат-нама» авторы
мәснауи, ғазал, қыит`а, фард ... сан ... өлең ... әр өлең ... ... тән ... тәртібі бойынша түзеді. Бір
сөзбен айтқанда, Хорезми де, ... та ... ... дәстүрге
адалдықтарын аңғартады.
Жалпы классикалық өлең дәстүріне дейінгі ежелгі түркі өлеңі үлгілерінде,
зерттеушілердің пікірінше, ой ұйқасының басымдығы ... ... ... ... ... ұйқасы түрліше болып келгендіктен,
ғалым М.Жолдасбеков Күлтегінге, Тоныкөкке арналған жазбаларды ... [15, 110]. ... ... бұл ... кейбір тұстарында тармақ
соңындағы ұйқастан көрі тармақ ... ... ... дыбыс
үндесдестігі мен жарастығы әлдеқайда күштірек көрінеді [15, 103]. Бұл ... ... ... тән ... бірі ... даусыз. Тармақ
басындағы дыбыс үндестігі мен тармақ соңындағы ұйқастың қатар қолданылуы
көне түркі өлең ... жиі ... Өлең ... ... ... бұл екі жүйенің қайсысының ертерек пайда болғанын дөп басып ... ... ... басы ... да ... соңы ... да түрік өлеңінде
ежелден бері бар екеніне назар аударған түрік ғалымы Талат Текин ... ... ... ... басхы ұйқастың көнерек екендігін, ал
тармақ соңы ұйқастың араб-парсы өлеңі ықпалымен кейінірек пайда ... ... көне ... ... ... соңы ... ... деген
көзқарасқа қосылмаймын. Тұңғыш түркі өлең үлгілерінің қашан және ... ... ... ... ... бір ... ... да, бұл сауалдың
жауабын түркі халық ауыз әдебиетінің ең көне ... ... ... ... ... жөн. ... Қашқари ХІ ғасырда ... еш ... одан ... ерте ... ... болған мақал-
мәтелдердің көбі тармақ соңы ұйқасқа құрылған. Сондықтан көне ... ... ... ... ортасы, дыбыс үйлесімдерімен бірге тармақ соңы
ұйқастың да кеңінен қолданылғандығына еш күмән келтіруге болмайды», - дейді
[43, 10-11]. Мұны ... ... тұла бойы ... ... үйлесіміне
құрылған мынадай мақал-мәтелдерден көруге болады.
а) Татсыз Түрк болмас, башсыз бөрк болмас.
ә) Сабурғанда ев болмас, топурғанда ав болмас.
б) ... ... ... ... ... бирле урушма, беглер бирле турушма.
Құтты Біліктен басталатын түркі классикалық өлең дәстүрінде тармақ ... гөрі ... соңы ... ... ... анық. Бұл -
поэзияда күн өткен сайын күшейе түскен араб-парсы ... ... ... соңы ... ... Білікке дейінгі көне түркі өлең
үлгілерінде қолданылғанымен, Құтты Біліктен ... өлең ... ... ... ... Өйткені, түркі ақындары таңдаған араб-парсы
поэтикасы арқылы енген мәснәуи, ... ... ... ... және ... өлең ... тармақ соңы ұйқас тәртібімен түзіледі. Бірақ бұдан
классикалық поэзияда көне ... ... ... тармақ ортасында дыбыс
үйлесімін тудыратын ... ... ... ... ... қалды деген
көзқарас тумаса керек. Жүсіп Баласағұн да, одан ... ... да ... бұл ежелгі өрнегін жаңа үлгідегі өлең үрдісінде өте шебер ... ... ерке ... ... ... ... ... күн ай
Түзүнлүк керек хем силиклик керек
Уқушлуқ керек хем биликлик керек
Осы сияқты өн бойы ... ... ... өлең ... үлгісін
Құтты Біліктен молынан ұшыратуға болады. Бұл – көне поэзия мен классикалық
поэзия арасындағы дәстүр жалғастығының тағы бір ... ... Орда ... ... түркі поэзиясы үлгілері «Мұхаббат-нама»
мен «Хұсрау-Шырында» ұйқас жүйесінің ... өлең ... ... орай ... ... ... Яғни ... да тармақ соңы ұйқас
жүйесіне негізделген өлең өрнегі бар. ... ... ... мін табу ... Ақын ... ... дыбыс үйлесімі үшін бірдей
сөздерден немесе бір текті морфологиялық формалардан тұратын редифті ... өте ... да ... ... ким тән ичра жан йаратты
Сени көрклүк лар үзра хан ... ... ... йарутты
Фәләк тек бизни сәргәрдан йаратты
Халайық қыбласы болды, жәмалинң
Ошал күн ким сени ... ...... бір ... үзінді. Бәйіттердің тармақтар
соңдарындағы жан, хан, -дан буындары толымды ұйқас та, йаратты сөзі ... ... ... ... Бірақ бұл әншейін дыбыс үйлесімі үшін
алынған қайталау емес, сүйіктісінің бойындағы бар ... ... ... деп ... ... жан ... ұғындырар тіркеме сөз. Поэмада
ұйқастардың жасалу жолдарында қағида тәртіпке сәйкестікпен қатар ... ... тән ... үйлесім заңдылықтары қатаң сақталған. Араб-парсы
өлеңінің ұйқас тәртібі классикалық түркі өлеңінде ұйқас жүйесіне ғана ... ... оның ... жолдарына да әсер ықпалын тигізген.
И.В.Стеблева: «Түркі классикалық өлеңіне енген араб-парсы ... ... ... ... ... ... прицнипке арқа сүйейді»,- дейді
[44, 246]. Мұнда ұйқастың ... ... - рави ... Бұл ... түбірінде болуға тиісті ұйқастың ең соңғы әрпі. «Мұхаббат-намадағы»
төмендегі ұйқас түзілімінде:
- - - - - - - - - ... - - - - - - - - ... (62 ... ... рави әрпі ... ет- ... ... соңындағы
т әрпі, -әт, -ет ұйқас буындары да, ал ... ... ... ұйқас теориясы
бойынша редифке, яғни ұйқастан кейінгі қайталауға жатады.
Хорезми ұйқас құруда тек теорияға ... ... ... яғни ... ... ... қана қоймай, ұйқасты көбіне буын арқылы
жасап, ... ... ... ... де аса мән ... - - - - - - - - - ... - - - - - -- - - - сачылур
- - - -- - -- - -- ... - - - - - -- - - - ... ... ... ... ... кезеңдерінде түркі ақындары
теорияға сәйкес өлең түзу мұқтаждығынан болса керек, ұйқасты ... емес ... ... құруға тырысқан. Мұндай өлеңнің
құлақпен естуге емес, көзбен көруге арналғандай әсер ... ... ... И.В.Стеблева «араб-парсы өлеңінің ұйқас теориясы түркі ... ... ... жоқ. Ұйқас теориясындағы графикалық
принцип түркі ақындарына дауысты дыбыстары қарама-қарсы сингармониялық
қатарлардан ... ... ... ... ... ... ... -
дейді [44, 247]. Яғни араб-парсы ұйқас теориясына салса түркі тіліндегі ... ﺒﺎ ﺮ, бер – ﺒﺮ ... ... әріптерінің сәйкестігіне қарап ұйқас деп
санауға болады. Бұл ұйқас қағидасына ... ... ... келе
жатқан түркі өлеңі дыбыс үйлесім жүйесіне қайшы нәрсе. Тарих ... ... ... ... бір де кем емес ... дәлелдеуге тырысқан
түркі ақындары кей-кейде шамадан тыс еліктеуге ұрынып, ұлттық тілдің,
ұлттық поэтиканың ... аяқ асты ... ... «Хұсрау-Шырынның»
авторы Құтып ақын да бұл қатеге көп ұрынған.
Халам нақшынға мен ход биргемен ренг
Вели нақш өзре килур болса тиг ол биг ... 500 ... ол тиг ... ичре ... ... тиг таш ара кизленирсе (ХІІІ, 508 бәйіт).
Бу тағ бағрында бир хош мензили бар
Толуг ... йана ... ... ... 545 ... бәйіттердегі ренг-биг, болса-кизленирсе, бар-чичеклер сөздеріндегі
ұйқас қандай да бір дыбыс үйлесіміне негізделген деп айту ... ... ...... ... ... қатарында ﺴﺎ (син-алиф), үшінші
бәйіттегі ﺮ (ра) графикалық ... ... ғана ... ... ... ұйқас ете алады. Құтып поэмасында бұндай ұйқас үлгілерін
молынан ұшыратуға болады.
И.В.Стеблева: «Науаи дәуіріндегі ... ... ... ... бас ... өлең ... ... қана емес, аккустикалық
үйлесімге де қол ... ... ... [44, 252]. ... бір ... ... де «Мұхаббат-нама» авторы Құтып ақын сияқты араб-парсы ұйқас
теориясына әсіре тәуелділік танытпайды, «Мұхаббат-намадағы» ... ... ... ... ... және дыбыс үйлесіміне негізделген.
Бірақ мұны ақын әріп сәйкестігін сақтай ... іске ... ... ... ... ... графикалық үйлесімге негізделген түрінен бойын
аулақ ұстаған ақындардың бірі Хорезми деп айтуға болады.
«Мұхаббат-нама» мен «Хұсрау-Шырында» араб-парсы текті сөздер мен ... ... ... үйлесімі арқылы жасалған ұйқас түрлері көп
кездеседі.
Бұдан араб-парсы поэтикалық қағидалары арқылы енген тілдік элементтердің
Алтын Орда дәуірі түркі ... ... сөз ... ... ... мейлінше сіңісіп ұйқас жасауда дыбыстық сипаты, образдауда
көркемдік мағынасы ... ... ... ... ... ... ... өлеңіндегі араб-парсы текті сөздер мен сөз тіркестері жат элементі
емес ... ... ... қорына әбден сіңісіп төл тума сөздерге ... ... ... ... көне ... ... тән ... басы ұйқас, өлеңнің өн
бойына өрнектелген дыбыс үйлесімі секілді қасиеттер «Мұхаббат-нама» мен
«Хұсрау-Шырындағы» көптеген ... де ... ... ... ... ... ... изни кармак үчүн
(«Мұхаббат-нама», 260-бәйіт)
Кирар рәзм ичра тойға кирү йаңлығ
Ачық мыш бөри ... кирү ... ... ғура минім йіткенге бирди
Шекер шура минім йіткенге бирди
(«Хұсрау-Шырын», 347-бәйіт)
Синиң бир назың миң мал ү мүлкет
Синиң бир тел сачың миң изз ү ... ... ... түзіліміндегі көзге түсер бір өзгешелік – аса әдемі
үндестікті тудыратын өлеңнің өн бойына ... ішкі ... ... ... ... ... сынды ақындар ұйқас жүйесінде әдеби этикетке
айналған араб-парсы поэзиясының қағида ережелерін орындаса да, ... ... ... келе ... ... тән ... де ... қарымы
жеткенше сақтауға тырысқан. Сөзімізді И.В.Стеблеваның тілімен түйіндесек,
«Жүсіп ... ... ... ... бәрі ... ... байлығын игеру жолында іркіліссіз ізденіп, парсы өлеңі жеткен
көркемдік кемелдікке жеткізуге ... [44, ... ... ... араб-парсы өлеңі үлгісінде дамуға ... ... ... ... өте келе шығыстық өлең дәстүрі аясында өзіне тән
ұлттық нақышымен араб-парсы поэзиясының үздік үлгілерімен бой ... ... ... Шығыстағы творчестволық еліктеу дәстүрі (назира-
жауап) негізінде парсының әйгілі ақындарымен өнер бәсекесіне түскен түркі
ақындары ... ... ... ... ... меңгеру арқылы әсіресе
ХІІІ-ХІV ғасырларда түркі тілінде тамаша туындыларды дүниеге ... ... ... ... көркем әдебиет үлгілерінің басым бөлігі (Құтыптың
«Хұсрау-Шырыны», Сайфи Сарайидің ... ... ... Жүсіпі»,
Рабғузидің «Қиссас- үл ... ... ... ... ... ... ... нәзирагөйлік дәстүрінің ... ... ... оқырман қауымға бұрыннан мәлім болған белгілі бір ... ақын ... ... ... ... ... ... болған. Осылайша
ақындар бір-біріне өз шеберлігін танытатындай туындылар жазу арқылы «жауап»
(жауап – арабша, нәзира – парсыша – татаббух) беріп ... [45, ... ... ... ... ... ақындары үлгі тұтқан парсы
поэзиясында да ... ... ... дами ... ... ... ... поэзиясының соңғы кезеңі деп ... ... ... ... ... қатысты «Хотя деспотическое господство
Чингизидов нанесло непоправимый ущерб культуре, ... ... не ... ... в своем развитии, но под вдохновляющим воздействием народного
сопротивления пережила даже новый подъем и ... ... ... ... ... ... ... поэзия.
Касыды писались в рафинированном стиле, зарождалась нарочито усложненная
преоциозная поэзия, укоренялся прием ... ... ... - дейді [46, 128].
Нәзира түзуші ақын өзіне дейінгі шығарманың оқиға желісін ... ... ... өлең өлшемін, ұйқас үлгісін және образдар жүйесін ... ... ... ... [46, 269]. Классикалық парсы және
түркі ... ... бұл ... ... ғазал сияқты шағын өлең
түрлеріне жазылған нәзира өлеңдерде қатаң ... ... ... ... ... ... Орда ақыны Құтып (ХІV ғ.) пен ... ... ... (ХV ғ.) ... дастаны негізінде жазылған «Хұсрау-
Шырын» поэмаларында Низами ... өлең ... ... ... ... осылайша көркемдік салтқа айналып кеңінен қанат жаюы
араб-парсы және түркі жұртшылығына ортақ поэтикалық ... ... ... ... өлең ... ... ұйқас жүйесін үлгі
тұту орта ғасырдағы нәзира дәстүрінің басты шарттарының біріне айналған
тұста ... ... де ... тұрғыдан өзгеріске ұшырамауы мүмкін емес
еді. Түркі өлеңі ... бұл ... ... ... ... дастанында әрекідік бой көрсетсе, Алтын Орда ... ... ... ... одан әрі ... ... ... ретінде ғалым Өтеген Күмісбаевтың «Мұхаббат-нама»
жөніндегі мына бір ... еске сала ... ... болмас. «Мұхаббат-
нама» лирикалық планда жазылған шығарма. Бұл Юсуп ... ... ... ... ... емес өз ... ... ішкі құрылымымен мүлдем бөлек еңбек екені анық. Хорезми шығыстың көп
ғасырдан бері қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... түсіріп отырған құбылысты кішкентай болса да поэтикалық
сезіммен ... ... ... ... ... – өз ... ... сипаты бар шығарма. Ол ... «көп ... бері ... ... ... дәстүрдің»
жемісі. Ендеше «Мұхаббат-нама» тектес шығармаларды қалыптасқан шығыстық
эстетикалық нормалар шеңберінде ... бұл ... ... ... ... ... ... өлеңінде шындық канондар шеңберінде суреттеледі. Тематика мен
сюжетті айқындайтын, сұлулықты сипаттайтын да, құбылыстың көркем ... да – ... ... ... ... ... алар орны ерекше
болғанымен, дәстүрлілік жалпы орта ... ... ... ... ... болып табылады. Д.С.Лихачевтің пікірінше, орта ... ... ... ... ... ... ... Адамдар арасындағы қарым-қатынас, және олардың жаратушы күшке
деген көзқарастарының қатаң ... ... ... рәсімдерге
тәуелділігі белгілі бір деңгейде орта ғасыр ... ... ... ... ... ... өміріндегі этикетке тәуелділік өнерге де ауысты.
Бұдан орта ғасырлардағы әдебиетте өз үлесін алды. Әдеби этикет ... ... ... ... ... ... ... бір шығарманың бүтіндей үзінділерінің басқа шығармаларға ... ... ... символ, метафора және теңеулердің ... ... ... қалыптылық бүгінгі күн оқырманына қарабайыр
қайталаушылық сияқты әсер ... орта ... ... ... ... шығарманы дүниеге әкелген автордың жеке шеберлігі оның
дәстүрге қаншалықты бағынатындығы арқылы бағаланады. ... ... ... ... ... ... араб ... тәртібі бойынша
«жаңашыл ақын дәстүрдің шеңберінен шықпайды. Керісінше оны ... ... мұра ... ... ... ... ... арқылы
дәстүрдің өз талабына сай кемеліне келтіре түседі». Бұл қағида араб
поэзиясы мен ... ... ... мол ... орта ... және түркі классикалық өлең дәстүрлеріне де қатысты.
«ІХ-Х ғасырлардағы парсы поэзиясында, - ... ... - ... бойы ... теңелгенде «кипарис» сөзінің мағыналық комплексі
жетекші рөлге ие болып, оған ассоциация тудырған сұңғақ бойдың ... ... ... тыс қалады. Бұл теңеуге теңеудің субъектісі
сұңғақ бой емес, объектісі кипарис негіз болғандай әсер ... ... ... ... ... ... бейнелеуге емес, шындық арқылы
қалыптасқан метафораны ... ... ... ... ... ... образдарға құрылатын түркі классикалық поэзиясында да
өлеңнің поэтикалық салмағы ондағы образдардың мазмұнына жүктеледі [31, ... ... ... ... ... ... сипаттағанда
көбіне оны айға немесе ай ... ... ... ақын әр ... осы
қалыптасқан дәстүрлі метафораны сан ... ... ... ... көрдүм ей жан бәйрам айын
Мұның шүкрәнәси құрбан болайын (41-бәйіт)
Жолма-жол аудармасы:
Жүзіңде көрдім ей жаным, мейрам айын
Мұның шүкірлігіне құрбан болайын
Сәламим ни текур ол ... ... урур ... миң тәнә айға (131 бәйіт)
Жолма-жол аудармасы:
Сәлемімді жеткіз ол көрікке байға
Жүзі мың аймен тенесер
Бойуң тек серв йоқ ... ... нуры дин ай ... ... (156-бәйіт)
Жолма-жол аудармасы:
Бойындай кипарис жоқ бақ ішінде
Жүзіңнің нұрынан ай ... ... ... бойы ... ... ай
Куйаш иалығ жәмалиң алам арай (241-бәйіт)
Жолма-жол аудармасы:
О, бойы ... ... ... ... ... арай ... бәйіттердің бәрінде сұлу қыздың жүзінің айға, айдың нұрына теңелуін
дайын көркем фразаларды қайталау деп қабылдауға болмайды. Ақын үшін ... ... ... ... ауытқымау. Дәстүрлі өлең тілінде «ай»
бейнелі сөзінің қалыптасқан ... ... бар. Ақын оны сан ... ... ... ... ... көркем мазмұны ай сөзінің өлең
тіліндегі мағыналық комплексі арқылы айқындалады. Ал енді ... ... ... ... шығармашылық шеберлік қол таңбасы осы
дәстүрлі көркем сөз ... ... ... тың ... ... біз ... алып ... 41-бәйітті алайық:
Жүзіңде көрдім ей жаным, мейрам айын
Мұның шүкірлігіне құрбан болайын (41-бәйіт)
«Сұлу қыздың (сүйіктінің) жүзі – ақын үшін ұлы мейрамдарда көрінетін ... ... үшін ... мейрамдар Рамазан айты мен Құрбан айт
екендігін ескерсек, мұндағы «мейрам айы» және ... ... ... ... құру арқылы дәстүрлі образға құрылған бәйіттің
қайталанбас ... ... аша ... Мұсылман баласы мейрам айы
көрінгенде құрбандық шалады. Ақын ... ... сұлу ... ... ... теңеп, «Мейрам айындай сүйіктімнің жүзі көрінгенде жанымды
құрбандыққа шалайын» дейді [47, 8-13]. ... ... ... ... ... ... ... тың өрнек, терең мазмұн бере білген.
Бұл жерде Ыбрахим пайғамбардың ұлы ... ... ... жөніндегі белгілі діни аңызды да еске ... ... жоқ. ... көркемдік астары белгілі бір деңгейде сол аңызбен
ұштасып жатқандай. ... ... сұлу ... ... ... ... ... немесе тағы да басқа қасиетті ... ... ...... түркі өлеңіндегі өзгермес
тәсілдердің бірі.
Халайық қыбласи болды жамалің (158 бәйіт)
Жолма-жол аудармасы:
Жамалың ... ... ... ... ... ... ... ким ки өпсе менгү яшар (121 бәйіт)
Жолма-жол аудармасы:
Шекер ерніңнің науаты Қызырға ұқсайды
Кім аяғыңды өпсе ... ... ... ерүр ... ... шулә урур ... нуры (229-бәйіт)
Жолма-жол аудармасы:
Мен үшін ұжмақ өзіңмен қауышу
Жүзіңнен тәңірінің нұры сәуле шашады.
«Мұхаббат-намада» осы мазмұндас мысалдарды көптеп ... ... біз ... бәйітте ақын ... ... ... тың ... ... айы, ... ... толықтырғанның
өзінде сүйіктіні бейнелеудің дәстүрлі тәсілдеріне арқа сүйейді. Тұжырымымыз
түсініктірек болу үшін ... ... ... ... төмендегідей
схема арқылы көрсетуге болады:
Өлең сөздің ең кіші компоненті болып саналатын бәйіт бар жоғы екі ... ... ... ой анағұрлым ауқымдырақ келеді. Бәйіттің
көркемдік ... мен ... ... ... ... болар
негізгі мазмұн дәстүрлі образдар мен қалыпты ... ... ... ... ... көне ... ... ғазал
жанрына қатысты «Каждая газель представляет интерес не только с ... ... что в ней ... но и в отношении того что в ней
недосказано, так как ... ... ... как ее ... ... лишь в силу наличия определенных канонов ... ... ... ... ... қалған мазмұн» дегені көркем образдар
арасындағы тікелей семантикалық және ... ... ... ... ... бірден іліге бермейтін бәйіттегі образдар
жүйесіне қатысты кішігірім ... ... ғана ... ... ... екі жол ... сиғызып, әсерлі етіп жеткізу автордың дәстүрді меңгеру
дәрежесіне, білімділік, парасат ... және ... ... ай ... сәрв үзра ... ичра ғұнчәйи хәндан йаратты (54 бәйіт).
Жолма-жол аудармасы:
Толған айды кипаристың басына шығарып,
Ай ішінде күлімсіреген гүл қауызын жаратты.
Бұл да ... ... ... ... ... Әр ... өзіндік
қалыпты мағынасы бар. Ай – жүз, ...... бой, гүл ...... ... ... ... аз осы қалыпты образдардың күрделі өрімі
арқылы мінсіз сұлудың бейнесін сомдайды. Сұлудың өн ... ... ... ... ... толған айдың көрінуі секілді әсем көрініспен
салыстыра сипаттайды. ... ... ... ... ... ... ай
– жүз, кипарис – сұңғақ бой, гүл қауызы – ерін секілді ... ... өлең ... өзіндік мағынасы бар осы қалыпты образдардың жиынтығын
басшылыққа ала отырып, дәстүрлі арнада сұлудың ... ... ... таба ... ... жүз, ... сұңғақ бой, гүл қауызының ерін
екендігі белгілі ... ... ... ... ... ... көрініспен ұштастыра сипаттау, сөз жоқ, әр ... ... ... ... «Мұхаббат-наманың» текстологиясын зерттеген Гүлжан
Убайдуллаева ескерткіштің екі көшірме нұсқасын ... осы ... ... ... ай ... сәрв үзра ... емес, бірінші нұсқа
бойынша «Толун ай тәбийа су үзра қылды» деп ... ... ... деп ... өлең ... ... «Толған айдың сәулесі су бетіне ... сол ... ... ... етіп гүл ... ... деп ... Бәйіттің бұл мағынасы логикаға сыйымды болғанымен, Хорезми ақын
ұстанған поэтика қағидасына ... ... ... ... «су» ... ... ... қандай да бір образдық мағынасы жоқ, ал ақынның
толғап отырғаны табиғат ... ... сұлу ... ... Бұл үшін ақын ай,
кипарис, гүл қауызы секілді дайын образдардың басын ... ... ... ... ... ... ... тіркестің «су үзрә
қылды» деген түрі емес «серв үзрә қылды» (кипаристың басына шығарды) ... ... ... ... ... ... поэзиясынан көп үлгі алғанын
көрсетеді, шығыс ұғымындағы сұлулық үлгісін жасайды» [48, 52]. Ал ... ... ... ... ... ондағы символдар
жүйесінің күрделілігімен және сыртқы құрылымының кемелдігімен өзгешеленеді.
Ғасырлар бойғы көркемдік танымның ... өтіп ... гүл – ... - сүйікті), гүл – тікен (сүйікті - ... гүл ... ... ай, күн ... ... ... ... (сұлудың сұңғақ бойы),
тоты құс (ғашық ақынның көңілі) тағы сол ... әр ... ... қайталанып келіп отыратын қалыпты бейнелі сөздер- аталмыш
өлең дәстүрінің күре тамырына ... ... ... элементтер.
Негізінен осы элменттерге арқа сүйейтін шығыс ақынының авторлық даралығы әр
бәйітте қолданылған қалыпты бейнелі ... ... ... ... ... Өміршең өлеңдерімен ғана емес, өлең сөздің
теориясына ... ... де ... ... ... ... ақыны
Әлішер Науаи «Мизан-үл әвзан» (өлшемдер өрнегі) аталатын еңбегінің ... ... «үй» ... мағына білдіретін бәйіт өлеңнің мазмұнын үй-
ішіндегі бұйым-жиһаздарға балап, «үйдің ішінде көзден таса ... ... ... ... ... ... де құпия астарлы мағыналары
болады» дейді. Міне кез келген оқырман ұғына бермейтін осы ... ... ... ... ... поэтикалық құндылығының және
ақынның шеберлік деңгейінің шынайы өлшемі болумен қатар, әр өлең бәйітке
қайталанбас нәр ... ... ... үшін ... ... ... күрделендіріп, өзінің теңдесіз
сөз ұстасы екендігін дәлелдеудің тағы бір жолы – ... ... ... ... ХІV ... ... поэзиясына қатысты
«Двусмысленность иносказания, зашифрованность, заимствованные у суфийской
поэтики, начинают господствовать в вольнодушных ... что ... в ... ХІV ... - ... [46, 130].
Сондай-ақ Бертельс те Салман Саваджи сияқты ... ... ... ... ... ... сөз ойындарына яғни муамма, тарих,
джинас (теджнис), ихам, тәврия ... ... ... ... әуестік
танытқанын атап көрсетеді [32, 40]. Бұл аталған сөз ... ... ... сөздердің полисемантикалық, омонимдік сипатына немесе араб
графикасының өзіндік ерекшеліктеріне негізделген, өлең сөздің ... оның ішкі ... мен ... ... мың ... ... көркем
тәсілдер.
Осы тәсілдердің джинас, тәвриә, ихам сияқты түрлерінің «Мұхаббат-нама»
дастанынан бастап қолданылып, кейінгі ... ... ... ... ... орын ... аңғарамыз.
Джинас немесе теджнис деп – сыртқы формасы бірдей (дыбысталуы ... ... ... ... ... бір бәйіт ішінде қолданылуын
айтады [23, 467]. Джинас көбінесе бәйіт тармақтарының соңында ... ... ... «Мұхаббат-намада» ... ... нуры ... ... өртер
Сәкақың шуләси аламни өртер
Жолма-жол аудармасы:
Жүзің нұры күннің нұрын жасырар
Сағағыңның ... ... ... ... ... ... сөзі - есімшенің келер шақ
формасы. Бірақ бұл ... екі ... екі ... ... ... жасалған.
Етістік түбірінен жұрнақтарын айырып көрсетсек, жасалу жолдары мынадай
болмақ: 1 ... ... 2 ... ... ... және жазылуы
жағынан ешбір айырмасы жоқ, ... ... екі ... Джинасты бәйіттерде
көп қолданылатын редифпен шатыстыруға болмайды. Табиғаты ұқсас болғанымен
редиф деп – ... ... ... тармақ соңында ұйқастан кейін
қолданылатын бірыңғай сөз және сөз ... ... [23, ... теджнис омоним сөздерден жасалғандықтан толыққанды ұйқас болып
саналады [23, 467]. ... ... ... ... ... ... ... нұрынан да күштірек болып сипатталуы ... ... ... ... ... ақын ... ... қолдану арқылы қалыпты
бейнелі сөздерден құрылған өлеңге өзінше өрнек қосып, қайталанбас көркемдік
сипат бере білген. Сыртқы ... ... ... мағыналары бөлек екі
сөздің ұйқас ретінде қолданылуы бәйіттің ішкі ... ... ... ... ... бір дыбыстық үйлесім тудырып тұр. Тіпті, бұл екі
сөздің бәйіт тармақтарының арасындағы логикалық байланысқа ... ... ... болады. Жүздің нұрының күннің нұрын жасыруы - күннен ... ... Ал ... ... ... ... ... өртемек.
Қорыта айтқанда, ақын Хорезми шығыстық ... ... ... айналған тұрақты бейнелеу құралдарын қолдана отырып, теджнис
санаты арқылы бәйітті көркем сөз ұсталарына тән ... ... ... ... ... өте жиі ... көркемдік әдістердің
бірі - тәвриә. Тәвриә деп бәйіт ішінде екі түрлі мағынасы бар сөз ... ... ... ... Алайда бәйіт мазмұны қолданылған
сөздің бір мағынасы ... ғана ... (Жем ... ... ... деген тіркесті қолданады).
Тәвриә әдісіне мысал боларлық «Мұхаббат-намадан» тағы бір бәйіт:
Көңүл ширин сөзүң га болды фәрхад,
Көзүң Кәшмир жадусығә ... ... ... ... ... Фархад
Көзің Кашмирдің сиқырлысына болар ұстаз.
Мұндағы «шырын» тура мағынасында «тәтті жеміс сөлі» ... ... осы ... ... туған «сүйіктінің шырын сөзі» ... ... ... ... көркем тіркес. Бірақ келтірілген бәйітте көркемдік
астары бар бұл тіркес тармақ соңындағы Фархад ... ... ... ... ие ... тұр. ... - ... «Фархад-Шырын» ғашықтық
дастанының әйел кейіпкері. ... ... ... ... канонға айналған
«шырын сөз» тіркесіне жаңаша көркемдік ... ... және ... мағынасы бәйіт мазмұнының негізгі доминантына айналған. Осылайша, ақын
қалыпты бейнелі сөзді өлең ... ... ... ... ... жаңғыртып, түрлендіріп, оның көркемдік астарын
күрделендіре түскен. Мұнда келісті кейіптеу де бар. Ақын ... ... ... ... ... ... арқылы кейіптеп отыр. Алайда,
бәйітке өзгеше әсерлілік беріп тұрған осы кейіптеу ғана емес, ... ... ... сөзінің қос мағыналылығы.
Сөздің көп мағыналылығына байланысты әдістердің бірі – ... ... ... сөздік мағынасы «күмәндандыру» дегенді білдіреді. Көркем
тәсіл ретінде ихам деп – екі немесе одан да көп ... бар ... мен ... бір ... ішінде барлық мағыналарымен қолданылуын айтады [23,
42]. Тәвриә сияқты ихам да ... ... ... жаңылдырарлықтай
жұмбақты жыр түзу үшін қолданылады. Араларындағы ... ... ... ... ... қос ... ... бір мағынасы арқылы
айқындалса, ихамда сөздің барлық мағыналары бәйіт ішінде сыйымды ... [34, 210]. ... ... ... ... ... ... сөздің әр
мағынасы бойынша түрлене береді.
Әсіресе, тимуридтер дәуірі ... ... ... ... ихамның
үздік үлгілерін Хорезмидің «Мұхаббат-намасынан» да ұшыратуға ... ... ... ... гүл ғұнчаның ағзы ачылур
Жолма-жол аудармасы:
Ерніңді ашсаң, аузыңнан шекер төгілер
Сені көріп, гүл қауызының аузы ... ... ... ... ... ... екі түрлі мағынасы
бар. Бірінші мағынасы бойынша «ағзы ачылур» (аузы ашылады) тіркесі ... ... ... ... дегенді білдіреді. Тіркестің осы
мағынасы бойынша бәйіт мазмұны мынадай болмақ:
Ерніңді ашсаң ... ... ... ... ... ... ... аузы ашылады.
Сұлудың ернін көздің жауын алар қызылдығына байланысты раушан гүліне
теңеу – ... ... ақын ... еріннің сүйкімділігін әсірелей
суреттеп, оны раушан гүлінен де ... ... Ол үшін ... ... ... өзін таң қалдырарлықтай қырмызы да көркем. Шығыс өлеңіндегі
сүйікті бейнесі ғашық ақынның шексіз ... мен ... ... ... ... да қатыгез. Сол қатыгез ... ... ... ... ... ... сезіміне жауап қатуы болып табылады.
Сондықтан да сұлудың ... ... ... сөз ақын үшін бал, ... ... ... қыз ерні ... қырмызы раушан гүлін де аузын
аштырып таң қалдыратын - әсем ... осы ... енді ... ... ... гүл ... ашылуы сияқты табиғи
құбылыспен байланысты (гүл қаузының аузы ашылады). Бірақ бұл ... ... ... өзіндік көркемдеушілік сипаты бар. Ақынның түсінігінде
қоршаған ортадағы әр түрлі ... ... ... ... ... ... раушан гүлінің өзі сүйіктінің ернінің қызылдығын көріп, соған
еліктеп қауыз ашып, әсемдігін айналасына паш ... аз ... дағы ... ысынды
Кәдәх чәврүлди о мәй башқә минди.
Жолма-жол аудармасы:
Біраз уақыт өтті, мәжіліс қызды
Көзе төңкерілді, де шарап басқа шықты.
Бұл «Мұхаббат-намадағы» ихам ... аса ... ... ... ... ... Ихам тәсіліне негіз болған тармақтың соңындағы башқә
минди ... ... ... ... ішіп ... ... шықты немесе басқа
шапты деп жатамыз. Бұл «башқә ... ... ... ... ... ... тура осы мағынада қолданып, көзе төңкерілді, шарап басқа
шапты (масайдым) дейді. Бір қарағанда бәлендей көркемдігі жоқ ... ... бар ... ... ... ... ... хал-күйін баяндаған
сияқты. Енді көзені төңкере шарап ішкендегі көріністі көз ... ... ... ... ... ішкенде көзе бастан жоғары тұрмай
ма? Ендеше ақынның ... ... ... ... ... ... ... осы көріністі меңзейді. Қарапайым ғана ... ... ... сөз ... ... білу асқан тапқырлықты керек етері
хақ.
Бір дәуірде дүниеге келгенімен ... мен ... ... ... де жоқ ... ... басында
айтқанымыздай «Мұхаббат-нама» - таза лирикалық сипаттағы шығарма. Онда
ешбір сюжет жоқ. ... ... ... жан ... ... деген ынтызар көңілінің терең иірімдері ... ... ... да ... ... жүйесі автордың
көркемдеу, тұспалдау тәсілдері, ... ... ... Ал ... ... шығарма болғандықтан, мұнда баяндау
стилі басымырақ болып келеді. Алайда, поэманың сұлулықты сипаттап, ... ... ... көркем бәйіттер баршылық.
Садеф ичре тизилмиш тиг тишлери дүр
Тишиниң шулеси дүрге бирүр нур ... ... ... ... ... ... шұғыласы інжуге де нұр берер
Небат төклүр біраз типретсе тилин
Сыфат ким қылғай ол ширин ... ... ... ... ... төгілер
Кімде-кім ол шырынның іс әрекетін сипаттаса
Йүзүн көрген киши ай тийү сақнұр
Көрүгли көзге ай йүзи бирур нур (430 бәйіт)
Жолма-жол аудармасы:
Жүзін көрген ай деп ... ... ай жүзі нұр ... йа тиг аның хем ... ... тиг йа ве оқ ... йоқ (432 бәйіт)
Жолма-жол аудармасы:
Қоса садақтай кірпігі де оқ
Ондай садақ пен оқ дүниеде жоқ.
Йаңғақы күн йаруқыңға йол ... ... ай хем увта ... ... ... күн ... жол тартқан (ұмтылған)
Оның көркінен ай да ұялады екен
Бұл – Хұсраудың ... ... ... ... ... бәйіттердегі бейнелі сөздерден Құтыптың жалпы шығыс өлеңіне ... ... ... ... ақын ... айқын аңғарылады.
Жүздің айға, тістің інжуге, сөздің ... ... ... садаққа,
кірпіктің жебеге балануы арқылы жасалған дәстүрлі ... сол ... өлең ... ... ... ... ... Бірақ
«Хұсрау-Шырын» авторы бұл ортақ мотивтерді ұтымды қолданғанымен, Хорезми
сияқты бәйіт ... мың ... ... жыр ... ... сөйлеуге
аса әуестік танытпайды. Ол үшін ең бастысы бүкіл ... аян ... ... ... ... ... ... баяндап, сан қилы оқиға
сюжеттерін, кейіпкерлер ... ... ... өлең сөзбен оқырманға
түсінікті түрде жеткізе білу. Бұл ... ... ... ... басқа өлең түрлеріндегідей немесе басқа жанрлардағыдай бәйіттің
мазмұндық дербестігі жоқ, белгілі бір оқиғаны баяндауға ... ... ... ... ... ... ... керек етеді
[49, 90]. Сондықтан да мұндай сипаттағы шығармаларда автордың шеберлігі
жекелеген бәйіттерде емес, ... өлең ... ... ... стилінде,
яғни шығарманың бүтінінде көрінеді. Ал енді «Мұхаббат-Намада» болса әр
бәйіт - өз ... бір ... ... әр ... ... асыл ... ... бір тұңғиық. «Мұхаббат-Нама» сияқты шығармаларда ақын шеберлігінің
өлшемі - бәйіт көркемдігі.
Өлең жырларын ... үлгі етіп ... ... ... ... тырысса да, түркі ақындары ешқашан да
ежелден бері келе ... ... өлең ... қол ... ... ... әсермен түркі өлеңі түр жағынан дамып, мазмұндық жағынан тереңдей
түсті. Өлең формасы, ... ... ... көне ... дәуіріндегі
поэтикалық мұралармен салыстыруға келмейтіндей ... ... ... ... ... ... кеңейді. Десек те Күлтегін, Білге қаған,
Тоныкөк жырларындай, ... ... және ... ... ... ... арғы тегі ауыз ... бастау алатын поэтикалық
үрдістің Құтты біліктен бастап жаңа арнаға бет ... өлең ... ... ... ... ... емес еді. ... ескерткіштерінің әдеби сипатын
дәлелдеген И.В.Стеблева: «Орхон ескерткіштерінің мазмұны мен пішіннің
эстетикалық бірлігіне ... ... ... стилі ол әдеби
дәстүрдің өміршеңдігінің және көне ... ... ... ... - ... [54, 88). ... көне түркі дәуіріндегі дамыған әдеби
дәстүр араб-парсы поэтикасымен тоғысып, өзгеше бір ... ... ... ... ... да жалғасын тапқаны анық.
Әкем ханның әскері бөрідей бопты
Жаулары қойдай бопты
(Орхон Ескерткіштерінде)
Соғысқа кірер тойға кіргендей
Ашыққан бөрі қойға кіргендей
(«Мұхаббат-нама», ... ... ... жесе ... ... соң бөрі ... кім ... 1638 бәйіт)
Мысал айтар; бөріні қамқоршы етті қой
(«Хұсрау-Шырын», 1513 бәйіт)
Асылы әр дәуір мұраларында өзгеріссіз қайталанып келіп ... ... сөз ... төрт ... ... ... деп білетін көшпелі
елдің таным-түйсігінен ... еш ... төл тума ... ... даусыз.
Түркі классикалық өлеңі араб-парсы ықпалында дамыды десек те оның ... Орта ... ... ... ... әдебиетінің поэтикалық
тәжірибесін пайдаланды, аса бай ... ... ... ... өлең
тілі қай дәуірде де түркі тілі болып қалды. Шығыстан енген сөз зерлері,
көркемдеу, ... ... ... сөздерінің көркемдік көкжиегін
кеңейтіп, поэтикалық мәнін күшейтті. Жоғарыда ... ... ... ... тәсілдерінің шыққан тегі араб-парсы поэтикасы
болғанымен олардың игерген материалы көбіне таза ... ... ... ... ... тәврия сияқты күрделі көркем тәсілдерді қолданғанда
түркі тіліндегі омонимдік ... мен ... ... ... ... ... ... ақындарының ана тілінде жазған
туындыларында түр мен мазмұнды айтпағанда, шығыс поэтикасының осындай терең
иірімдерін оңай игеріп ... ... ... ... қазынасын, сарқылмас мол
мүмкіндіктерін паш еткендей.
Алтын Орда дәуір классикалық ... ... ... ... қайсының араб-парсы өлеңі арқылы келгенін, қайсының көне түркі
өлең дәстүрімен қалғанын ажыратып тану оңай ... ... ... ... ... Қарахан дәуірінен ХХ ғасыр басындағы кейбір түркі халықтарының
ұлттық әдебиеттеріне дейін ұласқан аса күрделі тарихи-көркемдік ... 9-10 ... ... ... осы ... үрдістің таза ұлттық
сипаты мен өзге ... ... ... ... ... ... оңай тимесі анық. Түркітану ілімінде бұл ... ... ... И.В.Стеблева «Для возможного ... ... ... ряда ... категорий, используемых в
практике тюркоязычных поэтов, важно ... в ... ... ... ... пласты, которые могут быть не связаны с
арабо-персидской поэтикой» - дейді.
Бұл – жалпы түрік ... ... ... ... ... ететін
күрделі мәселелердің бірі. Жоғарыда айтылған Орхон жазбаларындағы «бөрі-
қой» ... ... көне сөз ... шығыстық үлгідегі түркі
классикалық өлеңінің ерте дәуірлердегі, кейінгі кезеңдердегі үлгілерінде де
молынан ұшырасады. Шығыстық қалыпты ... ... ... ... ... Орда ... Хорезми ақын мен Құтып ақын үшін де көркем
сөз саптаудың негізгі құралдарының біріне ... ... ... ... ... белгісі саналатын шашы көбіне хош исі,
қара түсіне байланысты түрлі метафоралармен сипатталады екен. «Мұхаббат-
нама» мен «Хұсрау Шырында» ... бұл ... ... ... ... ... қара ... пәлесі
(«Мұхаббат-нама», 253 бәйіт)
Шашыңның хош иісі Румға ескей
(«Мұхаббат-нама», 343 бәйіт)
Көрермін ол жүзі күндей, шашы түн
(«Хұсрау-Шырын», 1094 бәйіт)
Асыққандай шашы ... ... ... ... ... де, ... та «Қараңғы түн», «қара пәле», «қайғы қасірет»,
«қара ниет» (имансыз), жұпар, анбер, ... және тағы ... ... ұштасқан шаштың түсі мен исінен басқа бұрым болып өріліп тізеге
түскен ұзындығын да ерекше шабытпен толғайды.
Аның ким ал иңинде мең ... ... ... тең ... ... ... кемел өңінде мең жаратты
Бойы менен шашын тең жаратты
Арығ заты тама бир генж вү кан тиг
Ики зүлфи ма генж үзре ... ... 70 ... ... ару түгелдей бейне бір қазына, кендей
Екі бұрымы да ... ... ... билинче түз кем сачча били
Ширинрек атыдын миң курла тили
(«Хұсрау-Шырын», 1100 ... ... ... ... белі шашындай
Атынан тілі мың есе тәттірек.
Өлең тіліндегі көркемдеудің осындай таза ұлттық үлгі, нақыштары ... ... ... түскен сол дәуірдегі түркі өлеңінің өзіне
ғана тән бет-бедерін ... ... ... ... ... ... деп аталатын мақаласында Құлжадан шыққан ғалым Джемаль ... ... ... ... Джемаль Каргилдің жазбасы бойынша ХІІІ ғ.
екінші ширегінде араб, парсы, түркі тілінде бірдей өлең жазатын Хусам ... ... ал ... Бирчинлыги атты ақынның арабша өлеңдері – аса ... ...... ... ... ... – шынайы болып келеді
екен. «Бұл ... ... үш ... үш ... ... ... сипаттамасы», - дейді Бартольд. Бір өкініштісі, орта ғасыр
ғалымының ... ... ... ... арқа сүйейтін үш тілді әдебиеттің
өзіндік ерекшеліктерін айқындау мәселесі қазіргі ... ... бір ... ... ... ғасыр түркі өлеңі араб, парсы поэзия үлгілерімен салыстырғанда
шыншыл да шынайы болса, бұл ... ... мен ... ... да
жоғалтпаған сияқты. Зерттеушілердің айтуынша, Құтып ақын Низамиден алған
«Хұсрау-Шырын» назирасында ... ... ... ... ... ... ... беруге тырысқан екен [27, 8].
Ал енді «Мұхаббат-Намада» Хорезмидің ... ... ... ... ... ... болғанымен, сыртқы бітімі өте қарапайым. Қандай
күрделі тәсіл ... да ақын ... ойға ... ... ... ... шынайылық сипатын жоймайды.
Қос поэма бәйіттеріндегі сезім шынайылығы мен ой шыншылдығының өзегі –
ұлттық тіл және көнеден ... ... ... ... танымның таңбасы
басылған ұлттық поэтикалық ойлау жүйесі екені анық.
Қорыта айтқанда, Хорезмидің «Мұхаббат-намасы» да, Құтып ақынның «Хұсрау
Шырыны» да шығыстың аса бай ... ... мен ... ... ... ... ұшырасатын көне түркілік өлең дәстүрін тоғыстырған
поэтикалық үрдістің ... ... ... Орда ... ... ... туындылар.
2.2 Алтын Орда дәуірі поэзиясы мен қазақ ақындары шығармашылығындағы
рухани дәстүр сабақтастығы
Кейінгі жылдары қазақ ... мен ... ... ... ... көркемдік дәстүр сабақтастығы төңірегінде қазақ ғалымдарының
іркіліссіз ізденістері ... ... ... ... ... ... ... қолға алынған бұл мәселе ... ... ... ... ... ... сынды белгілі ғалымдардың еңбектерінде тереңірек
зерттелген. Бұлардың ішінде М.Жолдасбеков, ... ... ... ... бір ... ... қазақ әдебиетімен
байланыс белгілерін анықтап, ... ... ... ... ... Н.Келімбетов 2000 жылы Елорда баспасынан жарық
көрген «Көркемдік дәстүр жалғастығы» атты ... көне ... ... ... Қарахандар кезеңі әдебиеті және шығыс ... ... ... төл ... ... ... ... ашуға
тырысады [50]. Бұл зерттеу еңбектердің нәтижесінде көне ... ... ... ауыз ... ... ... ... дидактикалық сарынды
әдебиет пен қазақ ақын-жыраулар поэзиясының және ... ... ... өлең дәстүрі мен кітаби ақындар поэзиясы арасындағы тарихи
жалғастық, көркемдік сабақтастық мәселесі ... ... десе ... ... ... ... екі іргелі дәстүрдің, қос поэтикалық
мектептің ғасырлар бойы қатар дамып, тарихы ортақ, тегі бір ... ... ... ... ... ... айналғаны ақиқат. Мұның
біріншісі бастау ... ауыз ... ... көне түркі өлең дәстүрі
болса, екіншісі шығыс поэтикасы ықпалында қалыптасып ... ... ... Кезінде И.В.Стеблева түркі ... ... ... және ... ... поэзиясы» деп екі кезеңге бөліп, түркі
тілді сөз ... ... бұл екі ... ... тәуелсіз екенін
атап көрсеткен [20, 5]. Сондай-ақ ғалым көптеген түркі халықтарының ... ... баға беру үшін көне ... мен ... поэзияның
арасындағы сабақтастықты айқындаудың маңыздылығына тоқтала келе, ... ... ... кезеңдерін анықтауға тырысады. Ол түркі
поэзиясының көне дәуіріне б.ж.к. VІ ғасыры мен Х ғасырдың ... ... ... мұраларды жатқызады. Бұл дәуірге қатысты әдеби мұралар Түркі
қағанатының мәдени өмірін, тарихын сипаттайтын жазбалардан бастап, ... ... ... ... мен көне ұйғыр тілінде діни
мазмұндағы ... ... ... қатар зерттеуші буддистік мазмұндағы
көне ұйғыр жазбаларының кейбіреулері жазылу ... ... көне ... ... ... да ... олардың құрылымдық ерекшеліктері
жағынан көне түркі поэзиялық дәстүрінің үлгісі ... еш ... [20, 4]. Ал, ... ... ... ... ... Жүсіп
Баласағұнның «Құдадғу Білігін» И.В.Стеблева «Классикалық түркі, поэзиясының
ең алғашқы үлгісі» деп ... [20, 5]. ... ... ... ... зерттеушілері де ежелгі түркі әдебиетін ислам
дәуіріне дейінгі әдебиет және ... ... ... ... деп ... ... бөліп қарастырғанда тек тарихи процесті ғана емес екі
кезеңде дүниеге келген әдеби ... ... ... ... және т.б. ... ... ... поэзиялық үлгілері мен қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін ... ... ... ... ... Х.Сүйіншәлиев,
Н.Келімбетов сынды ғалымдар олардың арасындағы ортақ көркемдік белгілерге
баса ... ... ... ... ... ... қаған, Тоныкөк,
Қорқыт жырлары, оғыз дастаны сынды ... ... ... ... ... ... ұқсастарын былай қойғанда ислам дәуіріне
дейінгі көне түркі поэзиясының өлең өрнегінің қазақ эпостары және ... ... желі ... ... белгілері тарихи сабақтастықтың
нақты дәлеліндей.
Түзүн билге кишилер ... ... биз ... илиг тәңриге биз тапыналым
Төрт улуғ емгекте қуртулалым
Төрт илиг тәңрилерде танығмалар
Тәңри номын тодағмалар
Түнериг йеклерке тапунуғмалар
Түменлиг иринчү ...... ... ... өлеңінен үзінді. ... «т» ... ... түзілімі қазақ толғауларының
табиғатын еріксіз есіңе түсіреді. Басқа емес, Доспанбет жыраудың:
«Тоғай, тоғай, тоғай су
Тоғай ... ... ала ... қолға алып
Топ бастадым өкінбен,
Тобыршығы биік жай салып
Дұспан аттым өкінбен
Тоғынды ... нар ... ... ... ... бір тұтам
Тұлпар міндім өкінбен
Туған айдай нұрланып
Дулыға кидім өкінбен» деп келетін әйгілі толғауы ... Екі ... де «т» ... ... өлеңге өзгеше әр беріп
тұрғаны анық. ... ... ... бойы ... өлең өрнегінде түбегейлі
тәсілге айналған аллитерацияның ... ... ... ... ... ойландырмай қоймайды. Е.Тұрсыновтың пікірінше, «Жырау ... ... ... және сыншылардың дәстүрімен бақсылар
тәжірибесін әскери тіршілік қажеттеріне жаратқан болжаушы – ... ... ... ... қалыптасқан». Ендеше өлең ... ... ... етіп, оның магиялық күшіне сенген көшпелі түркі ұлыстарының
өлең өрнегінде аллитерация, ассонанс ... ... мәні ... ... Белгілі дыбыс, сөз қайталаулары ертедегі адамның ұғымында
түрлі тылсым ... ... ... ... ... ... көне ... өлеңіндегі дыбыс қайталауларына қатысты «Аллитерирование
как архаический способ организаций стихотворной речи является атрибутом
мифологического сознания, ... ... ... ... ... ... ... повторы могли выполнить свою
«божественную» ... ... ... ... ... ... ... речи Сарасвати. Звуковые параллелизмы выступают в
роли «посредника» между богом и человеком, ... ... из ... в ... в ... из Хаоса в покой. Традиция ... ... ... ... ... шаманским представлениям и
ритуалам» - дейді.
Міне, ұлттық өлең өрнегіндегі бір ғана дыбыс қайталауларының өзі ... ... ... ... тұтасып жатыр. Осы
өзгешеліктің өзі-ақ қазақ өлең дәстүрінің көне ... ... ... ... ... тегін аңғартады.
Қазақтың ұлттық әдебиеті ежелгі ... ... ... ... ... ... төл ... тарихындағы түрлі көркемдік
дәстүрлер мен сан алуан ... ... да ... ... түпкі тамырын
көне түркі әдебиетінің тарихынан іздестірген ... Төл ... ... ... ... саналатын ХV-ХVІ ғасырлардағы ... ... ... ... 1-2 жүз ... ... пайда болып,
қалыптаса салмағанын, оның тамырының аса ... ... ... аталған
Е.Тұрсыновтың еңбегінде біршама сараланады. Жыраулық поэзия – көне ... ... төл ... ... ... ... биікке
көтерілген жалғасы. Бұл жерде көне түркі поэзиясы дегенді ең алдымен Ислам
дәуіріне дейінгі түркі поэзиясы деп ... ... ... ... ... ада таза ... ... деп түсінген дұрыс. Яғни
жоғарыда И.В.Стеблева көрсеткен «көне ... ... және ... поэзиясы» сияқты екі іргелі ... ... ... ... ... да ... және мазмұндық жағынан жыраулар дәстүріне етене
жақын болып келетін көне түркі ... ... өзге ... ... ... ... Қазақтың жыраулар шығармашылығы дәл сондай таза
көшпенді мәдениеттің үлгісі. Белгілі ғалым-философ Әуезхан Қодар «жыраулар
поэзиясы дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... көрінісі, ауызекі дәстүрлі әдебиеттің классикалық
үлгісі, бишілік және сыншылық ... ... ... пен ... діни бағыт-бағдардан ада, азаматтық құбылыс»,- дейді. Расында
Шалкиіз бен ... ... ... ... жалпы жыраулар
шығармашылығында діни насихаттық бағдар байқала бермейді. Сонау ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы
исламяттың моралдық нормаларына негізделген діни ... ... ... ... Көне ... ... ... жықпай, өлеңнің таза ұлттық
болмысын қызғыштай қорып, көне дәстүрді жаңа дәуірге ұластырған жырау үгіт
насихат толғауларының ... ... ... ... ... ... ұлттық танымымызбен біте қайнасып, ХІХ ғасыр мен ... ... ... ... ағымдар қалыптастырды десек те,
мұмсылманшылық сарын әдебиетіміз үшін айналып ... ... ... да ... ... көне дәстүрге, көшпелі өмір құндылықтарына арқа
сүйеген жырау өзі үшін жат құбылыстан бойын ... ... ... екі шекелі,
мұздай үлкен көбелі,
Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті
Адырнасы шәй жібек оққа ... ... ... ... ... ... ... ұзын құрығы
Қалайлаған қасты орданың сырығы,
Билер отты би соңғы,
Би ұлының кенжесі,
Буыршынның бұта шайнар азуы
Бидайықтың көл жайқаған жалғызы,
Бұлыт болған айды ашқан,
Мұнар болған ... ... мен ... өтіп бұзып дінді ашқан
Сүйінішұлы Қазтуған».
М.Мағауин дөп басып айтқандай бұл «таза далалық поэзия». Мұздай ызғарлы
ауыр сауыт киген батыр ... үшін дін ... ... ... ең құрметті заттарға балайды. Қазтуған жыраудың туған жерімен
қоштасарда айтқан «Алаң да алаң алаң ... ... ... көне ... ... ... жүздеген ғасырлар өтсе де қаймағы бұзылмаған түркі
өлеңінің ерекше көркемдік биікке көтерілген ең ... ... ... артық
айтқандығымыз емес. Толғаудың тілінде, образдар жүйесінде, сыртқы өрім,
ішкі ырғағында ... ... ... жоқ. Бұл – ... сөзбен бүлінбеген
таза түркі өлеңі, көшпелі поэзиясы. Қазтуғандар ғұмыр ... ... ... мәдениетіне мұрагер саналатын көптеген түркі ұлыстарының
әдебиеті мен ... ... ... ... діні ықпалының
күшейіп, әсіресе өлең өрнегінде ұлттық ... ... ... Бұл ... ... ... қолына ұстап, мәдени дамудың алтын
дәуірін басынан өткерген Осман түріктері әдебиетте де ... ... ... араб-парсылық үрдіске біржола бет бұрды. Поэзияда Әлішер
Науаидің шыққан биігін діттеген тимуридтер ... ... ... да ... ... аса ... ... түркі әдебиетінің беталысы
өзгерген тұста жаңашылдықтың жетегінде ... көне ... қол ... таза ... ... ... жыраулар шығармашылығының тек қазақ
әдебиеті ғана емес, ортақ түркі ... ... алар орны ... ... ... – тұңғыш үлгілері Орхон Енисей жазбаларында
сақталған көне өлең дәстүрінің ұлттық поэзиямыздағы жарқын жаңғырығы, ... да бір көне ... ... ... әдебиетімізбен салыстыра,
сабақтастыра зерттегенде бірді-екілі ұқсастықтарды негізге алып, ... ... салу ... ... пен әдебиет бейне бір нәзік өсімдік.
Тамырын іздер болсаң тереңіне жетпей, кетпенің ... тисе ... ... ... Бір ... ... мың ... тамырдың әр тармағына үлкен
ыждаһаттылықпен, асқан жауапкершілікпен қарау керек. Көп ретте түркі
мәдениеті мен ... ... ... ... тартып, жайқала жапырақ жайған
зәулім бәйтерекке теңеп жататынымыз да ... ... ... сан ... ... бәйтеректің тамыры да мың тарам. Бір ғана мысал: ... бойы ... ... біте ... мұсылманшылық дүниетанымның
тарих бойынша әр ұлыстың мәдениетіне тигізген әсер ықпалы әр қилы. ... аз, бір ... аса ... ... ... ұлыстарының мәдени
дамуындағы бұл фактор әр ұлыстың (немесе ұлттың) дербес ... ... даму ... ... ... ... түркітанушы
ғалым Әмір Нәжіп Алтын Орда дәуіріндегі қыпшақ-оғыз әдеби тіліне қатысты
«Если ... ... ... ... часть государства, ... ... в ... ... ... в ... и ... литературы, то иначе сложилась судьба тех племен, которые вошли в
состав современного казахского народа. Эти ... ... в тот ... огромной территории Золотой Орды, по ряду исторических причин в течение
нескольких веков были безписьменными и вели кочевой ... ... ... ... ... - фольклор» - дейді [6, 101].
Бұл тілші ғалымның пайым пікірі. Шынында да Алтын Орда дәуірі ... ... ... ... ... жасаған түркі тайпалары әдебиетінде
жіктелістің едәуір күшейген ... ... бұл ... жаңа ... жаңа ... ... түсуі т.б. себеп болып қойған жоқ,
бұған араб жазуы ... ... жаңа ... ... те ... болды. Жазба
әдебиеттің гегомония алуына байланысты ... түрк ... ... ... ... ... қатарға шегінді, ол өз қызметін жазба
әдебиетке берді. Ал жазба әдебиеті ... ... ... ... ауыз ... ... ... ерекше даму жолына түсті.
Өйткені халықтың ұлт болып құрылу процесі ... ... ... мол
жүктелді. Сонымен, бұл дәуірде Алтын Орда ... ... ... ... қос ... ... ... бірі араб-парсы
поэзиясы ықпалында қалыптасқан жазба классикалық поэзия болса, ... да бір ... ... ада көне дәуірлерден жеткен, таза ... ... туын ... ... поэзия.
Алтын Орда дәуіріндегі әдебиеттің қос арнасы тілші ғалымдардың назарына
жиі ілігіп жүр. Бұл орайда ғалым ... ... ... ... ... ... тілдің ауызекі сөйлеу тіліне жақын
екендігі аңғарылады. Кейінірек екі-үш ... ... ... ... тіл ... тіл едәуір алшақтап кеткені байқалады. Бұл ... ... ... ... тән. Біз бұл жерде белгілі бір кезеңдегі ауыз екі тіл
мен әдеби тілдің ұқсастығы мен ... ... ... ... ... екенін ескертеміз. Және ХІ-ХҮ ғ. ескерткіштері тікелей сөйлеу тілінен
жазылып алынған ескерткіштер және ... ... тіл ... ... екіге
бөлінгендіктен бұл мәселені шешуге мүмкіндік бар деп есептейміз» - дейді.
Осы ... ... ... ... бит ... ... ... тудырған жазба классикалық поэзия үрдісі кейінгі
дәуірлерде өзбек ұлттық ... ... сан ... ... ... әкелген ауызша дәстүр қазақ, ноғай, қарақалпақ, башқұрт, татар
сияқты түркі халықтарының ұлттық әдебиеттерінің негізін ... ... ... ... ... ... өлең ... сабақтастығын айқындау сөз жоқ қазіргі әдебиеттану ... ... ... ... ... ... бұл ... көңіл
толтырарлық ізденіс, еңбектері де аз емес. Ұлттық әдебиетіміздің шығыстық
үрдіспен байланысын бағамдап, тарихи ... ... ... ... ... А.Қыраубаева, Н.Келімбетов,
И.Жеменей, т.с.с. ғалымдарымыздың зерттеулері аталмыш мәселені жан-жақты
игеруге бағытталған ... ... ... ... ... Сондай-ақ
профессор С.Қасқабасовтың еңбегінде қазақ фольклорындағы діни ... ... ... және ... Орда ... ... әдебиетінен
жеткен үлгілері жан-жақты зерттелген. Десек те, ... іс ... ... ... ... деп айту ... әбестік, әрі әдебиетіміздің
тарихына жасалған қиянат болар еді. Бұл мәселе – ... ... ... кен ... ... ... ... қойғанда бір ғана Алтын Орда
дәуірі шығыстық үлгідегі классикалық ... өлең ... ... ... желі ... көркем белгілері ... ... ... мен Құтып ақынның «Хұсрау-Шырын» поэмасындағы
образдар жүйесі мен бейнелеу тәсілдерінің қазақ ақындарының шығармаларына
дейін ... ... ... ... ... ... Жалпы
бұл екі туындының ішінде «Мұхаббат-наманың» қазақ әдебиетімен байланысы
А.Қыраубаева, Ө.Күмісбаев, ... ... ... ... мен қазақ өлеңіндегі образдар бірлігін
М.Жармұхамедов қазақтың лиро-эпикалық және ғашықтық жырларымен ... ... ... ауыз ... бастап әр дәуірдегі қазақ
ақындарының өлеңдерінен келтірілген мысалдармен дәлелдеуге тырысады [9, 70-
82]. Екі ... да ... адам ... мен сұлу қызды
сипаттаудағы «үл-бұлбұл, меруерт тас, шекер тіл, сүмбіл шаш, ай жүз, ... оқ ... ... ... образдар мен қалыпты бейнелі
тіркестердің қазақтың ... ... ... ұүлгілеріне баса назар
аударады. Әрине, бұл поэтикалық образдардың көбінің шыққан тегі ... үлгі ... ... өлең ... ... дау тудырмаса керек.
Ендеше Алтын Орда дәуірі түркі классикалық поэзиясы мен қазақ өлең дәстүрі
арасындағы ... ... ... ... алғанда жалғыз ... ғана емес ... ... ... ... еске ... басшылыққа алған абзал. Тек сонда ғана ... ... әр ... ... көркем образдың даму эволюциясы
айқындалып, ұлттық поэзияға трансформациялану заңдылығы анықталмақ ... ... ... ... ... ақындар шығармашылығының көне
дәстүрмен көркемдік сабақтастық қыры ашылмақ. Белгілі орыс ... ... ... жаңа ... ... ... еніп,
бастапқыдан бөлек қызметке ие болады. Тарихи поэзия моделінің басқа бір
кезең поэзиясына ... ... оның ... ... және ... ортада қайта
құрылуы арқылы жүзеге асады», - дейді. Ендеше, ... Орда ... ... мен ... өлең ... ... ... көркем элементтерді құр мысалдар
арқылы ғана салыстырып ... әр ... ... ... даму ерекшеліктерін екшеп ескерген жөн.
Қазақ ақындары араб-парсы поэтикасынан көне дәуірдегі түркі ... ... ... ... образдарды алып, ұлттық өлеңді көркемдік
тұрғыдан кемелдендіре білді. ... ... аса ... ... шығыс
поэтикасы деп аталатын көркемдік жүйенің ең басты сипаттарының бірі ... ... ... араб ... ... ... сипатын атап көрсеткен А.Б.Куделин «Орта ғасырлардағы арабтың
сыншылары мен поэзия ... ... ... ... мен
авторларға берген ақыл кеңестерінде мотивтердің қайталануын сезсе де оны
өлең ... ... ... бірі етіп ... - ... ... араб-парсы, түркі поэтикасындағы мотивтердің тұрақтылығы
мен образдардың қалыптылығы қашанда жетекші рольге ие болады.
Әдебиетші ғалым Т.Шапайдың айтуынша, орта ... ... ... лирикалық поэзия өзінің ұзақ тарихында қалыптасқан қатаң дәстүрлер,
поэтикалық канондар, әдеби ... ... ... ... ... бейнелеу құралдарында лириканың негізгі жанры – ғазал, сондай-ақ
туюг, рубаи, қыта, фард сияқты ... ... бір ... ... ... ... көңіл-күй өрнегінде де дәстүрлі образдар
пайдаланылды.
И.Н.Пригарина ... ... ... бір ғана «жүз» (келбет) мотивінің
өлең тіліндегі мынадай мағыналық сипаттарын көрсетеді:
Класс цвета: (белого, красного) серебряное, серебро, ... ... ... ... ... ... огонь, солнце, день, сатурн, луна,
месяц азар.
Класс запаха: ... ... ... ... ... море красоты, утеличающее сердца нежное,
изящное, письмо с ... ... ... негативных качеств: угрюмые [49, 91].
Ғалым анықтаған «жүз» мотивінің төңірегіндегі осы ... ... ... ... ... ... ... еш өзгермеді десек те
болады. Әрине қандай да бір мотивтің лексико-семантикалық қатары бұрынғы
дәстүрде ... жаңа ... ... ... ... Пригаринаның
өзі айтқандай «бұл осы қатарларды қалыптастырған заңдылықтар бойынша жүзеге
асады» [49, ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен осы лексико-семантикалық қатарлар шеңберінен
шықпағанын аңғарамыз. Ақын сұлудың жүзін 41, 54, 57, 108, 114, 128, ... 156, 228, 231, 241, 243, 345 ... ай ... ... 42, 52, 59,
138, 243, 352 бәйіттерде күн ... 109, 175, 231, 236, 336 ... ... 113, 122, 142 бәйіттерде ... ... ... ... қоса ... ... ... нұрын, жиханды өртер жалынын
дәстүрлі гиперболалармен суреттейді.
Хұсрау-Шырынның авторы Құтып ақын да ... ... ... ... аса ... ... ... сюжетке құрылған көлемді
шығармасының сезім, көңіл-күйін сипаттайтын лирикалық сарынды тұстарында
бір қарағанда ... ... ... ... ... ... көркем сөз зерлері мен тіл ұстарту тәсілдері өте жиі ... ... ... ... ... ол ... ... мың есе иментер айды да (131-бәйіт) - деп ... ... ... ... ... шашы – түн, маңдайы – ай ол
Көзі нарцис, өңі – гүл, көрікке бай ол ... - ... Екі ... ... ... ... сипаты, көркем
құрылымы ерекше ... өлең ... ... ... болады. Көркем
сөз өнеріндегі мұндай бірізділік пен ұқсастықтар сол шығармаларды тудырған
дәстүрінен немесе нормативті ... ... ... екені даусыз.
Шығыс өлеңінде болсын, түркі классикалық поэзиясында болсын әр ... ... ... ... ... ... мың мәрте
құбылып, сан алуан қырларынан игерілген, өлең тілінде семантикалық мағынасы
берік бекіген ... ... бірі ... мотиві. Бұл мотив
шығыстық лириканың негізгі нысаны «Ғашық-машуқ» байланысын ... ... ...... та ... ... лирикалық кейіпкері, яғни
ақынның өзі) гүл-машуқ, яғни сүйікті сұлу (бір ... ... жай ... гүл ... ... ... Алқызыл түсі себепті сұлудың көбіне
жүзімен, келбетімен ассоциацияда алынады). Бұлбұл гүлдің асқан сұлулығын
сипаттап ... ... ... оған қолы ... ... ... ... ақынның сұлуына (машуққа) арнаған өлең жырлары да бұлбұлдың
үніндей әсем де әдемі. Бұлбұл таң сәріден сайрай бастаса, гүл ... ... ... қауызын ашып, шешек жара бастайды. Міне ... ... ... мотиві көненің көркем сөз өнерінде, өлең
өрнегінде қалыпты образға ұласқан. Тіпті гүл мен бұлбұлдың бұл хиқаяларынан
қатты әсерленген ... ... ... әдебиеттерінде «гүл-ү бұлбұл»
аталатын жеке аллегориялық шығармалар да жазылған.
Шығыс өлеңінің мың түрлі иірімдерін игере білген Хорезми мен Құтып ... ... ... ... ... ерекше бейне сөзді ескермей өтпейді.
Хорезми алтыншы намасының соңын:
Сен гүлсің, пендең сайрар бұлбұлың
Жаны барда Хорезми ... ... - деп ... ... поэманы жазу себебін баяндағанда:
Тағы да көңілім бұлбұлдай сөзден әуез қылды
Жаз келіп, гүл ашылды (256 бәйіт) (аударма – автордікі) - деп ... ... ... ... ... образ арқылы дәріптейді. Екі ақын
да гүл-бұлбұл хикаясының детальдарына тоқталмай-ақ дайын қалыпты қолданады.
Әрісі, ... ... ... ... ашып ... да түсінікті.
Алғашқысында сүйікті сұлуының құлы ... ... ... халі ... ... ... бұлбұлдай. Екіншісінде:«Құтыптың жүрегінен шыққан сөз таң
сәріден сайрап, гүл қауызын ... ... ... ... Жалпы
Алтын Орда дәуірінде-ақ түркі өлеңіне орныққан осы мотив қазақ ақындарына
да ежелден етене таныс болса ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерімен аты шыққан сал-серілер поэзиясында
шығыстық нақыштар жиі ұшырайды. Мәселен, біз қарастырып отырған гүл-бұлбұл
тұрақты мотивіне ... ... Ақан сері ... ... ... ... бар:
Сен болсаң алқызыл гүл, асыл еркем,
Мен бұлбұл сайрап тұрған иран бағы.
Сөз жоқ, Ақанның сұлулықты бұлайша ... мен ... ... ... ... бір, сөз саптау салты ортақ. Екі бөлек дәуірдің ... ... ... ... ұқсас етіп тұрған талай ғасырлардың
көркемдік-эстетикалық таным елегінен өтіп, ... ... ... ... ... дәстүрлі образ өрнегі. Бір қызығы Ақан өлең соңында «Иран
бағын» айтып, сөзін тағы да ... ... ... Бұл ... ... бағы» емес «Ирам бағы» болса керек. Түркі классикалық өлеңінде «Бағ-и
Ирам» түріндегі парсыша изафет ... ... бұл ұғым да ... діни ... ... ... Аңыз бойынша Алла тағала тарапынан ... ... Ад ... ... ... өз ... Алладан
кем еместігін дәлелдемек үшін жер бетінде Жәннат бақшасына ұқсас «Ирам
бағы» аталатын бақша салғызады. ... асыл ... ... ... ... бақшасынан артық деп айтады. Шаддадтың осы күпірлігі үшін
Алла ... ... ... ... ... су жіберіп күйретеді [28,
461]. Жаннат бақшасына ... Ирам бағы ... ... ... ... айналған.
Міне Ақан сөзінің осындай аңыздық астарына үңілсек оның әсерлілігінің
еселене түсері хақ. Яғни, ақын көңілі кез келген ... ... ... ... ... ... бағының» бұлбұлы. Бұл жерде ақынның шығыстық үрдісті
мұншалықты терең игеруі сүйсінтпей ... ... ... ... ... осы өлеңін талдаған академик ... ... ... бұл – жай ұқсастық емес, үлкен өнер ... [98, ... ... ... ... ... ... кезіккен шерлі
бұлбұлдың хиқаясын баяндай келе өлеңінің соңын:
Құс болсаң, бозбалалар, бұлбұлдай ... ... бір ... ... үшін ... елі торға түскен,
Тіл алсаң бола көрме қаршыға сол - деген ... ... ... бұлбұл да құлқын қамынан көңіл қалауын, жүрек әмірін жоғары ... ... Оның ... ... гүл – иә ... сұлу қыз ... ие Алла ... болуы мүмкін. Мұның ара жігін айырып білу аса қиын.
Өйткені шығыс өлеңінде адами махаббатты ... ... ... ... ... мен иллахи махаббат (Аллаға деген махаббат) тақырыбындағы
өлеңдердің ... ... ... ... ... арсеналы
ортақ. Сол себепті де софылардың өлеңдерін сырт формасына қарап, ... ... ... ... Алайда Мәшһүр Жүсіп «Ғибрат-намасының»
жалпы мазмұнынан құлқын, нәпсіге қанағатты қарсы қояр сопылық ... ... тұр. ... ... ақын ... - гүл мотиві арқылы
оқырманына Алланы сүйу, ақиқатты тану жолын ... ... ... сол ... ... бейнелердің көбі сопылық поэзияда басқаша көркемдік
мазмұнға, діни-философиялық мәнге ие болды. Н.И.Пригарина «В ... ... ... ... ... в ... образа от породившей его действительности и в невозможности без
дополнительного кода ... в ... ... ... ... В ... ... средств поэзии также произошел
переворот. Клише, ... ... свою ... ... стали
использоваться для обозначения другой – религиозно-философской реальности
и, таким образом, из тропов, так или ... ... ... в ... ... - ... [49, ... шығыс өлеңіндегі клише сопылық поэзиямен бірге қайта түлеп, сол
бастапқы семантикалық мағынасының негізінде жаңаша бір ... ... ... діни ... ... ... ... элементтердің,
канондық мотивтердің тарих бойғы мұндай көркемдік ... ... ... да ... тәрізді. Олай дейтініміз, жоғарыда келтірілген екі
мысалда Ақан ... ... ... ... сұлу ... деген сезімін,
яғни адами махаббатты сипаттаса, ... ... ... ... ... гүл-
бұлбұлды сопылық танымның символы ретінде алады. «Бұлбұл-гүл» ... ... ... ... ... өзгеше өрнек
табады.
Таза қымыз әкел шырақ,
Болайын қайғыдан жырақ.
Бойым еркін, ойым – ұжмақ
Тілім – бұлбұл, сөзім ... жоқ, ... ... ... асық жардан.
Көтерді пердесін әбден,
Қызыл гүлім ашылған шақ.
Жүректен аққан қанымнан
Жиіркенбе, нұр деп біл
Сайраған бұлбұл зарынан
Нұрланады қызыл гүл
Гүлге асық боп ... ... ... ... ... шерлі мен – бұлбұл.
Шәкәрімнің екі өлеңінен алынған осы үзінділерде махаббат сезімінің ... ... ... ... және махаббат азабы ... ... ... - ... ... ... ... ғашықтың жан
тебіренісі сезім селіне шомылған ләззатты шағы ... ... жете ... ... зарлаған ғашықтың мұң-шері, қайғы-азабы
бейнеленеді. Екі өлеңнің көркем бейнелі оралымдарының ішінде оқырман ... да ... ... «бұлбұл-гүл» образы. Бірақ ақын бұл образдың өлең
тіліндегі екі түрлі көркемдік астарын көз алдымызға жайып салады. ... ... – асық ... сәулесін көріп, арманы табылып, уайымы
біткен, бойы еркін, ойы – ұжмақ, ... ... ... ... ... ... жете алмай, жаны күйзеліп, жүрегі қан жылап, зарлаған
«мұңлы-шерлі» бұлбұл. Дәстүрлі образдың осындай екі түрлі ... ... ... ... ... тән көркемдік мәні көрініс береді.
Аллаға ынтық сопы нәпсісімен күресіп, азап шегеді. Бұл ... ... ... ... Азап ... сайын сопының жүрегі нұрлана түседі. ... ... осы, жан ... мен жүрек нұры (жүректен аққан қанымнан жиіркенбе
нұр деп біл). Яғни бұл азап сопының жүрегімен тілеп, көңілімен ... ... ... де ... өлең дәстүрін жете меңгеріп, өзіне келелі бір үлгі
мектебі санаған Шәкәрімде басқа қазақ ақындарына қарағанда сопылық ... ... де ... ... мысалдарда көрінгеніндей ақын «бұлбұл-
гүл» мотивінің де сопылық поэзиядағы көркемдік мазмұнын, діни философиялық
мәнін негізге алады. Осылайша ол өз ... ... сөз ... ... сиқыр әлеміне, түпсіз терең иірімдеріне жетелейді.
Алтын Орда дәуіріндегі Хорезми ақын мен ... ... ... ... ... ... бір-біріне қаншалықты ұқсас
болса, қазақтың ұлттық ... да ... ... ... емес бір ... ... тарихи-көркемдік табиғаты төңірегінде қаншама ой өрбітіп,
дәстүрлі поэтиканың тереңіне бойлауға болатынына «бұлбұл-гүл» ... ... ... ... ай жүз, ... тіл, күн келбет, садақ қас, оқ
(жебе) кірпік, шарап, күндей жүзді көмкерген түндей қара шаш ... ... ... жалғастыра беруге болады.
Көзүң, қашың била оқ йа не ... ... ... ... ... пе оқ пен ... уа тиг анық Хем кирпүкі оқ
Аның тиг йа ве оқ ажунда бир йоқ
(«Хұсрау-Шырын», 432-бәйіт)
Аудармасы:
Қасы садақтай оның, кірпігі-оқ
Ондай садақ пен оқ ... ... ... бу ... миң ... пәрванә болды ол йолаға
(«Мұхаббат-наме», 254-бәйіт)
Аудармасы:
Бұл жолда мың пәлеге ... ол ... ... ... ... ... болды жан
Йаруқлуқыңға йоқ хич бақғу имкан
(«Хұсрау-Шырын», 431-бәйіт)
Аудармасы:
Оның шамына көңіл көбелек болды
Жарығына қарау еш мүмкін емес ... ... мен ... ақынның бұлайша көркем сөз саптау салты қазақ
ақындарына да жат емес.
Әйелің ... ... – жоқ ... күтіп алса – бір мәканың
Айналған шам қасында көбелектей
Жолында ... етсе ... ... – деп ... ... ақын ... ... әйелдің сынын дайын ... ... ... ... ... ... ... ғашықтық сезім күйін суреттейтін
«шам көбелек» бейнелі тіркесі ... ... ойлы ... ... өріміне
айналған. Ақмолданың сипаттап отырғаны Хорезми, Құтыптардағыдай ... ... ... қол ... ... сұлу емес, кәдуілгі ер
азаматтың от ... ... ... ... ... ... немесе шығыстық
үлгідегі жазбаша түркі классикалық поэзиясында «шам-көбелек» ... ... ... ... өзге нәрсенің сөз болуы некен саяқ. ... емес десе де ... ... қазақ ақыны бұл дайын қалыпты бастапқы
мазмұнынан өзгешелеу мәнде ... ... ... ... ... ... Бұл – ... элементтің ұлттық поэзияға трансформациялану
үлгісі. Тегінде қазақ ... ... ... ... ... сөз ... ... әрдайым сол дайын күйінде алып ... Әр ... ... ... ... оларды өзіндік шығармашылық таныммен
игеріп, өлең өрнегіндегі өзге образдармен үйлесерлік үлгіде пайдаланады.
Бұған ... ... ... ... үлгі ұлы Абай ... ақ ... кең ... аз қара көзі нұр жайнайды
Жіңішке қара қасы сызып қойған
Бір жаңа ұқсатамын туған айды
Маңдайдан түзу түскен қырлы мұрын,
Ақша жүз, ... бет тіл ... ашса ... кірсіз тісі,
Сықылды қолмен тізген іш қайнайды.
Сөйлесе, сөзі әдепті әм мағыналы,
Күлкісі бейне бұлбұл құс сайрайды [51, 14].
Абайдың бұл өлеңінде сұлу ... ... ... ... ... ... ... сипат сезіледі. Бұл сарындастық жалпы өлеңнің
романтикалық рухында жатыр. Абайдағы ақ ... кең ... көзі ... қара қасы ... ... қыр ... ... бет, кірсіз тісті,
бұлбұл үнді сұлудың образынан көнеден келе жатқан көркем салттың сілемдері
сезіліп-ақ тұр. ... те ... ... бет» ... ... ақын ... айдай қара қасқа» «Құрбан айтында көрінген хилал» деп
табынбайды. Ол бейнелеген сұлудың тісі інжу, ... ... те ... ... ... ... ... Хорезми, Құтыптарда ғашық боп
зарлайтын бұлбұл Абайда сұлудың күлкісі болып сайрайды. Яғни Абай ... ... ... ... нақты, шынайы суреті бар. ... ... ... болсақ «тұтастай алғанда бұл өлең Абай ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ Абайдың сезінгені
Алтын Орданың қос ақынындағыдай ... мұң, ... шер ... ... ... ... «нұр жайнайды», «тіл байлайды», «іш
қайнайды», «құс сайрайды» тіркестерінің мағыналары мен ... ... ... ... мен ... ... арасындағы әсем үйлесім,
таразыға салып тартқандай тепе-теңдікті көреміз. Өлеңнің бейне бір ... ... ... ала ... Бұл – ұлы ... тарихи
тамыры аса терең ұлттық ... ... ... ... ғана ... ... ... тәсілі, ұлттық поэзиямыздағы Абайлық
дәстүрдің басы. ... ... ... Орда дәуіріндегі Хорезми,
Құтыптарды былай қойғанда, қазақ ақындарының, тіпті түркі ... ... ... ешбірінің қолы жетпеген ... ... ... ... ... ... әдебиетімен шектелмейтіндігін тағы бір
мәрте айта кеткеніміз жөн сияқты.
Сонымен Алтын Орда дәуірі түркі ... ... ... ... ... дәстүрлі образ оралымдары қазақтың ұлттық поэзиясына
желі жалғастырды. Әсіресе, орта ... ... өлең ... ... берік орныққан, көркем мазмұны тұрақтанған шығыс текті образдар
қазақтың ұлттық өлеңін көркемдік тұрғыдан байытып, өлең ... әр ... ... толықтырды. Бірақ шығыс текті мотивтер қазақ ... ... әр ... ... ... береді. Кей ақындар оларды дайын қалып
түрінде қолданса, Ақан, Шәкәрім секілді шығыстық үрдісті ... ... бұл ... ... ... қалыптасқан аса терең көркемдік және
діни-философиялық мазмұнымен қазақ өлеңіне бейімдеу ... ... ... ... ... сөз ... ... қалпында қолданған күннің
өзінде оны ұлттық танымға, халық талғамына үйлестіріп икемдей ... ... ... соны ... ... ... ... арналары мен байырғы бастауларын ежелгі түркі әдебиетімен тарихи
сабақтастық тұрғысынан жан-жақты қарастыруға жол ашып ... сөз ... ... ... ... мен ... толысуын ежелгі
дәуір, соның ішінде көне түркі әдебиетімен қатар дәстүр ... ... ... ... ... Өйткені мұның өзі қазақ
әдебиетінің сан ғасырлық даму белесінің ежелгі түркі әдебиетімен ... ... ғана ... ... және ... ... айқындай
түседі.
Әдебиеттегі дәстүр мен жалғастық, дәстүр мен жаңашылдық ұғымының мән-
маңызы, мағынасы мейлінше ... ... Оның даму ... мен
сабақтастық табиғатын көркемдік, эстетикалық, этикалық және философиялық
аспектіде қарастыру ... ... ... ... мен
түрленуін айқын аңғарамыз.
Түркі руханиятына тән көркемдік ... сөз ... ... сай ... ... ... тамырының тереңге жайылуы,
ғасырлар белесінде көркемдік бедеріне дақ түсірмей сапалық деңгейде көрінуі
де ғажайып ... ... ... Республикасының Президенті
Н.Ә.Назарбаев «Тарих толқынында» кітабында ерекше атап өткендей, «Тіпті,
тоталитарлық ... аса ... ... да ... ... жалпы
тарихи сана-сезім естелігін, рухани бірлігі мен ... ... ... ... ... қала ... [52, ... да түркі әлемінің ортақ тарихы ғана емес, әдеби мұрасының асыл
қазыналары да бүгінгі әдеби даму процесіне ... ... ... кешенді түрде қарастырылуы қажет. Демек, түркі әлемінің
мәдениеті мен әдебиетінің ... ... ... ... ... арнада
жан-жақты саралану қажеттігі ... ... ... ... ... ... ... сөз.
Жалпы қай дәуір әдебиеті болмасын ... ... ... ... ... тұрғысынан дамитындығы ақиқат. Сол себепті де алғашқы
тарауда түркі өлеңінің Алтын Орда ... ... ... ... бастадық. Атап айтқанда Көк түрк дәуірі және Қарахандар дәуірі
түркі поэзиясының даму ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... Н.Келімбетов, Ә.Қоңыратбаев, Ә.Марғұлан,
А.Ахметбекова, А.Егеубаев, И.В.Стеблева сынды ғалымдардың пікір-пайымдарын
негізге ала ... ... ... ... ... түркі ұлыстарының ислам
дінін қабылдауымен бірге көркем әдебиеттегі, оның ішінде түркі ... ... ... рөлге ие болған поэзия жанрындағы идеялық,
мазмұндық өзгерістер мен ... ... ... ... ... мен араб-парсы поэтика дәстүрінің ықпалы Ахмет Яссауи
хикметтерінің идеялық ... ... ... ... ... ... Ахмет Йүгнәкидің «Ақиқат сыйы» поэмаларының жалпы поэтикалық ... ... мен ... мазмұндары үндес «Құтты Білік» ... ... сол ... ... аясы ... көркемдік құбылыстың
жемісі. Қос поэманың да идеялық мазмұнының ... ...... ... ... ... Ал енді ... құрылымдық ерекшеліктерінен
және композициялық шарттылықтарынан көне түркі өлең ... мен ... ... ... жаңаша бір өлең дәстүрінің тұңғыш белгілері
байқалады. ... ... ... ... бұл ... ... ... ғылымында түркі классикалық поэзиясы деп аталады.
Қарахан дәуіріндегі әдебиеттің өрістеуі Алтын Орда дәуірі түркі ... де ... Бұл ... ... ... әдеби шығармалардың
жанрлық ауқымы мейлінше кеңейе түсті, енді Қарахандар ... ... ... ... ... шығармалар ғана
емес, сонымен қатар лирикалық шығармалар да ... ... ... ... ... ... келді. Бұл дәуірде жазылған Хорезмидің «Мұхаббат-
намасы», Құтыптың «Хұсрау-Шырыны», Сайфи ... ... бит ... ... ... «Жұмжұма» кітабы, Рабғузидің «Қыссас-үл
Әнбиясы», Кодекс Куманикус, Қысса ... т.б. ... ... көне
қыпшақ тілі болғанымен, бұл ... ... ... Алтын Орда
дәуірінде өмір сүріп, Сыр бойында, Хорезмиде, Каспий ... ... ... ... ... ... қыпшақ-оғыз сияқты ру-ұлыстардың ... ... ... Бұл ... ... ... ... келе жатқан дидактикалық бағыт мейлінше дами түсті. Мұның дәлелі
ислам ... ... ... діни ... сопылық ілімі секілді таза
діни тақырыптарды толғайтын, «Қисса-с үл Әнбия», «Гүлстан бит түрк», ... ... ... ... және т.б. ... осы ... ... Алтынорда дәуірі түркі тілді әдебиетінде аударма-нәзирашылық салты
да өркендеп, көптеген парсы ақындарының ... ... ... ... ... салтының шығыс әдебиетіндегі дәстүрлі заңдылықтары
ескерілсе, Сайфи Сараидың «Гүлстаны», Құтып ақынның ... ... ... сынды шығармалар аудармадан гөрі, нәзираға айналған тың туындылар
болатынды. Ал енді ... ... ... ... ... ... шын мәніндегі тың тума әдебиет үлгісі.
Орта ғасырларда араб, парсы және түркі ... ... ... ... ... басты факторлардың бірі – Алтын Орда
дәуіріндегі нәзира дәстүрінің өркендеуі. Түпнұсқа шығарманың өлең ... ... ... үлгі тұту және сюжеттік өзегін өзгертпеу нәзира
дәстүрінің басты шарттарына айналғандықтан, ... ... ... ... өлеңі көркемдік тұрғыдан ... ... ... бұл ... өлең ... ... идеялық мазмұнында
және ақындардың көркем сөз саптау салтында да ... ... ... ... осы ... ... ... келе
Хорезмидің «Мұхаббат-Намасын», Құтып ақынның «Хұсрау-Шырынын», шығыстың ... ... ... мен тұңғыш жазба үлгілері Орхон ... көне ... өлең ... ... ... ... ... поэзиясының) Алтын Орда дәуіріндегі болмысын танытар
бірегей ... деп ... ... Орда ... ... поэтикасы ықпалында қалыптасып дамыған
түркі классикалық ... ... өлең ... ... ... ... жыраулар шығармашылығы түркінің көне әдебиет үлгісін
жалғастырса, ... ... ... ... ХІХ ғасырдағы қазақ
әдебиетінде түркі классикалық поэзия дәстүрімен тарихи жалғастық ... Бұл ... ... ... ... Мұхаббат-намадан, Хұсрау-
Шырынға, одан Науаи, Физули сынды түркі шайырларының шебер ... ... ... ... ... ... үлкен шеберлік
мектебіне айналған шығыс поэзиясы мен ... өлең ... ... ... ... көпір қызметін атқарды. Алайда түркі классикалық
поэзиясы секілді тарихи дәнекер дәстүр арқылы ... ... ... кеңейіп, көркемдік сипаты толығып, өзге әдеби үрдістермен байланысы
күшейсе де көнеден келе жатқан ұлттық өрнегі ... ... ... Орда ... ... классикалық поэзиясы мен қазақ поэзиясының
арасындағы көркемдік дәстүр сабақтастығы «Мұхаббат-нама», ... ... ... және бейнелеу тәсілдерінің қазақ ақындарының
шығармаларына дейін ұласқан үлгілерінен көрінеді. Әсіресе Алтын Орда дәуірі
түркі өлең ... ... ... ... ... ... ... шығыс текті образдар қазақ поэзиясына желі жалғастырып, ұлттық
өлең тілін тың нақыштармен толықтырды.
Қорыта келгенде, Алтын Орда ... ... ... ... ... де ықпал етіп, түркі, қыпшақ тілдес классикалық әдебиетті
қалыптастырды деп ... айта ... ... ... ... Р. ... сөз. Әдеби сын, зерттеу. 1 т. –Алматы: Жазушы,
2000. -400 ... ... Б. ... ... ... мәселелері. –Алматы: Ғылым,
1973. -163 б.
3. Бердібаев Р. Ежелгі әдебиет куәлары. –Алматы: Ғылым, 1966. -225 ... ... ... ... ... Құрастырған Кенжебаев Б.,
Сүйіншәлиев Х., Жолдасбеков М. –Алматы: Мектеп, 1967. -200 б.
5. Қыраубаева А. «Қысас Рабғузи», «Мұхаббат-нама» - ... ... ... ... ... ... дисс. –Алматы: ҚазМУ, 1974. -221 б.
6. Наджип Э.Н. Исследование по истории ... ... ХІ-ХV ... ... 1989. -283 с.
7. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории ... ... ... ... 1959. -452 ... ... ... Қыраубаева А. –Алматы: Жалын, 1985. 112
б.
9. «Оғыз-наме», «Мұхаббат-наме». Аударған Дербісалин Ә., Жармұхамедов
М., Күмісбаев Ө. –Алматы: ... 1986. -208 ... ... Б. ХІV ... ... ... ... лексикасы (Хорезмидің «Мұхаббат-намасының», Құтбтың
«Хұсрау уа Шырынының» және Сейф Сарайидің «Гүлстан ... ... ... диссертацияның қолжазбасы.
-Алматы, 1977. -131 б.
11. Убайдуллаева Г.Ж. «Мұхаббат-наме ескерткішінің текстологиясы»
(Жәдігерліктің қазақ тіліне қатысы). ... ... ... ... ... А. ... ... уа Шырын» поэмасының сөздігі.(ХІІ ғ.).
–Алматы: Ғылым, 1974. -278 ... ... М.Б. ... ... уа ... ... тіліндегі
реликт тұлғалар. Автореферат. -Алматы, 1997. -26 б.
14. Келімбетов Н. Ежелгі ... ... ... Ана ... 1991. -264
б.
15. Жолдасбеков М. Асыл арналар. –Алматы: Жазушы, 1968. -328 б.
16. Ali Karamanoglu. Turk dili. –Istanbul: Dergah, 1986. -160 ... ... Ә., ... Т. Көне мәдениет жазбалары. –Алматы:
Қазақ университеті, 1991. -400 ... ... ... ... жыр, ... ... зерттеу мақалалар.
Құрастырған Бердібаев Р. –Алматы: Жазушы, 1985. -368 б.
19. Ахметбекова А.К. Қожа ... ... ... ... 1995. -23 ... ... И.В. Поэтика древнетюркской литературы. –Москва: ГР ... -212 ... ... А. ... ... ... ... көркемдік жүйесі.
-Алматы: Айкос, 1999. -204 б.
22. Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. -Алматы, Мектеп: 1988. -163 б.
23. Cem Dilcin orneklerle Turk Siir Bilgisi. ... TDK, 1997. ... ... ... сөздігі. –Алматы: Ана тілі, 1996. -240
б.
25. Хализев В.Е. Теория литературы. ... ... ... 2000. ... ... М.М. Вопросы литературы и эстетики. –Москва: Художественная
литература, 1974. -500 с.
27. Necmeddin Hacieminoglu. Kutbun Husrev u Sirini ve ... ... TDK, 2000. - 477 ... Iskender Pala ... Divan Siiri Sozlugu. ... ... -554 s.
29. Kavakl, Ahmet, Turk Edebiuati 2 cilt. –Istanbul: TEVY, 1994. -904
s.
30. Жеменей И. ... және ... ... ... ... Қаз. Білім Акад. Республикалық баспа кабинеті, 2000. -122
б.
31. Иванов С.Н. Свиток столетия. ... ... ... ... –Ленинград: Издательство Ленинградского университета, 1991.
-712 с.
32. Бертельс Е.Э. Избранные труды ... и ... ... ... -498 ... ... И.В. Синкопирование слов в поэтических текстов Диван
лугат – ат турк ... ... 1971. ... ... 1972. ... Rauf Mutluay 100 soruda Edebiyat ... -Istanbul: Gercek
Yayin evi, 1979. -359 s.
35. Tunca Kortantamer Turk siirinde ses konusunda ve ses gelismesinin
devamliligi uzerine genel bazi ... Eski Turk ... Akcag, 1982. ... ... А. ... кітабы. –Алматы: Ана тілі, 1998. -320 б.
37. Аллахвердиев Г. Труд ... ... ... кафи ... ... как ... по ... поэтике. –Баку: Эли, 1992. -136
с.
38. Стеблева И.В. Развитие тюрских поэтитческих форм в ХІ ... ... 1971. -299 ... ... Мухакатат-ал Лугатейн Алишера Науои. -Ташкент, АНУССР,
1948. -125 с.
40. Стеблева И.В. К ... ... ... ... ... ... сборник, 1977.- Москва: Наука,
ГРВЛ, 1985. -Б.256-264 с.
41. Хамраев М.К. Основы тюрского стихосложения (на материале уйгурской
классической и ... ... ... Изд. Акад. Наук
КазССР, 1963. -214 с.
42. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. –Алматы: Мектеп, 1973. -212 ... Talat Tekin ХІ yuzyj Turk Siiri. -Ankara: TDKY, 1984. -272 ... ... И.В. ... ... рифмы и тюркоязычная поэзия
//Тюркологический сборник. –Москва: Наука, ГРВЛ,1966. -С.246-254.
45. Келімбетов Н. Ежелгі түркі поэзиясы және ... ... ... ... ... 1998. -116 б.
46. Брагинский И.С. Иранское литературное наследие. –Москва: Наука,
1984. -294 с.
47. Сейтжанов Қ. ... Орда ... ... ... ... ... ... – Қарағанды: «Болашақ-Баспа»,
2013. –140 б.
48. Пригарина Н.И. Образное содержание бейта в поэзии на персидском
языке ... ... ... ... ... ... 1983. -Б.89-109 с.
49. Қыраубаева А. Алтын Орда әдебиеті. әдебиеті. //Қазақ әдебиеті,
Энциклопедия. –Б. 51-54. –Алматы: Қазақстан даму ... ... ... ... Н. ... ... жалғастығы. –Астана: Елорда, 2000.
-288 б.
51. Абай шығармалар. –Алматы: «Мөр» мемл. шағын кәсіпорны, 1994. ... ... Н.Ә. ... ... ... ... 1999. -296 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 92 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы43 бет
Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр20 бет
Қазақстан, ресей және дүни жүзі елдерінің географиясында халықтардың зерттелуі8 бет
"Алтын орда."6 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь