Қазақ өлеңдеріндегі табиғат тақырыбы (М.Мақатаев, К.Мырзабеков өлеңдері негізінде)

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1 Көркемдік мұраты . шындық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.1 К.Мырзабеков өлеңдеріндегі табиғат көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Кеңшілік өлеңдеріндегі туған жер тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
2 М.Мақатаев өлеңдеріндегі өмір шындығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
2.1 Ақын өлеңдеріндегі елжандылық пен отансүйгіштік ... ... ... ... ... ... ... ...40
2.2 М.Мақатаев поэмаларындағы ел мен жер тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... ... 55
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... 70
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ поэзиясы ХХ ғасырдың 60-80 жылдарында дамудың жаңа белесіне көтерілді. Осы жылдар ұлттық әдебиетімізде өзгеше өрнегімен, қайталанбас қолтаңбасымен із қалдырған М.Мақатаев, Ж.Нәжімеденов, Т.Айбергенов, Ж.Жақыпбаев, М.Отаралиев, К.Мырзабеков сияқты ақындар поэзия әлемінде жарқырай көрінді. Бүгінде аталған ақындардың барлығы өмірде жоқ. Жарқ етіп өмірге келіп, жалт етіп өмірден өтсе де, артында мол мұра қалдырып, ұлттық әдебиетіміздің тарихынан ойып орын алған жылдың июнінде талантты ақындар шығармашылығы күн өткен сайын оқырмандар мен зерттеушілер назарын өзіне аударып келеді. Солардың бірі – Кеңшілік Мырзабеков. Ақын туралы зерттеулер арнайы айтылған пікірлер тым аз. Соған қарамастан, 1987 жылы жарық көрген «Советтік Қазақстан Жазушылары» атты библиографиялық анықтамалықта Кеңшілік жөнінде қысқаша ғана мынадай мағлұмат берілген: «Кеңшілік Ағытайұлы Мырзабеков 1946 жылдың 6 июнінде Торғай облысы, Жанкелдин ауданының Ақшығанақ ауылында туған. 1964 жылы туған ауылында орта мектепті бітіргеннен кейін Қостанай облыстық «Коммунизм таңы» газетіне қызметке орналасқан. Творчестволық алғашқы қадамы мектеп қабырғасында басталған. Оның тырнақалды өлеңдері мектеп шәкірті кезінде облыстық, өлкелік (сол кездегі «Тың өлкесі» газеті) газеттерімен бірге «Ленпншіл жас», «Қазақ әдебиеті» сияқты республикалық басылым беттерінде де жарық көрген. 1967 жылы ол «Лениншіл жас» газетіне әдеби қызметкер болып ауысқан. Содан бері республиканың баспасөз орындарында қызмет істеп келеді. «Жетісу», «Социалистік Қазақстан», «Қазақ әдебиеті» газеттерінің редакцияларында істеген. Қазір творчестволық қызметте.
Дипломдық жұмыс тақырыбы бойынша Кеңшілік пен Мұқағали шығармаларындағы табиғат тақырыбы бұған дейін арнайы зерттеу обьектісіне айналмай, бірен-саран рецензия, пікірлер арқылы сөз болып келуі, алып отырған тақырыбымыздың қазақ әдебиеттану ғылымындағы өзектілігін танытады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. К.Мырзабеков С.М.Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген.
Кеңшілік Мырзабековтің алғашқы өлеңдер жинағы «Іңкәр дүние» деген атпен 1972 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген. Оның өлеңдері орыс тіліне аударылып «Юность» журналында, «Поэзия» альманахтарында жарияланды» [1, 437].
Ақын өмірі мен шығармашылығы жөнінде бұдан басқа да айтылған пікірлер баршылық. Белгілі әдебиеттанушы ғалым, академик С.Қирабаев алпысыншы жылдар әдебиетіндегі аса көрнекті ақындардың соңын ала шыққан, өзіндік қолтаңбасы бар, аз ғана таланттар шоғырының ішінде К.Мырзабеков есімін ауызға алады. Ал әдебиеттанушы сыншы Б.Ыбырайымов – С.Мәуленов, Ж.Нәжімеденов, О.Асқарлар секілді талантты ақындардың қатарында Кеңшілікті де атаған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Советтік Қазақстан жазушылары. Био-библиографиялық анықтамалық. –Алматы: Жазушы, 1987. – 736 б.
2 Мақатаев М. Күнделіктер. –Алматы: Жазушы, 1991. –43 б.
3 Дүйсенов М. Әдебиеттегі мазмұн мен форманың бірлігі. – Алматы: Жазушы, 1970. – 152б.
4 Әшімбаев С. Азаматтыққа адалдық: Әдеби сын мақалалар, зерттеулер, толғаныстар / Құраст.Ш.Бейсенова. – Алматы: Раритет, 2007. – 336б. – «Алтын қор» кітапханасы.
5 Брюсов В. Ремесло поэта. Избранные сочинение в 2-х томах. – Москва: Художественная литература, 1955, том 2. – 300с.
6 Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. Оқу құралы. – Алматы: Мектеп, 1970. – 377б.
7 Дербісәлиев Ә. Араб әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1982. – 208б.
8 Жирмунский В.М. Введение в литературоведение: Курс лекций / Под ред. З.И.Плавскина, В.В. Жирмунской. Изд.2-е. – Москва: Едиториал УРСС, 2004. – 464с.
9 Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық. – Астана: Фолиант, 2002. – 408 б.
10 Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құрастырушылар: Ахметов З, Шаңбаев Т.). – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384б.
11 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969. – 243 б.
12 Жирмунский В.М. Композиция лирических стихотворении. – Москва: Опояз, 1921, – 350с.
13 Нұрахметов С. Қадыр Мырзалиевтің ақындық шеберлігі. Фил., ғыл., канд., дәреж., алуға дайындалған диссертат. – Алматы, 1994. – 165б.
14 Мырзабеков К. Сәруар. –Алматы: Жалын, 1981. –158 б.
15 Мырзабеков К. Іңкәр дүние. –Алматы: Жазушы, 1990. –336 б.
16 Мырзабеков К. Дүбірлі дәурен. –Алматы: Жалын, 1976. –118 б.
17 Мырзабеков К. Қасиетті қас-қағым. –Алматы: Жазушы, 1985. -133 б.
18 Мырзабеков К. Замандасқа сыр. –Алматы: Жазушы, 1982. –183 б.
19 Иран-Ғайып. Тар дүниеге сыймай кеткен кең ақын // Жалын, 2004. №5.
20 Мырзабеков К. Ауыл мен астана. –Алматы: Жалын, 1984. –142 б.
21 Кеңшілікұлы А. Қарлығаш дәурен. –Алматы: Қаламгер ТЕН, 2003. –180 б.
22 Дәрімбетов Б. Тазару. –Алматы: Жазушы, 1991. –160 б.
23 Мырзабеков К. Балалық шақ. –Алматы: Жалын, 1986. –158 б.
24 Мырзабеков К. Менің мұңым – махаббат. –Астана: Елорда, 2005. –258 б.
25 Мәшһүр-Жүсіпов Қ. Өлең – сөздің патшасы. –Алматы: Жазушы, 1991. –216 б.
26 Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ лирикасы (Жанрлық-стильдік мәселелері). –Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 1993. –139 б.
27 Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. -Алматы: Жазушы, 1985. -248 б.
28 Жұмабаев М. Шығармалар жинағы. -Алматы: Жазушы, 1989. -380 б.
29 Нарымбетов Ә. Қазіргі қазақ поэмасы. –Алматы: Жазушы, 1982. –248 б.
30 Мырзабеков К. Дәуір – дастан. –Алматы: Жазушы, 1983. -138 б.
31 Мақатаев М. Соғады жүрек. –Алматы: Жазушы, 1982.
32 Мақатаев М. Шығармаларының толық жинағы. ІV томдық. І том /Құраст. Оразақын Асқар. –Алматы: Жалын, 2001.
33 Мақатаев М. Шығармаларының толық жинағы. ІV томдық. ІІІ том /Құраст. Л.Әзімжанқызы, О.Асқар. –Алматы: Жалын, 2002.
34 Армысыңдар, достарым (Өлеңдер мен поэма). –Алматы: Жазушы, 1966.
35 Мақатаев М. Күнделік. –Алматы: Жалын, 1991.
36 Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары. – Астана: Елорда, 2001.
37 Кәрібаева Б. Қара өлең және лирика. –Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың білім академиясының Респуьликалық баспа кабинеті, 2001.
38 Мақатаев М. Шуағым менің. –Алматы: Жалын, 1975.
39 Серікқалиұлы З. Тағдыр және біз. –Алматы: Ана тілі, 1996.
40 Мақатаев М. Өмірдастан. –Алматы: Жазушы, 1976.
41 Нарымбетов Ә. Қазіргі қазақ поэмасы. –Алматы: Жазушы, 1982.
42 Серікқалиұлы З. Жандауа. –Астана: Елорда, 2004.
43 Егеубаев А. Сыр мен сымбат. –Алматы: Жазушы, 1981.
44 . Мақатаев М. Шығармаларының толық жинағы. ІV томдық. ІІ том /Құраст. Л.Әзімжанқызы, О.Асқар. –Алматы: Жалын, 2002.
45 Серікқклиұлы З.Тағдыр және біз. –Алматы: Ана тілі, 1996.
        
        Мазмұны
Кіріспе .................................................................................................................6
1 Көркемдік мұраты - шындық...........................................................................9
1.1 К.Мырзабеков өлеңдеріндегі табиғат көріністері........................................9
1.2 Кеңшілік өлеңдеріндегі туған жер тақырыбы............................................22
2 М.Мақатаев ... өмір ... Ақын ... ... пен ... ... ... ел мен жер тақырыбы................................55
Қорытынды .......................................................................................................67
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі......................................................... ............70
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ поэзиясы ХХ ғасырдың 60-80 жылдарында дамудың жаңа белесіне ... Осы ... ... ... ... өрнегімен, қайталанбас қолтаңбасымен із қалдырған М.Мақатаев, Ж.Нәжімеденов, Т.Айбергенов, Ж.Жақыпбаев, М.Отаралиев, К.Мырзабеков сияқты ақындар поэзия әлемінде жарқырай көрінді. ... ... ... ... ... жоқ. Жарқ етіп ... келіп, жалт етіп өмірден өтсе де, артында мол мұра қалдырып, ұлттық әдебиетіміздің ... ойып орын ... ... июнінде талантты ақындар шығармашылығы күн өткен сайын оқырмандар мен зерттеушілер назарын өзіне ... ... ... бірі - ... ... Ақын ... ... арнайы айтылған пікірлер тым аз. Соған қарамастан, 1987 жылы жарық көрген атты библиографиялық анықтамалықта Кеңшілік жөнінде ... ғана ... ... ... [1, ... ... мен ... жөнінде бұдан басқа да айтылған пікірлер баршылық. Белгілі әдебиеттанушы ғалым, ... ... ... ... әдебиетіндегі аса көрнекті ақындардың соңын ала шыққан, өзіндік қолтаңбасы бар, аз ғана ... ... ... ... ... ... ... Ал әдебиеттанушы сыншы Б.Ыбырайымов - С.Мәуленов, Ж.Нәжімеденов, О.Асқарлар секілді талантты ақындардың қатарында Кеңшілікті де атаған.
Дегенмен, зиялы ... ... ... ... ие ... ақын шығармашылығы қарапайым көпшіліктің дүниесіне бірден айналып кете ... ... ... бір ... дер ... бағалануы оқырманын тарихи дәуірдегі эстетикалық талғамына, интеллектуалдық деңгейіне де ... Олай ... ... ... ... ... бұл ... де сырларын ашу мүмкіндігі туады.
Бүгінде оқырман көпшіліктің жүрегінен жол тауып, қазақ поэзиясының жарық жұлдыздарының біріне айналып отырған ... бірі әрі ... - ... ... ... өткеніне де отыз жылдай уақыт болып қалды.
Көзі тірісінде ұсынған кітабы жарыққа шықпай қалмаған автордың бірі - Мұқағали. Атап ... ... ... 1964), ... достарым" (Өлеңдер мен поэма, 1966), "Қарлығашым, келдің бе?" (Өлеңдер, 1967), "Мавр" (Өлеңдер мен поэма, 1969), У.Уитмен "Шөп ... ("Ұлы ... ... ... ... (1969), В.Шекспир. "Сонеттер" ("Ұлы ақындар кітапханасы" сериясы, аударма (1970), Данте. "Құдіретті комедия" (бірінші бөлімі ... ... (1971), ... ... мен ... 1972), "Аққулар ұйықтағанда" (Өлеңдер мен поэма, 1974), "Шуағым менің" (Өлеңдер мен поэма, 1975), "Өмірдастан" (Таңдамалы, 1976).
Есептеп көрсек көзі ... он бір ... ... жол ... ... 1976 жылы ... ... Таңдамалысын өз қолымен дайындап, көріп кетті. Бастапқы кездері араға ... ... ... ... жыл ... - бір ... (1969 ж. - екеу). Осыған қарағанда, сырқат меңдеткен өмірінің соңғы кезінде жазылған жаңа ... мен ... ... ... шығармаларын ақын көзі тірісінде жарыққа шығарып үлгергені байқалады. Таралымы жағынан да тапшылық көрмегені аян (әрқайсысы он мыңнан). Қойын ... ... сол жаңа ... ... мен ... ... енбеген (қайта бір ораламын деді ме, дәлірегі - негізінен автор өзі енгізбеген) туындыларынан құрастырылған "Өмір - өзен" кітабымен (20 мың ... ... ... ... - мәңгілік ғұмыры басталған. Күні кешелер Мемлекеттік сыйлықпен жоғары бағаланған "Аманат" кітабына дейінгі аралықта "Бәсіре", "Зов души", "Соғады жүрек" қос ... ... үш ... шығармалар жинағы сияқты қыруар қайта басылымдар ырыздығы жатыр. 1988 жылы Фаризаның алғысөзімен жарыққа шыққан "Қош, ... ... ... мақалалар) жинағының өзі (60 мың дана), күнделік деректері қазақ әдебиеті үшін ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты кеңдігін және ақын мұрасына деген ел ықыласын дәйектей түсер көрсеткіштер.
2001 жылы баспасынан ақын О.Асқардың құрастыруымен ... төрт ... ... ... әр ... 5000 дана таралыммен толықтырылып, тұтастандырылып басылып шыққандығын шыққандығын да естен шығармағанымыз жөн.
Олай болса, Мұқағалидың артында ... мол ... ... ... өзек ... қарымды ойға қанат бітіретіндігі анық.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Біздің алға қойған ... ... - ... пен ... ... ... ... жасалу ерекшелігін анықтау, ақындардың дара қолтаңбаларына талдау жасау.
Теориялық және ... ... ... ... ... ... бір ақынның, не жазушының шығармашылығын суреткер өмірден өткеннен кейін, араға біраз уақыт салып барып зерттеу ұтымды ... ... ... Мұндай тұжырымның белгілі дәрежеде шындыққа сәйкес келетіні күмәнсіз. Өйткені, қандай шығарманың да құндылық деңгейіне қатал ... ... ... әдебиет сынында мақталған туындылардың уақыт өте келе әсерін, тартымдылығын, тіпті ... ... да ... ... жаңа қауымның көркем шығармаға жаңа биіктен, тың көзқараспен баға беруі заңды. М.Мақатаевтың сөзімен айтқанда:
[2, 5], -дейді. ... ... ... ... кезеңінен тым алыстап кетпей тұрғанда талдаудың да өзіндік ұтымдылық ... жоқ ... Бұл ... ... ... өз ... неғұрлым соны да қызғылықты материалдарды молырақ қамтиды. Сондықтан ол зерттеу ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда қазіргі әдебиеттану мен өнертанудағы аса зәру мәселе шығармашылықты психоаналитикалық ... ... ... ... ... әсерінің негізгі факторларын айқындауға қажет материалдарды жинаудың мүмкіндігі мол болады. Белгілі бір суреткердің тірі ... ... ... ... әдеби қауым өкілдерінің пікірлері шығарманың табиғатын, ерекшелігін тануға көмектесетіні сөзсіз.
Диплом жұмысының негізгі нәтижелерін гимназия, лицей, қазақ тілі мен ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің тарихын және авторлық ауыз әдебиеті өкілдерінің шығармашылығын ... ... ... ... ... ... сабақтарда көмекші құрал ретінде пайдалануға болады.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом кіріспеден, өзара тармақталған екі бөлімнен және ... ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімі беріледі.
1 Көркемдік мұраты - шындық
1.1 К.Мырзабеков өлеңдеріндегі табиғат көріністері
1960-1980 жылдар ... ... ... ... өрнек салған сілемдері туралы ғалымдардың пікіріне сүйене отырып, қаламгерлер шығармалары жөнінде ой өрбіту үшін әуелі сол ... ... ... ... ... әлеуметтік тұрмыс жағдайына, қысқартып айтқанда Ұлы Отан соғысынан бұрынғы ұлттың басынан өткерген саяси ақуалының көрінісіне де ... ... жөн. ... тақырыпты тудырушы - орта, қоғам екені ақиқат болса, өлең формасын тудырушы тақырып пен мазмұн екендігі де ... ... ... ... әсер, ықпал еткен жағдай өлеңнің ырғақ екпініне ықпал етпек. Яғни өлеңді өмірдің өзі ... ... ... ... ... ... әдебиеті жанрының қай түрі болмасын осы уақытта ... ... ... ... мен ... ... ... Оған уақыт талабы айрықша әсер ететіндігінің маңызы зор екендігі ... ... ... ... ... ... ағын алып келген Ұлы Отан соғысы әсері әрбір ақынның өлең әлеміндегі жан ... жол ... ... ақын-жазушылар мен сыншылар екі түрлі пікірлік-позицияны ұстанғаны туралы сөз болады. Атап айтқанда ондай пікірлер М.Қаратаев, кейінгі жылдардың өкілі А.Егеубаев және тағы да ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінен көрініс табады. Аталмыш жылдар тақырыбын туындыларында көтерген ақындардың ізденістері соғыстан кейінгі жылдардағы халық шаруашылығын жырлайтын әдебиеттен бастау алды. ... - ... ... ... Т.Жароков, Ә.Тәжібаев, Ғ.Орманов, Қ.Бекхожин, Ж.Саин, Ә.Сәрсенбаев, Д.Әбілов сынды көрнекті ақындардың әр алуан өлең жинақтарының жарық көрген ... ... сөз. Осы ... ... әдебиетке қосылып, өлеңдерінен жаңа ұшқын көріне бастаған Х.Ерғалиев, С.Мәуленов, Ж.Молдағалиев, К.Мырзабеков, ... да өз ... ... ... ... ... ... 1948-1955 жылдар аралығы бір буыннан екінші буынға ауысу процесі жүрген өзгеше ... ... ... ... деп ... [3, 5]. Осындағы үшінші буын Ғ.Қайырбеков пен Ө.Нұрғалиевке ... ... ... Яғни ... ең соңы ... кітап беріп үлгергендер деп көрсетсе, ғалымның бұл пікірін С.Әшімбаев деген пікірі бұл ойларды айқындай ... [4, 201]. ... осы ... ... зерттеу немесе монографиялық еңбектерді алып қарағанда 1960-1970 жылдар аралығындағы поэзияны зерттеген әдебиетші ғалымдар көптеп табылса, 1960-1980 ... ... ... саусақпен санарлықтай аз екендігі де ескеріледі.
Тақырып ... жыл ... ... ... жылдарымен есепке алынып: Н.Ахметбеков, Ә.Сәрсенбаев, Ғ.Орманов, Ә.Тәжібаев, Ж.Саин, Қ.Бекхожин, Х.Ерғалиев, Ә.Шалабаева, С.Сейітов, Қ.Жармағанбетов, М.Хакімжановалардан соң, Қ.Шаңғытбаев, А.Әбдікәрім, ... ... ... ... ... ... ... Т.Әбдірахманова, Ғ.Жұмабаев, мен кейінгі толқын З.Шүкіров, А.Шамкенов, Ғ.Қайырбеков, ... ... ... ... ... ... тақырыптар мен форма, түр, пішінді эстафета сияқты бірінен-біріне берілгендігіне тоқталады. Аталған ... буын ... ... ... ... О.Сүлейменов, Қ.Мырзалиев, Т.Молдағалиев, Ж.Нәжмеденов, М.Айтхожина, Т.Айбергенов, С.Асанов, Ө.Нұрғалиев, М.Сатыбалдиев, Ф.Оңғарсынова, С. Баймолдин, С.Иманасов, Д.Қанатбаев, Ж.Қыдыров сынды ... ... ... ... ере ... ... хабардар еткен.
Елуінші жылдардың басынан басталған поэзиядағы кезең алмасу немесе ақындық лабораторияның қарқынды ізденіс жылдары өз ... ... ... ... ... Осы ... кезеңін қалай айқын көрсету керек деген сауалға орай ой ұғынықтылығы мен жиырма жылдық ... көз ... ... зерттеу желісін негізінен ізденісті өлеңдер жүйесіне құрып, көтерілген тақырыпты айқындайды. ... ... мен ... ... туралы түрлі сыншылардың пікірлеріне сүйене отырып поэзиядағы мазмұн мен форма бірлігі мәселесіне де аз-кем тоқталып өтуге болады. Ақындар ... ... ... дәстүрмен шебер ұштастырумен қатар, жарасымды жаңа формалар мен түрлер табуда қазақ, араб, орыс өлеңдерінің өлшемдері ... ... ... Осы ... орай айырмашылықтары мен ұқсастықтары салыстырылады. Әрі өлеңдегі нышаны жөнінде де сөз ... Бұл ... ... дейді де, сол өзгерісті тудырушы құралдар [5, 182] деп ... ... ... ... салады.
Зерттеу жұмысының негізгі ұстанар бағыты - лирика. [6, 312], - десе, ... ... ... ... ... ... сіңірген нағыз өнер туындысы ретінде танып, оған деген айдар ... ... осы ... ... ... (1960) ... ... талдап, түсіндіреді. Ал араб және қазақ поэзиясын салыстыра зерттеген Ә.Дербісәлі форма іздеудегі ақындық шеберліктер жөнінде көңілге қонымды ой айтады. Әсіресе, ... ... араб өлең ... Олар: тауил (, ), басит (, ), ... (), ... (), ... (), ... (), ... (), ... (), хазадж (), раджаз (, ), сари (), мунсарих (, ), мудари (), муқтадаб (), мутадари (). Қазақ өлеңдерінде осы араб өлең ... ... ... ... Ұлы ... ортағасырлық перзенттері Жүсіп Баласағұнның , Хорезмидің , тіпті Қ.А.Ясауидің шығыстың, соның ... араб ... тән ... мол. Ал бұл ... ... қазақ поэзиясының бастаулары. Мәселен, ірге тасы исламға дейінгі кезеңде қаланған күні бүгінге дейін қолданылып жүрген қасыда (көлемі кішігірім поэма) ... елу ... жүз ... ... ... ... ... ықпал етті. Осы жанрлық форма да қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... өлеңде де түрленіп, түлейтіндігі басты назарға алынған.
Сонымен қатар бәдәуи поэзиясындағы хиджа (), газал (), уасф (), мадх (), фахр (), риса (), ... (), ... (), зухд (), ... (), ... () ... т.б ... [7, 18-19] қазақ поэзиясының тақырыбына қарай жіктелген. Олар саяси лирика, философиялық лирика, табиғат лирикасы, махаббат ... ... ауыз ... ... бағыттарымен де ұқсас келеді. Жалпы алғанда қазақ поэзиясы славянтілді өлең формаларына қарағанда араб-парсы ғазалдарымен ... ... ... ... кескінделеді.
Тараушада бір-бірімен салыстырыла келтірілген ғалымдардың пікірлерін дұрыс деп қабылдай ... ... ... ... Яғни ... алып ... ... оның мазмұнына мән беріледі, содан соң оның пішінінен және сол пішіннің ... ... ... ... ... ... ... жылдардағы поэзия топырағына тыңнан түрен салушылардың формалық ізденiсі жөнінде ең алдымен өлең-өрнегі ерекше ақындарды белгілі бір ... ... ... ... және ... ... Жұмыстың ізденісі ұғынықты болуы үшін 1960-1980 жылдар аралығындағы халыққа мәлім және ... ... ... ... ... осы ... жыл аралығында жарыққа шыққан туындыларын жалпылама шолу түрінде көрсетуді жөн көредi. Жинақтап айтқанда, сол кездің өзінде қазақ поэзиясы жайында ... ... ... алдыңғы буын, орта буын, жас буын ақындары деп бөле-жара ... ... ал бұл үш ... ... ... ... жарты ғасырдан аса уақыт ауқымын қамтыған. Осы жарты ғасырлық поэтикалық уақыттың жиырма жылдық эпицентрі - ... ... ... ... ... ... қазақ өлеңдеріндегі бунақ пен буын өлшемдерінің формалық ізденістері де жоғарыда аталған ақындар шығармашылығы негізінде талданып отыр. Орыс ғалымдары көп буынды ... - деп ... [8, 266], ... буын ... ... бунақтағы дауысты дыбыстардың орналасу тәртібінен болады. Ал, екі тіркес арасында қосарлана ... ... ... ... ол ... ... түр бермейді, керісінше түсіп қалады. Бір қызығы, әдебиет формалары әрдайым дамып, жетіліп отырады деген қағидаға ... ... ... ... өлең ... ... ... зерттеу барысында, жаңа элементтер мен детальдарды кездестіргенде көз жеткізеді. Мұндай жаңа форманың тууы соңғы елу жылдың еншісіне тиесілі. Мәселен, латын ... грек ... ... ... болып келетін араб өлең өлшемі (аруд) созылыңқы дыбыстар мен ... ... ... ... ... (метрикалық өлең созылып айтылатын буындар мен қысқа буындардың алмасуына ... Бұл ... ... және ... ... ... ... құраса, ал екі және үш бунақ жарты өлең (полустишия) түзеді, ал екі ... өлең ... ... ... ... ... ... деп аталатын өлең формасын тудырады. Міне осындай бәйіттер қазақ өлеңінде ... ... ... басым екпінге негізделген тоникалық жүйемен қатар, квалитативті топтың силлабо-тоникалық жүйесі де көрініс табады. Тек айырмашылығы: буын ... ... ... ... ... ... бунақтардағы ұйқасым бірлігінен көрінеді. Әр халық поэзиясының тілдік нормасына тән белгілі бір буын ... ... ... ... ... [9, 132], өлеңнің негізінен 11 буынмен жазылатындықтан, бұл өлшем - буын ... ... үшін ең ... ... ... де ... Ойларын жеткізу үшін қысқа да емес, ұзын да емес ... ... ... ... түрлендіріп, дамыту үшін ақындар түрлі ізденістерге барады. Осындай ... ... ... ... ... ... ... Мысалы сондай ақынның бірі Ә.Сәрсенбаевта буындық құрылысы мен ұйқастық түзілісі ерекше жырлар бар. Аз буынды түзген , 14 буынды ... егіз ... ... арнайы семантикалық мағына үстейтін тармақ кірістірілген және егіз ұйқасу тәсілімен қатар, барлық тармақтағы он алты буын ... ... ... ... ... бар. ... бірі өлеңі. Әр түрлі буын санды болып келетін бунақтардың өзі алтыншы тармаққа дейін үш бөлікті құраса, жетінші ... төрт ... ... ... ... ... табы - ... енген буындардың әрқилылығында. Онда жеті тармақтың буын құрылысында бірнеше бунақтық компоненттер топтасып берілген. Әлденеше бунақтардың топтастырылып бір қатарға осылай ... ... ... деп атайды. Яғни бірнеше қысқа тармақтардан (полустишие) құралған ұзын тармақтың арасы ажырымын белгілейтін, әлде ... ... сөз жігі - ... Ақын ... ... ... ... түрлендіру үшін ғана емес, ауқымды ойларды ұйқасқа бағындыру үшін, қысқасы поэзиялық қасаң шаблон-қалыптан шығу үшін барады. Дегенмен ақын дәл осы жеті ... ... ... Ол ... ... ... яки ... тіпті бунақтардың көбейгенін байқатпай жіберген. Өлеңнің буын формасы қалыптан шығып екпінге (тоника) ыңғайлана бастаған. Осындай көп ... ... ... да ... ... ... Ғ.Ормановта тармақ-жол бір-бірімен тұтас жалғасқан үстіне жалғаса береді. Дәл осы қалып ақындар позиясының 60% ... ... ... ... отыратын жеті-сегіз буынды тунындылары ақын жырының 20-30 пайыздық ... ... ... атты ... ... жолдық шумағында бунақтық түрлі түзілістердің қатары ретсіз берілген. Бұл ақын ... ... осы ... әрі қарай дамып, жетілдіріліп, поэзияда қалыптаса алмаған. Бұл шумақтың буын саны өлшеміндегі сәтсіз ізденістен емес, ... ... - ақын ... өнер мен өмір ... ... ... Өте аз бунақтарды (4-11 буын аралығында) өлеңдерінде ойнатып беретін - Қ. ... атты ... ... тармақ арқылы берілген тіркесі қара өлең ұйқасымымен берілетін шумаққа () тіркестіріліп, ... ... ... ... ... Міне ... ... сан мен бунақтық өлшем құбылған. 1-2-4 тармақтар 4 буынды болса, ... 6-7 ... 2 ... ... Қайнекей ақынның бұл ұйқасқа түскен буындары - құбылмалы, формалық ізденісі өте аз үш буынды тармақтар әкеледі, бір буындық ... ... ... күз (екі, бір ... үш буын ... ... мұз (үш, бір бунақтан төрт буын құрайды), жерде сыз, аспан сұр, солды гүл, кетті түр); ... ... ... пен өмір ұйқастығының философиясын егіздеген жолдарда байқала бермейді. Жалпы алғанда, ақын өлеңдерінде көбіне қолданылатын ... ... ... бес, ... ... он, он бір буын формасында. Қ.Жармағанбетов, Қ.Жұмағалиев өлеңдерінде аз және көп бунақтар мен буындардың алмасып келуінен 6-11 бунды ... ... 12-15 ... да ... ... Ал ... ... мазмұнға өзгеше мән беру үшін бунақ дәстүрін арнайы бұзатыны айқын байқалады. Ақынның кейде бір шумақ өлеңінде (он тоғыз, он сегіз, ... бір, он екі) ... мен ... ... ... - ... ойды ... еркін жеткеруге жол ашқан. Сол сияқты аталған ақындар замандастарының бірі - Зейнолла ... Ол буын мен ... ... ... ... салған теңіз жырларында жол сындырып, шумақтағы тармақ санын көбейтіп, буын өлшемін азайтатын әдетін атты ... де ... Бұл ... ... ... ... 15 ... өлең. Т.Әбдрахмановадан өзгешелігі ұйқасқа түспеген азат жолдағы буын саны қысқа, 11 ... үш ... ... ... осы азат ... жиі , ... ... етеді. Бір тармақтағы бунақтардың бөліну шегарасы - шартты. Ол - ақынның айтуына, ... ... ... ... ... ... көп ... сындырғанымен, қанша тармақты және буынды өлең екенін айқындайтын - ... ... ... ұйқас. Көп жағдайда, бұл - аксиома. Осы тұрғыдан қарағанда көптеген ақындар ерекше ізденіс ... ... ... С.Жиенбаев болса, көбіне а-б-а-б формасындағы егіз ұйқасты аз буын ... ... ... ... сатылама-бунақтар тудырып, бунақ санын араластырып берсе, С.Мәуленов өлеңдеріндегі буын мен ... ... ... сен, ... ... ... дейді. Ол үнсіз. Ешқайсысын менсінбейді. Ұр кәне, бір, екі, үш тағы. Тұралап тіл қатпаса өлсін мейлі!) атты жырынан көрінеді. Ол жыр ... ... құра ... әр сөзді буындап бөліп, жеке-жеке тармақ жасайды. Просодия дегеніміз (греч. рrosodia - екпін, дыбыстық қайталау) - ... ... ... классификациясын білдіретін өлеңтанудың бір элементі. Мұндай элементтен диалогты шумақ жасамақ болса да, автор ... ... ... леп, ... ... сала ... тармақ соңындағы бунақтарды өзара ұйқастыруға тырысады. Әрі ... бұл ... ... оң нәтижесін береді. Тармақтардағы бунақтарды немесе жай тілмен айтқанда, ... ... ... ... қалыптасқан стилі болғандықтан ол өлең формасын әрлендіре түсетіндей. Ал тармақты (Ол ... және де (ұр ... бір, екі, үш) ... ... ... ырғағын айшықтай түседі. Жеке дара алып қарағанда өзінше машақаты көп көрінетін ... ... ... оны өз ... ... жерлерін жатыстырып оқып шыққанда, кәдімгі () ааәа ұйқас өлшеміндегі шумаққа айналады. Ақын ізденісі өлеңінен де айқын сипат алады. С.Мәуленовта ... ... ... ... жайыла, кейін көптен азға қарай кеми түскен, жасанды немесе арнайы сындырылған тармақ жолдар жиі кездессе, замандасы Ә.Дүйсенбиевтің өлеңдерінде олар ... ... ... ... ... көпшілігі аз буынды (7-11) өлшеммен және ааәа, аәаә қара өлең, кезектес ұйқасты тәсілмен ... ... ... ... болмаса формалық ізденіс байқалмайды.
Алғашқы қадамынан-ақ қазақ поэзиясына өзгеше үн, ырғақ, ең ... ... ... мен ... ... әкелгенін паш еткен лирик ақындарымыз М.Әлімбаев, Т.Молдағалиев, М.Мақатаев, К.Мырзабеков, М.Шаханов, М.Сатыбалдиевтерде 7, 8, 11, 13, 15 буын ... ... Ал ... ... ... ... ... жүретіндігі, өлеңіндегі тармақ санының ұзын сонар созылуы, бір тармақтағы көп бунақты буын саны 14, 15, 16 ... одан да асып ... - ... ... ... ... шығармай түйсінуін қиындатып, психологиялық салмақ салатындығы көрінеді. Аталмыш ақынның атты өлеңінде Абай қалыптастырған сегіз буынды ... ... ... он бір, он екі, он үш ... өлең ... айналған. Ақын айтпақ ойдың ауқымдылығына сай ұйқастың көтеретін жүгін азайтқан. Есесіне айтпақ ойдың ... ... ... 18 ... бір ... өлең - 9 ... екі жол-тармақ. Сонда бір-бірімен ұйқаспайтын алғашқы екі тармақтан 9 буынды бір шумақ шығар еді (18+18=36:4=9). Ал ол ең ... ... ... ... ... еді. Онда ... ұйқас жоқ, яғни өлеңде прозаизм басым. Сондай-ақ әдеттегі дәстүрлі шалыс ұйқас бунақтарын алмастырып түсірген. Ұйқастары әр ... бай: ... ... егіз ... қаусырма ұйқас және ерікті ұйқасқа негізделеді. Бес шумақ та 6, 8, 11, 13 ... ... 4-тен 19 ... ... ... Бұл ... өзіндік ізденіс-жаңалығы. Ғылым тілімен айтар болсақ , яки жазбашадағы импровизация [11, 373].
Т.Айбергенов жырларында бунақ пен буын өлшемдірінің формалық ізденісі көп ... ... аз ... көп ... өлшемге ізденіс ізін алғаш ерекше нақышпен салғандардың бірі осы дарабоз ақын. Оны ... мен ... ... және ой тығыздығын бір форманың бойына сіңістірген және деп аталатын өлеңдерінде көрініс ... ... өлең ... ... өлең шумағының өзгешелiгi - төртінші ... ... ... ... Бұл ... - өлеңге ерекше әуен-муза береді. Сонымен қатар, алғашқы шумақтың әр тармақ-жолы үш бунақты болса, екінші шумақтың соңғы тармағы екі ... ... ... ... ұйқас жасаудағы әдісіне де әсер еткен. Ал Ф.Оңғарсынованың өлең-өрнегінің күрделі кестесі атты үш бунақты, көп буынды ... ... ... Ақын ... он үш буынымен келетін жолдарды бунақтық дыбыс үстеу ... он бес ... ... Бұл ... ... - ... ... буындардың үндестік заңына сәйкес (ашық буын мен тұйық буын ... ... бір ... дыбыс естілмей, түсіп қалады) білінбейді, ал жекелеген ... ... ... ... ... ... тармақ - кейінгі келетін ойдың бағыныңқылы ... ... ой ... ... үшін кірістіріледі. Сондықтан да бағыныңқылы тармақ бола тұра, мұнда - ... ... ... ... ойда ... рөл ... Бұл ... буын сандары тармақ санына қатысты жұмырланып, жасырын ұйқас түзуге әсер ... атты ... ... толғау, толғаныс деп атамаған) басқа туындыларынан өзіндік формалық-айырым белгілері бар: бұл өлең - ауқымды, ІІІ бөлімнен тұрады. ... ... өз ... бес ... ал әр ... ... ... шумақ бес, үшінші шумақ төрт (бес); бесінші шумақ сегіз сияқты ... ... ... ... Екінші бөлім екі шумақты: бірнші шумақ алты; екінші шумақ он төрт тармақты құраса, ІІІ бөлім ... отыз төрт ... ... ... негізгі өлшемі бес буынды тармақтан басталып, он үш буынды және он сегіз буынды болып жүйеленсе, шумақтардағы аллитерациялық әуен ... ... ... ... және толымсыз ұйқастарды жасаған. Дәл осындай ІІІ бөлімді

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Табиғат тағдыры – адамзат тағдыры. Тәрбие сағаты4 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Махамбет Өтемісұлының жалынды жырларындағы Исатай бейнесі5 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
Visual Basic ортасында функцияларды зерттеу тақырыбын оқыту әдістемесі42 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
«12 жылдық мектептің бастауыш сыныптарында «Алгоритм» тақырыбын оқытудың әдістемесі»»50 бет
«9-қабатты офистік ғймарат» тақырыбына арналған дипломдық жобаның есептеу-конструкциялық бөлімі9 бет
«Adobe Photoshop» тақырыбына электрондық құрал47 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь