Зар заман» ақындарының шығармашылығындағы ел мен жер тағдыры

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1 «Зар заман» ағымының ұлттық әдебиетте орнығуы ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.1 «Зар заман» ағымының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2 М.Әуезов зерттеулеріндегі ХІХ ғасырдағы «Зар заман» ақындары ... ... 19
2 «Зар заман» ақындары шығармаларындағы ел.жер тақырыбы ... ... ... ... .31
2.1 Шортанбай өлеңдеріндегі дәуір шындығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
2.2 Мұрат ақын мұраларындағы ел тағдыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...65
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...71
Тақырыптың өзектілігі. Мұхтар Әуезов «зар заманды» әдебиеттегі елеулі бағыт ретінде жан-жақты негіздеудің мәселелерін тұңғыш рет теориялық тұрғыдан негіздеген ғалым.
Ғалым ізденісі: «Қазіргі қарастырғалы отырған зар заман ақындары: - сол ел қамын сөзбен жоқтаған жоқшылар. Бұлардың туысы мен бағыт сарыны ел басына келген тарихи дәуірден туғандықтан, барлық ақынды тарих көлемінде қарастыру керек» [1, 192], - деген пікірінен туындайды.
Түрлі идеологиялық қысымдардан түтіні басқаша шалқыған қазақ, әдебиеттану ғылымының соңғы хал-қадірін ескере келіп, профессор Т.Кәкішев: «Әдеби, мәдени тарихымыздың көтерілмей, жазылмай жатқан көп саласы бар екеніне ғылыми қауымның назарын аударғым келеді. Және ол кезеңдегіні буржуазияшыл немесе ағартушы-демократиялық деп айыра салмай, ішкі көркемдік ерекшеліктеріне, эстетикалық қадір-қасиетіне қарай талдап зерттеуіміз керек... Өйткені өмірді реалистік, романтикалық, сатиралық, символикалық тұрғыдан бейнелегенде қазақтың көркемдік таным-талғамында талай жаңа сипаттар пайда болғаны даусыз. Осы дәуірдің саяси-әлеуметтік мәнісіне социологиялық тұрғыдан көбірек көңіл бөлгендіктен көркемдік, өнерпаздық мәселелерді зерттеп білуіміз жетіспей жатқанын ашық мойындауымыз керек» [2, 118], - дейді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Жалпы әдебиетіміздің тарихындағы кезеңдерді, дәуірлерді ажыратып алу мәселесімен бір қаралуға тиісті түрлі бағыттар - мәселен, орыс әдебиетіндегі классицизм, сентиментализм, романтизм, реализм деген сияқты; түрлі ағым, сарындарды ажыратып айғақтаудағы бөлудегі, Б.Кенжебаев айтқандай не таза теориялық, не тарихи болғаны жөн. 1959 жылғы конференцияда Б.Кенжебаев әдеби мұра жасап кеткен дарындарды бірде кәсбіне (кітаби), бірде идеясына (ағартушы-демократиялық) бөлуде дұрыс емес дегені - аса қисынды пікір.
Қайсыбір дәуірдің әдебиеті өзін іштей саралауға зәру. Кезең, дәуірге тұтас бөліп, бағыт-ағымдарға іштей ажырату қажет. Зар заман – белгілі бір мөлшерде тұжырымдалған бағыт, ағым. Бағытты – саяси, тарихи ерекшелігіне, ағымды – содан туған көркемдік өзгешеліктеріне қарай қарастырған абзал.
Күні бүгінге шейін зар заман ақындары төңірегінде әріде де, беріде де айтылып қойған, айтыльш жатқан жайлар аз емес. Айтыла беруге тиіс те. Дулат ақын мұрасы зар заман тұрғысынан арнайы зерттелмегенімен, көркемдік кестесі, әлеуметтік салмағы жағынан қарастырылды. Мұрат Мөңкеұлының әдеби мұрасы жайлы диссертация қорғалды. Діни-ағартушылық ағым өкілі ретінде Әбубәкір Кердерінің шығармашылық мұрасына назар аударылды. Жекелеген ақын-жыраулар шығармалары баспа жүзін көріп жатыр.
Олардың әдеби мұрасын бағалауға келуде әдебиет тарихын дәуірлеу
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. –240 б.
2 Кәкішев Т. Санадағы жаралар. –Алматы: Қазақстан, 1992. –264 б.
3 Мырзахметов М. Отаршылдық дәуірдегі әдебиет. // Жұлдыз. 1993, №7. –Б. 121-129.
4 Омарұлы Б. Зар заман поэзиясы. –Алматы: Білім, 2000. –368 б.
5 Сыздықов К. Мұхтартанудың беймәлім беттері. –Алматы: Қазақстан, 1997. –224 б.
6 Әдеби мұра және оны зерттеу. –Алматы: ҚазССР ҒА баспасы, 1961. –376 б.
7 Сейфуллин С. Шығармалары, 6-том. –Алматы: ҚМКӘБ., 1964. –456 б.
8 Мұқанов С. Қазақтың ХVІІІ-ХІХ ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер. 1 бөлім, -Алматы: ҚМББ., 1942. – 248 б.
9 Сүйіншәлиев Х. ХІХ ғасыр әдебиеті. –Алматы: Ана тілі, 1992. –360 б.
10 Мағауин М. Мен. // Жұлдыз, 1998, №9. – Б. 131-138.
11 Мұқанов С. Қазақ қауымы: (Тарихтық және этнографиялық шолу). – Алматы: Ана тілі, 1995. –304 б.
12 Қазыбайұлы С. ХV-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті (Жыраулар поэзиясы). –Ақтөбе: «А-Полиграфия» ЖШС, 2004. –296 б.
13 Шортанбай. Толғаулар, айтыстар, дастан. –Алматы: Айқап, 1993, -80 б.
14 Дулат. Заман сазы. –Алматы: Жазушы, 1991. –160 б.
15 ХІХ ғасыр әдебиеті. Хрестоматия. /Құрас: Х.Сүйіншәлиев. –Алматы: Ана тілі, 1992. –224 б.
16 Исатай-Махамбет. –Алматы: ССРО мәдениет қоры Қаз. бөлімі Қазақстан өлкетанушылар қоғамы, 1991. –256 б.
17 Жұмалиев Қ. ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Мектеп, 1967. –408 б.
18 Әуезов М. 20 томдық шығармалар жинағы. 15 том. –Алматы: Жазушы, 1983. –442 б.
19 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1 кітап: Оқу құралы / Жалпы редакциясын басқарған Т.Кәкішұлы. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 481 б.
20 Жүністегі К. Шортанбай ақын // Заман. Жезқазған обл., Шет ауданы. 25 мамыр, 1993.
21 Шортанбай. Зар заман. –Алматы: Жазушы, 1993.
22 Жүністегі К Шортанбай // Жұлдыз. 1991, №3.
23 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2 кітап: Оқу құралы / Жалпы редакциясын басқарған Т.Кәкішұлы.. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 455 б.
24 Шортанбай Қанайұлы. Зар заман // Әлем. Альманах. –Алматы: Жазушы, 1991. –Б. 151-162.
25 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. –Алматы: -Ана тілі, 2002. -820 б.
26 Омаров Б. Мұраттану мұраты // Жұлдыз, 1993, №1. –Б. 191-198.
27 Мағауин М. Ғасырлар бедері. –Алматы: Жазушы, 1991. – 381 б.
28 Омарұлы Б. Зар заман поэзиясы. Генезис, типология, поэтика. –Алматы: Білім, 2000. - 368 б.
29 Ысмайлов Е. Ақындар. –Алматы: ҚМКӘБ, 1957. – 197 б.
30 Дүйсенбаев Ы. Эпос және ақындар мұрасы. –Алматы: Ғылым, 1987. – 213 б.
31 Үш ғасыр жырлайды. –Алматы. Жазушы, 1989. – 850 б.
32 Омаров Б. Бұғауға бағынбаған жырлар. –Алматы: Ана тілі, 1998. - 111 б.
33 Қорқытов Б. Мұрат мұрасы / Кітапта: Мұрат. –Алматы: Арыс, 2001. –Б. 5-17.
34 Досмұхамедұлы Х. Аламан. –Алматы: Ана тілі, 1991. – 286 б.
35 Әдеби мұра және оны зерттеу –Алматы: Қазақ ССР ҒА баспасы, 1961. -376 б.
36 Мұрат. Құрастырған: Қорқытов Б. –Алматы: Арыс, 2001. –232 б.
37 Хакімжанова М. Мұрын жырау туралы есімде қалғандардан /Кітапта: Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық. –Т.6. Батырлар жыры (Мұрын жыраудан жазылған мұралар). –Алматы: Жазушы. 1991. –Б. 247-258.
38 Мұқанов С. Қазақ қауымы: (Тарихтық және этнографиялық шолу). – Алматы: Ана тілі, 1995. –304 б.
39 Алқаласа әлеумет (Қашаған Күржіманұлы, Шынияз Шанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Насихат Сүгірұлы шығармалары). -Алматы: Жазушы, 1991.-240 б.
40 Зар заман: Жыр-толғаулар. -Алматы: Жалын, 1993. - 176 б.
41 Мәдібай Қ. Зар заман ағымы. - Алматы: Қазақ университеті, 1997. -160 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.................................................................................................................6
1‎ ‏«Зар заман‭»‬ ағымының ұлттық әдебиетте орнығуы..................................9
1.1‎ ‏«Зар заман‭» ‬ағымының ... ... ... ХІХ ... ... ... ‬ақындары........19
2‎ «‏Зар заман‭» ‬ақындары шығармаларындағы ел-жер тақырыбы.................31
2.1‎ ‏Шортанбай өлеңдеріндегі дәуір шындығы..............................................31
2.2‎ ‏Мұрат ақын мұраларындағы ел ... ... ... ... ... ... ... заманды‭» ‬әдебиеттегі елеулі бағыт ретінде жан-жақты негіздеудің мәселелерін тұңғыш рет теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... зар ... ақындары:‭ ‬-‭ ‬сол ел қамын сөзбен жоқтаған жоқшылар.‭ ‬Бұлардың туысы мен бағыт сарыны ел басына келген ... ... ... ‬барлық ақынды тарих көлемінде қарастыру керек‭» ‬[1,‭ ‬192‭]‬,‭ ‬-‭ ‬деген ... ... ... ... ... басқаша шалқыған қазақ,‭ ‬әдебиеттану ғылымының соңғы хал-қадірін ескере келіп,‭ ‬профессор Т.Кәкішев:‭ «‬Әдеби,‭ ‬мәдени тарихымыздың ... ... ... көп ... бар ... ... қауымның назарын аударғым келеді.‭ ‬Және ол кезеңдегіні буржуазияшыл немесе ағартушы-демократиялық деп айыра салмай,‭ ‬ішкі көркемдік ерекшеліктеріне,‭ ... ... ... талдап зерттеуіміз керек...‭ ‬Өйткені өмірді реалистік,‭ ‬романтикалық,‭ ‬сатиралық,‭ ‬символикалық тұрғыдан бейнелегенде ... ... ... ... жаңа сипаттар пайда болғаны даусыз.‭ ‬Осы дәуірдің ... ... ... ... ... көңіл бөлгендіктен көркемдік,‭ ‬өнерпаздық мәселелерді зерттеп білуіміз жетіспей жатқанын ашық ... ... ... ... ‬-‭ ... зерттелу деңгейі.‭ ‬Жалпы әдебиетіміздің тарихындағы кезеңдерді,‭ ‬дәуірлерді ажыратып алу мәселесімен бір қаралуға тиісті түрлі бағыттар‭ ‬-‭ ... ... ... ... ‬сентиментализм,‭ ‬романтизм,‭ ‬реализм деген сияқты‭; ‬түрлі ағым,‭ ... ... ... бөлудегі,‭ ‬Б.Кенжебаев айтқандай не таза теориялық,‭ ‬не тарихи болғаны жөн.‭ ‬1959‭ ... ... ... ... мұра ... кеткен дарындарды бірде кәсбіне‭ (‬кітаби‭)‬,‭ ‬бірде идеясына‭ (‬ағартушы-демократиялық‭) ‬бөлуде дұрыс емес дегені‭ ‬-‭ ‬аса қисынды пікір.
Қайсыбір ... ... өзін ... ... ... ... ... тұтас бөліп,‭ ‬бағыт-ағымдарға іштей ажырату қажет.‭ ‬Зар заман‭ –‬белгілі бір мөлшерде ... ... ... ... ... ... ерекшелігіне,‭ ‬ағымды‭ –‬содан туған көркемдік өзгешеліктеріне қарай қарастырған абзал.
Күні бүгінге ... зар ... ... ... ... де,‭ ... де ... қойған,‭ ‬айтыльш жатқан жайлар аз емес.‭ ‬Айтыла беруге тиіс те.‭ ‬Дулат ақын мұрасы зар заман тұрғысынан арнайы зерттелмегенімен,‭ ‬көркемдік кестесі,‭ ... ... ... ... ... ... әдеби мұрасы жайлы диссертация қорғалды.‭ ‬Діни-ағартушылық ағым өкілі ... ... ... ... ... назар аударылды.‭ ‬Жекелеген ақын-жыраулар шығармалары баспа жүзін көріп жатыр.
Олардың әдеби мұрасын бағалауға келуде әдебиет тарихын дәуірлеу,‭ ... ... ... ... ... ... ‬игеру мәселелеріне соқпай өте алмаймыз.‭ ‬Осы,‭ ‬басты,‭ ‬түпқазық жайлардың арғы-бергісін саралап,‭ ‬анықтап,‭ ‬күмәнді,‭ ‬күдікті,‭ ‬жасырын,‭ ‬жадағай тұстарын ... ... ... сөз ... –‬бос әурешілдік.
Мәселен,‭ ‬қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағымды алайық.‭ ‬Бұл әдебиет тарихының профессор Бейсенбай Кенжебаев негіздеген ... ‬XX‭ ... ... ... тән ... ‬Ал Мұхтар Әуезов оны зар заман ағымы ... ... жүз ... ... ... ... ... деп айғақтаған.
Әдебиет тарихында теориялық тұрғыдан негізделуі басталғанынан,‭ ‬санамызға сіңгенімен қазіргі әдебиет ... ... ... ... ... зар ... ... ұзақ жылдар бойы,‭ ‬соңғы уақытқа шейін қағаберіс қалып келді.‭ ‬1932‭ ‬жылы Сәкен Сейфуллин казақ әдебиетінің төңкеріске дейінгі тарихын екі ... ... ... ... ‬2.‭ ... ... бағынған дәуір‭» ‬Сәбит Мұқанов Шортанбай дәуірін‭ «‬зар заман ... ... ... ... баға ... ‬Былайғы уақытта бұл дәуір қазақ әдебиетінің тарихын дәуірлеу мәселесіне қатысты пікір ... ... ... ... ... ... ... да арнайы тоқтап,‭ ‬айрықша мән беріп өткен дәуірі ... ... ... ... ... зар ... әдебиетін орыс отаршылығына қарсы туған сипатына қарап:‭ «‬Отаршылдық дәуірдегі әдебиет‭» ‬[3,‭ ‬83‭]‬ деп атауды ұсынуда.
Мұхтар Әуезов‭ ‬1927‭ ... ... ... ... енген‭ «‬Зар заман ақындары‭» ‬атты зерттеуінде зар заман ақыны кім,‭ ‬дәуірі қандай еді,‭ ‬көтерген ... ... ... нақты да дәлелді қозғаған-ды.‭ ‬Белгілі бір мәселені қойып,‭ ‬әрі қарай тарата талдайды‭? ... ... ... ... неден басталып,‭ ‬немен бітті‭? ‬Ақындары кім‭? ‬Бұрынғы өлеңдерден басқалық жаңалығы бар ма‭? ‬Кейінгі заманға қандай сарқыт қалдырды‭? ‬Онан соң әдебиетте бұл ... ... орын ... ... ... проблемаларды көлденең тартып,‭ ‬соның ұрымтал жауабын беруге ұмтылады.
‎«‏Зар заман‭» ‬деген‭ ‬XIX‭ ‬ғасырда өмір сүрген Шортанбай ... ... ... ... бір ... ... ... өлеңі ілгері,‭ ‬соңғы ақындардың барлық күй,‭ ‬сарынын бір араға тұтастырғандай жиынды өлең ... ... бір ... бір ... өлең ... ... ... «‬зар заман‭» ‬ақындары деген ат қойдық‭» ‬[1,‭ ‬192‭]‬,‭ ‬-‭ ‬дегені Шортанбайдың бұл әдебиеттегі орны алабөтен айрықша екенін негіздейді.
М.Әуезов зар ... ... ... ... бірнеше теориялық тұжырымды негіз етеді.‭ ‬Айрықша назар аударар бір түйін:‭ «‬...зар заман ақындарынан бастап біздің ... ... ... қарай ауысады.‭ ‬Бұдан бұрын қарастырған әдебиет жұрнақтарының барлығы ауызша әдебиет десек,‭ ‬мыналарды жазба әдебиетінің басы деу керек‭» ‬-‭ ... ... ... ... ... ... «‬зар заман әдеби ағымы‭» ‬мынандай мәселелерді ажыратудан барып ... ... ... деп ... айтамыз‭?
Бұл дәуірдің алғашқы ақындары кімдер‭?
Барлығының басын қосатын күй қайсы‭?
Көпшілігі қандай жайды тақырып еткен,‭ ‬нені толғаған‭?
Бұл еңбекте ... ... ... ... ... ... ерекшелік,‭ ‬өзгешелігін қамти айтады.‭ ‬Біздің,‭ ‬зар заман ақындары дегенде,‭ ‬жалпы қазақтың атам заманнан бергі өмір тарихындағы ... ... ... осы ... атап беріп отырған,‭ ‬орыспен арадағы саяси ахуалға ... ... мұң мен ... ... ұстауымыз қажет.‭ ‬Отаршылдық саясаттың зардаптары мен мақсаттары саяси жүйе ретінде,‭ ‬тарихтың белгілі бір беті ... ... тұсы бар ... тұтас қабылдап,‭ ‬оның әдебиетке түскен көлеңкесін нақты сөйлеу қажет.‭ ‬Соңғы жылдары‭ «‬зар заман‭» ‬ағымы тиянақты зерттеле ... ... ... бұл ... ... ... ... жүргізіп:‭
Диплом жұмысының мақсат,‭ ‬міндеттері.‭ «‬Зар заман‭» –‬бұл белгілі бастау-бұлағы бар,‭ ‬даму арнасы,‭ ‬қалыптасу жолдары,‭ ‬тамамдалар тұсы ... ... ... және әдебиеттегі құбылыс.‭ ‬Ол заманға көңіл толмаушылықты,‭ ‬өткен дәуреннің артықшылықтарын жырлау арқылы ұлт тағдырымен сабақтастыра ... ... ... ... жоқ,‭ ‬құт-берекенің бәрі соңымызда қалды дегенді білдіреді.‭ ‬Зар заман жырлары‭ –‬отаршылдықтың талауына ... ұлт ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬деген тұжырымды анықтама береді.‭
Олай болса,‭ ‬қазақ әдебиет тарихын жаңаша дәуірлік кезеңдерге жүйелеу мәселесі күн тәртібінен түспей ... ... ... ... ... ... бүгінгі күннің көзқарасы тұрғысынан саралаудың,‭ ‬олардың шығармашылығындағы ел,‭ ‬жер тақырыбын ашып ... ... ... ... ... ... осындай қажеттілікті ескере келіп,‭ «‬Зар-заман ақындарының шығармашылығындағы ел мен жер тағдыры‭» ‬деген тақырыпта дипломдық жұмыс ... жөн ... ... ... ... ... ағымның‭ «‬әдеби ағым‭» ‬ретінде қаншалықты деңгейде теориялық тұрғыдан тұжырымдалғандығы,‭ ‬әдебиеттанудың қазіргі талаптарына жауап беретіндігі немесе керісінше болу ... ... ... ... өз ... ... өршілдік,‭ ‬елшілдік,‭ ‬өміршеңдік сипатын дәлелдеу болмақ.
Диплом жұмысымыздың құрылымы‭ –‬кіріспе және екі тараудан,‭ ‬қорытынды мен ... ... ... ... ... ағымының ұлттық әдебиетте орнығуы
.1‎ ‏«Зар заман‭» ‬ағымының зерттелуі
М.Әуезов‭ –‬қазақ халқының ауыз ... ... қоса ... ... ... жасау,‭ ‬дәуірлеу және теориялық,‭ ‬әдіснамалық ой-пікірлер айтып,‭ ‬оны өзіндік ой-тұжырымымен дәлелдей білген бірегей ғалымдардың бірі.‭ ‬Ол өзінің туған әдебиетінің ... ... ... ... ... ... жиі-жиі жариялай бастады.‭ ‬Ғалымның кейннен‭ “‬зар заман‭” ‬атаған ағымы жөніндегі ғылыми ... ... ... ... ... бүгінгі дәуірі‭» ‬деген атпен‭ «‬Шолпан‭» ‬журналының‭ ‬1922‭ ‬жылғы‭ № ‬2-3‭ ‬санында және‭ ‬1923‭ ‬жылғы‭ ... ... ... ... ... бұл мақаласына‭ «‬Қоңыр‭» ‬деп қол қойған.‭ ‬Себебі журналдың осы екі санында да жазушының бірнеше әңгіме,‭ ‬мақалалары жарияланған.‭ ‬Мақаланың авторы ... ... ... ... келтірген емес,‭ ‬ілгерілі-кейінгі ол туралы жазылған еңбектерде солай аталып жүр.
Мақалаға автор‭ «‬тарихи-әдеби сын‭» ‬деген қосалқы ... атау ... ... ... ол ... ... ... бүгінгі дәуіріне арналған мақаласын әдебиетінің ертедегі қалпын,‭ ‬сыр-сыпатын ... ... ... ... отырып анықтамақ болған.‭ ‬Әрине,‭ ‬бұл мақалада автор қазақ әдебиетінің өткен тарихын түгел қамтып,‭ ... ... ... мақсат тұтпағаны белгілі.‭ ‬Дегенмен бүгінгі әдебиеттің жай-жапсарын,‭ ‬дәуірлік ерекшелігін айқын айырып тану үшін,‭ ‬келешек бағыт бетін дұрыс бағдарлай білу үшін ... ... осы ... ... ... шолу ... өтуі методологиялық жағынан ұтымды шыққаны сөзсіз.
‎«‏Рас,‭ ‬өткен күннің әдебиеті біздің сүюімізді тілемейді.‭ ‬Сүюімізбен ... де,‭ ... ... ... ... та ... ... әдебиеттің түрін білу,‭ ‬бетін ұғу,‭ ‬ағымына түсіну біздің өзіміз үшін ... ... ... ... жол ... ... ... береміз дегенде жалпы қазақ әдебиетінің өткен күнін,‭ ... ... ... ... де түгел түсіну керек.‭ ‬Сонда ғана әрбір жазушы ақиқатқа ... ... де ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің тарихын шартты түрде үш үлкен дәуірге бөліп қарастырады:‭ ‬ескі ауыз әдебиеті,‭ ‬көшпелі дәуір ... және ... ... ‬Бұған дейін қазақ әдебиетінің тарихын ғылыми тұрғыдан саралап,‭ ‬салалап ... ... ... ... қоймағаны белгілі.‭ ‬Сондықтан да жас автордың бұл талабын әдебиет тарихын ғылыми тұрғыдан қарастырудың алғашқы үлгісі ретінде бағалаудың артықтығы жоқ ... ... ... ... ... ... ... туып,‭ ‬қалыптасуына байланысты үлкен өзекті мәселені М.Әуезов сол‭ «‬Қазақ әдебиетінің бүгінгі дәуірі‭» ... ... ... ... ... тұжырымын айтқан екен.‭ ‬Әрине,‭ ‬әдебиетіміздің ғана емес,‭ ... ... ... ... ... байланысты ғылыми мағлұмат деректер жиналып,‭ ‬жүйеленбеген кезеңде мұндай күрделі,‭ ‬тарихи танымдық маңыз-мәні жоғары мәселені қозғап,‭ ... ... ... ... өзі әдебиеттану ғылымының туып қалыптасуына қосылған сүбелі үлес болғандығы сөзсіз.‭ ‬Сондықтан да жас ғалымның бұл еңбегіндегі ... ... ... ... сол ... үшін ғана емес,‭ ‬бүгінгі күн үшін де өзінің тарихи танымдық маңыз-мәнін жойған жоқ.
‎«‏Бұл күнге шейін қазақтың ... ... ... сөз ... көбі ... ... ... басы Абайдан басталады деп есептейді.‭ ‬Бұл пікір суретті художественная литература ретінен қарағанда дұрыс болса да ... ... ... ... ... болады.‭ ‬Қазақта жазба әдебиет Абайдан көп бұрын басталған‭» ‬[1,‭ ‬227‭]‬,-деп Әуезов өз пікір ... ашып ... ауыз ... Абай ... ... аттап өте қоюға болмайтынын ескерте келіп,‭ ‬осы екі аралықтағы ... ‬-‭ ... ... ... ... ... ‬Жас ғалым ауыз әдебиетінің жазба әдебиетті қалыптастырудағы ықпал әсерін айта ... ... ... ... өз міндетін ұға бастап,‎ ‏қазақ тұрмысындағы кем-кетікті қолға ала ... да ... ... ... ... ... қарағанда,‭ ‬Абайдың алдындағы адамдар деп Шортанбай,‭ ‬Алтынсарин,‭ ‬Мәшһүр Жүсіп,‭ ‬һәм Нарманбеттерді алу керек.
Бұл адамдардын,‭ ‬кейбірінің Абайдан жасы кем ... есеп ... ... ... ... сөздеріндегі бетті,‭ ‬белгіні,‭ ‬сарынды еске алу керек.‭ ‬Осы соңғы екі сыпатынан қарағанда,‭ ‬әлгі ... ... ... көшпелі дәуірінің ақындары деп саналуға тиіс.
Көшпелі деп ... ... ... ... ... ... сол замандағы ой ойлаған адамдардың ойында болған өзгерісті,‭ ‬сөздерден туған жаңа күйді айтамыз.
Әдебиеттегі бұл көшпелі ... ... ... ... ... ... ... жалғасып келеді.‭ ‬Қол ұстасып қатар келді,‭ ‬егіз болып туды деуге болады.‭ ‬Қазақты патша ... ... ... ... ... ... алған,‭ ‬жерін алып өзінің төрелерін қазаққа ұлық қыла бастаған отаршылдық әрекетін күшейте бастаған,‭ ‬дінінен айыра бастаған уақытына ... ... осы ... ... ... ойына уайым араласқан,‭ ‬көңілі жабығып,‭ ‬қайғы басқан,‭ ‬сөзінен,‭ ‬өлеңінен,‭ ‬әнінен ... ... ... ... бәрі де ... ... ... орнын арман,‭ ‬заршер,‭ ‬қайғы басқан‭” ‬[1,‭ ‬228‭]‬,‭ ‬-‭ ‬деген батыл тұжырым жасайды.‭
Абай ... жете ... және ол ... терең толғамды мақала жазған жас зерттеуші Абайдай ұлы ақынның ғайыптан кездейсоқ туа салмағанын өте дұрыс аңғарып білді.‭ ... да бір ... ... ... ... ... ‬– өз заманының,‭ ‬өз қоғамының бел баласы.‭ ‬Уақыт озып,‭ ‬өмір өзгерген сайын қоғамдық қажеттілік те өсіп отырады.‭ ... ... ... ... ‬әдебиет пен өнер-ғылымның өсіп дамуына да негіз болады.‭ ‬Демек,‭ ‬Абайдай ел ... көзі ашық ... ... ... ... бола алған ақынның туып,‭ ‬әдебиет айдынына келуі де ұзақ ғасырларда біртіндеп ... ... ... даму ... ... ... ... ‬біз бұл арада Абайдың өсіп,‭ ‬өркендеу жолына шығыс пен батыстың даналық ақыл-ойының,‭ ‬классикалық әдебиетінің тигізген игі әсерін ескермей отырған жоқпыз.‭ ... ... сол ... ... пен ... ... қол созып,‭ ‬солармен танысып,‭ ‬іштей табысуына әлгі айтылған қоғамдық қажеттіліктің,‭ ‬объективті,‭ ‬субъективті жағдайлардың себепші болғандығы деп ... осы ... ... Абайдан бұрынғы кезеңдегі әдебиетті ауыз әдебиетінен жазба әдебиетіне қарай ... ... ... ... ... ... бір атау ... ‬оны жазба әдебиеттің басы ретінде таниды:‭
«Көшпелі дәуірдегі ақындардың ... ... ... ... ... өз заманының бел баласы.‭ ‬Олардың заманы‭ –‬қараңғыда сипалап сенделудің,‭ ‬қиналудың заманы.‭ ‬Ел дертіне не нәрсенің ем ... ... ... ... ‬бірі ескілікті жақтап,‭ ‬бірі орыс ұлығын жамандап,‭ ‬бірі қазақты жамандап,‭ ‬түпкі ... таба ... ... ... ... ол дәуірде күншығыстың діни дерті‭ –‬религиозный мистицизм де байқалады,‭ ‬ұлтшылдық та сезіледі,‭ ‬болымсыз өнершілдік те ... ... ... де ... ... ... жерге тоқтаған тілек жоқ,‭ ‬бір қалыпқа түскен бет жоқ.‭ ‬Әр ... ... өз ... ... ‬ыңыранып,‭ ‬зарлануда болған.
Мінеки,‭ ‬көшпелі дәуірдің айрықша мінезі‭ –‬осы.‭ ‬Сондықтан ол мезгіл көшпелі дәуір деп ... деп ... ... ол ... ... ... ... басы екендігі даусыз.‭ ‬Себебі бұлардың өлеңінде ел тұрмысының бұрынғы айтылып жүрген жалғыз қызығы мен желігінен басқа тұрмыстағы ... ... ... ... ... бастаған.‭ ‬Ел күндегі өмірі,‭ ‬күндегі сезімі,‭ ‬күндегі ойыменен әдебиет шеңберінің ішіне кіре бастаған‭» ‬[1,‭ ‬229‭]‬,-‭ ‬дейді.
Міне,‭ ‬автор көшпелі дәуір ... ... ... бере ... ‬оны жазба әдебиеттің басы дегенде,‭ ‬алдымен әдебиеттің қоғам өмірімен ара қатынасын,‭ ‬яғни оның қоғам өмірінің,‭ ‬халық ... ... ... ... ... ... дерт,‭ ‬негізгі себептерді‭» ‬қозғап сөз етуін негізге алып,‭ ‬атап көрсетеді.‭ ‬Осыдан-ақ,‭ ‬ғалым логикасы мен ғылыми ... ... ... ... ... ортақ нысанға негізделгендігін аңғаруға болады.‭
“Сондықтан әдебиеттегі көшпелі дәуір де осындай ... ... ... ... ... қарағанда Шортанбай жазған‭ «‬Зар заман‭» ‬-‭ ‬әдебиеттегі,‭ ‬тарихтағы көшпелі дәуірдің зор ... ... ... ... ... ... жанасқан кемшіліктің айтылмағаны жоқ деуге болады.‭ ‬Патша ұлығынан бастап,‭ ‬қазақтың өз ішіндегі берекесіздігі,‭ ‬бұрынғы мінезден ... бара ... ... жоғалтып,‭ ‬жастарының азып бара жатқандығы,‭ ‬-‭ ‬барлығы да зарлы ... ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин өлеңдерінде де көп кездеседі.‭ ‬Бірақ мұнда алдыңғылар ... ... ... ... ‬сонымен араласқан жалпы дертке ем іздеудің талабы да бар.‭ ‬Аурудың емі мынау деп,‭ ‬ашып айтьш,‭ ‬бір нәрсені шешіп ... де,‭ ... ... ‬бірде оқуды,‭ ‬бірде таза адамшылықты ем қылып ұсына бастаған Алтынсарин‭” ‬[1,‭ ‬229‭]‬.
Ғалымның бұл ... ... ... ... ... қалыптасқандығын дәлелдеп қана қоймай,‭ ‬өзінің кейінгі зерттеулеріне өзек ... ... ... ... заман‭” ‬идеясының‭ ‬1920‭ ‬жылдардың басында-ақ қалыптаса бастағандығын көрсетеді.
Бұл мәселе М.Әуезовтің‭ ‬1925‭ ‬жылы ... ... ... ... ... ... көрген‭ “‬Әдебиет тарихы‭” ‬еңбегінде әдіснамалық-теориялық тұрғыдан тереңдетіле зерделенді.‭ ‬Шындығында,‭ “‬Қазақ әдебиетінің бүгінгі дәуірі‭” ‬атты мақаласында ауыз әдебиеті мен жазба әдебиет ... ... шолу ... ... ... ... ... “‬көшпелі дәуір әдебиеті‭” ‬деп атағаны белгілі.‭ ‬Онда автор жазба әдебиеттің басы Абайдан басталады деп пікір айтушыларға қарсы жауап ... ... ... ... қарасақ:‭ «‬Қазақта жазба әдебиет Абайдан көп бұрын басталған‭» ‬деп жазады.‭ ‬Осы жазба әдебиеттің басы болып саналатын көшпелі дәуірдің айрықша ... ... ... күндегі өмірі,‭ ‬күндегі сезімі,‭ ‬күндегі ойы менен әдебиет шеңберінің ішіне кіре бастағанын‭» ‬және сол ... ... ... ... себепті дәл таба алмай‭»‬,‭ «‬жалпақ адасуда‭» ‬болғандығын айтқан.
Кейінгі ... ... осы ... ары ... жалғастырып,‭ ‬дамыта түсіп,‭ «‬көшпелі дәуір‭» ‬деген атауды нақтылай түсіп,‭ «‬зар заман‭» ‬деп атайды.‭ ‬Мұнда да ... ... ... ретінде‭ «‬ел тіршілігінің сөз бола бастауын‭» ‬атап,‭ «‬жазба әдебиетті туғызатын,‭ ‬ең алдымен,‭ ‬жалғыз ақындар‭» ‬деп санайды.‭ ‬Яғни,‭ ‬М.Әуезовтің‭ «‬Әдебиет ... ... ... ... «‬Зар заман ақындары‭» ‬деп аталады.‭ ‬Бұл атауды автор Шортанбай ақынның заманының халін айтқан бір өлеңінің аты екендігін:‭ «‬Шортанбайдың ... ... ... ірі ... ... ... ... бір араға тұтастырғандай жиынды өлең болғандықтан,‭ ‬бүкіл бір дәуірде бір сарынмен өлең айтқан ақындардың барлығына‭ «‬зар заман‭» ... ... ат ... ‬[1,‭ ‬192‭]‬-‭ ‬деп бастайды.‭ ‬Яғни,‭ ‬кітаптың алғашқы бөлімдерінде ауызша әдебиетті қарастырып өтсе,‭ ‬бұл бөлімде соған жалғастырып жазбаша әдебиетті сөз ... ... ... ... ... ... орта кезінен бері қарай,‭ ‬Исатай,‭ ‬Махамбет,‭ ‬Кенесарылар қозғалысының артынан ... ... ... ұйқысын шайқап шыққандай болып,‭ ‬орта жүзді,‭ ‬кіші жүзді түгел оятқан Исатай,‭ ... ... ... қалмен біткен соң,‭ ‬елдің тауы шағылып,‭ ‬иығы түскен,‭ ‬бұрын болымсыз үміт болса,‭ ‬белгісіз келешектен күткен азғана сәуле ... ... да ... ... ... жорығынан сон суалып біткендей болады.‭ ‬Сондықтан‭ ‬XIX‭ ‬ғасырдың орта кезінен кейін зар ... күйі ... елге ... ... ... ... ... зар заманның зары орыс отаршылдарының келе бастауынан басталған зар,‭ ‬мұң ғана емес,‭ ‬яғни Ресейге бодан бола салып зар еңіреу емес.‭ ... ... зар ... ... ... берген көп себеп үміттің үзіліп,‭ "‬жолсыз жорықтың‭" ‬жеңіліспен аяқталып,‭ ‬Кенесары мен Исатай-Махамбет өлтірілгеннен кейінгі қалді баса айтады.‭ ... ... ... ... сұмдықты сезінген күйде болғанын,‭ ‬ақыры соның болып тынғанын ұғындырады.‭ ‬Қазіргі таным-түсінік,‭ ‬тарихқа баға,‭ ‬көзқарас ... ... ... ... ол ... ... ... жайлар болып көрінуі де мүмкін.‭ ‬Бірақ қазақ әдебиетіндегі зар ... ... ... ... ... тарихтың оның ел әдебиетіндегі ізінің түп негіздерін бекіте түсу үшін қарастырғанда‭ –‬ол пікірлер өз күшінде.
Патша үкіметінің отаршылдық ... ... ... ... ... ... да батыл,‭ ‬анық айтты.
Исатай-Махамбет бастаған ұлт-азаттық көтерілістің‭ (‬шаруалар көтерілісі емес‭) ‬себептеріне аса қырағы саяси бағаны сол кезде Халел Досмұхамедұлы ... ... ... ‬он тоғызыншы ғасырдағы қазақтың қозғалысының ең күштілері‭ –‬Сырымдыкі,‭ ‬Исатайдыкі,‭ ‬Кенесарыныкі.‭ ‬Үш қозғалыстың мақсаты‭ –‬қазақты орыстың жәңгірлік құшағынан құтқару‭"‬.
Халел ... ... ... ... ‬еңбегінде зар заман ағымы деп алабөтен қарастырмағанымен,‭ ‬бостандықты аңсаған әдебиет үлгілері жайлы ... ... ... әдебиетінің мазмұны мен классификациясын жасаған тұстағы тұжырым-түйіндері мынадай:‭ "‬Халық әдебиетінің тағы бір түріне болжал өлеңдер‭ ... ... ... ... ... ... ... халқының болашақ баянсыз тағдыр-талайы болып табылады,‭ ‬ауа райы,‭ ... ... ... ... ... өзгереді,‭ ‬жаман ғадеттер молаяды,‭ ‬бір сөзбен айтқанда,‭ ‬қазақ елі мен жері ... ... ... ауыр ... ... болжай отарып,‭ ‬халық өз басындағы жаман ғадет,‭ ‬қасиеттерден арылмаса бұдан шығар жолдың ... ... ... пен құру күтіп тұрғанын жырлайды.
Болжалдық әдебиеттегі бұндай үмітсіз,‭ ‬зарлы сарын әсіресе‭ ‬XIX‭ ... ... ... ... ... үміт ... (‬Исатайдың,‭ ‬Кенесарының,‭ ‬т.б.‭ ‬көтерілістердің жаншылуы‭)‬,‭ ‬қазақ жерін отарлау күшейгенде,‭ ‬ел ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ... зар заман ағымына тән жайлар әңгіме болғанын байқаймыз.
‎''‏Халық,‭ ‬поэзиясының тағы бір ... ... ... ... ... ... ‬мен толғау.‭ ‬Бұл өлеңдерде салт-сананың бұзылуы жырлануы,‭ ‬халық өмірінің көне әдет-ғұрпы мен ескі салттарының құлдырауы,‭ ‬билер мен ... ... мен ... ... нашарлауы,‭ ‬мал санының азаюы мен халықтың жұтауы,‭ ‬жайылым-қоныстың тарылуы,‭ ‬қоныс аударушыларға шұрайлы жерлердің кесіліп берілуі,‭ ‬жердің тозуы,‭ ‬елдін ... ... ... ... ... ... ‬бұрынғы өмір мен ескі салт-дәстүрлер мадақталып,‭ ‬кейінгі өзгерістерге зар айтылады‭" ‬[6,‭ ‬22‭]‬ -‭ ‬дегендерді идеялық тақырыптық жағынан зар заман ... ... ... ... ... ғалым Б.Сүлейменов зар заман әдебиеті туралы пікір сол процесс жүріп жатқан кездің өзінде айтылғанын еске салады:
Ы.Алтынсариннің ... ... ... ... ... ... қолжазбасы толық танытады.‭ ‬Бұл оның Түркістан қазақтарының,‭ "‬Зар заман‭" ‬туралы шығармаларына ... ... ... ... бұл берген бағасын өте орынды деп білемін.‭ ‬Мұнда ол‭ "‬Зар заман‭" ‬әдеби ағымын ... ... ... ... ... қоян ... деп аталатын ашаршылық пен жалаңаштық көбейген кезең,‭ ‬туғызды дейді.‭ ‬Бұл жерде Ы.Алтынсариннің‭ "‬Зар заман‭" ‬ағымының тууына ... ... ... саясаты себеп болды дегені дұрыс.
Ы.Алтынсарин‭ "‬Зар заман‭" ‬туралы жазбаған адам жоқ ... ... өз ... ... ... ... ‬Осы толғамдардың қай-қайсысы болмасын‭ ‬XIX‭ ‬ғасырдың екінші жартысынан былай қарай сары уайымы мол толғаулар қазақ әдебиетінің өзекті бір арнасына ... ... ... ... ... жартысынан былай қарай қазақ әдебиетінде қалыптасқан әдеби ағым түрі ретінде танылып,‭ ‬XX‭ ‬ғасырдың жиырмасыншы жылдарында өзіндік сипат,‭ ‬мазмұн,‭ ... ... ... ... ‬заманның дауылды кезеңдеріне төтеп бере алмай,‭ ‬реалистік әдебиеттің өзі ... ... ... ... ... ... ... науқандардың тұсында ол ағымға қилы мән берілді.‭ ‬Бір кездегі тарихи даму ... ... ... ... күйін жеткізген әдебиет деп танылған орасан зор мұраға‭ "‬сары уайым,‭ ‬үмітсіз‭ " ‬үгілген,‭ ‬жаңалықтан үріккен,‭ ‬діншіл әдебиет деген мін ... ... ... басқа мағына ала бастады.
С.Сейфуллин‭ ‬тікелей‭ “‬зар ... ... деп ... ... да,‭ ... айтулы шайырлардың шығармаларына өз зерттеулерінде біршама тоқталады.‭ ‬Ол өзінің еңбектерінде бұл ... ... ... ... ... білдіреді.‭ ‬Шортанбайдың шығармаларынан үзінділер береді.‭ ‬Мұрат ақынның мұрасын талдап,‭ ‬таразылады.‭ ‬С.Сейфуллин төңкеріске дейінгі әдебиетті билер дәуірі‭ (‬Руды билеу‭)‬,‭ ‬патша дәуірі‭ ... елі орыс ... ... ... ... екіге бөледі‭ ‬[7,‭ ‬65‭]‬.‭ ‬Осының соңғысы зар-заман ақындары өмір сүрген дәуір.
Ал,‭ ... ... ... ... көрген‭ “‬қазақтың ХVІІІ-ХІХ ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер‭” ‬атты кітабының бір тарауын‭ “‬Зар ... ... ... ... зар заман өкілдерінің қатарына Шернияз Жарылғасұлын да ... ... ... ... ... айырылған,‭ ‬кедейленген халық,‭ ‬бұл зорлыққа қарсы басын көтере алмады,‭ ‬көтерем дегенге үкімет көтертпей,‭ ‬қозғала бергенде тарпа бас ... ... езіп ... ... ... ... күш,‭ ‬бастан ерік кеткен кезде,‭ ‬қайғыдан тұншыққан халықтың зарынан туған көркем әдебиетін біз‭ ... ... ... ... ‬[8,120-121‭]‬,‭ ‬-‭ ‬деген анықтама да берді.
Профессор Ханғали Сүйіншәлиев әдебиеттегі зар заман ... ... ... ... ... ... ... түгел әдебиет тарихынан шығарып тастағысы келмеген аға буын әдебиетшілер әр саққа жүгіртіп,‭ ‬өз ойларынан‭ "‬зар заман‭" ‬әдебиеті дәуірін ... та ... ... ... ... бұл атауды да қабылдамады.‭ ‬Себебі,‭ ‬олардың ойынша,‭ ‬қазақ ... ... ... отарлауы,‭ ‬жер,‭ ‬суын жаулап алып,‭ ‬қуғынға салу‭ –‬прогресс,‭ ... ... оны ... ... ... ... ... заман‭"‬,‭ ‬-‭ ‬деп атау саяси қате түсінік-міс‭" ‬[9,‭ ‬4‭]‬.
Ал,‭ ‬ғалым М.Мағауин болса,‭ ‬зар заман ақындары сөз ... ... ... ... ... да қоса ... ... ‬68‭]‬.‭
Мұхтар Әуезов Абылай дәуіріндегі зар заман ақындарын екі жікке бөліп қараған-ды.‭ ‬Бірі‭ –‬келер күннің жұмбағын шешіп,‭ ‬елге ... ... сөз ... ‬болжау айтқан қария.‭ ‬Екіншісі‭ –‬толғау айтқан жырау.‭ ‬Қариясы‭ –‬Асан,‭ ‬жырауы‭ –‬Бұқар.‭ ‬Бұл жерде Мұхтар Әуезовтің Асан ... ... ... ... аз ... ... ... дәуірінде өмір сүрмегенімен шартты түрде хан маңында болуға ... ... ... жиынтық бейнесі ретінде аталғаны анық.‭ ‬Өйткені Асан М.Әуезов пайымдауында да ең ... ... ... ... ... сыншысы,‭ ‬қырағысы.
Зар заман ағымына М.Әуезов‭ ‬XIX‭ ‬ғасырда жасаған ақындардың бәрін кіргізеді:
‎"‏Бұқар жыраудан соң‭ ... ... зар ... ... ... –‬Махамбет.‭ ‬Одан кейінгілері Шортанбай,‭ ‬Мұрат,‭ ‬Алтынсарыұлы,‭ ‬бұлардан соңғы бір буын Абаймен ... ... ... ‬Шернияз,‭ ‬Досқожа,‭ ‬Күдері-қожа,‭ ‬Ығылмандардың заманы Абылай заманы емес,‭ ‬енді іс қана ... ... ... ... ... деп ... болмай қалған заман екенін ұғындырады.
‎"‏Бұқар жырау заманынан келе жатқан ... ... ... ... Махамбет заманында ісшілдік қосылса,‭ ‬кейінгі ақындардың тұсында жаңа әсер ... ... дін мен ... исі кіре ... ... жүз жылдық әдебиетті үш кезеңге бөліп,‭ ‬әр уақыттың өзіндік ерекшелігін,‭ ‬ортақ сарын аясындағы өзгерістерін атап-атап көрсетіп отыр.
Әлеуметшілдік,‭ ‬ойшылдық ... ... ... ... мен мәдениет‭ –‬Ыбырай.
Осындағы бір ғана дін төңірегінде,‭ ‬діни-ағартушылық сарын жөнінде бүгінгі әдебиеттану ғылымы қарастыра түсер көп жай ... ... ... ... бері ... дін ... біздің әдебиетте жылдан жыл өткен сайын үлкенірек орын алады.‭ ‬Басы Шортанбайдан басталған діншілдік‭ (‬бұл жерде мін ... ... ... ... ... ... ... келгенде толып жатқан дін қиссаларына келіп соғады‭"‬.
‎«‏Зар ... ... ... ... Абылай заманынан басталса,‭ ‬арты Абайға келіп тіреледі‭»‬,‭ ‬-‭ ‬дей тұра,‭ ‬автор оның алғашқы өкілі ретінде Асан қайғыны жатқызады.‭ ‬Асан қайғы ел ... ... ... ... алыс ... ... деп оның Жәнібекке арнап айтқан бір-екі толғауын келтіреді.‭ ‬Бірақ ол Асанның өмір сүрген кезеңі Абылай ... ... ... аз-ақ бұрын өткен сияқты деген болжамын айтады.‭ ‬Оған дәлел ретінде Асан қайғы толғауларының ішіндегі:‭ «‬Орыс алар ... ... ... ‬балаңды‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деген және:
Ол күнде қарындастан‭ ‬қайырым кетер,‭
Ханнан күш,‭ ‬қарағайдан ... ... ... ... ... ... ... ел,‭ ‬есіл жұртым сонда не етер‭ ‬[1,‭ ‬199‭]‬-
деген сияқты сөздерді келтіріп,‭ ‬Жәнібек заманында орысқа қарау мәселесі туған емес дейді.
Қалай болғанда да,‭ ... рет ... ... ... ... ... белгі беріп болжал айтқан Асан қайғы‭» ‬-‭ ‬деп,‭ ‬автор оны осы зар ... ... ... ... басы деп санайды.‭ ‬Кезінде қазақтың дүлділ ақыны І.Жансүгіров:‭ “‬...Асан сөзінің бізге бағалы болып,‭ ‬тарихи құны болатындығы‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬жұртшылық мұңынан шыққандығы.‭ ‬Асанның өзінің әлеумет басындағы жалпы ауыртпалықты,‭ ‬жұртшылық қайғысын жырлауға тиісті ... деп ... ... ... Асан өлең жазады.‭ ‬Жазған өлеңдері шұбатып,‭ ‬керуендетіп созылта бергенде Асан өлең ... ... ... ортаның,‭ ‬өскен елдің жай-күйі,‭ ‬жанына батқан,‭ ‬ауру басына түскен,‭ ‬ауыртпалық тегіс-ақ қылға тізіледі.‭ ‬Осы жиналған Асанның аз сөзінде сол кездегі ... ... ... ... тарихи қайғыны,‭ ‬күн көрісті,‭ ‬тап тартысын,‭ ‬әлеумет қатынасын зерттеуге,‭ ‬сынауға өте бай материал алуға ... ... ... -‭ ... ... ... толғауларында өзі тұрған заманның түрлі белгілеріне қарап,‭ ‬келешек заман қалай құбылып қиындайтынын болжап меңзейді:
...Құладын құстың құлы ... жеп жүні ... ... ... ... ... ... жүрген көп дұшпан
Елге жау боп келеді.
Құладын қуды өлтірсе,
Өз басыңа келеді.
Құлың кеп сені өлтірер
Осыны Асан біледі.
Мұны неге ... ... ... сап,‭ ‬тыныш жатырсың.
Өзің,‭ ‬Жәнібек,‭ ‬елден асқан батырсың...‭ ‬[1,‭ ‬200‭]‬.
Асан қайғы сөздерінің бәрі ... ой,‭ ... ... ... «‬Беті шалғай терістен,‭ ‬қиын қиядан,‭ ‬бұлт құшқан биіктен,‭ ‬шыңыраудың түбінен шыққандай‭ «‬қиырдан жиылған‭» ‬суреттер болады‭»‬.‭ ‬Сондықтан толғаудың ішінде‭ ... ... қу ... ... туған құлаша‭»‬,‭ ‬немесе‭ «‬қилы-қилы заман болып,‭ ‬қарағай басын ... ... ... ... ... ... ... ‬қайран ел,‭ ‬есіл жұрт не болады‭» ‬-‭ ‬деген ... ауыр ... ... ... нені аңғартады‭?! «‬Сыртқы аламыштығына қарап жатсынбай,‭ ‬ішкі жұмбақ мағынадағы түбірі бірлігін ойлап,‭ ‬соны ... ... ... ... ‬-‭ ‬дейді.
М.Әуезов кітаптағы осы бөлімнің соңында арғы заманның Сыпыра жырау,‭ ‬Қазтуғаны,‭ ‬бергінің Алаша Байтоқ жырау,‭ ‬Базар жырауы,‭ ‬Досқожасы болсын,‭ ‬зар ... ... ... орын ... ... ‬бірақ оларға тоқталмауымыздың бір себебі,‭ ‬олардың шығармалары жарытып қолға тимей отырса,‭ ‬екінші себебі,‭ ‬бұл ... ... ... ... ... ... түрі мен мағынасына қарап арнаулы жіктерге бөліп,‭ ‬әр түрінің орнын көрсетуді‭» ‬мақсат еттік дейді.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ауысады.
‎«‏Бұқар жырау‭ –‬Абылайдың жанындағы уәзірі,‭ ‬заман күйін сынға салып,‭ ‬қорытынды айтып,‭ ‬бет нұсқайтын кемел ақылшысы‭» ... ... -‭ ... ‬Жалпы,‭ ‬сол ерте замандарда ақындар мен жыраулар,‭ ‬шешендер елді меңгерген хан мен бектердің ... ... ... ... ... ... кеңесі‭» ‬сияқты болған.‭ ‬Олардың дуалы аузынан шыққан‭ «‬қорғасындай ауыр,‭ ‬оқтай жұмыр,‭ ‬өткір‭» ‬сөздері басшыларға да,‭ ‬қосшыларға да ем ... ... ... мен ... ... мен тірліктерінің оң,‭ ‬терісін сұрыптап,‭ ‬дұрысы болса‭ ‬-‭ ‬құптап,‭ ‬ұшқары,‭ ‬терісі,‭ ‬болса‭ –‬ұшықтап жөнге салушылар да осылар болған деп ... ... ... ... ... ... ... сарыны Асан қайғы толғауларындай.‭ ‬Бірақ бұл да жалаң еліктеуден туған,‭ ‬қолдан жасап алған сарын емес,‭ ‬сол өз ... ... ... ... ... қайнап шыққан шын жалын,‭ ‬шын қайғы‭»‬.‭ ‬Асан ... ... ... ақын,‭ ‬жыраулардың дені оның дәстүрін жалғастырып,‭ ‬толғауларының жұмбағын шешуге ұмтылған.
Бұқар жырауға Абылай Асан сөзінің шешуін айт деп сұрағанда:
Ханға ... ... ... көңілі қайтады.‭
Қайтара жауап сөйлесем,‭
Халқым не деп айтады.‭
Хан Абылай,‭ ‬Абылай,‭
Мұндай ... ... ... не ...
...Енді айтайын сұрасаң,‎
Маған қаһар қылмасаң.‭
Қарағай судан қашып,‭
Шөлге біткен бір дарақ.‭
Шортан шөлге шыдамсыз,‭
Балықтағы бір қарақ.‭ ... ... ... ... ... шықпас деп.‭
Құбыладан келер бір кәпір,‭
Аузы-басы жүн кәпір.‭
Жаяулап келер жұртыңа‭
Қара шекпен кигізіп,‭
Балды май ... ... ... қамын айтқан жақсыны‭
Сөйлетпей ұрар ұртыңа‭
Есеп алар пұлыңнан,‭
Солдат алар ұлыңнан.
Күндердің күні,‭ ‬Абылай,‭
Есе тимес өзіңе‭
Есіктегі ... ... ... ... толғауына,‭ ‬сондай-ақ‭ «‬Бірінші тілек тілеңіз...‭»‬,‭ «‬Айналасын жер тұтқан...‭»‬,‭ «‬Ей,‭ ‬Абылай,‭ ‬Абылай...‭»‬,‭ «‬Керей,‭ ‬қайда барасың...‭» ‬деп басталатын толғауларын мағыналық,‭ ‬көркемдік ... ... де,‭ ... ... ... ... ханға ақыл айтып,‭ ‬кеңес бере отырып,‭ ‬кейде қатуланып қатал сындар айтатын өлеңдерінде де мысал келтіріп,‭ «‬жырау құр ғана өлеңші,‭ ... ғана ... ... ... кезінде ханның да,‭ ‬қараның да қатты сыншысы,‭ ‬қатал тезі ... ... ... ... ... елдің бітімші биі де болып кететінін‭» ‬[1,‭ ‬203‭]‬ ескертіп кетеді.
Кезінде академик С.Мұқанов:‭
“Бұқардың барлық шығармаларына тән тақырып‎ –‏халық қамы,‭ ‬халық ... ... ... ... ... ... ... шығармасы сол кездегі халықтың тілегінен туған,‭ ‬ол тілек‭ –‬қазақ халқының жер бостандығы,‭ ‬тәуелсіздігі,‭ ... ... ... ... ... ‬-‭ ... әділ бағалаған болатын.‭
М.Әуезов Бұқар жыраудың әр түрлі тақырыптағы өлең-жырларын талдай отырып,‭ ... ... ... ... ... ақыл-ойын тәрбиелеу,‭ ‬білім үйретіп,‭ ‬басшылық ету,‭ ‬ой түсіріп,‭ ‬көзін ... ... ... ... өмір ... теңіздей тереңнен толқытып әкеледі‭» ‬[1,‭ ‬204‭]‬ -‭ ‬деген сияқты теориялық тұжырымдарын келтіріп кетеді.
Мұхтар‭ ‬Әуезов‭ ‬қазақ‭ ‬әдебиеті тарихындағы жыраулар ... ... ... ... ... жайлы алғаш мақсатты,‭ ‬арнайы еңбек жасады.‭ ‬Жыраудың міндеті мен‭ ‬өлеңшілдік шарты жөнінде жан-жақты сөз‭ ‬қозғады.‭ ... ... ... ... ... ‬негізгі күй төңірегінде де ең алғашқы байлам,‭ ‬тұжырымды жасады.‭ ‬Жыраудың‭ ‬әдебиет тарихындағы бағасын берді,‭ ‬тұғырын тиянақтады.‭ ‬М.Әуезов жыраулық‭ ‬өнердің‭ ‬өзіндік,‭ ... ... ... ... келіп,‭ ‬бұл‭ ‬өнерге байланысты мынадай аса бағалы,‭ ‬аса‭ ‬құнды,‭ ‬ғылым‭ ‬үшін аса‭ ‬қызықты тоқтам айтады:
‎“‏Асан мен Бұқар жыраудың‭ ‬өлеңдерін түр ... ... ... ... ... ... пен жарыстырған ат,‭ ‬қатарластырған көп‭ ‬үлкен суретпен келеді.‭ ‬Барлық сөзі терең оймен ... ... ... ... ... ... ... бірі де осы.‭ ‬Болжалшыл‭ ‬қария,‭ ‬толғаушыл жыраудың сөздерін осы белгімен сынасаң,‭ ‬бұлар біздің‭ ‬әдетке‭ ‬өз бетімен ... ... ... ... ... ... топырағының‭ ‬өзінен,‭ ‬қазақтың тарихи дәуірінен туған‭ ‬үлгілі‭ ‬әдебиет дәуірі сияқты болады‭”‬ [1,‭ ... ... ... мен ... ... ... сарын ретінде:‭ ‬елдің болашағын болжап сөйлейтін сәуегейлік қасиетке ие ... ... ... ‬заманының сыншысы,‭ ‬қырағысы,‭ ‬өз елінің батагөй жырауы,‭ ‬елдің сөзін ұстаған беделді билік айтушысы боландығын,‭ ‬олардың осы қасиеті ... ... ... атап ... ‏М.Әуезов зерттеулеріндегі ХІХ ғасырдағы‭ «‬Зар заман‭» ‬ақындары
ХІХ ғасыр қазақ тарихындағы аса күрделі кезең.‭ ‬Қазақ ... ... ... ... ... ... үкіметі тарапынан аяусыздықпен басып-жаншылып,‭ ‬отаршылдық қамытына біржолата бас иген кезең.
Орыс отарлаушыларына қарсы күрескен Исатай-Махамбет қозғалысы сияқты,‭ ‬Жетісуда‭ ‬1831-33‭ ‬жылдар ... ... ... ... ... ... ... те,‭ ‬Сарыарқаны дүр сілкіндірген Кенесары көтерілісі де дегеніне жете алмады.‭ ‬Ресей патшалығының отарлаушы саясаты қазақ еліне ... ... ... ... шебер қолданды.‭ ‬Қазақ жеріне орыс шаруаларын көптеп қоныстандыру арқылы егіндік-шабындық жерлер соларға ... ... ... орыс ... ... ... тілінде оқыту арқылы миссионерлік орыстандыру саясаты жүзеге асырылады.‭ ‬Базар,‭ ... ... ... түрлері,‭ ‬сапалы өнер үлгілері тарай бастайды.‭ ‬Осы орайда,‭ ‬ежелден көшпелі тіршілік еткен қазақ халқы мәдени-ғылыми жаңалыққа ... бет бұра ... ... да ... идея өз дегенін істеп,‭ ‬қазақ халқының салт-санасына,‭ ‬өмір тіршілігіне ықпал ете түседі.
Бұл кезеңде ... ... ... ... өз тілегін көпшілік мүддесі үшін жасаған іс орнына өткізуге тырысты.‭
“Әдебиет ... ... ... ... аңсап,‎ ‏қажырлы ерлер мен қайратты батырлар жолын жоқтаған,‭ ‬сөйтіп жаңа бетбұрыс,‭ ‬аға сұлтан,‭ ‬би-болыстардың қянатшыл қылықтарынан шыншыл реалистік ағым туа ... ... ... Дулат,‭ ‬Шортанбай,‭ ‬Сүйінбай,‭ ‬Мұрат ақындарды еске аламыз.‭ ‬Әдебиет тарихында отарлау үстемдігін,‭ ‬аға ... ... елге ... күйзелісті күйін әшкерелеген ақындар‭ "‬Зар заман ақыны‭" ‬деп ... ... ... олар сол заманда зорлық көрген халықтың зары да аз болмаған еді.
Олар бұрынғыдай әділ хан,‭ ‬ел ... ... ... ... ... ‬Сондай-ақ бұл кезең поэзиясы заман сиқын жан-жақты ашып ... ... ... ... ... ... шыққан жемқорлардың екі жақты зорлығын көрген халықтың мұңын жырлап,‭ ‬оларға ... ... ... ... тудырған жаңа ағым туды.‭ ‬Бұл ағым‭ "‬Ереуіл атқа ер салуға‭" ‬үндеген күрескер ақын Махамбеттен бастау ... ... ... ... ... күрескен халық көтерілісін,‭ ‬оның қаһарлы күшін,‭ ‬айбынды бейнесін толғайтын жаңа пафосты идеядағы күресшіл поэзиясындағы ерлік,‭ ‬батырлық рухты дәріптейтін ... ... ... ... ... ‬оған жаңаша идея,‭ ‬жаңа мазмұн беріп дамытты‭” ‬[12,‭ ‬120-121‭]‬.
Мал,‭ ‬мүлік,‭ ‬ақша,‭ ‬қаражат үшін қырқысқан пысықтар тобы көбейіп,‭ ‬ел ... одан әрі ... ... бірін-бірі бөріше талап,‭ ‬бүліншілік күшейгені батыл сыналды.
Екі кісі ұрысса,
Қалам алар қолына,
Законның түсер жолына...
Пітіне толды,‭ ‬осылай,
Момын ... ... ... бұзылды,
Дария шалқар көліме...
Бұл заманның адамы,
Ұстасады көре алмай,
Аз болса,‭ ‬бөліп бере алмай.
Шындық кетті қазақтан,
Ант сөзіне сене ... ... ... мен Мұрат сияқты Дулат ақынның шығармаларында да қазақтың бодан болуына байланысты халық күйзелістері жеріне жеткізе бейнеленеді.‭ ... дуан ... ... суы ... ... ... қарғы тағынды...
Жеріңнің алды шұрайын,
Дуан салып жайланып,
Датыңды айтсаң Майырға
Сібірге кеттің айдалып‭ ... ... ... өз ... ... ... қызмет етіп,‭ ‬елін сатқан екі жүзді болыс,‭ ... ... ... ... ... ... ... әшкереледі.‭ ‬Елді аздырып,‭ ‬халық қайғысын өршітіп жатқан ... ... ... қорадағы қойға шабар қорқау қасқырға,‭ ‬өлексе аңдыған құзғынға теңелді.
Шен-шекпенге сатылып‭
Батпаққа елін батырып.‭
Дұшпанына оқ ... ... ... ... ... ... ойға ... ‬[15,‭ ‬5‭]‬.
Бұдан байқайтынымыз,‭ ‬патшалық отарлау саясаты қазақ ... өз ... бас июі ... іске ... ... ‬Керісінше,‭ ‬үлкен қарулы күрес арқылы жүргізілді.‭ ‬Жергілікті халық отаршылардан ауыр ... ... ... ел ... ... ... ... тарлық сипатын жан-жақты түсінген,‭ ‬әрі зар-заман ақындарының осынау күйзелісін олардың шығармалары арқылы танып-білген‭ ‬ғалым М.Әуезов Абылай ... ... ... ... ‬XIX‭ ‬ғасырдың әдебиет өкілдеріне тоқталады.‭ ‬Бұл кезеңнің ақындарын‭ «‬біреуі‭ –‬есі кірген ойлы ақындар,‭ ‬нағыз зар ... өз ... ... –‬елдің қызық-сауығын салт қылған айтыс ақындары‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп екі алуан топқа бөледі‭ ‬[1,‭ ... ... ... ... ‬Шортанбай,‭ ‬Мұрат,‭ ‬Алтынсарыұлы,‭ ‬Нарманбеттердің өлеңдерін қарастырып,‭ ‬айтыс ақындарынан кейбір өлеңдерімен осы жікке кіретін Шернияз,‭ ... ... қожа ... ... ... ... ... бір басшысы да бола жүріп,‭ ‬жыраулардың үлгісімен‭ «‬жаңа заманда,‭ ‬тар заманда ... ... пен ... ... ... ... ... жалпы қазақтың қанын қыздырып,‭ ‬желіктіріп,‭ ‬көтеріліске ерітпекші болады деп,‭ ‬оның‭ «‬Ереуіл атқа ер ... ... саз ... ... қамау‭)‬,‭ ‬деп келетін және‭ «‬Мұнар күн‭» ‬өлеңінен үзінді келтіріп,‭ ‬талдайды.‭ ‬Ол мысалдарды автор ақынның‭ ... ... ... ‬1925‭ ‬жылы Ташкентте басылып шыққан алғашқы жинағынан ... ... ... ... ‬Оларды кейінгі‭ ‬1962‭ ‬жылғы‭ ‬X.Жұмалиев шығарған және‭ ‬1974,‭ ‬1979‭ ‬жылы Б.Аманшин дайындаған жинақтардағы өлеңдермен ... ... ... да ... өзгерістер байқалады:‭ ‬Алдымен,‭ «‬Ереуіл‭ (‬кейінгі жинақтарда‭ «‬Ерулі‭») ‬атқа ер салмай‭» ... ... жер ... ... ... ... ... жер шалмай‭» ‬болып келген.‭ ‬Бұл жол‭ ‬1933‭ ... ... ... ... ... арналған‭ «‬Қазақ әдебиеті‭» ‬оқулығында жинақтағыдай берілген.
‎«‏Толарсақтан саз кешіп‭»‬...‭ ‬деп келетін өлең ... екі ... ... «‬Махамбет жырлары‭» ‬деген мақаласында‭ (‬Қазақ әдебиеті.‭ ‬1971,‭ ‬6‭ ‬тамыз‭) ‬келтірілген жаңа деректерге сәйкес басқаша ... ... ... ... ‬және‭ «‬Қоштасу‭» ‬деген атпен екі өлеңге бөлініп-жарылған екен.‭ ‬Жинақтағы‭ «‬Тар қамау‭» ‬өлеңінің‭ ‬8‭ ‬жолдан кейінгі екінші жартысы М.Әуезовтің келтіруінде мынандай ... ... ... ... ... соқтырып,‭
Ата-енені сөктіріп,‭
Нәлет болсын жігіттер‭
Біздің бұл жүрген жүріске‭
Тағыдай таңдап су ішкен‭ ... ... ... от жеген
Тағы сынды мырза едің,‭
Тағы да келдің тар ... ... тағы ... ... ... ... бұл іске‭
Тағыдай таңдап су ішкен,‭
Тарпаңдай ... ... от ... ... сыңды ер едік,‭
Тағы да келдік тар жерге.‭
Таңдансақ тағы болар ма‭
Тәңірің ... бұл ... ... сөктіріп,‭
Ат басына соқтырып,‭
Осынау біздің жүрген жүріске‭!
Мұнда шумақтардың,‭ ‬жеке жолдың ауысқанынан басқа,‭ ‬асты сызылған жолдарда да ... ... да ... кездеседі.‭ ‬Сондай-ақ кейінгі жинақтарда‭ «‬Қоштасу‭» ‬деп атаған өлеңге енгізген жолдарда М.Әуезов мысалға келтіретін:
Бұрынғыдай қарыштап‭
Қона алмадық қонысқа,‭
Келе алмадық келіске.‭ ... ... ... ... ... ... ұрысқа...
деген шумақтың соңғы екі жолы еш жерге енбей қалған.
‎«‏Мұнар күн‭» ‬өлеңінен келтірілген үзіндіде жинақтағы‭ «‬Аса ... құла ... ... ... ... жығылып‭» –«‬Жас бәйтерек жығылып‭»‬,‭ «‬Алыстағы дұшпанның‭» –«‬Алыстағы ... ... ... бар.‭
М.Әуезов Махамбеттен кейінгі зар заман ақындарының өлеңді жазып шығара бастағанын айтып,‭ ‬олардың да әрқайсының жеке және ... ... ... ... ... ... жаңа туып келе жатқан заманның қара бұлттай түнеріп келе жатқан райынан,‭ ‬сыңайынан шошынып,‭ ‬ел басына төнер қауіп-қасіретті жұмбақтап жыр етсе,‭ ... ... ... баяғыдай шыққан бұлтты сөз қылмай,‭ ‬содан түскен бұршақты,‭ ‬үй жыққан дауылды,‭ ... ... ... сөз ... ‬Ақ патша сыйлаған саясаттың жемісінен түскен қаза мен дерт қандай болды,‭ ‬соларды айтып күңірене жырларына қосатын.‭
Біреуі елді орыс ... ... ... ... ... ‬бірлік берекеден айырылғанын айтады.‭ ‬Екіншісі ел жайлауын орыс алып,‭ ‬жер тарылғанын айтады.‭ ‬Үшіншісі дін жоғалып,‭ ‬қарындастық қадір ... ‬ру ... ... ... ... ... келгенде,‭ ‬бәрінікі жиылып,‭ «‬өткенді ойлап,‭ ‬күрсініп,‭ ‬сағынып,‭ ‬қазіргіден қажып,‭ ‬торығу,‭ ‬алдыңғыдан шошынып,‭ ‬қорқу,‭ ‬сондықтан ыңыранып,‭ ‬зарығу‭» ‬[1,‭ ‬213‭]‬ -‭ ... ... ... ... ... ... ... ақыр заманда‭
Алуан,‭ ‬алуан жан шықты,‭
Арам,‭ ‬араз хан шықты,‭ ... жоқ бай ... ... ішер сүті ... ... ... күші жоқ,‭
Ақша деген мал шықты‭ ‬-
деп күңіреніп,‭ ‬күйзеліп,‭ ‬заманнан да,‭ ‬адамнан да,‭ ‬бар амалдан да ... ... тек ... ғана үміт күткендей болады.‭ ‬М.Әуезов‭ “‬Қазақ әдебиетінің ... ... ... ‬әдебиеттегі көшпелі дәуір жайлы айта келіп:
‎«‏...Осы ретпен қарағанда Шортанбай жазған‎ «‏Зар заман‭» ‬-‭ ‬әдебиеттегі,‭ ‬тарихтағы көшпелі дәуірдің зор айнасы.‭ ... ... ... ... тұрмысына жанасқан кемшіліктің айтылмағаны жоқ деуге болады.‭ ‬Орыстың ұлылығын бастап,‭ ‬қазақтың өз ішіндегі ... ... ... ... бара ... ... ... ‬жастарының азып бара жатқандығы‭ –‬барлығы да зарлы сарынмен айтылып өтеді‭»‬,‭ ‬-‭ [‬1,‭ ‬300‭] ... ... ... ... сүйенсек:‭ «‬Патша отаршылығы дәуірі халық басына орнаған‭ «‬Зар заман‭» ‬деп бағаланды.‭ ‬Сол зары көп,‭ ‬тар заманды ашына жырлаған қазақ ... ... ... ... ‬Шортанбай өз шығармаларында ел-жұрттың басына түскен ауыр қасіреттің нағыз шындығын ашты.‭ ‬Басқыншылардың бағынышты ел ... ... ... тыныс-тірлігін түп-тамырымен өзгертіп,‭ ‬ар-ұят дәстүрлі салт-әдеттерден де жұрдай етті.‭ ‬Соның нәтижесінде әркім ... жеке ... ... ғана ... ‬адамдардың адамгершіліктен айырылып бара жатқаны жырланды‭» ‬[9,‭ ‬213‭]‬,‭ ‬-‭ ‬деп атап көрсетеді.‭
Ақын қай заманда да ... ... ... ... ... ... ... орыс отаршылдығы жөнінде сөз қозғай келе:‭ “‬Отаршылдық саясаттың екі түрлі пікір тудырғаны бізге XIX ... ... ... анық ... ‬Шоқан,‭ ‬Ыбырай,‭ ‬Абайлар жарқын келешектің сәулесін көре білсе,‭ ‬Дулат,‭ ‬Шортанбай,‭ ... ... ... ... халықты,‭ ‬таланған мал-мүлікті көріп зар иледі.‭ «‬Айқай кешегі азат күнім-ай‭» ‬деген күрсіну мен ... ... ... ... келді‭” ‬[2,‭ ‬183‭]‬ -‭ ‬деуі де орынды.
‎«‏...Сөз үлгісі баяғының толғауы сияқтанып,‎ ‏қарсыға шапқан жүйріктей көсіліп,‭ ‬құлашын керіп келетін‭» ‬зар заманның ... бір ірі ... ... та ... ... ... өз шешімін айтады:
Бәйіт еттім бұл сөзді.‭
Қайғы шегіп заманнан.‭
Заман азып не‭ ‬қылсын.‭ ... ... ... ... ... ... ... бәрі адамнан,‭ ‬-
деп,‭ ‬адамгершілік құлық қасиетке иек артқандай болады.‭ ‬Бірақ оның өлеңдерінде де қайғы мен үмітсіздік басым.‭ ‬Ол ... ... онан ... ... сияқты:
...Кейінгі туған баланың‎
Шашын,‭ ‬мұртын қойдырып,‭
Ащы суға тойдырып,‭
Бұза ма деп реңін.‭
Адыра қалғыр заманның‭
Жаратпаймын ... ... ... келе ... заманның ақынды күпті қылған жұмбағы бар.‭ ‬Ол жұмбақ патша үкіметінің қазақ елін орыс қылмақ саясаты.‭ ‬Мұрат сол ниетінің шетін ... ‬-‭ ... ойын ашық ... ... ‬217‭]‬.‭ ‬Бұл ойдың шындыққа жанасымды екенін профессор Қ.Жұмалиевтің пікірі де толықтыра ... өмір ... ... ... суреттеген,‭ ‬өз кезіндегі езілуші халықтың мұң-мұқтажын жақтаған,‭ ‬өз елінің ... ... ауыр ... жыр ... ... ... езуші патша үкіметінің,‭ ‬қазақтың ішінен шыққан жауыздардың да бетін ... ... ... ... ... ... ақын ... күрес ашуға дәрменсіз болды.‭ ‬Осыдан кейін оның,‭ ‬кейде ескі өмірді аңсау тәрізді көзқарастары да ... ... оның ... ... қарсы шығуы,‭ ‬өз елін,‭ ‬өз отанын қорғаған қазақтың патриот ұлдарын жырлауы,‭ ‬терең мазмұнды,‭ ‬асқақ көркем шығармалар беруі,‭ ‬қазақ әдебиетін тіл ... ... ... ... ... ... өте құнды өлеңдер қалдырды.‭ ‬Мұрат шығармаларын біздің еліміздің сүйіп оқитын мұрасына айналдырды‭» ‬[17,‭ ‬305‭]‬.
Зар заман ... ... ... ... ғана ... ... ... заман зарын айтудан гөрі,‭ ‬мүмкін болғанша,‭ ‬ем айтқысы келеді.‭ ‬Елдің ... ... жас ... ... болып,‭ ‬оларды оқу,‭ ‬өнер-білімге шақырады.‭ «‬Бірақ мұның айтқан емінде бір бағыттық,‭ ‬анықтап бастаған екпін,‭ ‬ағын жол‭» ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬кейбір өлеңдері оқымысты,‭ ‬үлгілі ақындардың салтымен жазылған мәдениетті ақын.‭ ... ең ... рет ... ... ... ... ... ‬Европа ақындарының үлгісімен қыр тұрмысының көркін суреттейді‭» ‬[1,‭ ‬218‭]‬ -‭ ‬деп ... ... ең ... ... ... ... ақын деп ... атайды.‭ ‬Ол:
‎«‏Сарыарқа сарқыраған суың қайда,‭
Түнде шық,‭ ‬күндіз мұнар,‭ ‬буың қайда.‭
Найзағай жарқ-жұрқ етіп нөсер құйған,‭ ... ... ... туың ... ... ... бұзылған соң табиғат та бұзылып,‭ ‬бұрынғы көркінен,‭ ... ... ... ... ... ... ... табиғатына да наразы көңлін білдіргенін айтады.
М.Әуезовтің‭ “‬зар заман‭” ‬ақындары жайлы ой-тұжырымдары М.Жолдыбайұлы,‭ ‬Ә.Қоңыратбайұлымен бірге‭ ‬7-класқа ... ... ... ... ... ‬XX‭ ... ... қазақ әдебиетінің оқу кітабында‭» (‬1933‭) ‬жалғасын тапқан.
Кітап ... ... ... ... ... қалған.‭ ‬Жазушы музейінің ғылыми қызметкерлері сол оқулықтан М.Әуезов ... ... ... ... ‬20‭ ... шығармалар жинағының‭ ‬1984‭ ‬жылы шыққан‭ ‬15-томына енгізген.‭ ‬Біз сол еңбектерді жазушының алғашқы кітаптағы ... ... ... ... ... ... жырау туралы:‭ «‬Бұқар жайындағы мағлұматтар‭» ‬және‭ «‬Бұқар сөздері‭» ‬деген тақырыптармен молырақ орын берген.‭ ‬Алғашқы тақырыпта Бұқардың өмірі туралы жазба ... ... жоқ ... ‬ал ... ... ... сөздерге қарап‭ «‬Өмірбаян түзу‭» ‬мүмкін еместігін,‭ ‬өйткені‭ «‬ел ішінде қалған,‭ ‬аңыз болған көп аузына ілінген ... ... ... ... ғана ... ... ... ‬Ақынның қолда бар‭ ‬6-7‭ ‬өлеңдерінде айтылған кей жайларға сүйеніп,‭ ‬оның‭ ‬XVIII‭ ‬ғасырда тіршілік еткенін,‭ ‬Абылайдан жасы үлкен және кейіндеу ... ... ... ... ... ... аяқ кезінде туған болу керек‭» ‬деген болжам айтады.
Автор одан әрі‭ «‬жырау‭» ‬деген сөзге:‭ ... ақын ... ... ... ‬өз ... ... ‬Бұның сөз үлгісі,‭ ‬шығармасы‭ ‬-‭ «‬толғау‭»‬.‭ ‬Жыраудың мақсаты,‭ ‬міндеті‭ ‬-‭ «‬не болса сол көңіл ашар‭»‬,‭ «‬әлдене‭» ‬дерлік ... айту ... ‬Ол ... ... ... ... болжалын,‭ ‬тарихи уақиғаның мазмұн бағасын сөз қылады‭» ‬[18,‭ ‬258‭]‬ деп анықтама берген.
М.Әуезов бұл оқу кітабында Бұқар өлеңдерін таптық тұрғыдан ... ... ... сол әзірше қолда бар аз өлеңінің өзінде көп жәйді сөз ... ... ... ... ... ... ... хандық билікті сақтау және көпке тізгін бермей,‭ ‬оны нық ұстап,‭ ‬баурап отырын соңыңнан ерту керек деген ... ... екі ... бар деп ... ... ... ... сал,‭ ‬бірақ сыр ұшығын берме.‭ ‬Қайта көпке ... ... ... ... ... ... салу боп,‭ ‬ұран болсын,‭ ‬сөзің жұмбақ болсын дейді.‭ ‬Осы Бұқардың өзі ... ... ... ... сөзі де соны ... ... ‬266‭]‬ деп,‭ ‬өсиет сөздерінің өзінде көпке ұғымсыз болғысы келеді.‭ «‬Түйінді сөзін бірен-саран жерге ғана ... қып ... ... ... ... ... ... не болар күннен соң,‭
Күн не болар айдан соң.‭
Құбылып тұрған бәйшешек,‭
Қурай болар солған соң.‭
Хандар киер ... ... ... ... ... ...
Еңсесі биік кең сарай,‭
Кемдік болар бөлген соң.
‎«‏Көпке ана сөз,‭ ‬мына сөздің жотасын қылқылдатып...,‭ ‬әдейі шаң қаптырып адастырып ... ... ... ... тұрғыдан кінәлағандай болады.
Аталыдан би қойсаң,‭
Адаспас жол мен жобадан.‭
Атасыздан би қойсаң,‭
Босанбас аузы парадан‭ ‬-
деген ... ... иесі ... ... ... де,‭ ... өзге топтан екшеп шығарады‭» ‬[18,‭ ‬260‭]‬ деп талдау жасап,‭ ‬ақынның жоғарғы,‭ ‬билеуші таптың тілегін,‭ ‬талабын бүкпей көрсетіп ұстағанын сынайды.
Әрине ... ... ... өзіндік себеп те бар.‭ ‬Мұхтар Әуезов бұл еңбекті тағдыры таразыда теңселіп тұрған сәтте жазып ... ... хан ... ... жырауының таптық бағыт бетін сынамасқа амалы жоқ.‭ ... ете ... ... ... ... ғалымның атадан қалған асыл мұраның нәрі көп мәнін,‭ ‬көркемдік қуат сәнін жас ұрпақтың бойына сыналап ... ... ... ... ... ақын ... ... мен ақындығын жеке-жеке тақырыпқа бөліп қарастырады.‭ «‬...Жаратылысынан әрі батыр,‭ ‬әрі жырау-ақын,‭ ‬әрі күйші-домбырашы болыпты.‭ ... өте ... ... көп ... ... ... ... қайтпайтын,‭ ‬қайсар ер адам болған‭»‬[18,‭ ‬262‭]‬ деп,‭ ‬күрескер ақынның өмірінен өзіне мәлім басқа да өмірбаяндық деректерін келтіре отырып,‭ ... ... ... талдаулар жасаған.‭ ‬Махамбет өлеңдері Бұқар жыраудың толғауларындай алуаны мол ... ... ... ғана ... ... ... ... өлең-жырда әр жерден шаң беріп,‭ ‬басы қосылмай,‭ ‬бытырап жүретін суреттер мынада қатты жымдасып,‭ ‬екшеліп,‭ ‬бір бас,‭ ... тас боп ... ... ... атқа ер салмай‭» ‬өлеңін автор ұзақ бір-ақ сөйлем есепті.‭ «‬Неше алуан қатар ... ... ... ... ең ... ... ‬-‭ «‬Ерлердің ісі бітер ме‭?» ‬деген бір қайырмамен аяқтайды.‭ ‬Ауызша айтылған желдірме болғандықтан,‭ ‬ұйқасы кейде келіп,‭ ‬кейде келмейді.‭ ... ... ... кетіп,‭ ‬өзге бір жерінде шаншау-шаншау түсіп,‭ ‬тырағайлап отыратын ұйқасты...‭ ‬қыздырма сөздің ... ... ... ... -‭ ‬деп,‭ ‬кең көсіліп,‭ ‬кемел толғайды автор.
Әрине,‭ ‬Махамбет өлең-жырлары туралы тек осы ... ... ... ғана ... ... ... туындыларын білдіріп қана қоймай,‭ ‬сүйдіру керек.‭ ‬Жүректен шыққан сөз жүрекке жетеді‭» ‬деген қағиданы ... ... өмір бойы есте ... ‬әрдайым еске салып‭ ‬отырған.
Әрі суреткер,‭ ‬әрі ғалым‭ ‬7-класс оқушыларына ... бұл оқу ... ... ... бір ғана негізгі күрес тақырыбына жазылған өлең-жырларын үш кезең,‭ ‬үш дәуірге бөліп тексеру керек дейді‭; «‬...Тақырыбы біреу‭ ... ... сол ... әр ... әр түрлі баян етеді:‭ «‬Алғашқы соғыста жүрген кездегі‭» ‬көңіл екпіні,‭ ‬сөз тасқыны да бір ... ... ... ... ... ... ... көңіл-күйі екінші түрде.‭ ‬Ең аяғында қашқын-қысқын болып жүдеп-жадап‭» ‬жүрген кездегі күй-қалып тағы бір басқа деп ... ... ... ... ... жиі ... ассонанс,‭ ‬аллитерацияларды да оның өзіндік көркемдік ерекшеліктері ретінде атап ... ... және ... да ... ... ... оқулықтар мен хрестоматия,‭ ‬оқу құралдарына Мұхтар Әуезовтің осы‭ ‬1927‭ ... ... ... оқу ... асыл ... ... болуға лайық деген ойдамыз.
Бұдан соң кітапта жазушы Шортанбай,‭ ‬Әбубәкір,‭ ‬Шәңгерей шығармалары туралы тақырыптарды жазған екен.
Егер алғашқы кітапта Шортанбай өлеңдеріне қысқаша ... ... сол ... ... ... ... аясында өзінің бағыт бетін анықтаумен ғана шектелсе,‭ ‬мына оқу кітабында оның өлеңдерінің өзіндік мазмұн-мағыналық ... ... ... ... ‬XIX‭ ‬ғасырдың‭ ‬60-70-жылдарында көп шыққан бір ағынды ... ‬-‭ ... ... сол ... ... ... тарихи әлеуметтік жай-күйіне шолу түрінде сипаттама беріп,‭ ‬ақын шығармаларының заман өзгешелігіне байланысты туып,‭ ‬қалыптану ерекшеліктерін ашып көрсетуден ... ... ... ... ... ... ... «‬Опасыз жалған‭»‬,‭ «‬Осынша азды ел неден‭»‬,‭ «‬Байды құдай атқаны‭» ‬деген сияқты өлеңдерінде сол заман өзгерістеріне,‭ «‬үстегі халге ырза болмай,‭ ‬алдыңғыдан ерте ... ... ... ... қарай шегіне күңіренгенде,‭ ‬олардың аузынан шыққан сөздің бәрі‭ «‬зар‭» ‬боп,‭ ... ... ... ... боп ... ... ... негізінен діншіл,‭ ‬ескі салт-әдетшіл сарынмен көпшілік бұқараға арналған‭ «‬сынау сөз бен ... ... ... ‬заман зарын айтқанда,‭ «‬бұқараның өзінің өз мұңын айтып,‭ ‬оның да қышыған жерін қаси ... ... ... тұрғыдан да баға береді.
Автор ақын шығармаларының көркемдік ерекшелігіне ... ... сырт ... сонша қумайды.‭ ‬Оған ішкі мағына,‭ ‬мазмұн толық жетсін дейді.‭ ‬Сол себепті дыбыс күйлеу,‭ ‬шындықты тауып ... үшін ... ... ... ... ... бұнда болмайды‭» ‬[18,‭ ‬286‭]‬.‭ ‬Оның өлеңдері ілгергі өлең-жырдағы‭ «‬шешендік,‭ ‬ағындылық,‭ ‬алып ұшпалық көріктерінен айырылған жабайы тақ-тақ өлең боп қана ... ... ... ... де қатал пікір байлауын білдірген.
Осы кезеңде өмір сүрген Әбубәкір ақынның өлеңдері де көп ... ... ... ... ‬үйлес келеді.‭ ‬Оның біраз өлеңдері‭ ‬1905‭ ‬жылы ... ... ... Неғматуллин бастырған‭ «‬Әдебиет қазақия‭» ‬деген кітапшаға топталған екен.
Мұхтар Әуезов кітаптағы ақынның өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... ... өмір жолы жайлы қысқаша баяндап,‭ ‬шығармаларына көркемдік,‭ ‬эстетикалық талдаулар жасайды.‭ ‬Әдетте мұндай көркемдік сын ... ... ... ... ... ... ... бойынша,‭ ‬үздік туындыларға,‭ ‬айталық,‭ ‬жоғарыда байқап өткеніміздей,‭ ‬Махамбеттің күн шапағына ... ... ... ... ... ... жарқ-жұрқ еткен жырлары сияқты көркемдік сипаты аса биік шығармаларға үйлесімді,‭ ‬жарасымды келетіндігі белгілі.
Ал Әбубәкір Кердерінің,‭ ‬автордың өзі бірден ... ... айта ... ... ... ... ... ‬өлеңдері құба төбел,‭ ‬жадағай.‭ ‬Сондықтан да оны ғұлама ғалым ... ... етек ... ұр да жық ... ... ... жетіп желкелеп тастамай,‭ ‬өз сүйегіне біткен сыпайы сырбаздықпен салихалы сын-талдаудың екінші бір үздік үлгісін жасап бергендей.
Жасында ескіше бірқатар жыл оқу ... ... ... ‬кейіндеу ел ішіндегі жақсы атанып жүрген ірілі-уақты‭ «‬кісілерді бірде мақтап,‭ ‬бірде шенеп,‭ ‬көңіл ашар ақын ... ... ... ... түскен‭» ‬және сондай топтардың бас изеп мақұлдасын,‭ ‬дәріптеуімен өз ортасына ... ... ... ... орташа ақынның,‭ ‬кейде олақ тілмен айтса,‭ ‬кейде оқта-текте тауып айтып қалатын‭» ‬өлеңдерінің тақырыбы көпшіліктің көз алдындағы күнделік жәйлар да,‭ ... ... ... «‬молданың,‭ ‬ұстаздың,‭ ‬сыншы-ойшының үгіті боп шығу‭» ‬деп,‭ ‬өлеңдері арқылы суреткер ғалым тақуа ақынның жанды кескін-келбетін көз алдымызға елестеткендей ... ... ... ... ... бір ... ... жазылған суреткер ғалымның өз сөзіне ден қойғанды жөн көріп отырмыз.
‎“‏Әбубәкір өлеңдерінде ақындық күйіне,‭ ‬терең сурет көрініске ұмтылмайды.‭ ‬Тілі-тақ-тақ жадағай,‭ ... бірі ... ... ... ‬өзінің бірқалыпты жорға емес,‭ ‬жортақы құрғақ үгітіндей,‭ ‬айнымайтын ... төрт ... ... ... ... көп ... ... үнемі қайталап отыратын:‭ «‬білдім-білдім‭»‬,‭ «‬жеттім-жеттім‭» ‬деген сияқты бір орында көп тепеңдеп тұратын олақ ұйқасты да қолданып кетеді.‭ ‬Ескі,‭ ... ... ... ... ... ... ... тақырыпты қайта тебіндеу‭ ‬-‭ ‬өлеңіне‭ ‬де ағын,‭ ‬екпін бермейді.‭ ‬Бір ұйқас бір сарынмен‭ «‬сары жұртты‭» ‬қайта-қайта шиырлай бергенге ... ... ... ... ‬тыңдаушы,‭ ‬бас шұлғып қостаушылары да‭ ‬-‭ «‬бұрынғы орын ... ... ... ‬бұ ... ... ... ... ру басы‭»‬,‭ «‬тұғырдан түскен би‭»‬,‭ «‬әлқуаты кетіп,‭ ‬ескісіне жармаса беруді ғана ... ... ... ... ... ... ... шала оқулы ақындардың үлгісін тұтынып,‭ ‬құдайына сыйынудан бастайды:
Бісіміллә деп сөйлесем,‭
Тілге жәрдем бере көр,‭
Тіл жаратқан жалалым,‭
Жанға жәрдем бере ... ... ... ... ... заманым,‭
Заманым солай болған соң‭
Тайғақ болды табаным,‭
Патсадан жәрдем болмаса,‭
Түзеуге жоқ-ты амалым,‭ ‬-
деп заманның ауыртпалығын,‭ ... ... айта ... ... ... болмаса‭» ‬дегенді айта кетеді.‭ «‬Бұл жері‭ ‬-‭ ‬екі ұшты.‭ «‬Патсасы‭» ‬құдай болуға ылайық,‭ ... ... осы ... әдейі алады.‭ ‬Бір жағынан,‭ ‬тұсындағы әмірші‭ «‬патсасын айта кетуден де жат емес‭» ‬[18,‭ ‬292‭]‬ -‭ ‬дейді.‭ ‬Ғалым оны Абай ... ... ... ... ... ... ... да жақын деп,‭ ‬екеуінің кей тақырыптарын салыстыра қарастырып ... ... ... ... ... ... ‬әкімнің үлкеніне келгенде қиялап өтеді,‭ ‬қарсымын демейді...‭» ‬-‭ ‬деген кінасын да жасырмайды.
Абай нені ... да ... ... ... суреттеп,‭ ‬көрінісін түгендеп,‭ ‬бағасын таныта айтады...‭ «‬Әбубәкір көп нәрсені санағыш,‭ ‬бірақ еш нәрсені де көкейіне қондырмайды.‭ ‬Сыдыра ... ... ... ... тіліндей,‭ ‬бірқалыпты айнымас тақ-тақ ұйқасындай мазмұны да жадағай,‭ ‬жайдақ.‭ ‬Шегі жоқ көп сөзінде әдебиет ... ... ... ... ... көп ... да,‭ ... боп көріктелген бір көрініс,‭ ‬бір тұтас пікір де ... ... ... ... орны белгіленбеген аз ғана топтың кезеген ақыны,‭ ... ... де ... ... көше ... ... ‬296‭]‬ -‭ ‬деп,‭ ‬өлеңдерінің және сол арқылы ақындық бағыт бетін,‭ ‬өзіндік болмыс бітімін де ... ... бере ... ... ... ... айтылған сын пікір.‭ ‬Бірақ‭ «‬бетке айтқанның шіркеуі жоқ‭» ‬демекші,‭ ‬әділеттің,‭ ‬шындықтың жүзі қашан да өткір,‭ ... ... ақын ... сөз ... ... ‬– ... ... тұқымы,‭ ‬хан Жәңгірдің немересі,‭ ‬аз уақыт болса да соңғы хандық құрған Сақыпкерейдің‭ «‬Нарындағы көк ордада‭» ‬туған баласы,‭ ‬мұсылманша да,‭ ... да ... ... ... ... «‬Самар губерниясындағы орыс дворян-ақсүйектерінің тізіміне жазылып,‭ ‬қазақтан шыққан бірінші дворян боп‭»‬,‭ ‬патша үкіметінен таңдаулы қоныс‭ (‬имение‭) ‬алып,‭ «‬сәнді қып ... ... ... ... ... ... ‬көліне құс шүйгітіп,‭ ‬тоғайына тазы жүгіртіп,‭ ‬әрі қазақша бай-сері,‭ ‬әрі орысша дворян-ақсүйек боп өз ... кең ... ... етеді‭»‬.
Шәңгерейдің артында сақталып қалған өлеңі өте аз.‭ ‬Бірақ сол аз ... де ... ... ... ірі ... ақын екенін көрсетсе де,‭ ‬Шәңгерей өзі бой салып,‭ ‬көңіл ... ... ‬әр ... ... ... ... ... ‬[18,‭ ‬298‭]‬ -‭ ‬дейді автор.‭ ‬Таптық тұрғыдан ақын орыстың‭ ‬XIX‭ ‬ғасырдың соңы ... ‬XX‭ ... ... ... ... ... ... қараңғы күңгірт сезімдерге бой бұрып,‭ ‬діни лирикаға да,‭ ‬елесшілдікке де‭ ... ... ... ... сияқты‭ «‬дәме мен дәрмен,‭ ‬сенім мен үміттен‭» ‬күдер үзіп,‭ ‬бүгінгіден қашатын‭ «‬ұлтшыл-байшыл ... ... ... басы болады‭»‬.
Сондықтан ол алған тақырыбының көбінде‭ «‬үкілеп-тұмарлап,‭ ‬айшық сала сөйлеп,...‭ ‬сөзден бедер салып,‭ ‬зергерлік жағын көп бағып,‭ ‬жалт-жұлтын күшейтеді‭» ‬-‭ ... ... ... жоғары сыйпаттай отырып,‭ «‬...алып ұшқан,‭ ‬аспандаған кердең кербез күйді көрсетсе де,‭ ‬мағынасы ... ... ... ғана нәрсе болады.‭ ‬Сарнап тұрған үн бар,‭ ‬бірақ өніп тұрған нәр ... ... алыс ... ... ... ‬-‭ ... ... сол кезеңнің ерекшелік дағдысымен үстем көзқарас тұрғысынан да баға ... ... ... ... боп,‎ ‏жалғыз сөз күйін қуып кетеді.‭ ‬Бұндай ... ... ... әдебиетінде бұрын болмаған өрістерді табады.‭ ‬Күйлі сөздің күштісін айтқан ескек ақынның бірі болады.‭ ... ... ... ... ... суретті-күйлілік тапқандай болады.‭ ‬Бұл дыбыс күйлілігіне жанасатын ... ... ... ... дағдарысты мазмұны мен күйректік,‭ ‬үмітсіздігін бұл сыртқы күй жеңіп,‭ ‬меңгеріп кете алмайды.‭ ‬Толық күшті ырғағымен,‭ ‬Шәңгерейдің өзі айтқан:
Кең сарай сахарада өтті ... ... тар ... ... ... ... ... батса,‭ ‬шер тарқатқан,‭
Қобыздай күңіренген қайран тілім‭ ‬,‭ ‬-
дегені боп,‭ ‬бір үнді қобыз сарыны боп қала береді‭» ‬[18,‭ ‬303‭]‬ -‭ ... ... ... байлау бағасына қалай дау айтып,‭ ‬күдік келтіруге болады‭?! ... ... ... те,‭ ‬автордың сол бір қиын-қыстау қатерлі кезеңнің өзінде,‭ ‬бір жағынан,‭ ‬туралықты айтудан тайсалмаған табандылығына,‭ ‬екінші жағынан,‭ ‬осындай шындықты ... ... ... айта ... шын шеберлігіне дән риза болғандығы.
Жоғарыда аталып өткен‭ ‬1937-38‭ ... екі ... ... ... ‬6-класқа арналған‭ «‬Әдебиет хрестоматиясында‭» ‬Мұхтар Әуезов қазақ әдебиеті тарихының өкілдерінен Махамбет,‭ ‬Абай,‭ ‬Ыбырай,‭ ‬Молда Мұса,‭ ‬Сұлтанмахмұт,‭ ‬Сәбит Дөнентаевтардың өмірі мен ... ... ... мағлұматтар жазған екен.‭ ‬Оның кейбірі жазушының‭ ‬20‭ ‬томдық шығармалар жинағының‭ ‬17-томына енгізілген.‭ ‬Бұл ... де ... ... ... ... да ... ... ой-пікірлер айтуымен қатар,‭ ‬аталған ойшыл ақындардың өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... бұлақтардың көзін ашып,‭ ‬із тастай алғандығы болды.
Мұхтар Әуезов кейінірек жазған‭ «‬Қазақ әдебиетінің тарихын жасау мәселелері‭»‬,‭ «‬Традиции русского реализма и ... ... ... ... историй казахской литературы‭»‬,‭ «‬Әдеби мұраға арналған конференциядағы қорытынды сөз‭» ‬т.б.‭ ‬мақалаларында тақырып ... ... сай ... ... ... ... мәселелері мен‭ ‬XIX‭ ‬ғасыр және‭ ‬XX‭ ‬ғасырдың бас кезіндегі әдебиеттің басты өкілдерінің творчестволық ерекшеліктерін қысқа жинақты түрде түйіндеп ашып ... ... ... ... ... ... ... сын-зерттеу еңбектердің көбінде белгілі мөлшерде аталып,‭ ‬айтылып жүр.
Ендеше,‭ ‬ғалымның өзі айтқандай жүз жылдық мерзімді қамтитын‭ “‬зар ... ... ... ... ... тұрғысынан бағалай отырып,‭ ‬жаңа заман әдебиетімен үйлесімді ұштастыратын мезгіл жеткен сияқты.
‎ ‏2‎ ‏«Зар заман‎»‏ ақындары‎ ‏шығармаларындағы ... ... ... өлеңдеріндегі дәуір шындығы
Шортанбай шығармасына іргелес Башқұрт,‭ ‬Татар халықтары‭ ‬қызыға да,‭ ‬құрметтей де‭ ‬қараған.‭ ‬Сөзіміздің ... ... ... ‬Қ.Жұмалиевтің көршілес татар елінің осы кездегі кітап шығарушылары:‭ «‬...Шортанбай сөздеріне көңіл бөліп,‭ ‬қазақтың ішінен ... ... ... ... ... ... ... біралуан сөздерін‭ ‬Қазандағы татар баспасөзінде‭ ‬1880‭ ‬жылы‭ «‬Шортанбай‭»‬,‭ «‬Шортанбайдың Бала зары‭» ‬деген атпен ... ‬-‭ ... ... ... ... ... те ...
Шортанбай‭ ‬Қанайұлының туған жері,‭ ‬өскен ортасы туралы мәліметті ескеретін болсақ,‭ ‬жыраудың нағашы жұрты ... ... ... ‬өмір жолын‭ ‬Ғабиден Мұстафин жазып алғанын Ескең‭ ‬қария да,‭ ... ... ... та‭ ‬үнемі айтып келген.‭ ‬Бұл түбегейлі ойды айтушы арамыздағы көзі тірі‭ ‬қарт‭ ‬ұстаз Жұматай‭ ‬Құтжантегі ақынның нағашысы Есмағанбет‭ ‬қожамен көп ... ... ... ... алғашқы мәліметті‭ ‬17-18‭ ‬жасында оның атқосшысы болған‭ ‬Әбеу ақсақал Көпжан Бәйменұлы берсе,‭ ‬кейінде Ескей жыршыдан жырау ... ... ... ‬20‭ ... жуық‭ ‬ғұмырын саяси лагерде‭ ‬өткізген Анарбектен‭ ‬90-ға келіп көз‭ ‬жұмған‭ ‬Қази ақыннан алған едік,‭ ‬-‭ ‬деп ... ... ... ... Жүнісов‭)‬.
Күні бүгінге дейін Шортанбай мұрасын жете зерттеуші болмағандықтан‭ ‬қожаның бәрі‭ ‬Қаратаудан деген ... оның ... жері ... да ... ... ...
ХVІІІ‭ ‬ғасырда Шұбыртпалы руы Арқаға‭ ‬қоныстана алмай,‭ ‬Сыр бойын мекен етіп жүргенде Шортекеңнің бабалары сол ... ... ... ... ... ... ... ‬Ақынның‭ ‬әкесі‭ ‬Қанай Арқадағы Айыртау‭ (‬Ақадыр ауданы‭) ‬мекен етіп,‭ ‬Сарым ішіндегі Нақып‭ ‬қожаның‭ ‬қызы ... ... ... ... ... ... Есмағанбет‭ ‬қарияның‭ ‬үлкен‭ ‬әкесі.‭
Қанайдан Шүкімән‭ ‬4-5‭ ‬жыл ішінде‭ ‬2‭ ... ... ... ... ... ‬әкесі дүниеден‭ ‬қайтіп‭ ‬әлдебір себептермен інісі‭ ‬Қаратау жаққа көшіп кетеді де ... ... ... ... ‬қайын жұрты Нақыптың ауылына‭ ‬қоныс аударып,‭ ‬қалған‭ ‬ғұмырын Нұра бойында‭ ‬өткізеді.‭ ‬1818‭ ‬жылы көктемде осы нағашысының аулында болашақ жазба‭ ... ... ‬-‭ ... ... ... ... дүниеге келген.‭
Сауатын ауыл мектебінің молласы Ыбырайымнан ашқан Шортанбай кейін Шаяндағы медресені тәмәмдап,‭ ‬онан ... ... ... ‬17‭ ... ... ... ... елге біржола оралады.‭ ‬Туған ауылында бір жылдай болғанда шешендігімен де,‭ ‬білімділігімен де көзге түскен.‭ ‬Шортанбайды Жамантай,‭ ... ... ... ... ... ... ‬осы жерде ол осы төрелер маңында‭ ‬3-4‭ ‬жылдай тұрады.‭ ‬Арқаның сөз‭ ‬өнерінің мектебіндей болған‭ ‬Қарқаралыда ол сан жүйрікпен кездесіп,‭ ‬шыңдала ... ... ... жас ... ... ... ақын Орынбаймен айтысы‭ ‬өтеді.‭ ‬Осы тұс бала ... ... ... ... мен Жанқұттының Кенесары‭ ‬қолына біржола‭ ‬қосылып та ... шағы ... ... ... ... «‬хансымақ‭» ‬сайлап‭ ‬қойған‭ ‬Құсбек пен Жамантайдың‭ ‬қолында еш билік жоқ,‭ ‬халқына көмектесер дәрмені аз екеніне көзі жете ... ... ... ... ... ... Айыртауда Орта жүздің ханы сайлағанда барып‭ ‬қатынасқанын бізге жеткізген Анарбек жыршы еді.‭
Орыс ... ... ... ... бағыты‭ ‬қазақ жерін біржолата иемдене отырып,‭ ‬қазақ халқын шөлге ығыстырып,‭ ‬түп-тамырымен жою екеніне көзі жете ... ақын ... ... ... ... тілеулесі де,‭ ‬жақтасы да болып шыққан.‭ ‬Ұлытауда Кенесарыны бүкіл‭ ‬қазақ елінің ханы етіп,‭ ‬ақ ... ... ... бұл жолы ... ... ... ... ‬Байсейіттің тобының ішінде Шортанбай ақын Жанқұтты,‭ ‬Дүйсенбайлармен бірге екенін Қази ақын‭ ‬1980‭ ‬жылы баса айтқан көрінеді.‭ ‬Ақын осы ... ... ... ... ... ... дау.‭
Алаша хан,‭ ‬Жошы хан,‭
Қазақтың басы‭ ‬қосылған.‭
Жалаңаш мінген ер жігіт,
Қолдаса‭ ‬құдай келер ... ‬-‭ ... ... толғау айтқан екен.‭
Тәуелсіздік‭ ‬үшін Кенесары бастаған‭ ‬ұлы шайқастың анық жақтаушысы болса да Шортанбай да,‭ ‬Құнанбай да ... ... ... ... ... себептермен не сол‭ ‬қозғалыстың‭ ‬қажеті‭ ‬үшін‭ ‬Қарқаралыда‭ ‬қала берген.‭ ‬Оның Кенесарыға тілеулес екені‭ ‬әрине,‭ ‬сезілмей‭ ‬қалған жоқ.‭ ‬Бұл жағдай‭ ‬Құсбек пен ... сан рет ... ... ... ... ... ... болған.‭ ‬Оның‭ ‬үстіне Кенесары‭ ‬қолының сарбазы түрмеден‭ ‬қашып шыққан Керней Тықыны жасырғаны да білініп‭ ‬қалады.‭ ‬Ояздық‭ ‬қалада енді‭ ... мән ... көзі ... ... ... ... Нұра бойындағы елге біржола оралады.‭
Бұл уақыт жан-жақтан жау‭ ‬қыспағында‭ ‬қалған Кенесары ханның да Арқа ... ... ... ... ... ауған шағы еді.‭ ‬Кенесары мен тілеулес Байсейіт те,‭ ‬Дүйсенбай да осы тұста елге‭ ‬қайтқан ... ... ... ... шайқасына дейін бұл Арқа жұртымен,‭ ‬ханмен бірге Ағыбай батыр,‭ ‬Жанқұтты би,‭ ‬Шөмішбай батырлардың соңынан ерген ауылдар болатын.‭
Арқасын орыстың ... ... ... ... ... ... нағашы жұртымен бірге‭ ‬әуелде Байсейіт пен Дүйсенбай‭ ‬қамқорлығына алған.‭ ‬Байсейіт,‭ ‬Құнанбай‭ ‬қатарлас та,‭ ... ... ... ... ‬үлкен екен.‭ ‬Кенесары хан дүниеден‭ ‬өткен соң І жылдан кейін Арқаға ақынның бала кезден бірге‭ ... досы ... да ... ‬Бұл кезде дін оқуын тауса тәмәмдаған,‭ ‬бірақ бала кезінен‭ ‬өлеңге аңсары ерекше ауып,‭ ‬ірілі-ұсақты сан ақынмен‭ ‬қағысып‭ ‬қалып ... ... ... ... бет ... ... ... ақынның ақындық,‭ ‬жыраулық‭ ‬әндерінің шарықтау шегі Ресейдегі‭ ‬1861‭ ‬жылы реформадан кейінгі дәуірде капитализмнің‭ ‬қарқындау дамуымен байланысты.‭ ‬Шортанбай‭ ‬Қанайұлының‭ ‬өмір жолы ... ... ... ... шын ... ... ... аңғарамыз.‭ ‬Ақынның‭ ‬өзіде Бесата ішіндегі‭ ‬Қояншытағай,‭ ‬Сарымның бір‭ ‬қызына‭ ‬үйленса,‭ ‬баласы Аязбайды Жанқұттының‭ ‬Қасенінің‭ ‬қызына,‭ ‬Алдабергенін Есбайдың немересіне‭ ‬үйлендіріп,‭ ‬қызы ... ... ... ... ... ‬Ал,‭ ‬жалғыз‭ ‬қарындасы‭ ‬Қалаулыны кезінде Кәрсен‭ ‬Қозыбақ Бейсен дегенге берген еді.‭ ‬Онан туған Кәрібек күйші белсенділердің‭ ‬қолынан‭ ‬қаза тапқан.‭ ... ... ... ... ... ... ‬70-жылдардың орта шенінде‭ ‬қаза болған.‭ ‬Онан зұламат заманнан‭ ‬өтіп,‭ ‬бізге жеткен тұқым‭ ‬жоқ.‭ ‬Қызы ... те ер бала ... ... ... ... ... ... Балта‭ ‬Әлкейдің інісі Тұяқ алған.‭ ‬Одан туған Кенже‭ ‬1943‭ ‬жылы Ақсу-Аюлыда‭ ‬Әлкеев ... ... ... ... ‬Ер ... ... Бәтіш Ақпанбайдың ағасы,‭ ‬Ертісбайдың баласы‭ ‬Құлышты нәрестесінен бауырына салып бала ... ... ... ... ... ‬өзін Шортанбайға жиенбіз деп санайды‭ [‬20‭]‬.
ХІХ‭ ‬ғасырдың ІІ жартысы патшаның отаршылдық саясатының аса шығындаған кезі еді.‭ ‬Қазақ халқын жер ... ... ... тек оның ... ... алып,‭ ‬шөлге‭ ‬қуып тастау емес,‭ ‬оны мәдениетінен,‭ ‬дінінен жұрдай етіп,‭ ‬аузы-түкті мұжықтың басы-байлы шаруасы ету еді.‭ ‬Міне,‭ ‬осы саясатты ... ... ... ... ... ... жолын‭ ‬қатар‭ ‬қолданып,‭ ‬шоқындыру саясатын тезірек жүзеге асыруға көшті.‭ ‬Елдің болашағын ойлаған ... бұл ... ... ... ... ата-бабасының дінінде ислам жолында сақтап‭ ‬қалу‭ ‬үшін күрес ... ... ... ... ... ... ‬Бесатада Байсейіт,‭ ‬Көпбайлар осы іске мұрындық болды.‭
Шамасы,‭ ... ... ... ... би Аюлы ... ... жағындағы‭ ‬Қойкөл‭ ‬өзеніне таяу тұстан мешіт салдырды.‭ ‬Бұл кезде ақындығымен де,‭ ‬діни философиялық көзқарасымен де елге‭ ‬әйгілі болған Шортанбай досы ... ... ... осы ... жыл ... ... имандық етіп бала оқытады.‭ ‬Табиғатынан сөз‭ ‬өнерін‭ ‬қуған жыраулық дәстүрді мықтап‭ ‬ұстанған Шортанбайды одан кейінгі уақытта ... ... ... деп ешкім сөккен емес.‭ ‬Міне,‭ ‬осы тұста бір жағы‭ ‬Қуандықты,‭ ‬екінші жағы Тарақтыны ... ... Шөже ақын ... ... ... ... ... Шортанбай ақынды іздеп келеді.‭
Шөже мен Шортанбай ақындық‭ ‬өнер жарысы ... ... ... ... ... ... ... Шөже мірдің оғындай сөзін‭ ‬қадай айтса да,‭ ‬Шортекең жеке бастың ... ... ... ‬ел мұңын,‭ ‬туған халқын көлденең тосып,‭ ‬Шөжені сөзбен буа береді.‭ ‬Асау болса да,‭ ‬аса ақылды Шөже де ... ... ... ... ақын ... табысып тарайды.‭ ‬Бұған Шөженің:‭
-‎ ‏Шортеке,‭ ‬ел сыйлаған пірім едің,‭
Сенімен айтысуға тұрып едім.
Басқадай‭ ‬қу соқыр деп кемсітпедің,
Басқа ақын ... ... ірі ме ... ... ... ... жол,
Алда-артты бірдей орап жібермедің‭ [‬21,‭ ‬164‭]‬.
Шортанбай-Шөже Орынбай сияқты айтысты негізгі мақсат тұтқан ақын емес.‭ ‬Ол ... ... ... ‬ұстай отырып,‭ ‬жазба‭ ‬әдебиетінің есігін ашқан алғашқының бірі,‭ ‬нақ‭ ‬өзі.‭ ‬Бірақ Шортанбай реті келген жерде айтыстан‭ ‬қашпаған,‭ ... ... ... ... тең түсіп,‭ ‬өзінің терең пәлсапалы ойымен шоқтығы асып көрініп отырған.‭ ‬ХІХ‭ ‬ғасырдағы алдыңғы‭ ‬қатарлы озық ойлы ... ... ... халқының шешендік сөздері мен‭ ‬ән-өлеңдерін,‭ ‬тұрмыс-салт жырлары мен ... ... ел ... ... ... ... орысша-қазақша‭ ‬үлгіде Петербург,‭ ‬Қазан,‭ ‬Уфа,‭ ‬Омбы,‭ ‬Орынбор,‭ ‬Орал,‭ ‬Астрахань,‭ ‬Ташкент,‭ ‬Семей,‭ ‬Алматы‭ ‬қалаларында жариялап ... ... ... ... ... ... ... В.В.Радлов‭ ‬қазақ халық‭ ‬әдебиетінің негізінде‭ ‬10‭ ‬томдық жинақ шығарады.‭ ‬Оның‭ ‬үшінші томында‭ ‬1870‭ ‬жылы шыққан кітапта‭ ‬қазақ ертегілері,‭ ‬қиссалар,‭ ... ... ... ... ... ... ‬айтыста,‭ ‬жоқтау-толғаулар енгізілген.‭ ‬Соның‭ –«‬Айтыс‭» ‬деген тарауында Жанақ пен Түбектің,‭ ‬Ұлбике мен Күдері‭ ‬қожаның,‭ ‬Шортанбай мен Орынбайдың айтысы және ... ... ... ... ... ... ‬Ал,‭ ‬фольклорист-оқымысты Г.Н.Потанин‭ ‬1889‭ ‬жылы Сырымбет деген жерде Шортанбай мен Шөженің айтысын жыршылардан жазып ... ... ... ... ... ... ... ‬деген еңбегінде жариялаған.‭
жылы Ташкент‭ ‬қаласында‭ «‬Киргизское хрестоматия‭» ‬деген ... ... ... ‬құрастырған белгілі‭ ‬ғалым Я.Я.Лютшь.‭ ‬Аталған жинақта Түркістан-Шымкент,‭ ‬Әулиеата‭ ‬қазақтарының ... ... ... ... ... пен‭ ‬Әзілкештің айтысы және Шортанбайдың‭ «‬Зар заман‭» ‬деген‭ ‬өлеңі басылған:‭ ... ... ... сөз ... ... ... түріне,
Қыран‭ ‬құс‭ ‬қарар‭ ‬қырымға,‭
Ит баласы жырымға.‭
Парақорлар‭ ‬қызықты‭ –
Пайдасы жоқ тиынға.‭
Сөйтіп,‭ ‬Шортанбай шығармалары ХІХ‭ ‬ғасырда екі ... ел ... кең ... ... ... ... –‬жазбаша.‭
Өлең-сөздің асқан шебері Шортанбайдың‭ ‬бірінші кітабы‭ ‬1888‭ ‬жылы Татарстанның астанасы‭ ... ... ... и Шортанбай‭» ‬Шортанбайдың‭ «‬Бала зары‭» ‬деген атпен‭ ‬19‭ ‬бет болып жарыққа шықты.‭ ‬ХІХ‭ ‬ғасырда Қазан‭ ‬қаласында‭ ... және ... ... ... басатын‭ ‬13‭ ‬баспахана болған.‭ ‬Ол баспаханалар‭ ‬2-ге ... ... және ... ‬Мысалы,‭ «‬Университет баспаханасы‭» ‬қазыналық меншікке бағынған.‭ ‬Онда университеттің оқу-ісіне‭ ‬қажетті оқу‭ ‬құралдары мен тарихи маңызы зор көркем‭ ... ... ... ... ‬өте беделді баспахана:‭ ‬1890,‭ ‬1901,‭ ‬1906‭ ‬жылдары‭ ‬қазақ ақыны Шортанбайдың‭ ... и ... ... ... ... кітабы‭ ‬үш рет жарияланған‭ [‬19,‭ ‬165‭]‬.‭
Шортанбай ақынның‭ ‬өлең текстерінде‭ «‬Заман ақыр ... ... ... жиі кездеседі.‭ ‬Мұның‭ ‬өзі ақын басына,‭ ‬идеясына ... ... бір ... ... ... ... ‬әуелі ақынның‭ ‬қоғаммен‭ ‬өмір сүргенін айналадағы шошырлық‭ ‬құбылыстарды,‭ ‬Америкадағы‭ ‬үндістердің‭ ‬қырылуын Европада халықтың күніне‭ ‬14-18‭ ‬сағат ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬деу керек.‭ ‬Ол мұның бәрінен ада болды.‭ ‬Құлағын тас терең бекітіп алды деп айта ... ... ... ... ... ... ... адам‭ ‬үшін‭ ‬әрине,‭ ‬ақыр заман.‭ ‬Шортанбай ақырзаманы міне,‭ ‬ақырзаман,‭ ‬шын мәнінде капиталистік шындық.‭ ‬Екіншіден ақын ... ... ... ... ... ескі ... ... ‬ұғынықты тексте,‭ ‬ақырзаман сияқты‭ ‬қиянатты‭ ‬ұғымды пайдаланғанын ... ... ... ... ... ... ... түскен ауыртпалыққа‭ ‬қабырғасы‭ ‬қайысқан ақын оны да тап басып суреттейді:‭
Байлар зорлық‭ ‬қылады,
Мал көзіне көрінбей,
Билер жейді параны,‭
Сақтап‭ ... ... ... жамандық,
Жарадан аққан іріңдей.
Заман түрі бұзылды,‭
Текеметтің түріндей,‭ ‬-‭
деген.‭
Ақынның ашық түрде халықты жақтап,‭ ‬елін ... ... ... ... ... тапқа ешуақытта‭ ‬ұнаған емес.‭ ‬Сол заманның‭ ‬өзінде оған‭ «‬зар жақ,‭ ‬кертартпа‭» ‬деген атақ тағылған.‭ ‬Сонымен‭ ‬үстемдік етушілер ХІХ‭ ‬ғасырда Шортанбайды‭ ... ... ... ... ... ... ... бұл‭ ‬өзінше‭ «‬әділ‭» ‬баға еді.‭
Алғашқы капитализмнің шоғырлануы капиталистік формацияның алғашқы‭ ‬қадамы жантүршігерлік сұмдықтармен ... ... ... ... келгендігі дау тудырмас‭ ‬қағида.‭ ‬Бұл Америкада‭ ‬үндістерді ... ... ... ‬өз ... жерден‭ ‬қуып шығып,‭ ‬босқындыққа‭ ‬ұшыратумен көрінді.‭ ‬Ресей капитализмнің бұл классикалық даму түрінен басқа жол тауып алды десек,‭ ‬онда‭ ‬ғылымға біржолата‭ ... ... ... ... де ... ... халықтарды ығыстырумен жерлерін тартып алу жолыменен дамығаны анық.‭ ‬Бұл жағдай‭ ‬1868‭ ‬жылы шыққан‭ ... ... ... ... ... ... ‬Ереже қазақ жерінің біржола мемлекеттік меншікке айналуын бекітті.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬мыңдаған жыл бойы өсіп-өнген Отанынан ... ... ... заң ... ... ... жағдай‭ «‬Ел ауа‭» ‬атанған қазақ халқының көтерілісіне әкеліп соққаны рас.‭ ‬Қазақ ... ... алу ... ... түрде дамуының салдары дедік.
Шаруа жерін тартып алу мәселесі ішкі Ресейде жүріп ... бұл ... ... тым ... ... ... бу ... қазанның бір сәтте қопарылыс беруі мүмкін еді.‭ ‬Міне сол буды ... ... ... жер ... ... ... ... топты әртүрлі жолмен тықпалады.‭ ‬Оларға жер берді,‭ ‬ұлт ... ... ... ... ... ... қолдайтын отаршыл топ құруды көздеді.‭ ‬Бұл біріншілік қажеттілік еді.‭ ‬Екіншіден,‭ ‬жерден айырылған малы азайып,‭ ‬жоқшылыққа ұшыраған қазақ ... ... келе ... капитализм үшін арзан жұмысшы күші керек еді.‭ ‬Олардың тұрмыс-халі,‭ ‬болашағы ... ... ... ... ... ... ... аспайтын.‭
Патша үкіметі жергілікті халық ішінен де ... ... ... ‬Ол ... ... ел тағдырын ойламас,‭ ‬опасыз,‭ ‬қу құлқынын ғана жақсы өмір сүруін тілеген болыстардан өздері қойған билерден ... ... ақын ... ... ... ... осы қара-түнекті көре білді,‭ ‬еліне қалай көмектесудің жолын таппай жаны шырқырады.‭ ‬Сол себептен‭ «‬Тар заман‭» ‬поэмасының бір жерінде:‭ ... ... ... ...
Азулыға бар заман.‭
Азусызға тар заман‭
Тарлығының белгісі:
Жақсы жаннан түңілген,
Жаман ... ... өзі зар ... ... ... күндеген,
Жай-жайына жүрмеген,
Мұның өзі тар заман,
Тарлығының белгісі:‭
Мұсылманнан хал кетті,‭
Тәңірім болғай деместен‭ [‬21,‭ ‬97‭]‬,‭ ‬-‭
дейді жоқшылыққа ұшыраған халқының ауыр ... ... ... ... ... ойы ... ... ширығып тереңдей түседі:‭
Аш-жалаңаш бейнеттен,
Жүдеп-арып талады,
Бір ешкісі бар болса,‭
Шығын деп тілмаш алады.‭
Төбесін ұлық ояды,‭
Жалғыз сиыры болса,
Соғымына сояды.‭ ... ... ... ... ... басқандай ап-анық көрініп тұр.‭ ‬Халықты құдайға құлшылық етуді ғана уағыздайтын кейбір дүмше молдалардай соқыр ... ... ... Шортанбай елді алдап,‭ ‬сүліктей сорып отырған қожа-молдаларды да уытты жырларымен әшкере етіп ... ... ... орыс ... ... кейбір атқа мінерлер балаларын орыс мектебіне беріп,‭ ‬тілмаш,‭ ‬адвокаттыққа оқытты.‭ ‬Олар оқып шыққан ... ... ... ... патша үкіметіне қызмет етті.‭ ‬Елді алдап,‭ ‬өтірік айтып,‭ ‬пара ... ... ... ... жұрт ... ... ‬Шортанбайдың халық үшін жаны ашыған,‭ ‬ұлт болашағын ойлаған,‭ ‬азаматтық қасиеті мен ... ... өз ... ... ... ... жандардың көбейіп,‭ ‬елдің еңсесін көтертпей тастағанын зарлана жырлауы өмірдегі болған іс-әрекетті анық аңғарып,‭ ‬заман шындығын айқын ... ... ...
Діни білімі бар Шортанбай өзімен тұстас,‭ ‬замандас молда ... ... ... үшін ... ... ... марапаттамады.‭ ‬Қайта елінің ащы зарын,‭ ‬өшпес өкінішін көкірегі қарыс айырыла жырлады.‭ ‬Шортанбайдың замана шындығын дәл баяндай айтуы,‭ ‬оның шын ... ... ... ақын әрі көреген,‭ ‬білімді,‭ ‬діндәр азамат екендігі жырлаған жырларынан-ақ көрініп ... ... ... ... ... ... ... кемшілікті сынау әділ шешімін айту қиынның-қиын ісі.‭ ‬Ал,‭ ‬бірақ Шортанбайдың ... ... ... ‬өткір тілі,‭ ‬қайырылмай-ақ төтеп бере алды.‭ ‬Заман жайында ашығын,‭ ‬шындығын дөп басып айтып үлгерді.‭
Ол қоғамнан әділдік мүлде ... ... ... ... ... ... ашынады.‭ ‬Кезінде Шоқан атап көрсеткеніндей,‭ ‬қазақ қауымында әділ-қазылық жүргізген билерді ешкім жоғарыдан қоймаған,‭ ‬керісінше халық ондай‭» ‬кесімді шешендерді ... ... ... ... ... ... ... дүниеқоңыздың күні туғанын ақын ащы сөзбен түйрейді:‭
Мынау жалған дүниеде,
Малы көп кісі би ... ... ... аз ... ... ... үй ...
Ендігі жерде Ш.Қанайұлының шығармаларында шымыр шумақтар,‭ ‬тұтас туындылар сыни бағытта өрбиді:‭
Ақсақалдан ән кетті,‭
Алмайды оның кеңесін.
Старшын қойған болыпты,
Пысықтаған немесін,‭ ‬-‭ ... ... тап ... ... ... ашып ... ... Қ.Жұмалиев:‭ «‬Шортанбай‭ ‬-‭ ‬өз заманын тек сырттан ... ... ... ... ... жөндемекші,‭ ‬түзетпекші болып талаптанған адамның бірі‭» [‬19,‭ ‬157‭]‬,‭ ‬-‭ ‬деп жазғаны сондықтан‭ ... ... ақын ... зер сала қарасақ,‭ ‬заман,‭ ‬адам жөнінде кесек-кесек ой шындығы жатқанына тап боламыз:‭
Сорлы қазақ қамалып,‭ ... кең ... ... ... етін ... ... ... соң параға...
Бұл өлеңнен заман,‭ ‬халық,‭ ‬қоғам тұрмысы,‭ ‬ел өмірі,‭ ‬жер,‭ ... ... ... мен жергілікті әкімдердің озбырлығы,‭ ‬жаңа қарым-қатынастан туындаған тонаудың жаңа түрлері,‭ ‬сатқын ел ... ... ... ... ... ... іске кез ...
Шортанбай ақынның замана зары туралы сан толғаулары Кенесары хан жеңіліп,‭ ‬елінің халі ауырлай түскен шақта туғанына ешкім ... ... ... ... ... ...
Қуғындап орыс жеткен соң.‭
Тіпті амал жоқ қазағым,
Түсті барып торына,‭ ‬-‭
деген шумақтардың көтерілістен кейінгі торығу ... тууы дау ... ... ‬Россия империясының ХVІІІ ғасырдан бастап Қазақ даласын бағындыра бастағаны белгілі.‭ ‬ХІХ ғасырдың‭ ‬30-жылдары Сарыарқа ... ... ... толық басып алды.‭ ‬Жерінен,‭ ‬қонысынан,‭ ‬елінен айрылған Орта жүз ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырды.‭ ‬Патша әскерлері қарулы күшпен оларды аяусыз жаныштады.‭ ‬Ел арасында рәсуәлік басталды,‭ ‬шаруашылықтың ішкі ... ... ... ... ... ... ретсіздігі басталды.‭ ‬Дәстүрлі жақсы салттар біртіндеп ыдырай бастады,‭ ‬жікке бөлінушілік өріс алды.‭ ‬Шаруалардың күн көрінісі қиындай берді,‭ ‬халықтың арасында үрей-қорқыныш ... ... ... ... ауыр ... Шортанбай Петербург патшаларының қазақ халқының тәуелсіздігіне,‭ ‬дербестігіне,‭ ... ... ... саясатына үзілді-кесілді қарсы болды.‭ ‬Мысалы:‭ ‬оның‭ «‬Заман қайтіп оңалсын‭» ‬деген өлеңінде:‭
Адыра қалғыр Сарыарқа,
Болмайын деді баянды.‭
Еділді алды,‭ ‬елді алды,‭ ... ... ... ... ... ... нең қалды‭?!
Көшейін десең жерің тар,‭
Қамалып қазақ сандалды,‭ ‬-‭
деп,‭ ... ... ... отаршылдардың тағылық,‭ ‬тұрпайылық,‭ ‬зұлымдықтарын әшкерелейді.‭
Кенесары хан қазаға ұшырағаннан кейін уақытша тыншыған Ұлы ... ... ... ... ... елін ... ... тұқымынан құмар болған Владимир‭ ‬1867‭ ‬жылы Омбыға жетіп,‭ ‬қазақ даласына сапар шегеді.‭ ‬Жоғары жақтың ерекше ... ... ... бар ... ... ‬жайсаң азаматтарын көрсетуге тиісті болды.‭ ‬Сол жақсы-жайсаңның бірі болып,‭ ‬Құнанбай тобымен Шортанбай да барған.‭
Жыраудың патша Владимирге барған сапарын бізге ... Қази ... ... ... ... ... ... ‏Сый-сыяпат көріпті‭»‬,‭ ‬-‭ ‬дей келіп,‭ ‬Шортекең Ертістің бойына сыңсып мұжық қоныстанып жатқанын көріп:‭
Ертістің бойы ен ... ... ... бір ... ... мұжық аз дейді,‭
Жер қосып тағы жаз дейді.‭
Келіп те ... ... ... ... бізге бересі,‭ ‬-‭
деп налып та,‭ ‬түңіліп те оралған екен.‭
Шортанбай заманында Семейге әртүрлі жұмыспен үш рет барған.‭ ... рет ... ... ... әйел қауымның имандылықтан айырылып бара жатқанына көзі жетеді.‭ ‬Жезөкшеліктің етек алғанын біліп,‭ ‬лауазымды кісілердің нақсүйерлерінің қоғам ісіне жөнсіз араласуын,‭ ‬ел ... ... ... «‬кейін келер заманда,‭ ‬әйел би болар‭»‬,‭ ‬десе,‭ ‬қазақ елінде өрескел көрінетін‭ ... қыз ... ‬-‭ ... ... ... ... кезде ақынның:‭
Сиыр деген пұл болар,
Ұрғашыдан би болар.
Әркімменен ыржаңдап,
Қатын деген тұл болар,‭ ‬-‭
деген ... де ... ... ... ... ... сауданың күрт дамуы халықтың күйзелісін арттырса,‭ ‬екінші жағынан кәсіпсіздік,‭ ‬ұрлық-қарлыққа жол ашты.‭ ‬Шортанбай нағашыларының бір нары ... ... ... Аюлы ... сүзе іздеуге көп адам шығады.‭ ‬Ішінде Шортанбай да бар екен.‭ ‬Кешке таман болдырған атын отқа қойып,‭ ‬өзі ... ... дем алып ... ... ... кетті десіп ізімен нарды айдап келе жатқанын көреді.‭ ‬Басын көтерген ақынды танып сасқан олар:‭
-‎ ‏Әй,‭ ‬мынау,‭ ‬Шортанбай ғой,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... тұста ақын ұрлық-қарлық,‭ ‬дүниеқоңыздық көзі азғындыққа ден қойған,‭ ‬ендігі елге іштей наразылығын‭ «‬Бала зары‭» ‬деген өлеңімен білдіріп өтеді.‭ ... ақын ... ... отырып,‭ ‬заман шындығын дөп басып,‭ ‬дәлме-дәл көрсетіп пайымдайды.‭ ‬Мәселен,‭ ‬Ақмола,‭ ‬Семей,‭ ‬Қарқаралы сұлтандары:‭ ‬Шорман‭ (‬Кереку‭)‬,‭ ‬Зілқара‭ (‬Қызылжар‭)‬,‭ ‬Тұрлыбек‭ (‬Ақмола‭) ‬патшаны ... ... ... ... әскери бекініс орнатылды.‭ ‬Қаракесек,‭ ‬Тобықты рулары мен төре тұқымдары бірде Жамантай мен Құсбекті,‭ ‬бірде Құнанбайды аға сұлтандыққа сайлады.‭ ... да ... ... ... ... ... ... өмірде болған оқиғаның дұрыс-бұрысына Шортанбай саралай қарап,‭ ‬ашына жырлаған.‭
Патша ұлықтарының алдында ... ... ... ... ... ... қазақтың атқа мінерлерін Абай да,‭ ‬Жамбыл да сынаған.‭ ‬Абай өлеңінде:‭
Мәз болады болысың,‭
Арқаға ұлық қаққанға.‭
Шелтірейтіп орысың,‭ ... ... ... ‬-‭ ... әжуалап көрсеткен.‭
«Отаршылдың ойраны,‎ ‏опасыз озбырлық Шортанбай шығармаларының өн бойында үзілмейтін желі.‭ ‬Заманға келеген кесепаттың бет передсін жыртуда ақын ... ... ... ... «‬Шолпан‭» ‬журналының‭ ‬1922‭ ‬жылғы‭ №‬2-3‭; ‬1923‭ ‬жылғы‭ №‬4-5‭ ‬сандарында ... ... ... атпен жарияланған‭ «‬Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі‭» ‬деген мақаласы ... ... ... ... ‬оның өткені мен қазіргі даму жолын,‭ ‬өзіндік ерекшелігін сын көзімен барлай отырып,‭ ... ... жаңа ... ... ... мақаласынан үзінді келтірсек,‭ ‬жете ұғынып,‭ ‬тереңірек тануға әкелетін жағы бар.‭
«Абай алдындағы адамдар деп Шортанбай,‎ ‏Алтынсарин,‭ ‬Мәшһүр ... һәм ... алу ... ... ... ... ... көшпелі дәуірінің ақындары саналуға тиіс‭»‬.‭
«Көшпелі деп ауызшадан,‎ ‏жазбашаға қарай көшкенін айтамыз.‭ ... сол ... ой ... ... ... болған өзгерісті сөздерінен туған жаңа күйді айтамыз.‭ ‬Әдебиеттегі бұл ... ... ... ... ... ... ... дәуірмен жалғасып келді.‭ ‬Қол ұстасып қатар келді,‭ ‬егіз болып туады деуге болады‭»‬.‭
«Сондықтан ... ... ... де осындай мұңды күйден құралған.‎ ‏Осы ретпен қарағанда Шортанбай жазған‭ «‬Зар ... ‬-‭ ... ... ... ... зор ... ... өлеңнің ішінде қазақ тұрмысына жанасқан кемшіліктің айтылмағаны жоқ деуге болады.‭ ‬Орыстың ұлылығын бастап,‭ ‬қазақтың өз ... ... ... ... ... бара жатқандығы,‭ ‬дінін жоғалтып,‭ ‬жастарының азып бара жатқандығы‭ –‬барлығы да зарлы сарынмен айтылып өтеді‭»‬,‭ ‬-‭ [‬23,‭ ‬300‭] ‬деп тұжырымдайды Мұхтар ... ... ... ... ... ... оралатын болсақ:‭
Заман қалай оза алсын,‭
Адам қайтіп қуансын.‭
Жандарал болды ұлығың,‭
Майыр боды сыпайың.‭
Арылмайтын дерт ... ... ... ... ... ... ...
Тілмәшті көрдің биіндей.‭
Дуанды көрдің үйіңдей,
Абақты тұр қасында,‭
Қазылған қара көріңдей...‭ –
деген ... ... ... ... көрсетеді.‭
Ақын халық басындағы ауыртпалықты жеңілдетуді ойлап,‭ ‬оны жаңа өмірге икемдеуге де тырысқан.‭ ‬Бұл жөнінде өз басының үлгі ... ... ... ... ісі тұр.‭ ‬Заманында баласы Аязбай тоғаны деген атпен Шет жерінде әлі жатыр.‭ ‬Аязбай кейінде су диірмен де ... ... ... ... ... бұзып,‭ ‬тасын бір тоқтыға‭ «‬Қарасаз‭» ‬колхозының басқармасы Бурнаевқа сатқан.‭ ‬Осы тас‭ ‬40‭ ... ... ... шаң ... ... ... ... айына дейін жатты,‭ ‬қазір музейде.‭ ‬Міне,‭ ‬бұл мәселе Шортанбай тағдырына екінші жақтан үңілуді,‭ ‬яғни,‭ ... ... ... ... жете зерттеуді талап ететін жағдай.‭ ‬Мұны немкеттілікпен атап өтуге болмайды.‭ ‬Шала сауатты ... ... ... ішер сүті жоқ,‭
Мініп көрер күші жоқ,‭ ... ... мал ... ... алмай онысын,‭
Қалтыраумен жан шықты...‭ –
дегеніне ілік іздеп Шортанбай ақын ақшаны прогрессивті қадамды түсінбей,‭ ‬кертартпалыққа түсті‭»‬,‭ ‬-‭ ‬дейді.‭ ‬Бұл ... ақын ... ... ... ауырлай түскенін жазып отыр.‭
Шортанбай Қанайұлы‭ ‬1868‭ ‬жылы ереже бойынша жерінен біржола айырылған қазақ халқының ... ... ... екенін де жақсы түсініп,‭ ‬ашына үн қатқан ақын:‭
Кетейін десе алды тар,
Тұрайын десе ... ... ... ұлы ... ‬-‭
деп жерінен айырыла бастаған елінің барар жер,‭ ‬басар тауы ... ... ... ... көрдің жасыңнан,‭ ‬-‭
деп ел үшін егіледі.‭ ‬Шортанбай жырау,‭ ‬ел мұңын жырлап қана қоймаған,‭ ‬ол өмірді түзеу үшін өз жолын ... ... де ... ... ... ... ... саясатқа қарсы:‭
Жалаңаш мін де жауға шап,‭
Қатын-бала қамы үшін,‭ ‬-
деп ... ... ... ақын.‭ ‬Енді елді сақтап қалу қазақы қоғамды сақтап қалуымен тікелей байланысты екеніне көзі жетіп,‭ ‬жан билігі жойылса да ... ... ... арқылы қазақ мәдениеті мен қазақы өмірді қорғау үшін ... ... ... ... ... ... зор беделі,‭ ‬оның шындықты жасырмай,‭ ‬көзге айтатын батылдық еді.‭ ‬Бір жылы Жамантай аға сұлтандықтан түсіп қалады да оның орнына Құсбек аға ... ... ... ... аралықта Шортанбай,‭ ‬Жамантайды келемеждеп өлең шығарады.‭ ‬Жамантай‭ ‬2-ші рет билік басына қайта келеді.‭ ‬Әлгі әзіл өлеңі үшін Шортанбай,‭ ‬Жамантайға көріне ... ‬ел ... ... жүреді.‭ ‬Бір күні Жамантай ел аралап жүріп Шортанбаймен бетпе-бет кездесіп қалады.‭ ‬Сонда Жамантай‭
-‎ ... ... ... ‬-‭ ... ...
Сөйлейді,‭ ‬сөйле десең бұл Шортанбай,‭
Әр ханның заманында бір сұрқалтай.‭
Кешегі Құсбек-төре хан ... ... ... ... ... ең,‭ ‬хан Жамантай‭?!
деп жауап береді.‭ ‬Сонда Жамантай тұрып:‭
-‎ ‏Шортанбайым,‭ ‬жоқты сөйлейді екен десем,‭ ... ... екен ... ‬-‭ ‬деп риза болыпты.‭
жылы Париж қаласында А.Янушкеевичтің‭ «‬Қырғыз даласында жүргендегі күнделігі мен хаттары‭» ‬деген ... ... ... ұлты ... ... ‬жылдары Омбы,‭ ‬Семей,‭ ‬Верный губернияларын аралаған,‭ ‬1843‭ ‬жылы екінші шілдеде анасына жазған хатында:‭ «‬Мен орман жамылған жері ... ... ... ... ... ... жүрген сайын жүзіктің көзінен өткендей үйір-үйір жылқысы,‭ ‬түйесі,‭ ‬іріқара малымен мыңдап көшіп жүрген қырғыздардың ... ... ‬-‭ ... ... ... ... сол байлығы қайда кетті деп зарлайды ақын Шортанбай:‭
Мың-мың жылқы айдаған,
Сары қазан шайнаған.
Қымызын судай сапырған,
Ішіп,‭ ‬мас болып ақырған,
Арқаның ... ... етін ...
Жағаласқан мына жау,
Кетірді сенің сыйқыңды.‭
Ай астында ақ ... ... ... ... ... жүрген сәнқой,‭ ‬салтанатты елдің өмірі өзгерді дейді Шортанбай.‭
Шортанбай ақын бірде базар деген не,‭ ‬ақша деген не‭? –‬деп ... ... ... ... ... ‬бәрі сатылады,‭ ‬қағаз ақша әлемнің әміршісі сияқты.‭ ‬Бірін-бірі алдасам,‭ ‬артық саудаласам,‭ ‬айламды асырсам деп,‭ ... ... ... ... ... ... басқасын былай қойғанда,‭ ‬базарда бала сатылады екен,‭ ‬бұл не деген сұмдық деп сұрақ та қояды.‭
жылы Александр І ... ... ... сатып алуға,‭ ‬сол баланы басқа біреуге сатуға болады деген қатал заңға Шортанбай қарсы ... ... бер деп ... ...
Қайтемін деп қазақ тұр.‭
Қорқа ма кәпір қой дегенге,
Басыңнан билік кеткен соң,
Малыңнан асып балаңды‭ –
«Бер‎» ‏деп бұйрық айтқан ... ‬-‭ ... ақын ... ... ... ... ... бір топ өлеңдері қазақтың ұлттық мінез-құлқын суреттеуге арналған.‭ ‬Ақын ... ... ... ... ... ... ‬жат қылықтарына қосылмайды.‭ ‬Өзімен өзгенің арасындағы арақашықтық түп төркінін дәл танып тауып айтады.‭ ‬Адамдар неге ... ... ... ... ... ... ... қайда кетті‭? ‬Әлде,‭ ‬заман азған соң адам да ... ... ... шарт па‭? ... ... ... ... ‬Адам қандай жағдайда болмасын адамгершілік салмағын тең сақтаса керекті.‭ ... ... ... да ... ... ... ... бірін-бірі көре алмайтын,‭ ‬екіжүзді жәдігөйлік өріс алып барады дейді ақын.‭ ‬Әркім өз қиялымен ... ... ... ... ... ‬Санасыздық,‭ ‬надандық жайлаған жерде,‭ ‬мал мен дүниені артық көрушілік басталды.‭ ‬Шортанбай тағы бір өлеңінде былай ... ... ... ... ... жағасын...
Осы күнде өзара сый-құрмет деген сатулы болды.‭ ‬Дөрекі сөйлеу,‭ ‬анайы сөйлеу пысықтардың күнделікті салтына айналды.‭ ‬Парақорлық басталды.‭ ‬Тоғышарлық пен жалқаулар ... ... де бір ... ... ... ... есеңгіреген дел-сал,‭ ‬ұйқылы-ояу.‭
Ақын дене рухтың тазалығын қалайды.‭ ‬Жаратылыстың тыйым салынған ... ... ... болуды уағыздайды.‭ ‬Әділеттілік пен ізеттілікке шақырады.‭ ‬Күншілдік пен өсек айту тұтас бір халықты азып-тоздырады.‭ ‬Менің ... ... ... ... ... ... ұлы ...
Халықтың осындай тығырыққа келіп тірелгенін көрген ақын торығу,‭ ‬қапалану сезімін де бастан кешеді.‭ «‬Қапалық‭» ‬деген өлеңінде:‭
Жабырқап осы жалғаннан,
Жанға көңілім ... ... ... ... тұр,‭
Тәнге көңілім қалып тұр.‭
Тән шыдамай арып тұр,‭
Жұртқа көңілім қалып тұр.‭
Жұрт залымға нанып тұр,‭
Өтірік өрлеп күшейіп,
Шын ... ... ... ... ... ... жоқ,‭
Оған адам танып тұр.‭
Тағдыр шіркін тап беріп,‭
Тамағынан алып тұр.‭
Жала деген аңдушың,
Тақымыңнан шалып тұр.‭
«Пәле‎» ... ... ... ... ...
Сауысқан,‭ ‬қарға,‭ ‬қарақұс,‭
Жемтігін аңдып бағып тұр.‭
Көре алмаған күңшілер,
Көңіліне мұның ... ... ... бе ... әбден қанып тұр.‭
Жаны шығар жақсының,‭
Көзінен жасы ағып тұр.‭
Айыруға амал жоқ,‭
Арты қалай ... ... ... от боп ... ... ‬-‭
деген өлеңінде Шортанбай ақындық дарынын жұмсай халық қайғысын,‭ ‬халықпен ... ... ... бірдей жылаған үні сезілетін секілді.‭ ‬Осы тұстан ақынның өз ұлтына,‭ ‬қазағына деген ақ пейілі ... ... ... ... ... ... шындығына ден қойып,‭ ‬зерделей қарасақ,‭ ‬айтылған пікірлерге иек артсақ,‭ ‬ұғына білген жанға сына ... да ойлы ... ... ... ... ... ... отаршылығы дәуірі халық басына орнаған‭ «‬Зар заман‭» ‬деп бағаланды.‭ ... зары ... ... ... ашына жырлаған қазақ ақыны‭ –‬Шортанбай жырау еді.‭ ‬Шортанбай өз шығармаларында ел-жұрттың ... ... ауыр ... ... ... ... ... бағынышты ел басына төндіріп батқан тыныс-тірлігін түп-тамырымен өзгертіп,‭ ‬ар-ұят дәстүрлі салт-әдеттерден де жұрдай етті.‭ ‬Соның нәтижесінде әркім өзінің жеке ... ... ғана ... ... адамгершіліктен айырылып бара жатқаны жырланды‭» ‬[24,‭ ‬213‭]‬,‭ ‬-‭ ... атап ... ... ... ... ең алдымен өзінің үй-іші,‭ ‬бала-шағасы қамын қарастырмақ.‭ ‬Сол үшін ол кәсіп етеді,‭ ‬мал өсіреді,‭ ‬дала кезеді.‭ ‬Ұрпағын ... ... ... қолы ... ... ... жауғанда үй қақтым,
Балам адам болсын деп,‭
Ұйқыдан безіп мал бақтым,‭ ‬-‭
деді жанұясы үшін еңбек етіп,‭ ‬солардың қамын ... ... ... ... ... ... пен жақсылық,‭ ‬адамдық пен арамдық арасын ажырата білуге,‭ ‬достық пен қастық,‭ ‬жамандық пен жалғанды айырып,‭ ‬бірін жақтап,‭ ‬екіншісіне ... ... ... ... пен жалғыздық,
Жалғаннаың иман тарлығы.‭
Түшіркенер ұйқы жоқ,‭
Қайғының асқан зарлығы.
Қолыңнан құсың қашырсаң,‭
Қайтып қонбас қолыңа.‭
Ісің ... ... ... алар ...
Жолдас болсаң жақсымен,
Қолың жетер Қырымға...‭
Шортанбай ақын шығармаларында кішіпейілділікке,‭ ‬ізеттілікке үндейтін жағы кең орын алған.‭
Атаңды сыйла ... ... ... білгенге.‭
Ақыл сұрасаң азбассың,
Көпті көрген көнеден...
Жылы үй,‭ ‬сәнді киім,‭ ‬мұқтажсыз өмір жастарды бейқам өсіреді.‭ ‬Асылы,‭ ... ... жас ... ‬өнерге әуестеніп,‭ ‬аң аулап,‭ ‬құс салып,‭ ‬кәсіппен айналысуы керек.‭ ‬Санаулы өмірді нәтижелі өткізу шарт деп түсіндіреді:‭
Ит жүгіртіп құс ... ... ... ... ... ... жоқ ...
Жастың әбден толысып,‭ ‬ер жететін кәмелет ... ... ... атап өтеді.‭ ‬Оларды өмірдің өзі күтіп тұрғаны ескертіледі.‭
Жиырма бес жасында,‭
Жігіт жетер кемелге.‭
Он сегізге қыз ... ... бір ... ... толғаулары,‭ ‬біз келтіргендей,‭ ‬шетінен афористік сипатта.‭ ‬Сондықтан ақын стиліне дидактизм тән.‭ ‬Өлеңіндегі өсиетшілдікті нақыл ақыл ... ... өзі ... ... ... баян қып,‭
Жанастырдым әр неге.‭
Мәселе кітап шығардым,‭
Кейінгі қалған пендеге...‭[‬21,‭ ‬17‭]‬.
Шындығында ақын туындылары әсерлі,‭ ‬мәңгі жасарлық мәнді.‭ ‬Көп ... өтсе де ... ... өзінің құнын жоймай,‭ ‬халық мақсатына қызмет етіп келеді.‭ ... ... ... ... ... ... де шешен тұжырымды құнды.‭ ‬Басына қайғылы,‭ ‬ауыр күн туған азамат,‭ ... ... ... өз ... ... табады.‭ ‬Оның өлең жолдарын биі қайталайды.‭ ‬Күйзелген жанына жай тауып,‭ ‬көкірегін кернеген қасіреттерді жеңілдетіп,‭ ‬рухани күш табады.‭ ‬Шортанбай сөздерін тек ... ... үшін ... ... деп біржақты түсінікке жетелеуден аулақпыз.‭ ‬Керісінше,‭ ‬оның шығармалары алуан салалы өміршең,‭ ‬адамның бойына жігер,‭ ‬қуат құярлық оптимизмге де ... ... өз ... бірден көндіріп,‭ ‬ілестіріп кетерлік логикасы мықты туындылар.‭ ‬Шортанбай жырау жайында айтылған Т.Нұртазиннің пікірі шығарманың ерекшелігін,‭ ‬мән\мағынасын аша түскендей болады.‭
«Шортанбай ... ... ... ... ... ... ... айтсын,‭ ‬даттап айтсын,‭ ‬ол селқос отырып сөйлеген жоқ,‭ ‬күй-жана ... ... өмір ... ... ... бейнеледі,‭ ‬ішкі әлемін ақтарды,‭ ‬сырын ашты‭»‬.
‎«‏Шортанбай мұрасы үнемі айтыс-тартысы келе ... ... ... ... да,‭ ‬даттаушы да аз болған жоқ.‭ ‬Алайда,‭ ‬өзінің шағын көлемді шығармасы мен Шортанбайды халық санасынан,‭ ‬сыртқа сырып тастауға ешкімнің ... ... ...
...Өмірдің қат-қабат қайшылықтарын тереңдей қопарып,‎ ‏қатпар-қатпар қалпымен көрсетеді.‭ ‬Оның шығармасынан арпалысты,‭ ‬алыс-жұлысты,‭ ‬қиындаса қырқысқан ... өзін ... ... ... ... ... ... күштен жапа шеккен ортағасырлық заманның заршысы,‭ ‬үншісі,‭ ‬жаршысы.‭ ‬Сондықтан ол ойшыл,‭ ... ... ... ... әрі ... сырларды көзі шалатын қырағы.
‎«‏Дүние қуған қазақтарды топ-топ армия қалпымен Шортанбай етіп,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬Біреулері көрмеді,‭ ‬біреуері елемеді,‭ ‬дүние‭ «‬жалғанның‭» ‬амалын қызықтауға,‭ ‬қууға,‭ ‬ери,‭ ‬еліге,‭ ‬құмарта,‭ ... ... ... ... ... ... ... [‬20‭]‬.‭ ‬Осы пікір Шортанбай ақынға берілген әділ баға екеніне ешкім ... ... ... ... ... ‬талап,‭ ‬жігер керек.‭ ‬Көрегенділік,‭ ‬ұқыптылық көрегендік,‭ ‬ата жолын қуар зерделік қажет.‭
Жігерлі туған жігіттің
Кім қой дер талабын,‭
Жалғыз аяқ бар ... ... үшін дер ...
Атасы топқа кірмеген
Сөзге салмас құлағын...
Адам басқа түскен қиындықты жеңе білуге әзір ... ... ... ... жолы ... ... келеді.‭ ‬Оны жөн білген адам ғана игереді.‭
Ер басына күн туса,‭
Бұта түбі үй болар.
Ат басына күн туса,‭
Көксімдегі күй ... ‬-‭ ... ақын ... пен ... ... ‬жеңіске жетудің бір жолы жеп үндей көтереді.‭
Шортанбай шығармасының ең ерекшелігі оның ... ... ... ... ... ... ... даласындағы әлеуметтік өмір шындықпен көрініс тапқан.‭
Қ.Жұмалиевтің пікіріне тоқталсақ:‭
«Сол‎ ‏60-70‎ ... ... ... ... мен ... ... келсе,‭ ‬Шортанбай шығармалары бізге толық мәлімет бере алады.‭ ‬Шортанбай шығармаларында ... ... ... ... ... ауыр тұрмысы.‭ ‬Капитализм элементтерін сынағанда ақын өз өлеңдерінде кімді-кім езіп,‭ ‬кімді-кім қанап отырғанын анық көрсетеді‭» ... ... ‬-‭ ... ... ...
Шортанбай ақынның тарихи тақырыпта жазған шығармаларының ерекшелігін осы пікір анықтайды.‭ ‬Шығармаларында әйел қауымына байланысты жанрлар да кең орын алған.‭ ‬Мәселен,‭ ... ... ... ... бір ... аюға ... ... ер бетінен алғаннан соң.‭
Тағы да бір мінезі маймылға ұқсайды,‭
Ыржаңдап әркімменен күлгеннен соң.‭
Тағы да бір ... ... ... ... әр ... қонғаннан соң.‭
Тағы да бір мінезі қарақұсқа ұқсайды,‭
Жемтікті әркімге бір бергеннен ... ... да бір ... ... ... ... ... қылғананн соң.‭
Қайтейін қай сырын көп айтайын,‭
Әйелдің өз бетін білмеген соң...
деп әйел жайлы оларды жамандықтан арылту бағытында ... тиек ... ... ... үлгі ... ... ... ‬өзінің өмір тәжірибесін жинақтайды.‭ ‬Тойымсыздыққа,‭ ‬опасыздыққа қарсы күреске қанағат-рақым сияқты адам жаны айналысар істерге меңзейді‭ ‬[25,‭ ‬185‭]‬.‭ ... ... ... ... күз ... ... ... айқын байқалады.‭
Сүмбіле түсіп,‭ ‬күз болмай,‭
Көкорай шалғын болар ма‭?
Өлшеп ... ... ... ... ... ... ... мінезіне ерекше көңіл бөледі.‭ ‬Жақсы адам өз мінезіне қарауыл қойып,‭ ‬жауап ... ... ... ... ‬Бұл мәселеде кейде ол Абайдың‭ «‬Мінезі түзілмейді дегеннің тілін кесер едім‭» ‬деп айтқанына қосылмайтын сияқты.‭
Кәрілік пенен мінезге
Білсеңіз бағым болар ... ... ...
Сүйекпен кетпей болар ма‭? –
деп кейбір адамның мінезі кәрілік сияқты ем ... ... ... ... ... ... ‬тәрбиеге көне бермейді деген ой айтады.‭
Иманнан басқа нәрсені
Құдайдан көп сұрама.
Жерден қайыр кетпесе,
Өлтірмейді ешқашан.
Өлшеп берген нәсіпке,‭
Сыйласқан адал жандарға,‭ ... ... ...
Халықпенен қас болып,‭
Оңалмас түбі ешкім де,
Өнбес іске өшікпе‭» ‬-‭
деп әр адамның өлшеулі несібі болады,‭ ‬сондықтан ... ... ... ... жөн ... ... ... М.Мағауиннің берген әділ бағасы шығарма ерекшелігін аша түскендей болады.‭
«Шортанбай өз шығармаларында патшалық ... ... ... ... сипаттары мен көлеңкелі жақтарын нақты тани білді.‭ ‬Өзі көрген құбылыстарды турасында көкейіндегісін іріктей,‭ ‬ашық баға беріп отырды.‭ ‬Алайда,‭ ‬Шортанбай феодалдық‭ ... ... ... ... ... сахара‭ ‬қазағы емес,‭ ‬мұсылманша жақсы білетін діндар еді.‭ ‬Ақын‭ ‬өнернамасының‭ ‬өзіндік ... ... ... ... ... ‬403‭]‬,‭ ‬-‭ ‬екені осында жатыр.‭
Талапты жас,‭ ‬ең алдымен,‭ ‬оқуға‭ ‬әуес ... ... ... тек оқушы‭ ‬қауыммен оқумен келеді.‭ ‬Тәлім-тәрбие алған жас ойлы,‭ ‬өнерлі ... ... ... ... ... ‬Олар‭ ‬құдай жолына да,‭ ‬адам‭ ‬үшін де аянбай еңбек етуге тиіс.‭ ‬Дүние‭ ‬-‭ ‬өмір‭ ‬қызығына ... ... ... ... ... ... ... салдырып,
Мүфтиіңе берсең балаңды‭?!
Құдайдан‭ ‬қорыққан мұсылман
Күнәдән ерте сақтанған‭…
Шортанбай ақын шығармасы парасаттылық,‭ ‬инабаттылыққа жетелйді.‭ ‬Адамгершілікпен ақыл айтып,‭ ‬халықты түзу жолға салуды‭ ... зор ... ... болса керек.‭ ‬Ақыл айтады,‭ ‬нақылдар‭ ‬қалдырады.‭ ‬Ақын‭ ‬әр ... ... ... ... де,‭ ‬өнерлі сөз термелейді.‭ ‬Шығармаларының негізгі ерекшелігі деп,‭ ‬оның шығармаларының ... ... ... айтқан жөн.‭ ‬Халық арасына ауызша тарап еске сақталып‭ ‬қалған жырларына көңіл аударсақ,‭ ‬шынында да‭ ‬өсет пен ақылға толы.‭
Алдаушы жалған‭ ... ... ... ... теріс баспаңыз,
Жаманнан басты жырып ал.
Сұғанақ болып‭ ‬ұмтылма,
Сыбағаң болса,‭ ‬тұрып ал.
Үй менікі демеңіз,
Үй артында‭ ‬ұры бар.‭
Қазылған орға көз келсеңіз,
Атыңның басын ... ... ... ер ... басса‭ ‬құнығар.
Қуа берсең‭ ‬қорқақты,‭
Батыр болып шынығар,‭ ‬-‭
деген‭ ‬өлеңінде халқына арналған нақыл,‭ ... анық ... ... ... бастан-аяқ дидактикалық сарыннан да келеді деуге болмайды.‭ ‬Ірі талант иесісі,‭ ‬ұлы жырауға тән ... ... ... ... ... ... айтар ойын жай баяндай сала бермейді.‭ ‬Әр тұста ақылға бай,‭ ‬ойлы сөздер‭ ‬ұшқыр да‭ ... ... ... ... ... ... туынды болып шығады.‭ ‬Ерекшелігі де осында жатыр‭ ‬[27,‭ ‬130‭]‬.‭
Әдебиетіміздің‭ ‬ұлы кемеңгері М.Әуезовтің Шортанбай ... ... ой ... ... ... түседі.‭
«Шортанбай шығармалары ХІХ‎ ‏ғасырдың‭ ‬60-70‭ ‬жылдары көп шыққан бір ағынды көрсетеді.‭ ‬Тарихи,‭ ‬қоғамдық жағынан‭ ‬қарағанда бұл ... ... ... ... ... ... жарымында болған‭ ‬үлгілерден басқаша болып,‭ ‬өзеріп кетеді.‭ ‬Өз ... ... ... ... ... ... ... ‬әдебиетте бір Шортанбай емес,‭ ‬осының тұстасы болған ... ... ... ... ... ... басқаша сарынмен жырлауға бейімдетеді‭» ‬[14,‭ ‬193‭]‬.‭
«Абайдың алдыңғы адамдары деп Шортанбай,‎ ‏Алтынсариндерді алуы ... ... ... ... ... ... ... есепке алу керек.‭ ‬Ол дәуірдің ақындары жазба‭ ‬әдебиетінің басы екені даусыз.‭
Шортанбайдың‭ ‬өлеңі ілгері,‭ ‬ірі ақындардың барлық ... ... бір ... ... ... ‬301‭]‬.‭ ‬Бұл пікірден Шортанбай шығармаларының ерекшелігін,‭ ‬биік шоқтығын ... ... ... ...
Шортанбай шығармалары ақындық шалқар шабыт пен төгілген сөз көсерлері оқуға жеңіл,‭ ... ... ‬әр ... ... ... ‬Ол бұрыннан‭ ‬әдебиет тарихына мәлім жыраулар стилін ... ... ... ‬буынды‭ ‬өлеңмен термелеп толғаса,‭ ‬кейде он бір буынды‭ ‬қарсы‭ ‬өлең формасында ... ... ... ... ... ... ... ескертіп,‭ ‬өлмей тұрғанда,‭ ‬басына заманақыр төнбей тірі жүргенде адам баласы жақсылық,‭ ‬ізгілік жолында аянбай іс‭ ‬қылып,‭ ... ... ... ... ... міндетін атқаруға тиісті.‭ ‬Адам баласын‭ ‬құдай санаулы мерзім мқлшерін‭ ‬өткізу‭ ‬үшін жаратты.‭ ‬Жер,‭ ‬ай,‭ ‬күн,‭ ‬су сияқты байлықты оған‭ ... ... ... ... етіп ... ‬Ол‭ ‬үшін адам аллаға мәңгі риза,‭ ‬өмір бойы‭ ‬қарыздар сезінуге тиісті.‭ ‬Тірі пенде‭ ... иман ... ай мен ...
Әлемнің ортақ жарығы,
Құдай деген момынның,‭
Аузынан кетпес ... ... ... ... ... жанның жарығы,‭
Байлықтың алды иманды,
Тәңірім сөйтіп бергенді.‭
Ақынның түсінігіндегі алла мен иманның арасы алшақ емес дегенін айта келіп,‭ ‬философиялық ... ... ... ... ... ‬деген‭ ‬ұғымның бір жағы,‭ ‬яғни,‭ ‬дінге сабақтас түсінігі.‭ ‬Көпшілік‭ ‬ұғымын танытарлық иманның екінші‭ ‬ұғымы ... ... ... ... ... ... ... иманның нағыз халықтық‭ ‬ұғымы,‭ ‬оның кең мағынасы.‭ ‬Тіпті,‭ ‬қазіргі біздің дәуір адамдарының түсінігі де осылай емес пе‭?
Шортанбай‭ ‬өз ... ... иман ... ‬ұятсыз,‭ ‬арсыздар,‭ ‬құдайға да күнәкарлар деп сынайды.‭ ‬Патша‭ ‬үкіметіне берілген‭ ... ... ... ... старшындарын,‭ ‬дүниеқоңыз‭ ‬қайырсыз байларын ақшаның‭ ‬құлы жылпостарды‭ ‬өткір сөзімен түйрейді:‭
Қасиет кетті төреден,
Әділдік кетті билерден.‭
Немесе:‭
Асылық азған заманда,
Алуан-алуан жау ... ... ... хан ... ... ... ... онда:‭ ‬әлеуметтік мәселелермен‭ ‬қоғамдық‭ ‬өзгерістердің‭ ‬қарым-қатынасы,‭ ‬болған не болып жатқан тарихи‭ ‬құбылыстардан тап ... ... ... ... ... ... ... мен‭ ‬қоғамдық‭ ‬өзгерістердің халықтық санаға сай келу,‭ ‬келмеуі анықталып,‭ ‬ол ... ‬өз ... ... ... тұжырым жасалғаны.‭ ‬Ел тілегіне жат,‭ ‬іс-әрекет,‭ ‬мінез-құлық сыналып,‭ ‬үлгі алар‭ ‬өрелі бейненің ақын ... ... ... ақын ... ... ... ‬қазаққа оның басшы адамдарын,‭ ‬ұл-қызын,‭ ‬кәрі-жасына арнайды.‭ ‬Өз атынан:‭ ‬барлық‭ ‬қауымға сәлем жолдайды.‭ «‬Соңғы сөз‭» ‬деген‭ ‬өлеңінде осы ... ... дәл ... ...
Сәлем айттым‭ ‬бәріңе,
Қызмет етіп жүріңдер,
Басшы біткен кәріңе.‭
Үлкендер саған айтайын,‭
Дүниенің бағы‭ ‬үшін,
Сірә,‭ ‬тіпті ... ... ... стуған ініме,
Жұрт тамаша болушы еді,
Жалғыз ауыз сөзіме.‭
Дүние ыстық көрінді,‭ ... ... ... ... ... ... ... мәнсіз емес.‭ ‬Халқын тәубаға шақырып,‭ ‬мал-дүние‭ ‬үшін‭ ‬қор болмай,‭ ‬халық‭ ‬үшін‭ ‬қызмет етуін тілейді.‭ ‬Ақырет жолымен адамгершілік,‭ ‬әділет жолдарын тең‭ ... ... ... ‬қиянат жасамай,‭ ‬тек‭ ‬қана ізгілік жасап‭ ‬өткенін тілейді.‭
Билер пара жемеңдер,
Жалғанды жолдас демеңдер.
Кісі хақын ... ... ...
Әрбір адамға‭ ‬үлгі боларлық нақылдар тізбектеліп,‭ ‬өзінің‭ ‬өмір тәжірибесін жинақтайды.‭ ‬Қазақ ... ... ... ата ... ... түлік мал‭ ‬өсіру,‭ ‬оның азабы‭ ‬ғана емес,‭ ‬қызығын көру,‭ ‬мініп,‭ ‬киіп,‭ ... ... ... ... жерде жомарттық істей білу деп пайымдайды.‭
Халықтың‭ ‬құты айғырды,‭
Ат тумайды атасыз,
Көсегесі көгеріп,‭
Көбеймейді батасыз‭…
Алланың берген ақ дәмін,
Шайтанға‭ ‬қайтіп сатасыз,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬мәрт болып‭ ‬өсуге тәрбиелейді.‭ ‬Шариғатқа сай‭ ‬қызмет‭ ‬қылып,‭ ‬халық ... ... ... ... ... ... адамгершілік пікірлер‭ ‬ұсынады.‭
Түйенің‭ ‬құты бұрады,‭
Киләсі‭ ‬қысыр‭ ‬қалмаса,
Күнә‭ ‬қайдан шығады,‭
Жаралып жан боп ... ... деп соны ... ‬қақа бұрмаса.‭
Бұйрықсыздық бәрі харам,‭
Шариғатқа салмаса.‭
Жас жеткіншектің елдің болашағы екені ескертіліп,‭ ‬оларды‭ ‬қадір тұтып,‭ ‬өсіре білуді‭ ... ... ... тұра ... ... ел ...
Тұрымтай торғай‭ ‬қуа алмас,‭
Қанаты сынып‭ ‬қайрылса.‭
Кейбір адамдар мінезіндегі‭ ‬өзімшілдік сараңдық сияқты жұғымсыздықтарға ақын‭ ‬қарсы.‭ ‬Кісілік,‭ ‬қайырымдылықты жақтайды.‭
Қасақана мал ... ... ... ... нық жүрмейді,‭
Төрт түлігі аманға.‭
Адамның‭ ‬үй-іші‭ –‬алтын бесігі,‭ ‬жылы‭ ‬ұясы екені белгілі.‭ ‬Жігіттің‭ ‬өркенді болуы сол‭ ... ... мен ... ... ... кеңнің‭ ‬үйі де күйі де жақсы.‭
Алтын‭ ‬үйің тар болса,‭
Мұнан жаман нәрсе жоқ‭…
Ақын ... ... ... екіжүзділікке де наразы.‭ ‬Айтар ойды‭ ‬әркімнің‭ ‬өзіне бетпе-бет айтуы керек.‭ ... ... ... іс.‭ ... екен деп ... ... ...
Сырттан айбат‭ ‬қылғанша,‭
Айт көзінше‭ ‬өзіне.‭
Құдайдан‭ ‬қорыққан мұсылман,
Қарауын‭ ‬қояр сөзіне,‭ ‬-‭
деп тәрбие мақсатында көлемі ... ой ... ... ақын көз ... ... астам уақыт‭ ‬өтсе де ны халық‭ ‬қастерлеп,‭ ‬шығармаларын жадында‭ ‬ұстап,‭ ‬қымбат мұра ретінде‭ ... ... ... ... ... ... ‬ұша алмай,‭
Қиядан‭ ‬қуға түсе алмай,‭ ‬-‭
деген ... ‬өз ... ... салайықшы.‭ ‬Асылы,‭ «‬қияға‭ ‬қанат‭ ‬қағар сұңқар едім‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп бекерге айтпайды.‭ ‬Дұрысын айтқан,‭ ‬талантын‭ ‬әділ бағалайды.‭
«Шортанбайдың тағы да бір ... ... ‏ол ... бай ауыз ... дәстүрінен қол үзбей өзінің шығармаларында оны әрі молынан,‭ ‬әрі еркін пайдалана білуінде ... ... ... ақын ... көзқарасын яки белгілі бір ұстаған идеясын көпшілікке әрдайым ұтымды жеткізуге ұмтылады.‭ ... ... ... ... ... ... ‬Кезінде Шортанбай есімінің ел арасына кеңінен тарап кетуі де осыдан болса керек.
Кезінде ... ақын да ... ... ... ... ... ‬Оның біліміне,‭ ‬ақындығына риза болған.‭ ‬Ауырып жатқан кезінде де Шортанбай тірлігінде ... ... ... ... ... ... ... шығарады.‭ ‬Соның бірі‭ ‬Құнанбай:‭
Дұғай сәлем айтайын,
Тобықтыда Құнанбай
Кімнің де тағы‭ ... ... соң ... ... ... ... болып‭ ‬өт,
Ағайын мен туғанға.‭
Жаманда жиған нәрсенің
Пайдасы жоқ‭ ‬қу жанға,‭ ‬-‭
деген‭ ‬өлеңін ... ... ... ... ... ‬әділдік жолдарын тең‭ ‬ұстауға ақыл айтып шақырады.‭
Бұрын-соңд ыжазылған‭ ‬әдеби деректерде Шортанбай‭ «‬мұсылманша оқыған,‭ ‬діншіл ақын болған‭» ‬деген сөз жиі ... ... ‬Ол діни ... сын ... ... ... ... ақыл‭ ‬өлшеміне‭ ‬қайшы келмейтін‭ ‬қағидаларды‭ ‬ғана‭ ‬қабылдаған.‭ ‬Сырты сопы,‭ ‬іші арам,‭ ‬кейбір‭ ... ... ... ... ... ... ішінде‭ ‬құдай жолына‭ ‬қызмет етіп жүрген‭ ‬қожа,‭ ‬молдалар бар.‭ ‬Олардың сырты бүтін,‭ ‬іші түтін,‭ ‬сырт пішіні пірәдәр ішкі ниеті ... ... олар да ... ... ... ... тиек етеді.‭
Асылың азған заманда,‭
Қожа,‭ ‬молда көбейіп,
Отырар‭ ‬үлкен ... ... ... ... ‬қарасып,‭
Үлкен молда десін деп,‭ ‬-‭
деген еді.‭
Қазақ халқының көрнекті ақыны Доскей‭ ‬Әлімбайұлы бір естелігінде:‭ «‬Мен Шортанбайды‭ ‬25‭ ... ... ... ‬үйінде көрдім,‭ ‬ол менен‭ ‬32‭ ‬жас‭ ‬үлкен молдалықты‭ ‬құрған кісі ... ... ... кісі емес,‭ ‬бар‭ ‬өмірі ел аралап,‭ ‬жыр айтумен‭ ... ‬-‭ ... ... ... ыпікір айтқан кейбір зерттеушілер оны‭ ‬өмірден түңілген,‭ ‬жігерсіз,‭ ‬қайғы мен зардың ақыны деп келеді.‭ ... ... ... беретін кертартпа зиянкес ақын деп миымызға сіңіріп келді.‭ ‬Ал енді бүгін мұраларына жіті көз ... ... ... ... олай емес екен.‭ ‬Қайта елдің елдігін,‭ ‬бұрыннан‭ ‬қалыптасқан‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬әрекет етуге шақырған жалынды жырлары күні бүгінде бойымызға намыс отын ... ... ... ... ... келтірсек,‭ ‬жігерлік пен батылдыққа меңзегеніне тап боламыз.‭
Айдамай тұрып солдатқа,‭
Зар‭ ‬қылмай тұрып жалды атқа.‭
Жүйрікпенен ... ... бір ... жебеле,
жалаңаш болып жауға шап,
Ажалдан бұрын‭ ‬өле ме‭?
Ноқтал ыбасқа бір‭ ‬өлім,
Өлмей де адам жүре ... ... ... шап та ... күш,‭
Құр жабырқап жүдеме.‭
Шортанбайдың патшаның отаршылдық саясатына,‭ ‬кәпірлердің жер-жерден бекініс салып,‭ ‬мұсылманды‭ ‬қоршап‭ ‬қысып тұрған зорлығын‭ ‬әшкере етуі ... емес ... ... ... күш ... емес,‭ ‬жігерлілік,‭ ‬үмітсіздік емес,‭ ‬күреске‭ ‬үндеу,‭ ‬оптимистік,‭ ‬патриоттық сезім екенін көрсетеді.‭ ‬Шортанбай жасаған заманда бұдан ... елі мен ... ... ... ... ... ету екіталай.‭ ‬Біздіңше,‭ ‬халқының тағдырын ойлаған ақынның жарғақ‭ ‬құлағы жастыққа тиген жоқ.‭ ‬Ел-жұртының‭ ‬қасіретін арқалап,‭ ... бар ... ... ... сарп ... ... ... ‬қоғамның жай-жапсарына‭ ‬қарай‭ ‬әрекет жасап,‭ ‬жатпай-тұрмай халқын‭ ‬үгіттеп,‭ ‬ілгері жетеледі.‭ ‬Ел ішіндегі‭ ‬әртүрлі жетесіздіктерге,‭ ‬талан-таражға,‭ ‬алауыздыққа,‭ ... ... ... ‬қарсы шықты.‭ ‬Әуелі‭ ‬өз елінің мінезін,‭ ‬мінін түзетпек болды.‭ ‬Жігерін оятты,‭ ‬тәуелсіздігі‭ ‬үшін аянбай күресуге шақырды.‭ ‬Асылы,‭ ‬бұл ақын ... ... ... ... ... ... ... жақсы түсінді.‭ ‬Отаршылдар мен оның‭ ‬қазақ жеріндегі сыбайластары билеген заманды ол халық басына түскен ақырзаман,‭ ... ... ... тар ... ... ... ... тіреген зар заман деп‭ ‬өзінше‭ ‬қорытты.‭ ‬Бұл заманның енді бір ... ол ... ... ... ... ... кәсібінен тіршілік‭ ‬қамынан,‭ ‬үйреншікті,‭ ‬сүйегіне сіңген‭ ‬әдет-ғұрпынан,‭ ‬наным-сенімінен,‭ ... ... ел ... салтынан айыды.‭ ‬Осылайша халықтың‭ ‬ұлттық тұрпаты,‭ ‬елдік сипаты бұзылды.‭ ... ... ... мінез-құлқы,‭ ‬іс-әрекеті‭ ‬өзгерді.‭ ‬Олар тәуелсіздігінен айрылды.‭ ‬Құлдық тәуелділік‭ ‬қамытын киді.‭ ‬Өзіндік ... ... ... ... бәрі ... ... ... арқылы сыртқа шықты.‭ ‬Ол халқының мұңы боп‭ ‬қалыптасты.‭
Екі‭ ... ... ... ... ... жерде заман оңалмас,‭
Оңалар заман дер едім,
Жауға ... ... ... ‬-‭
деп айтуында‭ ‬үлкен терең ой,‭ ‬мағыналы сөз тұжырымды ақыл жатыр.‭
Сөз жоқ,‭ ‬көрнекті ақынның қазақ мәдениетіне қосқан ең ... ... ... ... қаланғалы тұрған жазба әдебиетіміздің қалыптасуы алдында еткен зор еңбегі,‭ ‬тигізген қолғабысы демекпіз‭» ‬[29,‭ ‬153‭]‬.
Шортанбай өлеңдері шын ... ... ... ... ... ... ... ‬заман,‭ ‬өмір,‭ ‬тұрмыс суреттелді,‭ ‬тілі түсінікті әрі көркем.
2.2‎ ‏Мұрат ақын мұраларындағы ел тағдыры
Мұраттың отаршылдыққа қарсылықтан ... ... ... ... қазақ жерін тартып алуы,‭ ‬байырғы жұртты ығыстыруы көбірек ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығы туралы зерттеулерде осы мәселе үнемі айтылатын.‭ ‬Мұрат ақынның осы ерекшелігін ... өте ... ...
Халел Досмұхамедұлы Мұрат ақынның өзіндік дәстүрі болғандығын да айтып өтеді.‭ ‬Ал ақынның поэзиясына келгенде:‭ «‬Өлеңдерінің сырт ... ... ... тілі ... ... болған ел әдебиетінің тілі‭ » ‬деп бағалайды.
Алаш қайраткерлері қазақтың рухани ... ... ... ... ... ... болса да баға беруге тырысып,‭ ‬өз заманынында қалың көпшілікке таныстырып отырды.‭ ‬Осындай ұлт үшін ... ... ... ... ... өз ... ең алдымен алашшылдар арасынан табамыз.‭ ‬Алаш қозғалысы‭ –‬тек қана ... бір ... ... саяси,‭ ‬тарихи,‭ ‬қоғамдық құбылыс емес,‭ ‬тұтас ұлттық өрлеуді тудырған орасан құбылыс.‭ ‬Соның ішінде қайраткерлігімен де,‭ ... де ... ... ... Халел Досмұхамедұлы сияқты ұлы тұлғалардың орны айрықша.‭
Мұрат шығармалары негізінен‭ ‬өлең-толғау,‭ ‬жыр-дастандардан,‭ ... ... ... ... ... ... жас кезде‭ ‬Қаратоқай руының белді биі Есеттің‭ ‬өзі баулыпты,‭ ‬ел мен жер ... ‬ру ... ... ... осы Есет би деседі.‭ ‬Бала Мұрат кішкенеден әр рудың батыры мен биі,‭ ‬әйгілі тұлғалары жайлы,‭ ... ... ... ... ... көп әңгімені бойына сіңіріп‭ ‬өседі.
Кеңес кезінде‭ “‬зар заман‭” ‬ақындарының ішінде жеткіліксіз зерттеген ақындардың бірі‭ –‬Мұрат Мөңкеұлы.‭ ‬1940-50‭ ‬жылдар арасында жарық ... ... ... ... ... ... ақын‭ ‬1947‭ ‬жылғы атышулы қаулыдан кейін зерттеу объектісінен мүлде түсіп қалды десе де болады.‭ ‬Тіпті‭ ‬1959‭ ... ... ... ... арнайы баяндама болған жоқ.‭ ‬Осы конференцияның ұсыныстарында Мұраттың ... орта ... ... қажетсіз деп саналсын,‭ ‬ал жоғары оқу орындарында әдебиеттің қайшылықта дамығанын көрсету үшін ғана ... деп ... ... ... ... Мөңкеұлы‭ ‬6‭ ‬кітаптан тұратын әдебиет тарихынан да орын таба алмады.‭ ‬Оның шығармалары М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты‭ ‬1962‭ ... ... ... ... қазақ ақындары шығармаларының жинағына‭” ‬да енбеді.‭
Тек жинақтың‭ “‬Кіріспесіндегі‭” ‬шолуға Ы.Дүйсенбаев ақынның атын атап,‭ ‬оған бірнеше жол арнайды,‭ ‬және оған ... ... ... ... ... ... бағамен үндес.‭ ‬Осы бір‭ “‬әттеген-айын‭” ‬түзейін деген болу керек,‭ ‬Ысқақ Тәкімұлы Мұрат ақынның төрт шығармасын өзі құрастырып,‭ ... ... ... ... ғасыр жырлайды‭” ‬деген жинаққа енгізген‭ [‬30,‭ ‬266-286‭]‬.‭ ‬Алайда,‭ ‬алғы сөзінде Мұратқа берген ескі ... ... ... ... ... ... қысқаша мәліметінде былай деп жазады:‭ “‬Мұрат жас кезінен жиын тойға үнемі араласып,‭ ‬өлең айтуға машықтана ... ‬ел ... ... ... ... ... жүреді.‭ ‬Көп ұзамай ол айтысқа да түседі.
Мұрат айтыстың асқан шебері болумен қатар үлкен эпик ... ... ... ... мен ... байланысты дарынды ақынның творчествосы соңғы кезде жөнді бағаланбай келді‭” [‬30,‭ ‬206-207‭]‬.
Міне,‭ ‬өзі көрсеткен осы олқылықты ... ... ... ... ... ... ... сыры‭” ‬кітабында біршама толтырды десек болады.‭ ‬Еңбегінің‭ ‬20‭ ‬бетін түгелімен Мұрат ақынға арнап,‭ ‬Ысқақ Тәкімұлы оның шығармашылығын тұңғыш рет мол ... ... ... ... ... ‬Ең ... ... ақынның ғұмыры жөнінде бірсыпыра жаңа деректер келтіреді,‭ ‬оның ақын ретінде қалыптасқан ортасын көрсетеді,‭ ‬жекелеген адамдар туралы баян ... ... ... ... ақынның жастай өлеңге үйір,‭ ‬тапқырлығы мен өскен ортасын,‭ ‬көзқарас-танымының қалыптасу,‭ ‬кемелдену кезеңдерін сөз етеді.‭ ‬Артына елеулі әлеуметтік мәні зор мұра ... ірі ... екі ... ... орай кейінгі кезге дейін орынсыз ауызға алынбай,‭ ‬зерттелмей келгенін ... ... ... ... ... ... үкіметінің қазақ даласындағы отарлау саясатының күшеюі әсерінен кейбір шығармаларындағы жалпы орысқа деген ... ... ... ‬ірі туындыларының дені әйгілі Едіге ұрпақтарына байланысты ‭ ‬болуы‭ –‬делінеді.‭ ‬Ы.Дүйсенбаев Едіге туралы теріс түсінік тарихшылардың жаңсақ ... ... айта ... ... ... ... “‬Соның өзінде ақынға көзқарасың теріс екен деп,‭ ‬оны ... ... ... ... ... ... үстіне Мұрат ақынды жан түңілерлік құбыжық,‭ ‬тұрған бойымен қап-қара,‭ ‬бастан-аяқ кертартпа деп ... өзі ... ... ... ... ... ... ‬орыс халқы мен қазақ халқының ежелден келе жатқан достық қарым-қатынасын сөз еткенде,‭ ‬біз әдетте тарихшылардың осы ... ... ... үлгірген сыңар жақ,‭ ‬кейде қате тұжырымдарына еріп кетеміз‭… ‬Өзіміз тексеріп,‭ ... ... ... ... яғни ... қайшылықтар мен игі нышандарды тереңірек тануға,‭ ‬дұрысырақ ұғынуға үнемі бара ... ‬..‭ ... ... ... неге ... ... ... да белгілі‭ … ‬Ал,‭ ‬енді Едігеге келсек,‭ ‬ақиқатта тіпті басқаша,‭ ... ... ... аты ... ‬қазақ жырында мүлде бір өзге жанның бейнесі беріледі емес пе‭? ... ... ... ... ең бір бай ... ... мен оның ... бола безіп,‭ ‬мансұқ ету,‭ ‬зерттемей тастау дұрыс па‭? ‬Ендеше,‭ ‬осы тақырыпты ... ... ... ... ... қайшылықтар мен кемшіліктерді әділ көрсете отырып,‭ ‬оларға ғылыми талдау жасауымыз қажет,‭ ‬онсыз ақынның творчествосына ... баға беру өте ... ... ‬66-67‭]‬.
Осылайша өзіндік бағыт ұстанған зерттеуші Мұрат ақынның өлең,‭ ‬толғауларына,‭ ‬атап айтсақ,‭ “‬Үш қиян‭”‬,‭ “‬Сарыарқа‭”‬,‭ “‬Қарасай-Қази‭” ‬поэмалары мен‭ “‬Байұлы Байбақты ... ... ... ақынның айтқаны‭” ‬секілді өлеңдеріне,‭ ‬әр кездегі айтыстарына тоқталады.‭ ‬Мұрат ақынның шығармаларын ... ... ... рет жүйелеп,‭ ‬үш салаға бөліп қарастырады.‭ ‬Біріншісі‭ ‬-‭ ‬ақынның өлеңдері мен ... ... ‬-‭ ... (“‬Үш қиян‭”‬,‭ “‬Сарыарқа‭”‬,‭ “‬Қарасай-Қази‭”)‬,‭ ‬үшіншісі‭ ‬-‭ ‬ақынның айтыстары.‭ ‬Біз де зерттеушінің ізімен жүруді жөн көрдік.‭ ‬Өлең,‭ ‬жырлары онша көп ... ... ... ‬15‭ ... ‬ғана жыр,‭ ‬соған қарағанда,‭ ‬қысқа өлеңдері бізге түгел жете қоймаған ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде‭ (‬Қазиға,‭ ‬Бегалыға арнауларында‭) ‬оларды жер-көкке сыйғызбай мақтаса,‭ ‬қалған өлеңдерінде болыстықпен кеудесіне нан піскендерді сын ... ... ... ... ... бұған Қашқыншы Қаражан Құлбас баласын мақташы дегенде айтқан ақын сынын айқын дәлелге келтіреді.‭ ‬Мұрат тек Құлбас баласы ... ғана ... ... ... елді ... ... ... ылаң салған кісілерді аяусыз сынап,‭ ‬кесірлі-кесапат мінезділерді тезге ‭ ‬салып жөндеуді көздейді.
Б.Омарұлының ... ... ... ... ... айыр ... ... ‬қара‭ ‬қылды‭ ‬қақ жарған әділ би,‭ ‬қол бастаған батыр ретінде танылған.‭ ‬Кәдімгі‭ "‬Бес‭ ‬ғасыр жырлайды‭"‬,‭ "‬Ай ... ... ... ... ... ... ‬солқылдар басы жел‭ ‬өтсе‭" ‬деп басталатын‭ ‬өсиет‭ ‬өлеңі енген Есет бидің‭ ‬өзі‭ [‬31,‭ ‬64‭]‬.‭ ‬Мұраттың‭ ‬ұстазы болған Есет осы.
Мұраттың ... ... ... ... ... ... Ысық ... жыр жүйрігі екен.‭ ‬Ағасы Матайдың айтыс жолын ел ақсақалдарынан сұрап алып ... ... ... бұл ... ‬17‭ ‬жаста екен.‭ ‬Келісім алып жүргенде айтыстың уәделі ... ... ... ... ақын барған жерде болмайды.‭ ‬Сонан‭ ‬қайта келеді.‭ ‬Сонда Мұрат:
Жылқышы,‭ ‬сөз сөйледің бала жастан,‭
Өнерің он ... ... ... ... жұрт жиылып кешке дейін,‭
Өзіңе лайық па мұнша‭ ‬қашқан‭?
Жеріңнен уағдылы табылмадың,
Құл,‭ ‬сенің жаныңды алып,‭ ‬қаның шашпан‭ ... ... ‬-‭ ... ... ... ру ... ... ‬ел‭ ‬қорғаған атақты батырлар дәріптеледі.‭ ‬Мұрат бұл жағынан да басымдығын байқатады.‭ ‬Суырып ... ... аяқ асты ... ... тіл ... аса ... ... ақын да,‭ ‬Мұрат та ең‭ ‬әуелі‭ ‬өз руының артықшылығын алға ... ... ... бұдан басқа да Бала Оразбен,‭ ‬Жантолымен,‭ ‬Тыныштықпен,‭ ‬жаскелеңмен,‭ ‬Ізім шайырмен болған айтыстарында ел ішіндегі әділетсіздіктер көтеріліп,‭ ‬қатаң сынға алынады.
Мұрат‭ ‬1906‭ ... ... ... ... ... ... болысы,‭ ‬осы күнгі Иңдер ауданының Жарсуат ауылыңда жерленген.‭ ... ... ел ... ... ... ... ... бетіндегі‭ ‬Өрлік селосьшың‭ ‬қырында Мәмбет деген ауыл ... ... ... ... ... ... ... ‬Ақынның кейде сол ауылды аралап,‭ ‬қыдырып,‭ ‬бой жазып‭ ‬қайтатын әдеті ... ... бір ... ... іші ... ауырып,‭ ‬Өрлікте тұратын Шеркеш руының азаматы‭ ‬Қармыстың Шалдасы дегеннің‭ ‬үйіне жетіп‭ ... ... ... ... ... ... ‬Дерттің беті‭ ‬қайтпайды,‭ ‬ақын‭ ‬қинала бастайды.‭ ‬Бірде басын көтеріп,‭ ‬сөйлеуге шамасы келгенде ол ... ... ... «‬Мына жабысқан дерттің түріне‭ ‬қарағанда сіздерге еңді пенде болмаспын,‭ ‬саған тапсырар аманатым бар.‭ ... ... ... арғы ... жеткізіп,‭ ‬құдаң Шолақ бидің жанына жерле,‭ ‬тірлікте көп сиыйласқан адамым ... ... ... тіріде сыйласып жүрміз‭ ‬ғой,‭ ‬ол дүниелік болғанда‭ ‬қатар жаталық,‭ ‬қайсымыз бұрын кетіп,‭ ‬қай жерге ... ... де сол ... ... деп ... ‬Ол ... ерте ... ‬сол сөзімізге тұралық,‭ ‬мені соның‭ ‬қасына жерле,‭ ‬осы саған аманат‭»‬.
Айтқаныңцай,‭ ‬сол түні Мұрат мәңгілік көз жұмады,‭ ... ... ... ... ... альш ... ... Шалда Мұраттың аманатын айтады,‭ ‬туыстары бұған көнеді.‭ ‬Шалда‭ ‬Өрліктегі бір таныс ... ... ... ... ... ... ... ‬қояды.‭ ‬1993‭ ‬жылы осы жерде Мұраттың басына күмбез көтеріліп,‭ ‬150‭ ‬жылдық мерейтойы аталып‭ ‬өтті.
Мұрат‭ ... ... ‬Ол бала ... ... бала‭"‬,‭ "‬ақын бала‭" ‬атана жүріп айтыс‭ ‬өнеріне‭ ‬құмартады.‭ ... ... ... ... ақындарды жеңіп,‭ ‬өзіне халық назарын аударуға,‭ ‬сөйтіп нағыз ақын ... ... ... ... ‬Осы жолға бару‭ ‬үшін айтыскер ақындармен кездесуге бел байлайды.‭ ‬Алайда Мұраттың айтысқа ... ... оған ... ... ... ерлердің ерекше белгілерін білу керек болады.‭ ‬Осы орайда Мұратқа‭ ‬өзінің немере ағасы Матай ақын және ел ақсақалы,‭ ‬көпті көріп-білген би Есет ақын ... ... ... ... ... ... еткен білікті‭ ‬үлкендердің кеңесін көңіліне түйіп,‭ ‬ол әрісі Ноғайлы-қазақ шежіресін,‭ ‬берісі бүкіл Кіші жүздің,‭ ‬қала ... Он екі ата ... ... зер ... ... ... ‬Соның нәтижесінде Мұрат айтыс‭ ‬үстінде‭ ‬өз елінің жақсы дәстүрін,‭ ‬атақты адамдардың артықша‭ ‬қасиеттерін‭ ‬қастерлеп мадақтайды.‭ ‬Қарсылас жақтың кемшіліктерін батыл‭ ... ... ... ... ... ... саз керек‭" ‬дегендей,‭ ‬Мұрат‭ ‬өмір сүрген тарихи кезең‭ ‬қазақ ... ... ... ... орай,‭ ‬ақын да‭ ‬өз руы атынан сөйлеген.‭ ‬Осы ретте Х.Досмұхамедұлы:‭ ... ‬-‭ ... ... ақын.‭ ‬Алшын болып таласса,‭ ‬Байұлын мақтайды‭; ‬Байұлының ішінде бәсеке болса,‭ ‬өзінің руын мақтайды.‭ ‬Мұраттың айтыстарынан Алаштың,‭ ‬түбіне кеткен ру таластарының,‭ ‬ру ... ... ... көрінеді‭"‬,‭ ‬-‭ ‬деп жазады‭ [‬33,‭ ‬104‭]‬.
Мұрат Жылқышы,‭ ‬Бала Ораз,‭ ‬Жаскелең,‭ ‬Ізім,‭ ... ... ... ... ақындармен айтысқан.‭ ‬Мұрат осы аталған ақындарды не‭ ‬өзінің‭ ‬өткір тілімен баспалап кідіртеді,‭ ‬не руының осал жерін мінеп сүрінтеді немесе кейбірінің жеке ... ... ... ... ... ... де ... жету амалын табады,‭ ‬сол‭ ‬үшін айтар сөзден тайынбай батыл ... ... ... сол ... бір той ... ... таласудан пайда болады.‭ ‬1868‭ ‬жылы Көкжардың базарын ... Кете ... ... ... ... келе ... ... бір байдың‭ ‬қыз‭ ‬ұзатып жатқан алқалы тойына тап болады да,‭ ‬реті келсе той ... ... ... ... ол ... ... ... ешкім болмайды.‭ ‬Ертеңіне ауыл сыртына халық жиналып,‭ ‬абыр-сабыр болып жатқанда:
-‎ ‏Тойды кім бастайды‭? ‬-‭ ‬деген дауыс шығады.‭ ‬Жұрт тына‭ ‬қалады.‭ ... ... бір ... тұрып:
‎"‏Тойды кім бастайды деп не сұрайтыны бар,‭ ‬тойды әлім бастайтұғын,‭ ‬Жетіру‭ ‬қостайтұғын,‭ ‬бар болса Байұлы олжа алатұғын,‭ ... ... ... туды ... ... ... ‬-‭ ‬дейді.‭ ‬Сонда Мұрат‭ ‬ұшып тұрып,‭ ‬ортаға шығып:‭
-‎ ‏О,‭ ‬ағайын,‭ ‬құдайы‭ ‬қонақпын,‭ ‬Байұлымын,‭ ‬жол менікі,‭ ‬берсең ... ... ... ‬бермесең Жаскелеңң дегенің‭ ‬қайсы,‭ ‬сонымен айтысып,‭ ‬жеңіп бастаймын,‭ ‬-‭ ‬дейді.
Той бастар жолдық‭ ‬үстіне ақ ... ... көк бие ... ... ... ... ... айтысамын деп алдыма адам баласы келген жоқ еді,‭ ‬не‭ ‬өлеңіңнің көптігіне сеніп келген бала боларсың,‭ ‬не жарлылығың басып,‭ ... ... ... ... бала ... ... зәру ел ме едің,‭ ‬-‭ ‬деп бастай жөнелген.‭ ‬Жаскелең:
Алаш та Алаш болғалы,‭
Алаша атқа ... ... ... ту байлап‭
Алаш деп‭ ‬ұран бергелі‭
Алшын еді бабасы‭
Шолпан еді анасы.‭ ... ... әр ... ... ... ... [‬34,‭ ‬55‭]‬,‭ ‬-‭ ‬төпелеп ала жөнеледі.
Жаскелең‭ ''‬Байұлының‭ ‬қаңғырған ... ... ... ... ... ‬өзі бастамақ болып,‭ "‬екі жақты,‭ ‬бір тілді адамның таласы болмаған‭" ‬жүйрік ... ... ... ... ... келеді.‭ ‬Бірақ оған Мұрат жасымай,‭ ‬Жаскелеңнің‭ "‬Кете‭" ‬деген руының әлім де емес,‭ ‬Байұлы да емес,‭ ‬жасырынды‭ ‬қара‭ ‬қатын бала екенін айта ... таяқ ... ... ... ... ... мен ... ешкі,‭ ‬қотыр нар,
Енші берген мен едім.
Сол еншіге‭ ‬өкпелеп,
Кетемін‭ –‬ деген‭ ‬сен едің,
Кетсең кет‭ ‬– деген‭ ‬мен едім.
Өзіңнің кетемін деген сөзіңнен
"Кете‎" ... ел ... ... ... ‬-‭ ... ... ... жолдығын тартып алады.‭ ‬Шындығына келгенде тарих,‭ ‬шежіре жүзінде мүлде олай емес.‭ ‬Бірақ Мұрат ... ... ... ... ‬тіл‭ ‬ұшына іліккен‭ "‬олжаны‭" ‬әжуаға айналдырып бұра тартады.‭ ‬Ел тарихын Мұраттай жетік білмейтін ... ... ... ‬қалады.
Ендеше,‭ ‬Мұраттың айтыскер ақын ретінде тағы бір ... ... ... мен ащы ... ... ... екені‭ ‬өзінен-өзі түсінікті.
Халел Досмұхамедұлы айтыскер ақынның тағы бір‭ ‬қырын атап көрсетеді:‭ "‬Мұрат‭ ‬қазақтың ру таласы,‭ ‬ру бәсекесі күшті ... ... ... ... рушыл ақын.‭ ‬Алшын болып таласса,‭ ‬байұлын мақтайды,‭ ‬байұлының ішінде бәсеке болса,‭ ‬өзінің руын мақтайды.‭ ‬Мұраттың айтыстарынан алаштың түбіне жеткен ру ... ‬ру ... ... айқын көрінеді‭" [‬33,‭ ‬104‭]‬.‭ ‬Және онысын‭ "‬Орда,‭ ‬молда көрген осы күнгі жігіттеріміздің бірқатары күні бүгінге дейін рудың әсерінен‭ ‬құтыла алмай ... ... ... ... ... ... рушыл болдың деп кінә‭ ‬қоюға,‭ ‬әрине болмайды‭" ‬деп ақтайды.‭ ‬Шынында да ақын жүйрігіміз деп сенім артып,‭ ‬жанында‭ ‬ұрандап ... ‬өз ... ... неге ... ... ... ‬руын,‭ ‬үрім-бұтағын дәріптеу кез келген айтыс ақынына тән.‭
Бір алқалы жиында ... Ізім ... ... жас ақыны Мұратты оп-оңай ала‭ ‬қоямын дегендей,‭ ‬өзін‭ "‬Тамамын,‭ ‬Қарабурамын‭" ‬деп мақтанып төс соғады.‭ ‬Сонда ... ... ... ... ... ... "‬Тама‭"‬,‭ "‬Қара‭"‬,‭ "‬Бура‭" ‬деген сөздеріне сүйкімсіз сипаттама беріп,‭ ‬Ізім шайырдың жағын‭ ‬қарыстырып тастайды.
Мұрат жолаушылап келе ... бір ... ... Ізім ... ... ... ... ‬сауық‭ ‬құрып отыр екен.‭ ‬Мұрат‭ ‬үстіне кіруді лайық көрмей,‭ ‬сырттан сусын ішіп тұрганда‭ ‬үйден Ізім шайыр шығып,‭ ‬жөн-жосық сұрамастан‭ ‬өлеңді‭ ... ... ... ‬қарамын,
Сол‭ ‬қараның ішінде
Қарабура Тамамын.
Сол Таманың ішінде‭
Ізім атты баламын.‭
Томағамды ал да топқа сал‭
Самсаған‭ ‬қолдан озамын.‭
Бұрама темір,‭ ‬сом ... ... ... олай ... ... ... ... келсең аламын,‭
Артымнан келсең шаламын.‭
Мен‭ ‬қара‭ ‬қасқа‭ ‬қабанмын,‭
Топтан торай шаламын.‭
Түсің ... жас ... ... айта кет,‭
Солайша сұрап аламын‭ ‬[34,‭ ‬61‭]‬.
Мұрат:
Сен‭ ‬қарасың,‭ ‬қарасың,
Қара болсаң далада
Қарауытып тұрған моласың.
Тама ... ... ... ... ...
Ізім атты баласың.‭
Бұрма темір,‭ ‬сом алтын‭
Қалай салсаң солай сал,
Майыстыра барасың.
Темір болсаң жаның жоқ
Балға,‭ ‬төске түсерсің.
Алдыңнан ... ... ... ат ... ... ... ... болсаң шошқасың,‭ '
Шошқа болсаң торайсың,
Өзің торай болған соң
Менен несін сұрайсың.
Бура болсаң шөп жерсің,
Басқа малдан көп жерсің.
Бура болсаң түйесің,
Тілерсегің‭ ... кері ... ... ... ... ... ... шығарып
Өз енеңе‭ ‬өзің мінесің‭ [‬34,‭ ‬61-62‭]‬.
Ақын сөздерінің жүйелілігінен тосылған Ізім шайыр‭ ‬ұтылғанын‭ ‬өзі мойындапты.
‎“‏Мұрат айтысқа түскен шақ тым ерте,‭ ‬ол әлі ... ... ... ... ... ... және де басқа көптеген тіл‭ ‬қағыстары бізге түгел жеткен жоқ.‭ ‬Жеткендерінің көбі ересек кезде,‭ ‬ел кезбе шағында,‭ ... ... ие ... ‬өнеріне елдің‭ ‬құмартқан кезеңіндегі көпшіліктің көңіліне‭ ‬ұялағандары‭ ‬ғана.‭ ‬Олардың ішіндегі ең ... ... ... ... ... ... [‬35,‭ ‬171‭]‬.
Мұраттың Жантолы‭ ‬қызбен айтысында,‭ ‬Жантолы күйеуінің кемтарлығы себепті Мұраттан жеңіледі.‭ ‬Басы таз,‭ ‬өзіне тең ... ... ... ... бетіне шіркеу болады.‭ ‬Таң сәріден келіп,‭ ‬үй сыртыман Жантолыге тиіскен Мұрат оны‭ ... ... ... ... ‬Жантолы де оп-оңай шалдыра‭ ‬қоймайды.‭ ‬Амал не‭? ‬Өзі сүймей тиген теңі емес ... ... оның ... орай ... ‬Қыран‭ ‬құстың‭ ‬қызыл түлкіні‭ ‬құтқармағаны сияқты алқымдай түседі.‭ ... жас ... ... ...
Қыдыртқан жігіттіктің тентек желі.‭
Көп айдың көрмегелі жүзі ... ... ... шық ... ... ... ... телі,‭
Қыдыртқан‭ ‬жігіттіктің‭ ‬тентек‭ ‬желі.‭
Көп айдың көрмегелі жүзі ... ... ... түс ... жас ... ... ...
Қыдыртқан жігіттіктің тентек желі.‭
Ақырып,‭ ‬ат‭ ‬ұстамай аттан түс деп,‭
Құтыртқан,‭ ‬маған айтшы ненің желі‭?
Жантолы:
Болғанда сары тамыз‭ ... ... ... ‬өтсе,‭ ‬оған жалғас жаз келеді.‭
Асығып ат‭ ‬ұстамады деп айып ... ... ... ... –‬ұйқыда еді.
Мұрат:
Болғанда сары тамыз‭ ‬қаз келеді,‭
Қыс‭ ‬өтсе,‭ ‬оған жалғас жаз келеді.‭
Болғанша тапа-тал түс‭ ‬ұйқың‭ ... ... ... ... таз ... ... сары тамыз‭ ‬қаз келеді,‭
Қыс‭ ‬өтсе,‭ ‬оған ... жаз ... ... ‬қатын‭ ‬өсек басыңа сын,‭
Құдеке,‭ ‬дардай етіп сәл ... куә ... ... Жантолының күйеуі намыстанып,‭ ‬екі рет әйеліне:‭ "‬қой енді‭"‬,‭ ‬-‭ ‬деп‭ ‬қолымен‭ ‬қақпайлайды.‭ ‬Сонда ызалы Жантолы күйеуіне:‭ ... ... ақ ... ... ... ... ... асылы деген.‭
Ұрынған‭ ‬өзі келіп Берішке тимей,‭
Мен бе едім ақ-қара бас‭ ‬құрт басың жеген‭?! ‬-
деп,‭ ‬қолындағы домбырасын лақтырып ... ‬ал ... ... ақ ... ... ... ашу‭ ‬ұят асыл деген.‭
Бір емес екі соқса жаның шықсын,‭
Осының кісі келер ме,‭ ‬басын ... ‬-‭ ... ... ... ... арада Жантолы сөз таба алмай жеңілмейді.‭ ‬Бұл да ақын Сара сияқты,‭ ‬бас еркі болмағаны бетке ... ... ... ... ‬қайымдасу түрінде келеді.‭ ‬Қайым‭ ‬өлеңдердің жолдарын‭ ‬қайыра‭ ‬қолданады.‭ ‬Мұратпен айтысқандардың біразы ... осы бір ... ... ... ... ‬Мұраттың Жылқышы деген ақынмен айтысы оның жасырақ шағында‭ ... ... екі ... ... ... ретінде айтар сөзге бөгелмей тапқырлық танытқандығымен‭ ‬құнды.‭ ‬әйтпесе,‭ ‬үлкен әлеуметтік мәселе көтерген айтыс емес.‭ ‬Жылқышымен айтыс Мұраттың ақындық бетін ашады.‭ ... ... ... ... ... ... болашағына‭ ‬үміт артады.‭ ‬әсіресе,‭ ‬айтыстың соңғы жолдарындағы Мұраттың сөздері терең толғанысқа толы.‭ ... ел‭ ... ... ... ... ... ... мол дәулет иелерін дәріптеп,‭ ‬дүниенің‭ ‬өткіншілігін еске салады.
Ойлашы дүниенің‭ ‬өзі жалған,‭
Өткен соң жігіттікке әркім де арман.‭
Баласы кіші ... ... ... ... еді атқа мінген...‭
Былайғы судың басы‭ ‬Қобда,‭ ‬Елек,‭
Екпіндеп сөз айтасың ... ... ... ... ... ‬айт,‭
Сұрқия‭ ‬ұрыны‭ ‬айтып‭ ‬неге‭ ‬керек‭ ‬[34,‭ ‬28-29‭]‬.
Мұраттың Бала Ораз ақынмен айтысы да ... ... ... ... ... ... ... ‬Таз деген елдің Бала Ораз ақынын Мұрат‭ ‬Үйшіктегі жәрмеңкеде кезіктіріп,‭ ‬айтысқа ... ... ... шақта Байұлының екі ақыны тартысып жатқаны‭ ‬ұят деп,‭ ‬жиын басылары бұларды тоқтатып тастапты.
Бала Ораз:
Жемнің бойын алдырмай,‭ ... ... ... ... ‬қылышын сермедім.‭
Қарабау мен‭ ‬Қаракөл,‭
Тойсойған бүйрек ішінде,‭
Бұқпақтап көшкен берішке,‭
Тола ма ... ... ... ... ... ...
Мақтау да етіп келгенің‭ –
Топ ішінде‭ ‬өлгенің.‭
Заманға‭ ‬қарай сөз керек...‭
Және айтасыз берішті,‭
Беріштің ісі тегіс-ті,‭
Бұл беріштің ерлері,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬сонда ерлікті,‭
Мақтау да етсең келісті‭ [‬34,‭ ‬36-37‭]‬.
Келтірілгөн екі ақын сөздері де елінің ... ... ... тілдеріне тиек етіп,‭ ‬әрқайсысы‭ ‬өзі шыққан‭ ‬ұлыстарының арын арлап,‭ ‬сойылын соққан.‭ ‬Екеуі де талантты жүйріктер деуге куә ... ... ... ... ‬1863‭ ‬жылы‭ ‬өткен.‭ ‬Ы.Дүйсенбаевтың айтуында:‭ "‬Бала Оразбен айтысында ешбір жаңалық жоқ,‭ ‬жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... ... да ... керек,‭ ‬кімнің жеңгені де көрсетілмеген.‭ ‬Мұндағы бар жаңалық‭ –‬айтыс жыр түрінде орындалған‭" [‬36,‭ ‬80‭]‬.
Б.Омарұлы Мұрат сөздерінін.‭ ‬салмағына‭ ‬қарап жас ақын ... деп ... ... дейді.‭ ‬Мұрат сөзі былай келеді:
Төре‭ ‬Мұрат,‭ ‬Нарынбай,
Өтеп деген ерлерің,
Соларыңның біреуін
Колыңнан бар ма көмгенің‭?
Үш арыс таздың ... ... бар ма ... етіп ... ... ... ‬өлгенің‭ ‬[34‭ ‬118‭]‬.
Мұраттың Тыныштықпен айтысы да басқа айтыстарымен сарындас.‭ ‬Елу жастағы Тыныштық пен жігіт Мұраттың айтысы тепе-тең түспейді.‭ ‬Сөйтсе де ... де ... ... та ... алып ... ... ‬Тыныштық аузына алған Тұрлан батырдың орыс патшалығына‭ ‬қарсы күресте жау‭ ‬қолына ... ... ... ... ... "‬Ер шықса сіздің елден ісі оңбайды,‭ ‬Тұрланды Сахарнайда ит жеп кеткен‭" ‬-‭ ‬деп,‭ ‬тым‭ ‬өрескел пәле жабады.‭ ‬Сөзінің соңында:
‎"‏Баласы Байұлының бәрі ... ... ... ... ... ‬-‭ ... олардан кешірім сұрайды.
Бұл айтыста да ру адамдарына ... баса ... ... ... ... ... ... тереңдете ой‭ ‬қозғаған Сәбит Мұқанов ақынның‭ ‬қайсыбір сөз‭ ‬қағыстырулардағы тілге тиек болған‭ ‬өз жайын былайғы ... ... ... жыртып,‭ ‬әңгімесін айтудан әрі бармағандай көрінетін тұстарын жадағай‭ ‬қабылдаудан арашалайды.‭ "‬Айтыстарында осындай рушыл көрінген,‭ ‬өз ... ... ... ... ... ... ақындық‭ ‬өмірінде рушылдық көлемнің ақыны боп‭ ‬қана‭ ‬қалмайды.‭ ‬Жас кездегі айтыс‭ ‬өлеңдерінде‭ ‬өз руын көтеріп,‭ ‬өзге руға кеміткен ... ... ... ... ... ... руларды да көре,‭ ‬өзін жалпақ‭ ‬қазақ ақыны,‭ ‬халық ақыны санап,‭ ‬бертін ... ақын ... ... ‬өз ... ... ... ‬жалпы‭ ‬қазақ халқының жоқшысы боп жырлайды‭ [‬37,‭ ‬151‭]‬.‭ ... ... ... ... сөз ... болыпты.‭ ‬Қашағанмен де айтысты деген сөз бар.
Айтыс жанрындағы Мұраттың шығармалары‭ –‬оның ақындық‭ ‬өнерге дағдылану жолын танытарлық,‭ ‬суырыпсалма жырау болғандығына куә ... ... ... кетуді керек ететін бір жай,‭ ‬өзіне дейін‭ ‬өмір сүрген Сыпыра,‭ ‬Асан,‭ ‬Қазтуған,‭ ‬Шалкиіз,‭ ‬Жиембет,‭ ‬Доспамбет.‭ ‬Махамбет,‭ ... ... ... ... ... бізге осы Мұраттың айтуы арқылы жеткен.
Мұратты‭ ‬өз көзімен көрген Мұрын жыраудың естелігі біздің ... ... ... ... ... ... ‬үйретіп,‭ ‬ұстаз болған Мұрат екенін мақтанышпен айтады.‭ ‬Одан бала ... ... ... ... ... ‬қырық батырын‭" ‬үйренгенін Мұрат білмейтін‭ ‬қазақ жырларының кемде-кем болғанын,‭ ‬қазақ шежірелерін ерекше ... ... ... ескертеді.‭ ‬Мұрат жырды әртүрлі‭ ‬әуен,‭ ‬ырғақ,‭ ‬дауыс сазы‭ ‬үйлесімді мақаммен орындапты.‭ ‬Сондықтан да Мұрын ... ... мен ... ... ... ең күштісі еді‭"‬,‭ ‬-‭ ‬деп,‭ ‬ерекше бағалаған.
Мұрат‭ ‬– төкпе ақын,‭ ... ... ... көп ... ... ... ‬Сонымен‭ ‬қатар,‭ ‬айтыстарына зейін‭ ‬қойсақ,‭ ‬Мұрат айтар сөзін алды-артына‭ ... ... ... ... бар ... ‬өте‭ ‬қатал сөйлеген.‭ ‬Сол ретте‭ ‬қарсылас ақынның ар-намысын төгу,‭ ‬тіпті рулы ... ... ... ... тым ... барудан бас тартпаған.‭ ‬Бұл Мұраттың табиғатына тән мінезінің міні болса керек.
‎ ‏Қорытынды
Соңғы жылдардағы көзқарас бойынша‭ –‬«зар заман‭»‬ ағымы‭ ... ... ... бел ... ... ... ‬Бұл ағым өкілдері ең алдымен жалпы адамзаттық прогресс лебіне үрке қарап,‭ ‬болашақтан торыға түңіледі.‭ ‬Түңіле отырып әлеуметтік және ... ... ... ... көп ... діни наным-сенімге бет бұрады.‭ ‬Сондай-ақ,‭ ‬өзі өмір сүрген қоғам өкілдерін әлде бір қиын күндер,‭ ‬құдірет жазалар болады деп ... ... ... ... келетін ниетті де аңғарамыз.
Десек те,‭ ‬зар заман ағымы жайлы сөз болғанда М.Әуезовтің‭ ‬«Әдебиет тарихындағы‭»‬ концепциясын ... ... ... ... ... бұл ... ... астар жағынан да,‭ ‬мазмұндық ерекшелік жақтан да,‭ ‬көркемдік өлшем-өзгешеліктер түр,‭ ‬дәстүр,‭ ... ... ... ... ... ... ... жылдық дәуірдің саяси сипатын мейлінше жан-жақты қамтыған сол дәуірдің зар заман аталып отырған әдебиетіне байланысты ... ... ... ... ... әдебиетін туғызушының бірі жыраулар болғаны белгілі.‭ ‬М.Әуезов қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... өмірі,‭ ‬өлеңі немен ерекшеленеді деген мәселені мол қамтыды‭;
Жазба әдебиетке ауысу себептерін‭; ‬ол әдебиеттің жалпы ... ... ... сөз ... ... әдебиетіндегі тарихи жырларды теориялық,‭ ‬мән-мазмұн жақтан талдады‭; ‬сол әдебиет тұсында туған түр деп таныды‭;
Зар ... ... ... ... ... ... дегенді атап көрсетті‭;
Зар заман әдебиетінің негізгі сарындарын айғақтады‭;
Зар заман әдебиетін ... ... ... үлгісі жағынан барлады‭;
Бұл әдебиеттің даму,‭ ‬өзгеру себептерін атап,‭ ‬3‭ ‬кезеңге бөліп көрсетті‭;
Зар заман ақындарының қайсысында қай ... ... ... саралады‭;
Былайғы зерттеу,‭ ‬ізденіс міндеттерді тұжырымдады.
Жүз жылдық дәуірдегі зар заман ағымына М.Әуезов‭ ‬«XIX‭ ... ... ‬XX‭ ... ... өмір сүріп,‭ ‬сол кезде өлең айтқан Нарманбет заман зарының ең ақырғы ... ... ... осы ... ... ... ... кейінгі дәуірде зар,‭ ‬күй қазақ әдебиетінен бітеді‭»‬.‭ ‬Себебі қалың ел бұрынғы көп тілекті кемітіп,‭ ‬құлдыққа,‭ ‬қорлыққа,‭ ... еті ... ... ... ... заман жетегіне жүруге ынтық бола бастаған.
Зар заманның артқы ақыны Нарманбеттің әдебиеттің бір ... ... ... ... ... тұжырымдайды.
Сарыарқа,‭ ‬сарқыраған суың қайда,
Түнде шық,‭ ‬күндіз мұнар,‭ ‬буың қайда.‭
Найзағай жарқ-жұрқ етіп ... ... ... жасыл,‭ ‬кемпірқосақ туың қайда...
Тұтас бір дәуірдің қал-күйін өзгеше түр,‭ ‬өзіндік стиль,‭ ‬белгілі мақсат,‭ ‬бағыт,‭ ‬негізгі ... ... ... ... ‬-‭ ‬әдеби ағым.‭ ‬Сол тұрғыда Шортанбайдың,‭ ‬Дулаттың,‭ ‬Мұраттың,‭ ... ... ... қарсылық,‭ ‬наразылық,‭ ‬мін,‭ ‬сын мәнінде туған‭; ‬халықтың қасіретін өлеңге түсірген‭; ‬саяси сұмдықтардың сипатын діни ... ... ... ‬тұрмыс күйін аздыру,‭ ‬әкімшілік биліктен тайдыру,‭ ‬адамгершіліктен азу,‭ ‬т.б.‭ ‬жақтарын сан қырынан ашқан поэзиясы‭; ‬түрі,‭ ‬тұрпаты,‭ ... ... ... ... тұсы көп өнері‭ –‬зар заман ағымының негізі.‭ ‬Бұл ағым‭ ... ... ... ... жарты ғасырдан астам уақытын,‭ ‬XIX‭ ‬ғасыр әдебиетінің елеулі бөлігін қамтып жатқан ағым.‭ ‬Ондаған,‭ ‬жүздеген өкілінің әрқайсысы арнайы зерттеудің арқауы болып,‭ ... ... көп ... ... ... зар заман ағымы да айқындала,‭ ‬беки түсері даусыз.
Қазақ әдебиетінің тарихындағы аса ... ... мән ... болсын,‭ ‬өлең өзгешелігі жағынан болсын айқын тұрған осы бір ағымның зар заман ағымы атауын орнықтырып,‭ ‬бекітіп,‭ ‬тұтыс алып ... ... ... ... мұра үлгілері де ұшан-теңіз.
‎«‏Зар заман‭»‬ ақындарының өлең-жырларында елмен қоштасу,‭ ‬туған ... ... ... ... орын алған.‭ ‬Жалпы‭ «‬алға көшу‭»‬,‭ ‬қонысты бастау ұғымы көптеген халықтардың фольклорлық шығармаларына тән.‭ ‬Таласуға түскен ... ... ... жер,‭ ‬ыңғайлы қоныс іздеу идеясы еркіндікке,‭ ‬бостандыққа ұмытылу мұраттарымен орайлас келеді.‭ ‬Туған жердің табиғатына қарап ... ... ... ... ... жастық дәуреннің еске алу үрдісі ата қоныстың бүліншілікке түсіп‭ ‬,‭ ‬өзгенің ойранына айналған сәтте туындаған мұң-шермен астасып жатады.Шортанбай‭ ... ... ... ... көз жүгіртіп‭ ‬қарайтын болсақ,‭ ‬ол елдің елдігін,‭ ‬әдет-ғұрпын,‭ ‬салт-дәстүрін сақтауға‭ ‬үндеп,‭ ‬патшаның отаршылдық саясатына‭ ‬қарсылық білдіріп,‭ ‬елдің ащы зарын,‭ ... дөп ... ... ... ‬Шортанбай жырын талдап бастағаннан оның азаматтық‭ ‬қасиеті мен ақындық‭ ... ... ... ... ... оның ... ... және‭ ‬өз замынының көреген адамы екенін айтқанда,‭ ‬Шортанбайдың ақындық‭ ‬қуатының‭ ‬қалыптасуына‭ ‬әсер еткен ортаны,‭ ‬ел мен жерді және жеке адамдардың ... ... ... ... ... ‬әдебиет зерттеушісі,‭ ‬ғалым-сыншы Есмағамбет Ысмайлов‭ «‬Ақындар‭» ‬деген ... ... ... ... ... ‬үйреніп,‭ ‬творчествосын дамытады,‭ ‬ақындық талантын жетілдіретін‭ ‬қоғамдық жағдаймен‭ ‬қатар жастайынан‭ ‬үлгі алып ақындық жолда‭ ‬қалыптасатын жақсы орта,‭ ... ... ‬-‭ ... ‬9‭] ... ... ... далада тамырсыз ешқандай‭ ‬өскенінің‭ ‬өсіп-өркен жаймайтыны сияқты ақын да,‭ ‬дана да‭ ‬өздігінен‭ ‬қоғамдық ортадан тысқары ... ... ... жете алмасы белгілі.‭ ‬Егерде ол тек діни тәрбие алып жыр ... ... ... ... ... ... ‬өзі‭ ‬өсіп-өнген ортадан бөліп‭ ‬қарасақ,‭ ‬әдебиетке,‭ ‬тарихқа‭ ‬қиянат жасағандық ... ... ... оның да ... ... ... ... ондаған ақындар мен шешендердің жақсы‭ ‬өнер дәстүрі,‭ ‬оның ... ... ... ... ... етті ... негіз бар.‭ ‬Жоғарыд аайтқанымыздай,‭ ‬Шортекеңнің бүкіл тіршілік‭ ‬өмірінде біте‭ ‬қайнасып,‭ ‬ел бірлігіне,‭ ‬имандылық жолын‭ ‬қарастыруға‭ ‬өмірінің ... ... ... ‬қосып бірге болған адамының бірі‭ –‬Жақсы Жанғұтты шешен.‭ ‬Баспасөздерде жазылып жүргендей алғаш‭ ‬Қарқаралы маңындағы Жамантай төрені аз ... ... ... Нұра ... біржола‭ ‬қайта оралып,‭ ‬жанұя‭ ‬құрып,‭ ‬Жанғұтты бимен‭ ‬қоян-қолтық араласып,‭ ... ... ... ... ... ел ішіндегі‭ ‬қариялардың сөздері‭ ‬ғана емес,‭ ‬оның шығармаларының,‭ ‬әсіресе,‭ «‬Шортанбайды‭ ‬өлер алдындағы‭ ‬қатын-баласымен араздасып айтқан сөздері‭» ... ... ... ... толғауының онға тарта шумағы Жақсы Шәкеңе арналуы дәлел.‭ ‬Соның бірі:‭
…-‎ ‏Жаралған Жәкем едің асылзат‭ ‬қып,‭
Өзгеден ір кісі едің ... ... ... ажал ... ... білем,
Кетейін енді сізге арыздасып,‭ ‬-‭
деп келеді де,‭ ‬ол артта‭ ‬қалған‭ ... ... ... етіп тапсырады.‭ ‬Оның тіпті‭ ‬өміден соңғы аттанар шағының‭ ‬өзі де Жақсы Жәкең‭ ‬қасында ... ... ... ... ...
Жантәсілім таяды,‭
Айта көр,‭ ‬Жәке,‭ ‬иманды‭?! –
деген жыр жолы ... ... ... ... ... ... ... жүзге белгілі‭ ‬Құнанбай,‭ ‬Құсбек,‭ ‬Жамантай,‭ ‬Байсейіт,‭ ‬Көпбай,‭ ‬Ағыбай,‭ ‬Дүйсенбай би сияқты ел жақсыларымен тығыз байланыста ... ... ... мен ... ... мен Ыбырайдың‭ ‬әуездері,‭ ‬әндерін,‭ ‬Тәттімбет пен‭ ‬Қазанғаптың,‭ ‬Ықыластың күмбірлі күйлерін домбыра мен‭ ‬қобызда күңіренте ойнайтын жастардың‭ ... ... ... ... ... де сол ортаға араласып,‭ ‬ақындық оттың‭ ‬ұшқыны тұтана бастайды.‭
Шортанбай жырау жайында С.Мұқановтың ... ... ... ... ... басталған‭ ‬қазақ халқының көтерілісі‭ ‬1850‭ ‬жылдары,‭ ‬уақытша мылтық күшімен басылды ... ... ... ... ... ... ... ‬қиыншылықты Шортанбай‭ ‬өлгенше шын ықыласын сала,‭ ‬бойындағы бар ақындық талантын жұмсай,‭ ‬халық‭ ‬қайғысын халықпен бірдей‭ ‬қайғыра,‭ ‬халықпен ... ... ... ‬Сол кездегі‭ ‬қазақ тұрмысынан Шортанбайдың жыры шолмаған ешбір сала жоқ‭»‬,‭ ‬-‭ [‬27,‭ ‬122‭] ‬деп айтады ақын ... ... ... көрінісін көрсетеді.‭
Шортанбай‭ –‬бір топтың,‭ ‬не бір таптың ақыны емес.‭ ‬Ол ... ... ‬өз ... ... жырауы.‭ ‬Сонымен де‭ ‬құнды.‭
Қаншаа жарғақ‭ ‬құлағымыз жастыққа тиемей ... зар ... ... деп ... тағып,‭ ‬ұзақ уақыт оның шығармаларын туған халқының рухани игілігіне айналдырмай келсек те,‭ ... ... ... ... тұлғалардың бірі болып‭ ‬қала береді.‭ ‬Ақынның ортамызға оралуымен тағы бір есім‭ ‬қазақ жырының көгінде ... ... ... ... ... ... бойы‭ «‬кертартпа‭» ‬атағының тағылу себебі,‭ ‬оның творчествосы толық ізделмеді,‭ ‬тілінің‭ ‬өлең формасының ерекшелігі зерттелмеді,‭ ‬мазмұны екшеленбеді,‭ ‬жырларындағы флософиялық ... ... ... ‬қалды.‭
«Елім,‎ ‏жерім‭» ‬деп зарлап кеткен жыраудың шығармалары‭ ‬өнер танушы озық азаматтары арасында ... ... ... ... шыңы деп ... ... жыр ... атанып,‭ ‬халық сүйіспеншілігіне бөленген Шортанбай жыраудың шығармасы барша,‭ ‬ізгі ниетті халқымыздың,‭ ‬тәуелсіз еліміздің ... бір ... ...
Шортанбай‭ ‬Қанайұлы халықтан шыққан төкпе жырау.‭ ‬Өз заманының көреген ... ... ... ... ... бір ... жұтаған жер мен көшкен елге қайырылып сөз айтып ... ... ... мен ... ... ... ... қосады.‭ ‬Зар-заман ақындарының көпшілігіне тән ерекшелік‭ –‬келешекті көрегендікпен болжап,‭ ‬алдағы уақыттағы ел сипатының өзгерісін қолмен ұстап,‭ ‬көзбен көргендей бейнелеп айтуы.‭ ... ... ... ... ақындарының шығармашылығын алғашқы бастапқы кезеңінде,‭ ‬яғни отарлаушылардың ойранынан ... ... мен ... ‬Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарасақ олардың ойлаған қауіпі расқа айналғанына куә боламыз.‭ ‬Бұл ақындардың ішінде‭ ‬өлең-жырдың бар қуатын пайдаланып,‭ ... ... ... ... ‬батыс пен шығыстан келетін кесапатты бірдей болжап бергені.
Сол сияқты‭ ‬Мұрат ақын да‭ ‬жез таңдай жырау,‭ ‬төгілген ақпа ақын,‭ ... ... ‬ел ... ... ... ... асқан ержүрек‭ ‬ұлдарының образдар галереясын жасаған шын мәніндегі эпик ақындардың‭ ‬қатарынан орын алатын көрнекті тұлға.
Мұрат ... біз тек ... ақын ... ‬ғана бағаламай,‭ ‬халықтың ардақты‭ ‬ұлы,‭ ‬Махамбеттің‭ ‬өлеңдерін шашау шығармай жеткізуші,,‭ ‬жыраулық ... ... ... ... ... ... ... ескі‭ ‬үлгілерін‭ ‬қайт тірілткен‭ ‬ұлттық‭ ‬әдебиет тарихының білгірі ретінде де бағалауымыз керек.‭ ... пен ... ... ... ... ... ... ‬өзі‭ ‬ғана олардың‭ ‬қалың‭ ‬қазақтың ризашылығын алуына жарап ... ... ... –‬Ығылман сабақтастығы‭ ‬ұлы мұраны бүгінгі күнге жеткізген‭ ‬қасиетті керуеннің алтын көпірі болып‭ ‬қала берері сөзсіз.
Мұрат‭ –‬халқына‭ ‬сүйеніп‭ ‬қана‭ ... ... зор ... дем берген,‭ ‬атақонысты‭ ‬қызғыштай‭ ‬қорғаған күрескер‭ ‬ақын.‭ ‬Оның бізге жеткен мұрасы‭ –‬ағыл-тегіл жырларының бір бөлігі‭ ‬ғана.‭ ‬Енді мұраттанушылардың ... ... ... ‬қазынасын‭ ‬әр‭ ‬қырынан‭ ‬зерттеп,‭ ... ... ... ... ... ... ‬үстіне таныта беру болмақ.‭ ‬Сонда‭ ‬ғана‭ “‬Топ ішінде тап берсем‭ ... ... ... еліне еркелеген алып ақынның аруағы риза болса ... ... ... ‬Ол бала ... "‬жыршы бала‭"‬,‭ "‬ақын бала‭" ‬атана жүріп айтыс‭ ‬өнеріне‭ ‬құмартады.‭ ‬Айтысу арқылы атақты деген ақындарды жеңіп,‭ ‬өзіне ... ... ... ... ... ақын деген‭ ‬құрметті атаққа‭ ‬ұмтылады.‭ ‬Осы жолға бару‭ ‬үшін айтыскер ақындармен кездесуге бел байлайды.‭ ‬Алайда Мұраттың ... ... ... оған халық тарихын,‭ ‬елеулі ерлердің ерекше белгілерін білу керек болады.‭ ‬Осы орайда ... ... ... ... Матай ақын және ел ақсақалы,‭ ‬көпті көріп-білген би Есет ақын ақылшылық етеді.‭ ‬Демек,‭ ‬Мұрат‭ ‬өзіне‭ ‬ұстаздық еткен білікті‭ ‬үлкендердің кеңесін ... ... ... ‬әрісі Ноғайлы-қазақ шежіресін,‭ ‬берісі бүкіл Кіші жүздің,‭ ‬қала берді Он екі ата Байұлының тарихына зер салып,‭ ‬тереңдеп ... ... ... ... ... ... ‬өз елінің жақсы дәстүрін,‭ ‬атақты адамдардың артықша‭ ‬қасиеттерін‭ ‬қастерлеп мадақтайды.‭ ‬Қарсылас жақтың кемшіліктерін батыл‭ ‬әшкерелеп,‭ ... ... ... ... ... ... ... айтулы‭ ‬өкілі.‭ ‬Ақын мұрасының оның‭ ‬әдебиет тарихындағы орнының‭ ‬құны‭ ‬өлшеусіз.‭ ‬Мұрат ақынның сөздері‭ ... ... да,‭ ... ... да халқының жүрегіне жеткен жыр асылдары.‭ ‬әр уақытта Мұрат‭ –‬Зар заман‭ ‬әдебиетінің айтулы‭ ‬өкілі.‭ ‬Ақын мұрасының оның‭ ‬әдебиет тарихындағы орнының‭ ... ... ... ... сөздері‭ –‬өз заманында да,‭ ‬кейінгі уақытта да ... ... ... жыр ... ‬әр уақытта назарда болып,‭ ‬бағасы берілген,‭ ‬болмысы бекіген‭ ‬ғылым нысанасы айқындалған‭ ‬әдебиет‭ ‬үлгілері.
Ақынның‭ “‬Үш‭ ‬қиян‭”‬,‭ "‬Сарыарқа‭" ... ... ... ата ... ажырау,‭ ‬ауа көшу мұңы,‭ ‬жер тарихы,‭ ‬ел тарихы.‭ ... ... ... ... ‬Доспамбеттерден,‭ ‬Қожаберген,‭ ‬Ақтамберді,‭ ‬Бұқарлардан келе жаткан сарын.
Шығармалардың тарихы,‭ ‬саяси мән жөнінен де,‭ ... ... ... да‭ ... аса ... ‬Бұл толғаулардың бірде дастан,‭ ‬бірде толғау аталып жүрген жайы тек көлем жағынан емес,‭ ‬атап айтқан уақиғасы болмағанмен,‭ ... ... ... ... ел тарихының‭ ‬үзілмеген желісі бар.‭ ‬Халық‭ ‬қасіретінің‭ ‬қилы кезеңдері бар.‭ ‬Жер тағдыры ... ... ... ... ‬тарихи жер су,‭ ‬мекен атауларының‭ ‬өзі‭ ‬қазақ елі дейтін халықтың ата‭ ‬қонысы,‭ ‬құт мекені біз едік деп,‭ ... алға ... ... ... ... ел тарихын,‭ ‬ата баба,‭ ‬мекен еткен‭ ‬үш‭ ‬қиянның тарихын сай сүйекті сырқырата сыр‭ ‬ғып айтады.‭ ‬Айтып-айтып келіп,‭ ‬ендігі күйге ауысады.‭ ... сол ... ақын ... ... ‬жүрегі секемшіл,‭ ‬сөзі‭ ‬өткір.
Енді бұрынғы тарихты,‭ ‬батырлықты баян етіп отырған ... ‬өз ... ... ... ... зар сарынына көшеді.‭ ‬Азған адам,‭ ‬алынған пара,‭ ... іс,‭ ... ... ... ... ... –‬Шортанбай‭ ‬толғауларындағы да негізгі сөздер.‭ ‬Мұрат толғап отырған ел билеушісінің сиқы,‭ ‬ел ... ... ... билік‭ –‬зар‭ ‬заман‭ ‬әдебиетінің негізгі сарындары.
‎"‏Үш‭ ... ... ... ... ауа ... белгілі хандарды,‭ ‬би-жырауларды,‭ ‬батырларды атаған ақын,‭ ‬енді‭ ‬өз уақытында‭ ‬қуғын көріп,‭ ‬қорлық кешкен замандас жұртты түгендейді.‭ ‬Ол‭ ... ... ... ... ... ... ‬Бертін,‭ ‬Алдаш,‭ ‬Қаныбек,‭ ‬Дәуіт,‭ ‬Ербөлек,‭ ‬Есет,‭ ‬әлен,‭ ‬Күсен сынды ерлер.
Мұрат ақын‭ ‬өз жанынан‭ ... ... хас ... ... ‬қоса еткен жыр мұрасын‭ ‬қайта жырлап халыққа жеткізуші,‭ ‬сақтаушы.‭ ... ... ... он төрт ... ... ‬үйретіпті.‭ ‬Ақынның‭ ‬өзіндік жыршылық дәстүрі,‭ ‬өнер мектебі болған:‭ ‬Мұрат‭ –‬өлең‭ ‬үлгісі жөнінде де,‭ ‬жыр-толғауындағы басты сарындар мәнінен де,‭ ‬осы ... ... ... де ... ... ... жалғастырушы,‭ ‬дамытып түлетуші.
Заманның‭ ‬құйтырқы,‭ ‬түлкі тұрпатын‭ ‬ғажайып дәлдікпен ашу жағынан‭ ‬әрідегі жыраулардан гөрі берідегі жаңа ... ... бара ... ... барып Дулат,‭ ‬Абай‭ ‬өлеңіне айналған көркемдіктің ауылын айналып,‭ ‬жырдағы жаңа биіктік‭ ‬өлшемдерге‭ ‬қол созып,‭ ... ... ... ... ... ... ... айтқанда,‭ ‬отаршылдық дәуірдегі‭ ‬әдебиеттің‭ ‬ұлттық рухын,‭ ‬көнеден жалғасқан ерлік дәстүрін кейінгі‭ ‬ұрпаққа барынша шынайы,‭ ‬боямасыз,‭ ‬өз мәнінде ... ... ... ... ... болып‭ ‬қала береді.
‎ ‏Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Әуезов М.‭ ‬Әдебиет тарихы.‭ –‬Алматы:‭ ‬Ана тілі,‭ ‬1991.‭ –‬б.
Кәкішев Т.‭ ‬Санадағы жаралар.‭ –‬Алматы:‭ ‬Қазақстан,‭ ‬1992.‭ –‬б.
Мырзахметов М.‭ ... ... ... ‬//‭ ... ... ... ‬–Б.‭ ‬121-129.
Омарұлы Б.‭ ‬Зар заман поэзиясы.‭ –‬Алматы:‭ ‬Білім,‭ ‬2000.‭ –‬б.
Сыздықов К.‭ ‬Мұхтартанудың беймәлім ... ... ... ‬1997.‭ –‬б.
Әдеби мұра және оны зерттеу.‭ –‬Алматы:‭ ‬ҚазССР ҒА баспасы,‭ ‬1961.‭ –‬б.
Сейфуллин С.‭ ‬Шығармалары,‭ ‬6-том.‭ –‬Алматы:‭ ... ... ... С.‭ ‬Қазақтың ХVІІІ-ХІХ ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер.‭ ‬1‭ ‬бөлім,‭ ‬-Алматы:‭ ‬ҚМББ.,‭ ‬1942.‭ ‬–248‭ ‬б.
Сүйіншәлиев Х.‭ ‬ХІХ ғасыр әдебиеті.‭ –‬Алматы:‭ ... ... ... ... М.‭ ... ‬//‭ ... ‬1998,‭ №‬9.‭ –‬Б.‭ ‬131-138.
Мұқанов С.‭ ‬Қазақ қауымы:‭ (‬Тарихтық және ... ... ... ... ... ... –‬б.
Қазыбайұлы С.‭ ‬ХV-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті‭ (‬Жыраулар поэзиясы‭)‬.‭ –‬Ақтөбе:‭ ‬«А-Полиграфия‭»‬ ЖШС,‭ ‬2004.‭ –‬б.
Шортанбай.‭ ‬Толғаулар,‭ ‬айтыстар,‭ ‬дастан.‭ –‬Алматы:‭ ... ... ... ‬б.
Дулат.‭ ‬Заман сазы.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1991.‭ –‬б.
ХІХ ғасыр әдебиеті.‭ ‬Хрестоматия.‭ ‬/Құрас:‭ ‬Х.Сүйіншәлиев.‭ –‬Алматы:‭ ‬Ана тілі,‭ ‬1992.‭ –‬б.
Исатай-Махамбет.‭ ... ... ... қоры ... ... ... ... қоғамы,‭ ‬1991.‭ –‬б.
Жұмалиев Қ.‭ ‬ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті.‭ –‬Алматы:‭ ‬Мектеп,‭ ‬1967.‭ –‬б.
‎ ‏Әуезов М.‭ ‬20‭ ‬томдық шығармалар жинағы.‭ ‬15‭ ... ... ... ... ... ... қысқаша тарихы.‭ ‬1‭ ‬кітап:‭ ‬Оқу құралы‭ ‬/‭ ‬Жалпы редакциясын басқарған Т.Кәкішұлы.‭ –‬Алматы:‭ ‬Қазақ университеті,‭ ‬2002.‭ –‬81‭ ‬б.
Жүністегі К.‭ ‬Шортанбай ... ‬//‭ ... ... ... ‬Шет ауданы.‭ ‬25‭ ‬мамыр,‭ ‬1993.‭
Шортанбай.‭ ‬Зар заман.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1993.
Жүністегі К‭ ‬Шортанбай‭ ‬//‭ ‬Жұлдыз.‭ ‬1991,‭ ... ... ... ... ... ‬2‭ ‬кітап:‭ ‬ Оқу құралы‭ ‬/‭ ‬Жалпы редакциясын басқарған Т.Кәкішұлы..‭ –‬Алматы:‭ ‬Қазақ университеті,‭ ‬2002.‭ –‬б.
Шортанбай Қанайұлы.‭ ‬Зар заман‭ ‬//‭ ... ... ... ... ... ... ... Х.‭ ‬Қазақ‭ ‬әдебиетінің тарихы.‭ –‬Алматы:‭ ‬-Ана тілі,‭ ‬2002.‭ ‬-820‭ ‬б.
Омаров Б.‭ ‬Мұраттану мұраты‭ ‬//‭ ... ... ... ... ... М.‭ ‬Ғасырлар бедері.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1991.‭ ‬–б.
Омарұлы Б.‭ ‬Зар заман поэзиясы.‭ ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬368‭ ‬б.‭
Ысмайлов Е.‭ ‬Ақындар.‭ –‬Алматы:‭ ‬ҚМКӘБ,‭ ‬1957.‭ –‬б.
Дүйсенбаев Ы.‭ ‬Эпос және ақындар ... ... ... ... ... ғасыр жырлайды.‭ –‬Алматы.‭ ‬Жазушы,‭ ‬1989.‭ –‬б.
Омаров Б.‭ ‬Бұғауға бағынбаған жырлар.‭ –‬Алматы:‭ ... ... ... ‬-‭ ... ... Б.‭ ... ... ‬/‭ ‬Кітапта:‭ ‬Мұрат.‭ –‬Алматы:‭ ‬Арыс,‭ ‬2001.‭ –‬Б.‭ ‬5-17.‭
Досмұхамедұлы Х.‭ ‬Аламан.‭ –‬Алматы:‭ ‬Ана тілі,‭ ‬1991.‭ –‬б.
Әдеби мұра және оны ... ... ... ССР ҒА баспасы,‭ ‬1961.‭ ‬-376‭ ‬б.
Мұрат.‭ ‬Құрастырған:‭ ‬Қорқытов Б.‭ ... ... ... ... М.‭ ... жырау туралы есімде қалғандардан‭ ‬/Кітапта:‭ ‬Қазақ халық әдебиеті:‭ ‬Көп томдық.‭ –‬Т.6.‭ ‬Батырлар жыры‭ (‬Мұрын жыраудан жазылған мұралар‭)‬.‭ ... ... ... ... ... С.‭ ... ... (‬Тарихтық және этнографиялық шолу‭)‬.‭ –‬Алматы:‭ ‬Ана тілі,‭ ‬1995.‭ –‬б.
Алқаласа әлеумет‭ ‬(Қашаған ... ... ... ... ... ‬Насихат Сүгірұлы шығармалары‭)‬.‭ ‬-Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1991.-240‭ ‬б.
Зар заман:‭ ‬Жыр-толғаулар.‭ ‬-Алматы:‭ ‬Жалын,‭ ... ‬-‭ ... ... ... Қ.‭ ‬Зар заман ағымы.‭ ‬-‭ ‬Алматы:‭ ‬Қазақ университеті,‭ ‬1997.‭ ‬-160‭ ‬б.‭
65

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ поэзиясындағы ақ қайыңмен сырласу мотиві56 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет
Арал теңізінің тарихы7 бет
Аралды апаттан қорғау шаралары30 бет
Тарихи қазақ романдары9 бет
Қазақ батырлары және көркем әдебиет15 бет
Ә.Кекілбаев шығармаларындағы тарихи тұлғалар3 бет
Әңгіме жанрының жалпы сипаты мен ерекшеліктері30 бет
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь