Орталық Қазақстан Бұқар жырау ауданы топонимдері

Мазмұны

Кіріспе 7
1 Орталық Қазақстан топонимиясының тақырыптық топтары 9
1.1 Материалдық мәдениетке байланысты топонимдер 11
1.2 Мекен, тұрақты білдіретін топонимдердің этнолингвистикалық сипаты 14
1.3 Мал шаруашылығына қатысты аймақтық топонимдер 16
1.4 Көшпелі мал шаруашылығының жайылым түрлеріне қатысты
топонимдер
18
1.5 Қысқы мал азығын даярлау ісіне қатысты қойылған топонимдер 21
1.6 Егін, бау.бақша шаруашылығына қатысты қойылған аймақтық
топонимдер
22
1.7 Өсімдік атауларына қатысты топонимдер 24
1.8 Аң, құс атауларына қатысты топонимдер 31
2
2.1 Бұқар жырау ауданы топонимдерінің лексикалық құрамы
Байырғы қазақ тіліне тән атаулар
34
2.2 Араб, иран тіліне тән атаулар 39
2.3 Монғол тілінен енген топонимдік қабат 41
2.4 Орыс тіліне тән атаулар 43
3. Бұқар жырау ауданы топонимдерінің құрылымдық жүйесі 49
3.1 «Сан есім.Зат есім» тұлғалы анықтаушы тіркес 54
3.2 «Сын есім.Сын есім» тұлғалы анықтауышты тіркес 55
3.3 «Сан есім.Зат есім» тұлғалы анықтауышты тіркестер 56
3.4 Етістік тұлғалы топонимдер 57
Қорытынды 59
Пайдаланған әдебиеттер тізімі 61
Кіріспе

Біз зерттеп отырған өңір топонимдері белгілі бір мерзім, кезеңнің ғана емес, сан мыңдаған жырлардың, тұтас бір дәуірдің жемісі. Сондықтан да олар қоғам өмірі, халық тіршілігімен тығыз байланысты. Олардың құрамында да әр дәуірде, әрбір кезеңдерде осы өңірді мекендеген әр алуан елдің тілі мен сөзінен қойылған географиялық атаулар саны көптеп кездеседі. Бұл мыңдаған атаулардың құрамында лексикалық, фонетика-морфологиялық тұрғыдан архаикалық элементтердің кездесуі халқымыздың тіл тарихын зерттеуге үлкен үлес қосады. Әсіресе палетопонимдердің этимологиялық сырының мән-маңызы ерекше зор. Өйткені палеотопонимдер қазақ халқының ерте замандардағы әдет-ғұрып, салт-санасын білдіріп қана қоймай, оның шығу тегін анықтау, құрамына енген тайпалар мен руларды анықтау барысында аса құнды материалдар болып табылады. Орталық Қазақстан топонимдерінің бір тобы осындай көне заман, ескі тарихымызбен тығыз байланысты болып келсе, екінші бір басым тобы Кеңес өкіметі тұсында пайда болған, социалистік дәуірдегі және одан кейінгі өзгерістердің айқын куәсі болып табылады. Кеңестік дәуірде республикамыздың жер-су аттарын зерттеген мақала, жекелеген кітаптар жазылып, біршама кандидаттық диссертациялар қорғалып, жекелеген жинақтар мен қысқаша сөздіктердің де жарық көрінгені рас. Алайда, бұған қарап, қазақ топонимикасының барлық мәселесі түпкілікті шешіліп болды деп айтуға болмайды. Атап айтқанда, Қазақстан топонимиясының тұтас жүйесі, олардың лексика тұғысынан көп қабаттылығы, осы қабаттардың тілдік ерекшелектері, қай тілге тәндігі, алуан салалы топонимдердің өзіндік жүйесі, жасалуының негізгі заңдылықтары, олардың құрылымдық типтері мен семантикалық өрістері, ойконим, гидроним, оронимдердің құрылыстары мен түрлері әлі толық зерттелмей отыр. Жер жүзіндегі жер-су аттары сияқты біздің республикамыз бен облыстарымыздағы жер-су аттары да ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа тарап, дәуірден-дәуірге ұласып, жалғасын тауып келеді. Бұл туралы Ш.Уәлиханов “Көне түркі салт-сана, әдет-ғұрыпының қаймағы бұзылмаған қазақтарда өмірдің бар саласын қамтитын тарихи оқиғалармен байланысты адам аттары, жер-су атаулары, тағы да басқалары еске сақталып, атадан балаға жалғасып жатады” деп орынды айтқан. Міне, зерттеу жұмысымыздың негізгі обьектісі болып отырған Орталық Қазақстан, нақтылай айтсақ, Бұқар жырау ауданы жер-су аттары осының толық айғағы бола алады. Аталмыш өңір топонимдерін жаппай жинап, ғылыми тұрғыдан зерттеудің актуальділігі мектеп оқушылары мен қалың көпшіліктің туған жер туралы білім дәрежесін арттыруға да қажет. Жер-су атауларын жинау, олардың шығу, пайда болу себебін анықтау, әрбір атаудың мән-мағынасын ашу, әсіресе, жастардың туған өлкеге деген ыстық ынта, патриоттық сезімен күшейтпек.
Түрколог ономастардың қомақты еңбектері негізінде “Ономастика Средней Азии”, “Оноиастика Востока”, Ономастика Поволжья”, “Диалекты и топономия Поволжья”, “Диалекты и топономия Сибири”, “Тюркская ономастика”, “Вопросы ономастики Казахстана”, “Ономастика Узбекистана”, “Вопросы ономастики Башкирии” т.б. “Тюрская ономастика”, “Проблемы этимологии тюрских языков” т.б. жинақтар негізінде жарияланғаны белгілі. Кеңестік дәуірде республикамыздың жер-су аттарын зерттеген мақала, жекелеген кітаптар жазылып, біршама кандидаттық диссертациялар қорғалып, жекелеген жинақтар мен қысқаша сөздіктердің де жарық көргені рас. Соңғы жылдары бұл мәселелерді ф.ғ.д. А.Е.Жартыбаев Орталық Қазақстан өңірі бойынша [1], ф.ғ.д. Б.Тілеубердиев Оңтүстік Қазақстан өңірі бойынша зерттеп, ғылыми зерттеу монографияларын жарыққа шығарды.
Қашанда кез-келген өңір оронимдері жалпы халықтық лексиканың айтарлықтай құрамы болып табылмақ. Олардың құрамында қазіргі әдеби тіліміз бен сөйлеу тілімізде кездеспейтін көне лексикалық қабаттар сақталады. Бұл өлкенің топонимдері де қазақ тілі тарихының көмескі жақтары мен халқымыздың этникалық тарихының кейбір мәселелерін шешуге септігін тигізе бермек.
Диплом жұмысымыз кіріспе, үш тарауды қамтитын негізгі бөлім және тараулардың тармақшаларынан, қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі беріледі.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Жартыбаев А.Е. Орталыќ Қазаќстан топонимикасы. Монография. –Қарағанды: «Болашақ баспа», 2008. -318 б.
2. Гумбольд В. Фон. О различии строения человеческих языков и его влияния на духовное развитие человечества // Гумбольд В.Фон. Избранные труды по языкознанию, Москва, Прогресс, 1984. - 400 с.
3. Акимашева Ж.Ә. Ою-өрнек атауларының уәждемесі және таңбалыќ табиғаты (лингво-мәдени аспект). Фил. ғыл. дәр. алу үшін дайынд. дисс. автореф. Алматы, 2004. - 28 б.
4. Верещагин Е.М. Язык и культура, Москва, 1976. - 248 с.
5. Ќайдар Ә. Ќазаќ тілінің өзекті мәселелері: Актуальные вопросы казахского языка, Алматы, Ана тілі, 1998. - 304 б.
6. Смағұлова Ғ. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттыќ-мәдени аспектілері, Алматы, 1998. - 196 б.
7. Алдашева А. Аударматану: лингвистикалыќ және лингвомәдени мәселелер. Алматы, 1998. - 215 б.
8. Рысќалиќызы Ұ. Батыс Ќазаќстан облысы жер-су атауларының сөздігі, Орал, Полиграф сервис, 2001. - 172 б.
9. Абдрахманов А. Вопросы топонимики Казахстана // Топонимика Востока, Москва, Наука, 1962. - С.46-53.
10. Джанузаков Т. Очерк казахской ономастики, Алма-Ата, Наука, 1982. -176 с.
11. Куштаева М.Т. «Тары» концептісінің семантикалыќ ќұрылымы мен лингвомәдени мазмұны, Алматы, 2003. - 29 б.
12. Манкеева Ж.А. Ќазаќ тілінің заттыќ мәдениет лексикасы. Докторлыќ дисс. автореф. Алматы, 1997. - 53 б.
13. Дмитриев Н.К. Строй тюркских языков, Москва, 1962. - 607 с.
14. Омари Ж. Ќаз дауысты Ќазыбек би, Астана, Фолиант, 2000. - 317 б.
15. Ќойшыбаев Е. Ќазаќстанның жер-су аттары сөздігі, Алматы, Мектеп, 1985. - 256 б.
16. Ќазаќстан географиялыќ сөздігі (Жезќазған облысы), Алматы, Ғылым, 1990. - 295 б.
17. Конкабаев К. Топонимия Южной Киргизии, Фрунзе, Илим, 1980. - 172 с.
18. Өсеров Н., Естаев Ж. Ислам және ќазаќтардың әдет-ғұрпы, Алматы, Ќазаќстан, 1992. - 152 б.
19. Масанов Н.А. Проблемы социально-экономической истории Казахстана на рубеже XVIII-XIX веков, Алма-Ата, 1984. - 174 с.
20. Ғабитхан Ќ. Наным-сенімге байланысты ќазаќ тіліндегі тұраќты тіркестердің этимологиялыќ сипаттамасы. Канд. дисс. ќолжазбасы. Алматы, 1996. - 158 б.
21. Ќазаќ тілінің түсіндірме сөздігі, Алматы, Ќаз ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1976. - 695 б.
22. Тлеубердиев Б.М. Оңтүстік Ќазаќстан топонимдерінің этно-лингвистикалыќ сипаттары. Канд. дисс. ќолж. Алматы, 1994. - 153 б.
23. Ќазаќ ССР тарихы, 1-т., Алматы, 1977. - 418 б.
24. Наќысбеков О. Ќазаќ тілі говорларының оңтүстік тобы, Алматы, 1982. - 164 б.
25. КазССР. Краткая энциклопедия в 4-х томах. Т. 2., Алма-Ата: Гл. Ред. КСЭ., 1984. - 608 с.
26. Каймульдинова К. Ќазаќ топонимдерінің этноэкологиялыќ негіздері (оќу ќұралы), Алматы, «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2001. -92 б.
27. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер, Алматы, Ғылым, 1995. - 176 б.
28. Фромозов А. Н. Животный мир Казакстана, Москва, 1987. - 148 с.
29. Қазақ ономастикасы мәселелері. –Алматы, 1986, –79 б.
30. Қойшыбаев Е.Р. Қазақстанның жер-су аттары сөздігі. –Алматы, 1985, –126 б.
31. Мурзаев Э.М. Словарь местных географических терминов. –Москва, 1959, – С.96.
32. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. –Алматы, 1981, –115 б.
33. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикасы. –Алматы, 1960, –56 б.
34. Виноградов В.В. Вступительное слово // Сб. «Вопросы терминологии», – Москва, 1961, – С.105.
35. Базылхан Б. Ќазаќша-монғолша сөздік, Уланбаатар, 1977. - 392 б.
36. Сагидолдаќызы Г. Түркі (ќазаќ) және моңғол халыќтарының тарихи-мәдени байланыстарының топонимияда бейнеленуі, Алматы, ЖШС “Полиграфист”, 2000. - 252 б.
37. Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюркских языков, Ленинград, Наука, 1970. - 204 с.
38. Базылхан Б. Краткая сравнительно-историческая грамматика монгольско и казахского языков. Автореф. дисс. канд. филол. наук. Алма-Ата, 1974. - 20 с.
39. Қазақ Совет энциклопедиясы. Энцинлопедиялық анықтама. –Алматы, 1980, –187 б.
40. Ќайдар Ә. Ќазаќ тілінің тарихи лексикологиясы: проблемалары мен міндеттері // Ќазаќ тілінің өзекті мәселелері, Алматы, 1998. - Б. 7-15.
41. Жанұзақов Т.Ж. Қазақ есімдерінің тарихы. –Алматы, 1971. –112 б.
42. Молчанова О.Т. Гидронимы и оронимы Горного Алтая. Саратов, 1982. –С.236.
43. Әбдірахманов А. Топонимика және этимология. –Алматы, 1975. –142 б.
        
        Кіріспе
Біз зерттеп отырған өңір топонимдері белгілі бір мерзім, кезеңнің ғана
емес, сан мыңдаған жырлардың, тұтас бір дәуірдің жемісі. ... да ... ... ... ... ... ... Олардың құрамында да әр
дәуірде, әрбір кезеңдерде осы өңірді мекендеген әр алуан ... тілі ... ... ... ... саны ... ... Бұл мыңдаған
атаулардың құрамында лексикалық, фонетика-морфологиялық тұрғыдан архаикалық
элементтердің ... ... тіл ... ... ... үлес ... ... этимологиялық сырының мән-маңызы ерекше зор.
Өйткені палеотопонимдер қазақ халқының ерте ... ... ... ... қана қоймай, оның шығу тегін анықтау, құрамына енген
тайпалар мен ... ... ... аса ... материалдар болып
табылады. Орталық Қазақстан топонимдерінің бір тобы осындай көне ... ... ... ... болып келсе, екінші бір басым тобы Кеңес
өкіметі тұсында пайда болған, социалистік дәуірдегі және одан ... ... ... ... ... Кеңестік дәуірде республикамыздың
жер-су аттарын зерттеген мақала, жекелеген кітаптар жазылып, біршама
кандидаттық ... ... ... ... мен ... де ... көрінгені рас. Алайда, ... ... ... ... мәселесі түпкілікті шешіліп болды деп айтуға
болмайды. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... тұғысынан көп қабаттылығы, осы қабаттардың тілдік ерекшелектері,
қай тілге тәндігі, алуан салалы топонимдердің өзіндік ... ... ... олардың құрылымдық типтері мен семантикалық өрістері,
ойконим, гидроним, оронимдердің ... мен ... әлі ... ... Жер ... ... аттары сияқты біздің республикамыз
бен облыстарымыздағы жер-су аттары да ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа тарап,
дәуірден-дәуірге ұласып, ... ... ... Бұл ... Ш.Уәлиханов
“Көне түркі салт-сана, әдет-ғұрыпының қаймағы бұзылмаған қазақтарда ... ... ... ... ... ... адам ... жер-су
атаулары, тағы да басқалары еске сақталып, атадан балаға жалғасып жатады”
деп орынды айтқан. ... ... ... негізгі обьектісі болып
отырған Орталық Қазақстан, нақтылай айтсақ, ... ... ... ... ... толық айғағы бола алады. Аталмыш өңір топонимдерін ... ... ... ... ... ... ... мен қалың
көпшіліктің туған жер туралы білім ... ... да ... ... жинау, олардың шығу, пайда болу себебін анықтау, әрбір атаудың
мән-мағынасын ашу, ... ... ... өлкеге деген ыстық ынта,
патриоттық сезімен күшейтпек.
Түрколог ономастардың қомақты еңбектері негізінде “Ономастика Средней
Азии”, ... ... ... ... ... и ... “Диалекты и топономия Сибири”, “Тюркская ономастика”, “Вопросы
ономастики Казахстана”, “Ономастика Узбекистана”, “Вопросы ... т.б. ... ... ... ... ... языков”
т.б. жинақтар негізінде жарияланғаны белгілі. ... ... ... ... ... ... ... кітаптар
жазылып, біршама кандидаттық диссертациялар ... ... ... ... ... де ... ... рас. Соңғы жылдары бұл
мәселелерді ф.ғ.д. ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан өңірі бойынша зерттеп, ғылыми
зерттеу монографияларын жарыққа ... ... өңір ... ... ... ... ... болып табылмақ. Олардың құрамында қазіргі әдеби тіліміз
бен ... ... ... көне ... ... ... Бұл
өлкенің топонимдері де қазақ тілі тарихының көмескі ... мен ... ... ... ... ... септігін тигізе бермек.
Диплом жұмысымыз кіріспе, үш тарауды ... ... ... ... ... қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында
пайдаланылған әдебиеттер тізімі беріледі.
1 ... ... ... тақырыптық топтары
Тілдің белгілі бір қоғамның тарихи, саяси, мәдени және т.б. ... ... ... ... ... ... ... шындық.
Тілді осы бағытта ең алғаш теориялық тұрғыдан ... ісі ... ... ... ... ... Одан кейінгі зерттеушілер қоғам
(этнос) мен тілдің байланысын жан-жақты аша ... ... ... пен ... ... ... ... терминін алғаш қолданған америка
ғалымы Б.Л.Уорф болды. Жалпы тіл білімі саласында тілді гомогендік ... ... ... ... ... ... және т.б. бағыттар бойынша ... ... ... ... Н.И.Толстойлар еңбектері бұл
саланы дамыта түсті. Ал кейінгі кезде (АҚШ-та) қалыптаса бастаған тағы ... ... ... ... ... ... арқылы этнолингвистиканың
баламасы ретінде антропология (адам туралы ғылым) терминін қолдану ... ... ... Әрі ... тек «көне дүниені» зерттеуші ғылым
деп танып, оларды байырғы халық тілінен, жергілікті тіл ... де бар. Оны ... орыс ... ... Н.И.Толстой,
В.Н.Топоров, А.Ф.Журавлев және т.б. Жалпы бұл ... ... ... әр
түрлі бағыт ұстанғанымен этнолингвистиканы «этнос пен этнос тілі»
негізіндегі ілім ... ... ... ... ... ғылыми негізін жасауда А.Қайдаров,
М.М.Копыленко, Е.Н.Жанпейісов, Ж.А.Манкеева, ... және де ... ... ... ... Т.Жанұзақов,
А.Әбдірахманов, Е.Керімбаев, Қ.Қ.Рысбергенова, Б.Тлеубердиев, Ұ.Ержанова,
А.Ә.Әлімхан және т.б. еңбектері түркі, қазақ тіл ... ... ... еңбектер болып ... Аты ... ... ... бір халық (этнос) лексикасының сол ... ... ... ... ... және де т.б. ұлттық
қасиеттерімен ұдайы бірлікте болатыны туралы айтылады. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... есімдерге қарағанда
тұрақты, ғасырдан ғасырға өзгеріссіз жететінін ... ... ... ... ... ... беру ... Топонимдердегі этнолингвистикалық факторлар, әсіресе аймақтық
атауларды ареалды тұрғыда зерттеу барысында айқын танылып, ашыла ... ... бір ... ... территорияда этнос ретінде
қалыптасып, тарихи, тілдік ... ірі ... ... ... ... ... тіл ерекшеліктері (диалект) секілді олардың
аймақтық деңгейдегі таным-түсінігі, әдет-ғұрпы, ... ... ... ... ... ... және т.б. әр текті болып келеді.
Сөз жоқ, бұл әр тектілік сол аймақтың диалектілерінде ғана ... аз ... ... да ... ... Бұл жай орыс ... жан-жақты зерттелініп келеді.
Этнолингвистика бір топтағы тілдер мен жекеленген ... ... сол ... ... халықтың этникалық даму тарихымен бірлікте
қарастырып, тіл мен ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қатысын және оның тілдік қабаттағы іздерін
ұлттық негізде зерттеуді ... ... Тіл мен ... байланысы туралы
В.Фон Гумбольдттің «тілге материалдық және рухани мәдениет әсер ... ... ... ... нышан орын алады, бұл тіл ... ... тіл – адам мен ... ... ... ... тілде сол
«халықтың рухы» мен мәдениеттің белгісі – ішкі формасы жатады» ... ... ... ... ... ... қарқынды даму жолындағы
жетекші идеялардың бірі болып отыр ... ... ... ... мен М.Лацарус ... ... ... ... ... ... әлеуметтік сипатын
зерттеді. Белгілі ғалым А.Потебня тіл халықтың мәдениетінің негізгі ... ... ... ... ауыз ... ... ... Лингвист Ф.де Соссюрдың теориясы бойынша ұлттық
сананың, мәдениеттің, салт-дәстүрдің, ... ... ... ... ... ... ... пәні тұрғысынан
қарастырған. Тіл мен мәдениет ара ... ... ... ... мен
Б.Уорфтың лингвистикалық салыстырмалы болжам гипотезасында баяндалған. Осы
гипотезаның негізгі қағидалары Л.Вейсгербер ... ... ... ... ... ізбасарларының тіл мен мәдениетке қатысты
көзқарастары орыс ғалымдары еңбектерінде өз ... ... ... «сөз ... әлем ... мәліметтің барлығын дерлік өз
бойына жинап ... ол – сол ... ... ... ... ... ... өткені мен бүгінінің айнасы, халықтың өмір-салты
мен ойлау дәрежесін түсінудің, жалпы таным мен білім ... ... ... құралы болумен қатар, жаратылыс туралы барлық мәліметті
сіңіріп, сақтай алатын қабілетке ие» [4,10].
ХХ ғасырдың ... ... ... ... тіл білімінде ұлттық мәдени
бірліктердің тілдік құралдар арқылы таңбалануы ... ... ... келді. Қазақ ономастикасының соңғы жылдарындағы
монографиялық еңбектерде жалқы есімдерді лингвомәдениеттану тұрғысынан
қарастырудың ... ашық ... ... ... ғылыми негізін қалыптастырушы академик
Ә.Қайдар 1998 жылы ... жаңа ... ... ... жатқанын айтады: «Бүгінгі таңда қазақ этнолингвистикасы ғылыми негізі
қалыптаса бастаған, жан-жақты ізденіс ... ... ... ... айқындалып келе жатқан, дербес те перспективті ғылым ... ... ... [5, 9]. ... ғылымының этнолингвистикасымен
іргелес дамып келе жатқандығы қазақ тіл білімінде ХХ ғ. соңында ... «Тіл ... ... ... ... ... байланысты
жаңа ғылыми бағыттары қалыптасып келеді. Олар: этнолингвистика; елтану;
лингвомәдениеттану [6, 142]. ... ... ... ... ... ... озық лингвистика жетістіктерінің
қазақ тіл ғылымына ену, қалыптасу ... ... ... ... ... ... ғасырлар тоғысқан тұста әлемдік озық
лингвистика тілтанымның ... ... ... ... ... жаңа ... – яғни ... жеке адаммен, оның
ойлау өрісімен және рухани- практикалық ... ... ... бет ... ... Когнитивті, антропологиялық лингвистика деп аталатын
мүлде жаңа салалардың қатарында соңғы жылдары ... ... ... та ... келеді. Бұлардың қай-қайсысы да қазақ тіл ғылымы
төселе қоймаған соны салалар» [7, 121].
Қазақ тіл ... ... ... ... ... жүр. Тіл мен этностың мәдени бірліктегі көрінісі Ә.Қайдар,
Ж.Манкеева; ақын-жыраулар ... ... ... этномәдени атаулардың этимологиялық негіздері (Ә.Қайдар,
Е.Жанпейісов); ... ... ... ... С.Сәтенова, Р.Авакова); аударматанудағы лингвомәдени
мәселелер (А.Алдашева); тіл мен ... ... ... ... ... орыс және ... ... салыстыру бойынша (М.Копыленко,
З.Ахметжанова, С.Исабеков) және ... мен сол тіл ... ... ұлт ... ... ретінде
қарастыру сол тілде сөйлеуші ... ... ... ... ... мен ... қоршаған ортаны ... ... ... жол ... Яғни лингвомәдениеттану мәдениет пен
тіл бірліктерінің арасындағы интеграциялық синтезді сұрыптап, ... ... ... ... мәдениетке байланысты топонимдер
Тіл ойды жеткізу мен қарым-қатынас жасау ғана ... ... ... да басты құралы болып табылады. Күрделі таңбалық жүйені
құрай отырып, тіл қандай да бір ... ... ... ... ... ... атқарады. Мәдениет те тіл секілді белгілі бір хабарды
жеткізу қабілеті бар таңбалық (семиотикалық) жүйе құрайды, алайда ол ... ... ... қабілетсіз, себебі мәдениет ең алдымен –
жады, оның ... ...... сақтау және абсолюттік жалпы
қауымдастыққа талпыну. Өзінің ... ... ... ... қарым-қатынасқа түспей, мәдени диалог жасамай тұра алмайды. ... – ұлт ... ......... ... ... ғылымның осы саласындағы маңызды мәселелерді шешуге
мұрындық болатын діңгек [3, 8-9]. ... ... ... ... – белгілі бір ... ... ... ... Кез ... мәдени энобелгілер белгілі бір дәрежеде
материалдық және ... ... ... ... ... ... екі саласы қоғамдық формацияда қатар дамып, бірін-бірі толықтырып
отырады. Қазіргі таңда ... және ... ... ... топтарға бөле қарастыру дәстүрін ұстанатын еңбектер де
ұшырасады. Мәселен, Ұ.Ержанова Батыс ... ... осы ... топқа бөліп, олардың таралу, қолданылу аясын төмендегіше көрсетеді:
1) Материалдық мәдениетке ... ... ... ... ... ... ... топонимдер.
1. Материалдық мәдениетке байланысты этнобелгілері бар топонимдер одан
әрі ... ... ... ... төрт түлік мал атауларымен байланысты этнобелгілер: Ақсерке,
Мәші, ... ... ... Қойбас, Жылқыайдар,
Нарөлген, Қойқұдық, Байтал, Тайша т.б.
– жайылым атауларымен байланысты ... ... ... ... ... т.б.
– малдың қор-жайына байланысты этнобелгілер: Ашықбаз, Алтықашар,
Малқора, Ескіқора, Қамысқора, Атқора, Алтықора т.б.
– малды суаруға, егіншілікпен байланысты ... ... ... ... ... ... Егінсай, Егіндішеген т.б.
– отырықшылыққа байланысты ... ... ... ... ... Қамысқала, Бөлекқала.
2. Рухани мәдениетке байланысты этнобелгілері бар топонимдерді ислам
және суфизм ... ... ру, ... ... одақ атауларына,
әулиелердің атына байланысты және ... пен ... ... ... қалыптасқан жер-су атауларына бөлуге болады [8, 46]. ... ... мен ... ұлттық мәдениетке қатысын зерттеген
еңбектердің 1960 жылдардан бастау алатынын да жоққа шығармаймыз. Мәселен,
А.Абдрахмановтың 1962 жылы ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениет негізінде қалыптасқан ... ... ... ... ... материалдық және рухани мәдениетке
қатысы ашылады [9, 46-53]. Бұл жай қазақ антропонимдерін зерттеуші, ... ... ... де ... сөз ... [10]. Және де ХХ
ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінің бәрінде де ұлттық мәдениет көріністері белгілі бір
дәрежеде сөз болып отырған. ... ... сөз ... ... ... ... ... қазақ топонимдерін материалдық, рухани мәдениет
көздеріне қатысты қарастырудың тиімділігін көрсетеді. ... ... ... тарихи, археологиялық ... ... ... қай ... ... ... ... оның белгілі
бір кезеңдегі ұлттық, ұжымдық қызметін аша түседі. Себебі этнос өзі жасаған
мәдени дүниені өзінің ... ... ... да дүниеге танытады.
Материалдық мәдениет үрдісі қоғамдық сананы жаңа сапаға ... ... ... ... және ... ... жалпы ұқсастығы мен
тұрақтылығы кәсіп саласындағы екі бағыт – егіншілік пен малшылықтың орайлас
келуінен туындаған. Бұл ретте ... ... ... жартылай
егіншілік пен жартылай мал шаруашылық), сөз «әлеміне» ден қою ... ... төл ... танып-түсінуге болады [11, 8].
Осы арада назар аударатын жай – «өмір ... ... ... ... дүниелердің мәдениетке қатысы адамдардың тек өмір сүру
үшін қажет ... ғана ... ... ... ... ... ... социогендік, символикалық және эстетикалық қажеттерін де
өтейді.... Материалдық байлықты өндіру алғашқы өндірістің ... ... Әрі ... өмір сүру ... тетігін жетілдіріп және оның
көмегі арқылы қалыпты өмір сүріп, ... ... ... ... ... қатысты» [12, 31], – деген Ж.А.Манкеева ... ... ... ... ... ... бастамасы болғандығын атап
өту орынды болмақ. Себебі рухани ... ... ... ... ұлттық санадағы рухани таным-түсінік пен
мәдениеттің дамуына жол ... ... ... мәдениет рухани
мәдениеттің негізінде ұлттық сипатқа ие болып, ... ... ... Бұл жай ... Қазақстан топонимдері жүйесінен айқын көрініс
береді. Мәселен, төрт түлікке қатысты қалыптасқан мифонимдер ... ... ата, ... қара т.б. ... көрсеткіші болып табылады.
Айтылған жайларды басшылыққа ала отырып, Орталық Қазақстан топонимдерін
лингвомәденитанымдық тұрғысынан материалдық және рухани мәдениет ... ...... ... ... ... дұрыс айқындауға
жол ашады деп ойлаймыз. Алайда бүгінгі таңда ... ... екі ... бөле ... ... да ... шығармаймыз.
Себебі қазақ топонимикасындағы көптеген ... ... ... ... тек ... ... мен діни ... қатысты
атаулар ғана жатқызылып жүр. Ол топтағы еңбектерде ... орта ... ... ... тілдегі танымдық бейнесі ... ... де ... ... ... ... тіл
дүниені тікелей, тура бейнелемейді. «Тілде адамның дүниені қалай түсінетіні
көрініс береді. Демек, сөз ... тура ... ... адам санасында тілдік
шығармашылық процесс нәтижесінде ... ... ... ... өсімдік, аң-құс атауларына қатысты топонимдерде де ұлттық таным
сабақтастығы, ... ... ... нәтижелері айқын байқалып тұрады.
Сондықтан да бұл топтағы топонимдерді әрі материалдық, әрі ... ... ... ... ... ... пен аң-құс, топонимдік
детерминативтер қатысы ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, Үкілі-Қағылы, Бөріойнақ, Қаратау,
Қайнарбұлақ, ... және т.б. ... ... ... т.б. ... ... осыған дәлел. Ойымызды түйіндей
келе, Орталық Қазақстан топонимдерін этномәденилік тұрғыдан тарихи және
рухани ... ... ... деп ... ... Әрі олар ... ... мақсаттары мен талаптарға сәйкес бірнеше ... ... ... ... ... топонимдер.
- Рухани мәдениетке байланысты аймақтық топонимдер
- Материалдық мәдениетке байланысты топонимдер іштей төмендегі ... ... ... топонимдердің этнолингвистикалық сипаты.
-Мал шаруашылығына қатысты аймақтық топонимдер.
-Егін, бау-бақша шаруашылығына қатысты аймақтық топонимдер.
Рухани ... ... ... ... ... түрлеріне қатысты мифонимдер.
-Көшпелі тұрмыс-салт дәстүріне қатысты топонимдер.
-Қоршаған ортаны қабылдау барысындағы танымдық топонимдер.
- топонимдік детерминативтердің этнолингвистикалық сипаты.
- өсімдік атауларына қатысты топонимдер.
- аң, құс ... ... ... ... ... білдіретін топонимдердің этнолингвистикалық сипаты
Орталық Қазақстан өңірі тұрғындарының ежелден-ақ көшпелі және ... өмір ... ... толық дәлелденген. Ал белгілі бір ... ұзақ ... ... ... ... деңгейге
көтерілуі – өзін қоршаған ортаның сан ... ... ... ... ... ... мен ... мәдени таным-
түсінігінсіз жүзеге асуы мүмкін емес. Кез келген алғашқы қауым ... ... ... тұтыну құралдары (ыдыс-аяқ, қару т.б.) мен
мекен-тұраққа ие болуынан басталмақ. Қазіргі ... ... ... ... ... ... жеткілікті: үңгір, кепе, күрке, шайла,
шатыр, там, қыстақ, ... үй, ... ... ауыл, қала, астана, орда, ел
орда т.б. Бұлардан басқа көршілес, шет ... ... ... ... ... ... «деревня», «хутор», «поселька», «кышлак» т.б.,
көне ... ... ... көне қазақ тіліне тән «қотан», ... ... ... «түндік», «шаңырақ» апеллятивтері де ұшырасады.
Алайда бұл апеллятивтердің басым тобы қазіргі кезде күнделікті тілдік
қарым-қатынасқа ... ал ... ... ... ... ... кеткен.
А.К.Дмитриевтің «Историку и этнографу тюркских племен полезно будет
задуматься над тем, что все термины, обозначающие город и ... в ... ... қала ... шехир / шехер / шахар / шар (перс.),
якут. куорат из русск. ... аул ... тур. и ... кей / ... (перс.), азерб. кано «деревня» (перс.), чуваш.., татар., крым. и
дагест. сала «деревня» (хазар)» – ... ... бар [13, 506]. ... қазақ пен түркі тектес халықтарда мекен-тұраққа қатысты қолданымдар
болмады деген ой ... ... Оған біз ... ... көне ... ... тән ... дәлел.
Көне түркілік, көне қазақ тіліне тән апеллятивтердің тілдік ... ...... ... ... ... мен тұрмыс-салттың ішкі
және сыртқы факторлар ... ... ... ... алайда
олардың Орталық Қазақстан топонимдерінде таңбаланып, сақталып қалғандары да
ұшырасады. Олардың ішіндегі ең көне ...... ерте ... адам ... қызметін атқарғаны белгілі. Мысалы,
Грузиядағы «Уплисцихе» (б.з.б. III ғ.), Армениядағы «Гегард» (XIII ... ... т.б. ... ... ... ... ... саны – 140, оның 12-сі ... ... ... ... ... – Ұлытауда, ... ... – Шет ... ... ... үңгірлері – Жаңаарқа ауданында, Әулиетас
үңгірі – ... ... ...... өзені бойында, Шатыр үңгірі
– Қарқаралыда, Бектауата ...... ... ... ...
Едірей тауында, Қазыналы үңгір – ... ... ... ... ... ... т.б. Бұлардан басқа таза ... ... ... де ... ...... Ақадыр өлкесінде;
Үңгірлісан – тау, Үңгіршат – сай, аңғар; Үңгірқазған – ... ... ...... Ақт. ... ... қазіргі кезеңде бұл үңгірлерге қатысты аңыз, әңгімелердің көбі
ұмытылған. Дегенмен алғашқы қауымдық ... ... ... ... ... ел ... ... қалған, соның бірі Айдаћарлы үңгіріне
қатысты... ... ... ... ... ... айдаћармен дос
болады. Бір күні ... ... ұлы ... ... атып,
құйрығынан жаралайды, айдаћар оның баласын өлтіреді. Баласының айыбын
білген Құдайберлі ... ... ниет ... ... ... дос ... ... сенің ойыңнан балаң, менің ойымнан құйрығым кетпейді» ... ... ... ... ... ... бері ол тау Айдаћарлы – ... ... ... ...... ... ... айтқанындай, мола
мен мазар атаулары рулық көші-қон жолдары мен ата қоныс, жайлау шекараларын
білдіргендігі Орталық ... ... де ... ... ... ... ... екі рудың жазғы жайлау шекарасын білдіретін Соқыр
(Жалаңтөс батыр) мазары – ... ... ... ... ... ... өзені қаракесек руы мен қуандық руларының жазғы
жайлауда түйісер тұсы, шекарасы. Сондықтан да ... ... ... көзі ... өзін осы ... ... бойына жерлеуін өсиет еткен.
Соғыс үстінде бір көзі ... ... ... ... атанған. Ол
жерленген соң өзен де Соқыр өзені аталып, екі ру ... дау ... ... ... ұлттық таным-түсініктегі аруақты сыйлау ... ... ... жай Нұра өзеніне де қатысты айтылады. Тағы да қаракесек
пен қуандық рулары Нұра өзеніне таласып, қуандық руы ... ... осы өзен ... ескі ... ... етіп белгілейді. Сол түні
Қаз дауысты Қазыбек бимен бір туысатын ... ... ... орнын
тегістеп, қой түнетіп жібереді. Ертеңіне қуандық жағы дауды ... ... жоқ, сол ... Нұра бойы екі рулы елге де ... ... ... ... бұзған» деген атақ қалған [14, 123].
1.3 Мал шаруашылығына қатысты аймақтық топонимдер
Келесі бір ... ... таза мал ... ... төрт ... тұрмыстағы орнын анықтап, оның жер бедері мен қоршаған ортадағы
дене, ... ... мал ... ... ... Төрт ... ... халықтық білім, нақты мәліметтер көзі мал түрлерін, жас
айырмасын, физиологиялық ерекшеліктерін ... ... ... ... нар, ... ... өгіз ... – биік, үлкен, көлемді
геообъектілерді, тай, байтал, бота, бұзау – кіші, көлемсіз ... ... қозы ... ... ... ешкі, теке, лақ – ешкі
малына жайлы, немесе ... ... жер ... ... ... ... есептеуі бойынша Орталық Қазақстанда 200-дей жылқы
түлігіне қатысты топоним ұшырасады. Оның ... ең жиі ... ... ... лексемасы. 130 айғыр лексемасына қатысты топонимнің 96-сы ... ... ... ... ... ... Бозайғыр, Күреңайғыр, Шұбарайғыр, ... және т.б. ... ... ... рет ... ... – Айғыржал -36,
Қараайғыр-18, Құлаайғыр-10, Шұбарайғыр-7 т.б. ... ... ... топонимдер жайылым, өзек, қыстау, т.б. мағынасындағы қолданымға ие.
Мысалы, ...... ...... ... – жыра,
өзек; Айғыршапқан – жазық, жайылым; Айғыртам – жеке, ... ... ...... Торыайғыр – көл [1,142]; Е.Қойшыбаев боз, шұбар түске
қатысты айғыр ... ... ... ... ... ... ... [15,68]. Дегенмен Орталық Қазақстан жерінде айғыр
лексемасына қатысты топонимдердің басым тобы ... ... ... ... ... ... ... – этностың табиғатты,
табиғи байлықты игеру ... ... ... тән ... жасап, қолда бар, жинақталған ұлттық ... ... оны әрі ... дамыта түсетіндігін көрсетеді. Ол әсіресе
топонимдер құрамындағы материалдық ... ... ... анық ... тұрады.
Төрт түлік мал атауларына байланысты ұшырасатын этномаркерлі топонимдер
осыған дәлел. Орталық Қазақстанда жылқы малынан соң көп ... ... ... ... қой ... ... топонимдер аталған өңірде
жылқы түлігіне қарағанда аз ұшырасады. Бастылары: ... – тау, биік ... м., ... ... ... – шоқы, биік-819 м., Қойбас – тау,
биік – 533,7 м., Балқаш өңірінде; Қойтас – тау, ... – 880,5 м., ... ... ... – 894,2 м., ... ауд.-да; Қойтаған – тау, Абай ... ... ... ... ... күллі түркі тілдеріндегі
топонимияда «тау немесе жота» деген мағынада қолданылады, яғни тағ ... ... ... Қойтөбе – төбе, Шет ауд.-да, Қойуыс (түбірі қойуыз) –
тау, биік. – 457,7 м., Ұлытау ауд.-да, Қойкөл – көл, Шет ауд.- да; ... өзен ... ... ... ... Соқырқой – тау, биік. – 428 м.,
Тоқтыадыр – тау, биік – 598 м., ... – тау, ... – 966 м; ... және т.б. ... ең жиі ұшырасқандары: Қойтас (56), Қойшоқы
(20), Тоқтыадыр (5), ... (3) және ... ... бәрі ... осы өңірлерде қойдың көп өсірілуіне
байланысты қой ... ... ... ... ... ... Тарихи құжаттар мен ауыз әдебиеттерінде қой ... ... ... ... ешкі ... ... топонимдер аталған аймақта
аз ұшырасты. Оның басты себебі қысы суық өңірде ешкі ... ... ... болса керек. Оны кейбір топонимдер номинациясы ... ... ...... Кент тауында; Текеқұлаған – ... ... ... – жар, ... өңірінде (кебенек ешкіде
болатын ... ... т.б. ... ... ... ... ... қатысын білдірсе, Ешкіаман, Шыбышқашқан оронимдері
сол жердің қысқа жайлы болуы себепті шыбыштың (шыбыш бір ... ... ... хабар береді. К.Конкобаев оронимдердегі ешкі тополексемасын
монғол ... ЭГЦ ... ... «тік» сөзінен таратып, «тау»
мағынасын білдіреді деген [17,56].
Орталық Қазақстанда түйе мен сиыр ... де аз ... ... ... ... Балқаш өңірі мен Сарышаған жерінде дамыған.
Сондықтан да ол өңірлерде түйе ... ... ... ... ... жиі ұшырасты. Бастылары: Ақбасатан, Атан, Нарөлген, Ақмая,
Қоспақ, Қараүлек, Атансор, Ботақара, Қараінген, ... ... ... ... ... сыйлап еш уақытта ұрмаған, ретсіз соймаған, түйе
жүні ... да ... Бура ... ... ... ... адамға
жәрдемдескен. Ел аузындағы Абылай ханға байланысты айтылатын ақ бураға
қатысты аңыз ... ... ... ... ... негізінде қара бура
жатқан [18,117]. Түйе ... ... ... ... Бурашөккен,
Қарабура топонимдері киелілік тұрғысынан да ерекшеленбек.
1.4 Көшпелі мал шаруашылығының жайылым түрлеріне қатысты топонимдер
Ерте ... ... ... мал ... ... ... тек ... санасында ғана көрініс ... ... ... ... сақталып қалған. Олар ... ... ... ... ... ... ... Олардың
бойындағы этнолингвистикалық, энциклопедиялық т.б. білім қорын ... ... ... ... этностың мәдени таным-
түсінігіне қатысты қарастыру – топонимдердің көптеген ... ... Осы ... келгенде қазақ халқының, оның ішінде мал
шаруашылығы жақсы дамыған ... ... ... ... ... қыстауына, күтіміне қатысты этнобелгілерін саралай қарастыру қажеттігі
туындайды.
Мал шаруашылығына қатысты лексемалардың алтайлық ру-тайпалардың көне
мәдениеті тарихымен, ... ... ... ... ... кезбен тығыз
байланысты екендігі белгілі. Тек қазақ емес, ежелгі көшпенділер санатындағы
халықтардың бәрінде де ... мен ... ... рулар, оның ішінде
ру басылар иелігінде болған. Орталық Қазақстан өлкесі де Бес ... ... ... ... ... қаракесек (болатқожа) және
қанжығалы, дадан тобықты тарақты т.б. ... ... ... ... ... ... аталарға бөлінген. Оның бәрі топонимдерде
бейнеленіп, қатаң адрестік ... ... ... ... ... Бес ... ұлысы, Бес Бошан елі, Сүйіндік қонысы, Алшынбай жалы,
Нияз ... ... ... және т.б. ... ... мен ру, ата ... Оның ... тобын микроэтнотопонимдер құрайды. Осы ... ... ... ... де бар. ... көшпенді
тұрмыс жағдайында өздеріне тиісті төбе, жота, шоқы, қыр, қыраттарды басқа
біреудің ... ... үшін сол ... ... адам мен ру, ... тән
есебімен, меншіктеумен байланысты ... Бұл ... ... мал жайылымы мен қыстауларына қатысты қалыптасқан. Ұсақ аталар мен
ірі рулық ... ... мал ... ... ... топожүйелер
жасалған, ол төрт түліктің төрт маусымдық жайылымын, көші-қонын бейнелеген.
Сол кезеңнің материалдық, рухани ... ... ... ... ... қос, ... қора, тебін, шабындық, қорық, суат, өріс,
мая және т.б. ... ... ... ... жасалған топонимдер таза
мал шаруашылығы саласында ... әрі сол ... ... дәл ... ... қора, қыстаулар жел аз тиетін тау
қуыстарына, төбелердің ығы мен күнгейіне, қалың ағаш, ... ... Сол ... де ... мен ... ... ... жеріндегі
геообъектілер атауларымен аталып отырған: Тарөзек, Тіккезең, Қарақуыс,
Қарақия, Бестерек, Қарақопа ... ... тобы ... иесі есімімен аталып, геронтократиялық
топонимдер жүйесін құраған, әрі кеңестік дәуірде де өзгерістерге ұшырамай,
қазіргі таңға ... ... Оның ... ұсақ елді ... (микроним)
шолақ белсенділер назарынан сырт қалуында деп білеміз. Бұл атаулар кеңестік
дәуірге дейінгі рулық, тайпалық ... ... ... ... ... ... ... табылады. Қора, қыстау геотерминдер қатысы
арқылы жасалған ... ... ... ... ... ... Айбас, Тәттімбет, Мәди, Елшібек, Қараман, Дүйсеке, Қасабай,
Сарман және т.б. генотопонимдері осы ... ... ... ... қыстан аман шығару үшін салынған Бұзауқора, ... ... ... ... ... мен түйені қорада ұстамағанын
байқаймыз. Жалпы, жылқы мен түйе, ашық күндері қой түлігі де ... ... Оның ... ... ... ашық ... ... жылқышылар
қоста өмір сүрген. Қос – жылқышылар мен аңшылар қыстайтын киіз үй. Осыған
қатысты Аманқос, Дүйсенқосы, ... ... т.б. ... ... ... мал шаруашылығы қазақ ... ... ... ... ... атауларға байланысты терминдер мен сөздердің
қалыптасуы, дамуына негіз болған. Көшпелі мал шаруашылығы ... ... ... оның ... кез ... қазақ мал жаюдың
ерекшелігін, тәсілі мен ... ... ... ... ... ... ... ық болатын таудың күнгей жағына жайған.
Қары қалың жерлер қыстың бастапқы кезінде немесе аяғында, ал жазық ... ... ... беттері қыстың ортасына қарай пайдаланылған [19, 47].
Тілімізде ... ... ... ... ұшырасуы – олардың
шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... жайлау, жайылымдарды жыл мезгіліне сәйкес ажыратып, оларды
пайдалану ... де ... ... ... үшін ең ... өзен ... жағалаулары, орман алқабы, тау қойнаулары пайдаланылса, қыс ортасына
қарай бұйрат, қыраттардың түстік беткейлері, құмды ... ... ... пайдаланылған. Көктемгі жайылымға қыстауға таяу, ерте көктемде
қар ... ... ... ... Ал ... ... ... көктемдегі
көктеумен сәйкес келіп отырған.
Орталық Қазақстанда қысқы мал жайылымына байланысты күнгей, теріскей,
сырт, қоңыр, жалтаң т.б. ... ... ... – күннің шуағы
мол түсетін жер (...Отарды ... ... ... -деп, қары ... ... ... ... шығарғанды. (Дала шұғыласы).
Күнгей геотерминінің түбірі – күн. Қазақ тіліндегі ... ... ... және ... байланысты қалыптасқан атаулардан күнге табынудың
ізін байқауға болады. Күнге табынған ата-бабаларымыз күнге ... ... ... ... «күн ... ... ... «күн батыс» деп, ... ... ... деп ... ... тәсілін қолданған [20, 69].
Күнгей – Ерементаудың оңт.-шығысындағы ашық алаңқай, әрі Қарқаралы, Бұғылы,
Боқты, Доғалаң, Нияз т.б. ... да осы ... ... бар.
Қазіргі қазақ тіліндегі боз сын есімі бірнеше ауыспалы ... ... 1. ... сор жер; 2. ... ... ... көп
жылдық шөптесін өсімдік (боз жусан, боз изен, боз арша, боз тікен); 3. Боз
түбірінен аң жұрнағы ... ... ... ...... ... ... шөп. Бозғанақ (боз+ғанақ) құрғақ жерде өсетін дәнді шөп [21, 321-
326]. ... ... ... боз ... ... ... топтарда ұшырсты: 1) Өсімдік аз өсетін құрғақ, сор жер.
Боздала – сортаңды, ақ ... ... 2) Көп ... ... тереңге
кететін өсімдік түрлеріне қатысты аталған атаулар: Айдарбоз, Бозтарлау,
Боздықақ, ... ... ... Бозқараған т.б; 3. Құдық қазғанда ... ... ... ... ... атау – ... ... топтағы
топонимдер бір-бірінен сол өңірлерге өскен өсімдік түрлеріне ... ... ... ... т.б. ... ... тартылған
факторлардың сабақтастығына назар аударып, өңір топонимдерінің жаратылыс,
табиғат заңдылықтарымен байланыста ... ... ... дәл ... атаулар тобын құрауға қабілетті келетінін
байқадық. Мұндай топонимикалық жүйе ... ... бір ... ... ... бойында жиі ұшырасады.
Сондай атаулар тобын ащы, сор, томар, соңы т.б. гидротерминдеріне
қатысты ... ... да ... ... ... ... ... жүзден астам гидроним
ұшырасады Тасқұдық,. Ол атаулардың басым тобы номинациялық ... ... ... ... ... ... ... жеріндегі Жылысай,
Қарасай, Тереңсай, ... ... ... ... ... ... ... Қорғансай, Күйгенсай, Көксай және сай
детерминативінсіз айтылатын Жыңғылды, ... ... ... ... сондай-ақ белгілі бір уақиға мен іске қатысты Бушыққан,
Бөрітескен, Шойтанжығылған, Өгізаққан, Қызжылаған, ... т.б. ... ... топонимдер жасалымының бір ұшы мал шаруашылығымен
үндесіп жатады. Мәселен, Жылысай, Қоңырсай, ... ... ... ... мал ... ... білдірсе, Күйгенсай мен
Көксай, Ащысай мал жайлауы, ал Бөрітескен мен Бөрлісай ол жерлерде малға
сақ болу ... ... ... мал ... ... ... ролі жоғары болған. Қыста суық
жел мен бораннан ық болса, жазда шабындық, қысқа мал ... ... әрі сай ... ... суат ... ... Ащы – шатқал,
Жаңаарқа ауданының Ақадыр өлкесінде; Ащылы –өзен, Дулығалы – ... ... ... Ащылыөзек – өзек, жазық дала, ... ...... ... Ұлытау ауданында; Ащылыайрық – өзен, ... ... ...... ... ... көлінің солт.-
шығысында; Ащықарасу – өзен, ... ... ... ...... ... бір сағасы, Жезді өңірінде; Ащысу – өзен, ... Бұқ. ... ... т.б. Осы ... құрамындағы ащы лексемасы тек Ащысу
гидронимінде ғана су дәміне қатысты қолданысқа ие. ... ... ... ... сол жердің флорафауналық ерекшелігін бейнелеп тұрғандай.
Негізінен ащылар жазықта ағатын өзен ... көл және ... ... орналасады. Аймақ топонимдері құрамында сөз болған
детерминативтер ... ... ... ... ... ... ... халықтық тәжірибенің танымдық үрдісінен мол деректер
беріп, төрт түлік түрлеріне ... ... ... ... аша ... аса ... келетінін байқатты. Бұл ... ... ... тек сол аймаққа ғана тән шақат, қағыл, қоңыр т. б.
геотерминдердің де ұшырасатынын көрсетті.
1.5 ... мал ... ... ... қатысты қойылған топонимдер
Орта жүз арғындардың XVІІІ ғ. Орталық Қазақстанда қыстай басауы сиыр ... ... ... шөп ... даярлау, оған қажетті шабындық жерлерін қору,
тау қойнаулары мен тоғайларға қыстаулар ... мая үю т.б. мал ... тың ... ... ХІХ ғ. ... даласын аралаған А.К.Гейнс
жұтта малдан айрылу, қырып алу қазақтарға шөп шабу, мая үю, ... ... ... жазған. Бұл салада отарлау саясатына сәйкес орныға
бастаған орыс халқынан, олардың тұрмыс-тіршілігінен мал ... ... ... да ... шығармаймыз. Бұған дейінгі қазақ даласындағы
қорықтар күзгі, қысқы жайылым ретінде қорылса, XVІІІ ғ. ... ... ... қоруға да бағытталады. Ол қорық геотерминіне қатысты
шабындық терминінің де қолданысқа түсе ... ... ... ... ... бат.-дағы кең қойнау, шабындық; Қосқопа – Нұра өзенінің төменгі
ағысындағы шабындық; ...... ... сазды жер,
шабындық; Шиліөзек – Ащысу өзенінің оңт.-бат.-дағы өзек, ... ... ... ... жергілікті геотермині тек Ақшабындық топонимі
құрамында ғана ұшырасты. ... ... ... ежелден қолданыста жүрген
қопа, саз, өлке, ... ши, ... сай, ... және т.б. ... қатысы арқылы жасалған атауларға қатысты айтылады. Мысалы, Кеңсаз
шабындығы, Тарөзек шабындығы, Нұржан қопасы шабындығы, Аяқши шабындығы ... ... бір ... бұл ... бәрі де жаз ... кейде қорық терминіне қатысты да айтыла береді: Қостарлау –
қорық, әрі шабындық. Сол ... ... ... Бастал, Сортүбек,
Ақтоғай, Ұзынкөл, Милыбұлақ, Қоғалыжайдақ, Шөптікөл т.б. ... де ... әрі ... ... ... ... Осы ... мен
шабындықтардан шабылған шөпті қысқа даярлау, жинау ісі де көпене, шөмеле,
мая ... ... ... ... ... жол ашқан. Мысалы,
Қосмая – Осакаров ... екі ... ...... ауд. -ғы жон, ... ... ... шаруашылығына қатысты қойылған аймақтық топонимдер
Қазақ ... ... ... ... ... факторларға соқпай, сөз етпей өту мүмкін емес. «Этномаркерлі
топонимдер ...... ... ... бар ... ... ие ... [22, 20]. Этнос пен тілдің байланысын
зерттейтін этнолингвистиканың қарастыратыны – ... ... ... ... ... атау – тарихи, ал топонимика ... ... ... ... ... ... көне атаулар тарихи
ескерткіштер секілді. Өйткені онда өткен дәуірдің ... ... ... ... ең ... сол ... тілдің қалпы
көрінеді. Қазақ тіліндегі жалқы есімдерді ... ... ... ... ... мәдениеті мен этнографиясының ономастикасымен
байланысының кең де жан-жақты екенін ... ... ... ... лексика оның ұлттық – таңбалық қабатына жатады. Ал тілдің
ұлттық, таңбалық қабаты негізінен сол халықтың ... ... ... байланысты қалыптасады. ... ... ... халқы
шаруашылығының бастау көзі көшпелі мал ... ... ... ... бір ... ... ... өлкенің бір шаруашылық
түрімен ғана ... ... ... ... ... ... ... түрі тұтас халықтың күнделікті тұтынатын азық-түлік, ... ... ... ... ете ... ... да ... бір тобы, қазақ этносында белгілі бір ру өкілдері сол өлкеге тән
емес басқа ... ... ... ... ... ... айналысуға мәжбүр болады. Оған түрлі ... ... ... ... әсер етеді.
Орта Азия мен Қазақстан табиғаты жерінің кеңдігі жер өңдеуге ... мал ... ... мүмкіндік берген. Ондағы жеміс ағашы
мол тау етектері мен өзен жағалауларында жер ... ... ... шөл мен ... далалардың жайылымдарында мал асырауға қолайлы
мүмкіндік болған. Ал ылғалы мол тау бөктерлерінде жер өңдеуге де, мал ... ... Бұл ... ХІХ ... аяқ ... ... да, ... де байланысты емес, тек шаруашылықты жүргізу ерекшеліктеріне
байланысты үш түрлі шекара болған. Таулы және сулы ... ... ... үлкенді-кішілі өзен жағалауларында жартылай көшпелі, ... ... мен ... ... мен ... көшпелілер
тіршілік еткен. Тек қана көшіп жүретін халық болмайды. Кез ... ... ... ... ... жеміс-жидек, астық өндіру үшін жер шаруашылығымен
де айналысады.
Сақ қалаларын зерттеу кезінде, көшпелі шаруашылық дамығанмен, олардың
көбі отырықшы ... ... ... ... еңбек бөлінісі жақсы
дамыған болса керек. Тұрғындардың бір бөлігі ... ... бір ... ... ... тек ... деп ... келген қазақ
өмірінде ХІХ ғасырда мал шарушылығының үш түрі болған: ... ... ... ... ... ... ... қатысты).
Аталған кезеңдерге дейін де Орталық Қазақстан өлкесінің Тоқырауын,
Қарқаралы, Баянауыл, Ұлытау ... егін ... ... Оған осы ... ... ... ... тоған, шығыр,
еспе, арық т.б. тополексемалар дәлел. Жер шаруашылығымен ... ... ... ... ... орта ... да болғаны тарихи
дәлелденген. Олардың Сарысу, Ұлытау, Торғай, Есіл атыраптарында егін ... арпа мен тары ... сол ... ... ... ... ... толық дәлелдеп отыр. Дегенмен, қазақ даласында ХХ ғ. ... ... ...... көшпелі және жартылай көшпелі мал
шаруашылығымен ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан бағыт-бағдарлары бекітіліп, қатаң сақталып отырған [23,
18].
Бұл жайлар Орталық Қазақстан өңірінде егін шаруашылығына ... мал ... ... ... ... дейін кең орын
алғандығын көрсетеді. Шаруашылықтың көшпелі және отырықшы түрлерінің бір-
бірімен ... ... орта ... ... мен экономист-
географтар еңбектерінде де жан-жақты ... ... ... осы ... ... қоныс аудару мерзіміне дейін (XVIII ғ.)
олардың қысқы қоныстарының Шу, Сырдария, ... ... ... ... да сол ... дейінгі Оңтүстік Қазақстан өңірінде
дамыған егіншілік ... ... ... өкілдерінің де қатысы
болғандығы даусыз.
Ол туралы В.П.Курылев ... ... ... ... интенсивті егін шаруашылығымен айналысқан», – деп, атап
көрсеткен. ... ... ... ... ... қатысты
этномаркерлік топонимдерді қарастыру барысында Б.Тлеубердиев ... ... ... терминдерді келтіреді: арық, тоған,
тұма, бөгет, керіз, егін, егіндік, бидай, тары, арпа, қонақ, ... ... ... ... жоя, ... жап және т.б. [22, 114]. Бұл ... ... Қазақстан жерінде тек арық, тоған, ... ... жап ... ... ... ... – Ақт. ... жеріндегі өлке, жазық жер. Тасарық – Қарқ. ауд.-ы
Қу тауының шығысындағы өзек. Арық ... ... ... атаулар
республикамызға кең таралған құбылыс. Бұл геотермин ... ... мен ... топонимдер жасалады. Арық лексемасының оңтүстік
өңірлерде суару жүйесіне қатысты диалектілік ... ие ... ... ... яғни ... төмендегідей түрлері
беріледі: атыз арық, орта арық, бау арық, бел ... ... ... ... ... ... оман арық [24, 135].
Негізінен табиғи су көздері тапшы Орталық Қазақстан жеріндегі табиғи су
көздері егін шаруашылығына ... ... Оны осы ... ... ... растай түседі: Егін шаруашылығымен іргелес дамитын
бау-бақша шаруашылығы Орталық ... ... ... Ресей отарлау
саясатына, берісі кеңес дәуірі жетістіктеріне сәйкес ... ... ... ... ... түрі ... олардың бәрі бірдей
топонимдер құрамынан орын ала алмаған.
Себебі аталған дақыл түрлері бұл өңірлерге ... ... ... ... өсірілетін жерлер ат, атауға ие болған. Өрікті – Нұр. ауд.-ы
орталығын орай ... ... ... өзен арнасы. Бәдірен – Қарқаралы ауд.-ң
Қарабұлақ селосы жанындағы дөңестеу төбе. ... ... ... те ... ... ... жағасында, ол өңірде өрік ағашы ... ... ... өзен жағасында өсетін мойыл мен жабайы алма
ағаштарын өрік ағашына ұқсатуға байланысты өзен Өрікті аталған (Эксп. ... инф. ... ... ... ... ... ... топонимдер
Көшпелі мал шаруашылығы айналысқан қазақ халқы ежелден-ақ қоршаған орта
құпиясын ... ... оны ... ... ... тетіктерін
іздеген. Соның бірі өздері мекен еткен таулы, ... ... ... ... дүниесінің шаруашылыққа пайдалы, пайдасыз жақтарын
ажыратып, әрбір өсімдік түрлерінің табиғи ерекшеліктерін жетік білген. Ерте
кезден бастап-ақ ... ... ... ... ат
қойып, олардың жеміс-жидектерін, дәндерін азыққа, ал жапырақ, ... ... ... тері илеуге, түрлі нәрселер бояуға пайдаланып
келген.
Орталық Қазақстан өлкесі – өсімдіктер дүниесіне бай өңір, ... ... ... ... ... ... шөлді өңірлерге бөлінеді. Таулы
аймақтарда (Қарқаралы, Баянауыл, Ақтоғай, Ерейментау, Ұлытау) ... ... мол ... ... ... ... терек, тал т.б. ағаш түрлері
қалың өскен орманды алқаптар жиі ұшырасады. Өзен, су жағалаулары мен ... сулы ... тән ... ... мойыл, шілік т.б.
бұталы өсімдіктер мен шөп ... ... Ал ... ... ... ... боз, селеу, көкпек, бидайық, көде, ши, қияқ, қоңырбас т.б.
көп жылдық өсімдіктер дүниесі мен қараған, ... ... т.б. ... ... шөл, ... ... ... тораңғы, ақбас жусан,
жантақ, шеңгел т.б. шөлді өңірлерге тән өсімдіктер дүниесі ұшырасады.
Жергілікті жерлерде өскен әрбір өсімдік дүниесі ... орай ... тән ... ... ... ... Таулы, сулы өңірлерде
жартылай егін, мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... Өсімдік дүниесінің мал шаруашылығына қатысы - әрбір
өсімдік ... ат, ... ие ... қай жерде қай түлікті өсірудің
тиімділігіне көңіл аударуды ... ... ... ... өгіз (яғни сиыр
түлігін); сор, шөлді жерге түйе; бозды, бетегелі, жусанды алқапқа жылқы мен
қой өсіруді қолайлы ... ... т.б. ... ... ... ... дүниесіне қатысты қойылған топонимдер Орталық
Қазақстан өңірі өсімдіктер дүниесі түрлерін ... ... ... ... ... өңір ... ... растай түседі.
Орталық Қазақстанның оңт.-бат. аймағындағы жартылай шөлейт, шөлді-құмды
өлкелерде ... ... тән ... ... ... ... ... тораңғы, сексеуіл, баялыш т.б. өсімдік түрлері жиі ұшырасады. Ол
өсімдік түрлеріне қатысты топонимдер аталған жерлердегі өсімдік ... ... ... ...... өлкесіндегі далалы алқап;
Жантақсор – Бетпақдаланың солтүстік бөлігіндегі көл мен жантақты дала;
Шеңгелді – ... ... ... жол ... ... – Саяқ станциясының
солт.-шығысындағы сайлы жер, Сасықшеңгелді – Жезді жеріндегі аласа құмды
төбе, ...... ... ... т.б. Жыңғылды – Балқаш көлінің
солтүстігіндегі сай, Көкжыңғыл – ... ... ... ... ... ауд.-ғы кіші көл, Жыңғылдыөзек – Жезді жеріндегі өзек, Жыңғылсай –
Ұлытау ... ескі өзен ... ...... е.м., Ақт. ауд.-ы
жерінде, Жақсы Тораңғылық – ... ... ... ... ... т.б. ... мен Бетпақдаланың шөлді алқаптарында сексеуіл сияқты
жұмсақ түрлерін қой, түйе ... ... ... ... мол қара ... ... ... Ғалым И.Г.Борщаков еңбегінде «Сексеуіл – құмды
шөлдің қорғаны, ол құмды бекітіп ұстап тұрады.
Өскіндері түйеге, қойға бір ... ... ... екіншіден – сусын.
Жергілікті құмды, шөл ... ... аз ... ... ... анықтауға
болады. Сексеуіл су «аулауға да» бейімделген. Көктемде тұқымнан ... тез өсіп суды ... ... тез ... 20-30 ... дейін өсіп,
сексеуіл тоғайын құрады. ... өз ... ...... ландшафттық қасиет. Жергілікті халық сексеуілді мақтанышпен ... деп ... ... ағашынан сапалы көмір ...... ... ... аталған өңірде төмендегідей атаулар ұшырасты:
Сексеуіл – сексеуіл ағашы өскен ... ...... құм ...... ... Жезді өңірінде; Сексеуілбұрыш – сексеуіл көп
өсетін алаңқай, Сексеуілтөбе – сексеуілді дөң, ... ... ... сөз ... ... ... ... өсетін өсімдік түрлері орталықпен
шекаралас оңтүстік, оңтүстік-бат. өңірлерінде де ұшырасады. Сондықтан да ол
өңірлерде де шөл ... ... ... ... сәйкестігі
байқалады. Бұл жай ... өңір ... ... ... ... мал ... қатар пайдаланғандығын көрсетеді. ... ... ... ... ... барлық жерде бірдей формада
ұшырасуына негіз болған.
Осы шекаралас аймақтағы тұрғындар сексеуіл, тораңғы, шеңгел, жыңғыл т.б.
шөлді өңірлерге тән ... ... ... ... ... ... меңгерген. Шөлді өңірлерден қашық орналасқан орталық пен оңтүстік
тұрғындары аталған өсімдік түрлерін, олардың түрлі тұрмыстық ... ... ... Бұл ... бір аймақ тұрғындары қабылдауындағы топонимдік
жүйенің ... пен ... ... ... ... ... ... қалыптасатынын байқатады. Аймақ тұрғындары тығыз орналасқан
орталықтан шалғай жерлердегі осындай ... өз ... ... ... мен ... ... ... келеді. Ондай көне атаулар
табиғатын зерттеу кейбір ұмыт болған ... ... ... ... ... ... ... таратылған аймақтарын айқындауға жол
ашады.
Мәселен, қазіргі кезеңде табиғат қорығында ғана сақталған, кезінде
Балқаш көлі ... мен ... ... ... ... шаған (орысша-ясень)
ағашы туралы мәліметті көптеген өңірлерде тек топонимдер ғана сақтап
қалған. ... ... ... ... бойындағы терең жыралы сайларда сақталып
қалған шаған ағашы қазір мемлекет қорғауында. Шарын өзені ... ... ... ... ... ормандардың ежелгі типіне жатады. Табиғат
ескерткіші ретінде 1964 жылы жарияланған. Жасы 5 млн. жыл ... ... Көне ... бұл ағаш ... ... ... мәліметтер
келтірілген: «Қалың, көлеңкелі орманның ұз. 30 верст, ені 1 верстке жетеді.
Кейбір шаған (ясень) ағашының диаметрі 12-14 вершок ... ... ... ... ... ... ғана ... қалың орман әбден ... ... ... ... ... [8, 767]. Шаған лексемасына қатысты
атаулар қазақ жерінде көбіне гидронимдер ретінде ұшырасады. Шаған – ... ... өзен ... елді мекен; Жайық өзенінің сағасы; Шығыс
Каспий алабындағы өзен; ... ... ... өзен; Алакөл ойысындағы
Шағантоғай өзені және т.б. Қазақ ... ... ... ... ... еңбектерге тоқтала келіп, К.Каймулдинова төмендегідей
пікір ... ... ... ... ... ... ... Бұл өзен аттары кезінде бұл маңда шаған ағашының өскендігінен
хабар беруі мүмкін. ... ... ... жағдайында шаған тек өзен
бойларымен тоғайлық ассоциацияларда ғана кездесуі ... Мұны ... ... ... ... ... ... түседі. Шарын атауы
Қазақстандағы ежелгі географиялық атаулардың бірі болып табылады. Табиғи
әдебиеттерде бұл атау ... ... ... бері ... ... ... ғалым, саяхатшы Г.Грум-Гржимайлоның деректері бойынша,
Шыңжаңдағы ... ... ... ... ... «чарын» деп
атайды. Осы деректердің негізінде мынадай қорытындылар жасауға болады:
– Шаған фитоним ретінде ... ... ... ... бұл ... деп ... шаған ағашының қазіргі ареалын бейнелейтін Шарын
атауынан айқын байқалады;
– Шаған негізінен өзен ... ... ... ... ... ... өсімдігінің бұрынғы таралу ареалын ... ... Бұл ... ... ... ... ... ісінде ескерілуі
қажет деп есептейміз [26, 70-71].
Оңтүстік пен орталықтың шекаралас аймақтарында түйе мен қой ... ... ... ... кең таралған. Жусан ... ... ... ... ... Оның ... ... Б.Қалиев
еңбегінде көрсетілген: ақбас жусан, ақ жусан, бөрте ... ... ... ... ... жусан, мық (мықыр) жусан, нар жусан, сарыбас ... ... ... ... ... ... ... жусан, шығыр жусан т.б. Бұл
жусан түрлерін ... ... деп ... ... ... да ... жусан лексемасына қатысты келеді. Дегенмен Оңтүстік
Қазақстан жерінде Еменқара, Дермене, Дерменсай, Боралдай т.б. ... ... ... ... ол ... ... ... материалдық қызметінің жоғарғы екендігін көрсетеді. Орталық
Қазақстанда ... ... ... 24 ... ... ... – 1, ... – 23) ұшырасты. Дерменесу – Ақт. ауд.-ы, Балқаш қаласы маңындағы
құдық. Құдықтың бұлай аталуына ... ... дәмі мен ... ... қазылуы негіз болған. Жаз айларында жусан гүлдеп ащы иіс шығарады,
ол кезде жусанды мал жемейді. Күздің жаңбыры мен ... ... соң ... ... ... да ... ... күзеу мен қысқы жайылым
ретінде пайдаланылады. Ал жаз ... ... ... ... мал сүті ... ... ... құдық суларынан жусан иісінің дәмі білінеді. ... ... ... дәл ... Жусанды дермене деп атау
қазіргі таңда оңтүстік қазақтары тілінде сақталған ... ... ... ... Қазақстан жерінде ұшырасуын көшпелі дәуірде осы жерді
қоңырат тайпасының жайлауынан деп ... ... 23 ... ... түрі мен сол ... ... ерекшеліктеріне байланысты аталған,
бастылары: Жусан, Жусанды, Жусаншат, Жусандықоңыр, Жусандыой, ... – қияқ ... ... көп ... өсімдік. Өсімдіктің бұл түрі
суы тартыла бастаған су ... мен көл ... жиі ... ... ... Өзен аңғарлары мен салаларында, Балқаш көлі
жағалауларында, Теңіз көлі алабында, ... ... ... ... ... ... бойларында, түрлі су құрдымдарында өседі.
Қалың қамысты алқаптар қыс айларында мал ... ... ... түрін ерте жаздан шауып алып, қысқы мал азығына сақтаған. ... ... ... ... ... өсуі ... бейнеленіп отырған.
Мысалы, Нарқамыс, Найзақамыс, Зорқамыс атаулары қамыс биік өскен өңірді
білдірсе; Қырауқамыс, Қамыс, Кішіқамыс т.б. ... сол ... ... ...... бітік, қалың өскенін; Қашқанқамыс атауы-
қамыстың сирек өскенін білдіретін атаулар. Сонымен қатар Суқамыс гидронимі
су ... ... ... ...... ... қопалы жердегі
қамысты, Сорқамыс сорлы жердегі қамысты, Сасыққамыс суы ... ... ... ... қамыс түрін білдіріп, қамыс өскен жер ... ... ... ... ... Тұщықамыс атаулары қамыс
өскен өзен суларының дәміне байланысты аталған. ... бір ... ... ... өскен жердің географиялық ерекшелігін білдіреді.
Басқамыс – өзен, қыстақ, Ерейментау ауданында. Бұл атау ... ... ... ... сол ... ... өскенін білдірсе; Аяққмыс гидронимі
Басқамыс өзенінің төменгі сағасын, яғни ... ... су ... ... тұр. Бауырқамыс, Қабырғақамыс, Бүйрекқамыс атаулары ... мен елді ... ... ... бір ... сырт ... қамысты
өлке атауларын таңбалайды. Сөз болған топонимдер жер бедері ерекшеліктері
мен судың дәмі, ... адам ... ... ... ... ... табиғи ерекшеліктеріне байланысты аталғанын көрсетеді.
Орталық Қазақстанның далалы алқаптарында қамыс тұқымдас ши өсімдігі жиі
кездеседі. Далалы, жазық өлкелерде ши ... ... ... бағыт-
бағдарды ажыратуға, адрестік нысандарды бейнелеуге ықпалды ... ... ши ... ... ... ... киіз үй ... ши тоқылады. Шилі жерлер көбіне сулы, әсіресе жер асты ... ... ... ... жиі ... құдықтар мен тоғандар, шилі
өңірлер сол жерді мекендеген ру басы есімдеріне сәйкес ... ...... ... ... құдық, қыстақ; Ақшалқұдық – Бұқар
жырау ауданындағы құдық, жайлау; Таймастоған – Абай ауданы жеріндегі тоған,
шилі өңір. ... бір ши ... ... ... сол ... ... мен ши ... байланысты аталған: Басши, Жалпақши,
Шиліқамыс, Шилікөл, Шиқұдық, Жуанши, Ақши, Шилібұлақ, Шилібұлақсай, ... ... ... ... т.б. Ши мен ... ... жерлерде жиі
ұшырасатын қоға ... ... ... да ... ұшырасады:
Қоғалыкөл – көл, Осак. ауд.-ы жерінде; Қарақоғалы – қыстақ, Қарқаралы
ауданында т.б.
Табиғи ... ... ... жүйесіне және ... әсер ... ... қазақ өмірінің ... ... ... «төрт түліктің қысқы жайылымына шөптің жусан,
дәнді дақылдар, қурай, ... ... мен ... пен ... сияқты түрлері
өсетін сапалы жерлер таңдалып алынған» [19, 47]. Бұл жай Орталық Қазақстан
тұрғындарының мал ... ... ... ... ... ... ... жерлер шабындық ретінде пайдаланылады. Құрақ – жас
қамыс, құрақты ... деп ... пен шөп ... ... ... сулы жерлер
айтылады. Құрақтыкөл – Ұлыт. ауд.-ы, Майбұлақ елді мекенінің жанындағы ... ... ... ши, тал, шөп, құрақ аралас, қалың өскен жерлер қопа
деп аталады. Қопа лексемасына қатысты үш гидроним ұшырасты: Қопалы – ... көл; ...... ... көл; ... ... ауд.-ғы көл.
Келесі бір топтағы топонимдер жүйесі бұталы өсімдіктер дүниесіне қатысты
аталған. ... ... ... ... қараған, шілік, тал,
итмұрын, тобылғы, арша түрлері ... ... ... ... ... Қазақстан өңіріндегі арша ағашынан айырмасы ... ... ... 7, 10 ... ... ... өңір аршасының
биіктігі 1-1,5 метрден аспайды. Орталық аршалары жер ... ... ... ... ... Діңі ... ... нәзік болуы себепті
аталған өңірде арша бұталы өсімдіктер қатарына жатқызылады. ...... – 84,5 м., Шет ... Аршалы – тау, Баянауыл тауының қырқасы;
Жалғызарша – Қарқаралы туының жотасы; Аршалысай – Нұра ... ... ... ... ... ең көп ...... Қараған
лексемасына қатысты елуден аса атау ұшырасты. Олардың басым тобы жазықтар
мен ... ... ... ... ... – өзек,
қазіргі Қарағанды қаласының орны; ... ... ... ... Шет, Ұлытау аудандары жеріндегі елді мекендер мен ... ... ... қараған өсімдігіне қатысты атаулар жер бедерінің барлық
түрін таңбалай ... оны ... ... ... ... анықтай
түседі: Қарағандыбел, Қарағандыжал, Қарағандықақ, Қарағандыой, Қарағанөзек,
Қарағандысай, Қарағаншоқы, ... ... ... ... бұталы өсімдіктер түріне қатысты атаулар тар көлемде
ұшырасты. Бастылары: Тобылғы – ... ... – тау, ... ... – Баянауыл тауының ... ... ... Шілікке
қатысты: Шілікті – қыстақ, Қарқаралы өлкесінде; Шілікқұдық – құдық, Ұлытау
ауданында; Басшілік – ... Нұра ... және т.б. ... қатысты: Бастал
– өзен, Егіндібұлақ жерінде; ... ... е.м., ... ауданында;
Талдыөзек – өзек, Теңіз ауданында. Сөз болғандардан ... ......... ... мен ... ... жерінде; Доланалы –
қыстақ, Баянауыл ауданында; Бұталысор – сор, Нұра жерінде т.б. атаулары осы
тектес ... ... ... аз да ... ... ... бір топтағы атаулар таулы, сулы жерлердегі биік өсетін қарағай,
қайың, терек, қараағаш т.б. ағаш ... ... ... ... ... Қарағайлы, Боқты, Қызыларай, Бектауата, Ұлытау,
Ерейментау, Баянауыл, Қу таулары қойнаулары мен ... ... ... ... ... ... орман желісін түзейді. Ал далалы, ... ағаш ... ... ... ... ... Далалы алқаптың бұл
ерекшелгі сирек өсетін ағаш түрлерін киелі санауға, шағын алқапта өскен
ағаш ... ... деп ... ... ... Мысалы, Жаңаарқа ауданы
жеріндегі Рассвет елді мекені жанындағы қолдан егілген қараағаш ... ... деп атау ... ... Ал ... жерлердегі Ақдің,
Қарағайлы, Боқты, Қызыларай т.б. ормандары тұтасып үлкен аймақты алып
жатады. ... ... ... ... ... ... ... мен орманды
қойнауларға бөлініп кетеді. Аталған жерлердегі Ақтоғай, Көртоғай, ... ... ... т.б. ... ... ... өсімдік,
ағаш түрлерінің ерекшеліктрін көрсетеді. Жергілікті тұрғындар ... ... ... ... ... жалпылай Үшқазылық, Бесқазылық,
Онекіқазылық деп те атаған. Атау ... ... ... сулы, ағашты
өңір ұғымында қолданылған.
Аталған өңірлерде жекеленген ағаш түрлеріне байланысты топонимдер сол
жердің ... ... дәл ... ... ... ... қатысты
аталған өңірлер сулы, бұлақты немесе жер асты суы ... ... ... да ... топонимдер гидронимдік топ құрайды. Аққайың, Қандысай,
Жарқайың, Қайыңды, Қайыңдышоқы, Қайыңдысаз және т.б. ... сулы ... ... ... ... ... ағашы негізінен таулы жерлер мен
тау баурайындағы жазықта өседі. ... ... бұл ... ... ... табиғатынан бөліп тұрады. Себебі ... ... ... ... ... ... ... Қарағай
ағашына қатысты топонимдер: Қарағайлы, Қарағайсай, Қарағайшоқы, Бесқарағай,
Қарағайқұдық т.б. Терек ағашына қатысты топонимдер: ...... елді ... ... – бұлақ, Боқты тауында; Жалғызтерек –
қыстақ, Ерейментау ауданында; Теректі – ... ... ... ... елді ... ...... ауданындағы қыстақ т.б.
Басқа да ағаш лексемасына қатысты аталған топонимдер: Қараағаш – ... ... сулы ... Мұндағы қара компоненті аталған ... ... ағаш ... ... ... ... мақсатында қолданылып тұр.
Шатырағаш – ... ... е.м., ... ... ... т.б. ... биік өскен өлке. Атаудың шатыр компоненті ағаш ... ... ... көрінбейтіндей биік ағашты өлке ұғымында қолданылып тұр.
1.8 Аң, құс атауларына қатысты топонимдер
Орталық Қазақстан топонимдері жүйесінде өсімдік атауларымен ... ... да ... көрініс береді. Ол атаулар топтамасында ... ... ... ... ... түлкі, бүркіт, қарға т.б.)
немесе ауып, жойылып кетуіне байланысты ұшыраспайтын аң, құс, құлан, ... ... т.б. ... да ... Аң, құс ... байланысты
қойылған топонимдер тарихы тереңге тартып, халықтың аңшылық үрдісінен, ... ... ... ... ... ... ... топтасып аң аулаудан басталған алғашқы қоғамдық танымы аң, құсты
тәңір сыйы ретінде қабылдаудан басталып, бара-бара ... ... ... аң, құс түрлерін киелі санап, оған табыну дәрежесіне ... ... ... тобы тіліне жататын халықтардың қарға, аққу, үкі,
қасқыр, аю, бұғы, марал және т.б. ... ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін жалғасып келе жатқандығы туралы
жазады [27, 92-96]. Сөз жоқ, ... ... ... түсінігіндегі аң, құсқа
қатысты танымдық ұғымдар тілде бейнеленіп, өз ізін топонимдерде де ... ... ... ... ... ... ... топонимдер
қоғамдық ортаның, тілдік ұжымның өмір ... ... Ал ... ... ... аң, ... ... ұшырасатын тотемдік топонимдер
бұл атаулардың көне түркі тілі бірлестігіндегі танымдық бейненің ... ... ... ... Орталық Қазақстан аймағында да аң,
құс атауларына қатысты тотемдік топонимдердің ... ... ... көрінісі болып табылады.
Қазақ ұғымында ежелден аққу, бүркіт, үкі мен кей жағдайларда қоңыр
аңдардың ерекше ... де ... ... ... да аңды ... ... соңы жамандыққа, яғни аң киесіне ұрынуға соқтырады ... ... ... ... – Баян ... жырындағы Сарыбайдың өзі атқан ... ... ... айғағы. Аталған өңірде қоңыр аң түрлеріне қатысты
Бұғылы, Киікті, Құлжа, Арқарлы т.б. ... ... ... ... аң ... қатысты аталған: Аюлы, Бөріойнақ,
Қасқырапан, Бөрілі, Түлкілі т.б. ... ... ең көп ... ... Қасқырлы, Бөріойнақ (12). Ә.Ахметов қасқырға ... ... екі ... ... айтады: 1. тотемдік жануар ... 2. ... жауы ... деп ... [27, 107]. Ол ... аймақ
топонимдерінде таңбаланып отырған. Бөріойнақ, Бөрі түскен т.б. ... ... ... ... Қасқыршапқан, Бөрісай т.б. атаулар
соңғысына тән.
Нұра мен Қорғалжын аудандары жеріндегі ... ... Шет ... тауы ... елді мекені Ұлытау жеріндегі Қарғалы топонимдері т.б.
сол өңірдегі қоршаған ... ... ... ... ... ... аймақтық топонимдер сол ... ... ... ... т.б. ... ... мен белгілерін өз
бойында сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізеді. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... өзгерістерді таңбалап қана
қоймай, аймақтық экология жайларынан да хабар береді. Мәселен, ... ... кең ... ұшырасқаны құланға қатысты топонимдерден
байқалады. «Қорғалжын көлінің ішкі ... ... ... ... ... солтүстігіне қарай Құланұйықшоқысы, ... ... ... ... Ембі ... шеткі сол жақ құймасында Құлан өзені,
Талас ... ... ... Арыс ... шығысында Құлантау бар
(28, 7(. Орталық Қазақстандағы ... – тау, ...... – қақ, ...... Құлантөбе-төбе, Құланшат – шат
топонимдері де аталған өңірлерде құланның болғаны ... ... ... ... ... Бұл ... Р.Н.Фромозов «Қазақтың географиялық
атауларын зерттеудің мәні зор, өйткені мұндағы Аққулы, Құндызды ... ... ... қана қоймайды, сонымен қатар ел ... ... ... даму ... ... ... мүмкіндік береді.
Ал европалық аудандарда аққу мен құндыздардың тек аты ғана ... – деп ... ... ... Орталық Қазақстандағы Бұғылы, Ақсу-
Аюлы, Құндызды топонимдері номинациясына негіз болған ... аю, ... ... ... ... ... ... аң түрлері таулы, сулы
Шығыс және Оңтүстік Қазақстан өңірлерінде ғана ... ... ... аң ... ... ... ... тек топонимдік
материалдар ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... да ... түседі. Мәселен, Құланөтпес өзенінің ... ұлы ... ... ... ... кек алу үшін ... ... орға қатысты деген түсінік Нұр. ауд.-ы тұрғындары санасынан
берік орын алған.
Орталық Қазақстан аймағында бұлардан басқа ұсақ аң түрлеріне де ... ... Олар ... сол ... ... аң ... таңбаланады. Кей жағдайда жергілікті жердің ерекшеліктеріне қатысты
танымдық қызмет те ... ... ... аталатын (14) өлкелер қысқа
жайлы, ұсақ бұталы жерлерді таңбаласа, ... ... (3) ... адам аяғы жете алмайтын тік құзды тауларға қатысты ... ... ... гидронимі өңірдің жазғы жайлауға жайсыздығын,
Жыланды оронимдері руда кенінің молдығын ... ... ... ... ... сол өңір флора, фаунасына
қатысты ерекшеліктердің халықтың ... кең орын ... ... ... ... ... ... көрініс
беретінін байқатады.
Аймақтық топонимияда жер-су аттарының кумулятивтік қасиетіне байланысты
қазақ дүниетанымы, ... ... ... ... қатысы бар мол
ақпараттық, танымдық қор сақталған.
Ұзақ ғасырлық мал шаруашылығы осы ... ... ... ... мен әдет-ғұрыптың қалыптасуына да негіз болған. Қазақ тіліндегі
наным-сенімге қатысты қалыптасқан топонимдерді ... ... ... таза ... ... ғана зерттемей, оны сол халықтың рухани
мәдениеті мен тарихына, салт-дәстүрі мен ұлттық дүниетанымына ... ... ... ... ... Сол ... табиғатын жан-жақты түсінуге, олардың жасалу ... ... мен ... ... ... ... тереңірек
қарауға мүмкіндік аламыз.
2 Бұқар жырау ауданы топонимдерінің лексикалық құрамы
2.1 Байырғы қазақ тіліне тән атаулар
Әрбір ... ... ... ... ... ие ... тән географиялық атауларды ғылыми жүйеде зерттеуге бұл ... тіл ... ... мән ... ... нәтижесінде жалпы тілдер
материалдары негізіндегі топонимакалық зерттеулер мейлінше кең өріс алуда.
Бұл ретте Қазақстан топонимдерін ... де мәні арта ... ... ... бір ғана ... ... бір ... жемісі емес,
мыңдаған жылдар мен көптеген ғасырлардан бері келе ... ... ... ... Бұл ... күні ... ... ғылыми тұрғыдан шешуін таппаған
қазақ топонимдерінің бір ... ... ... аймақтық
топонимдер жүйесін зерттеуге арналып отыр. Аймақтық топонимдері жан-жақты
талдау, зерттеу барысында олардың ғылыми-практикалық маңызының зор ... ... ... де ... ... анық ... болады. Өйткені
географиялық атауларда қоғамдық құрылымдардағы өзгерістер мен мемлекеттегі
ұлттық ... ... ... және ... ... ашылған жаңалықтар молынан көрініс бермек.
Аймақтық топонимдер де тіліміздің тарихын, оның диалектілік ... ... ... ... ... ... олардың бойында
сол жерді мекендеуші тұрғын этностың саяси-идеялық, экономикалық ... ... бар ... ... анық ... ... көпшілігі
аймақтың немесе сол өңірдің табиғи және географиялық жағдайларының, тарихи
өзгерістерінің себептерін де ашып ... ... ... ... ... ауданы көлеміндегі жер бедері мен табиғи
ерекшеліктері, өсімдіктері мен аң-құстары аудан топонимдерінен мол көрініс
береді. Аудан ... сол ... ... байлықтары мен шаруашылықтары
негізінде, табиғаттың тамаша көріністері мен жердің бет-бедеріне байланысты
қойылып отырған. Ол ... ... ... ... ... әртүрлі аудандарын мекендеген тайпалардың материалдық
мәдениетінің өзгешеліктері бәрінен де бұрын ... ... ... мәліметтерінен айқынырақ көрінеді» [23, 178].
Осы реттен қарағанда Бұқар жырау ауданы топонимдері де ... ... ... мол ... ... ... Белгілі бір жердің, болмаса,
өлкенің топонимдерін зерттеудің зор мәні бар ... ХІХ ... ... орыс ... Н.И.Надеждин: «Топонимика – жер тілі, ол – жер
кітап, сол ... ... ... ... ... жазылып қалған.
Және де ол барлық жерде бірдей емес, белгілі бір тіл ... ... ... өңір ... ... өзіне тән ерекшеліктерімен айқындалып тұрмақ»,
- деген орында пікір айтқан.
Аталмыш ... орыс ... ... ... ғасырдың соңында
басталған отарлау саясатына сейкес туындай бастады. ... ... ... ... ... қазақ даласына қарашекпендерді
(орыстарды) жер аудара бастады. Соның негізінде ... ... ... ең бай, сулы ... ... ... ол ... станция,
хуторлар салына бастады. Аудандағы Нұра, Ащысу өзендері ... ... т.б. сол ... тән ... Әр ... ... ... әдіс-тәсілдерінің өзгеруіне байланысты ауылдың ... ... ... ... ... совхоздарға біріктіру
барысында да кейбір топонимикалық өзгерістер жасалған. ... ... ... ... ... атаулармен атала бастады. Мысалы, ...... ... – с. ... ... – с. Суыксуский.
Белгілі бір өңірде совхоз атымен бірге орталықты білдіретін ... ... бола ... ... ...... ... совхоз, с.Петровка
– Ульянов атындағы совхоз, с.Құрылыс – Энгельс атындағы совхоз, с.Калинин –
Қызыл Октябрь совхозы, с.Победа – Озерный ... ... ... тән ... ана ... ... сөздерінен
жасалған. Бұл топтағы оронимиялық атаулардың жазба ескерткіштер мен ... ... ... зер сала ... XX ... ... атаулық қасиетке ие болғандығы байқалады. Бұның өзі сол ... ... ... ... және ... ... ... жағдайымен тікелей байланысты болып отырған.
Көне түркі тілі мен байырғы қазақ тіліне тән ... ... ... бар. Бұл ... ең алдымен, көне түркі және байырғы
қазақ тілдерінің тарихи фонетикасы мен ... ... әлі ... ... ... қатар топоним объектісінің аты болып ... ... ... ескі не ... ... тән екендігін дөлелдейтін тарихи
лексикологиялық еңбектердің де жоқтығы қол байлайды. Көне ... ... ... мән ... тұрған қалпында белгісіз, тек көне ... ... ... солармен салыстыру нәтижесінде ... ... ... жатқызамыз. Сондай атаулардың бірі-Арқа,
Арқалық. Бұл атаулар жергілікті тұрғындардың бәріне бірдей түсінікті емес.
Арқа ... ... ... ... ... ... жон; 2) Ауыспалы мағынада арт жақ, соңғы жақ; 3) Тау,
дөң, жоталар; 4) (Ауыспалы) көмек, ... [28, ... өз ... арқа ... ... ... ... 13
түрлі мағына беретініне тоқталған. Мыс: 1) Спина; 2) Задняя сторона //
часть; 3) ... - кар; 4) Шов, ... ... со ... хак; 5)
Север, северная сторона, ккал; 6) Запад, на запад, на западе, - як; ... ... - кум, ... алт., ... гора, холм, пригорок –туба (арға);
8) Опора, поддержка - ... тур., ... кум., ног., ДТС ... ... - ... тур., ног; ... - ног; 9) Покровитель, защитник
- турк., тур., кум; 10) Поколение - турк; поколоние предков гаг. тат: ... - аз; 11) ... - тур; 12) ... ... осм., гаг; 13) Век;
арқа, ар + қа, где ар - ... ... Ср. ... ачи // ар ... или ... ... ... "север", "зад", "спина", "тыл", "тыльная
сторона.
Осы салыстырулар ... ... ... арқа ... алтай тобындағы
басқа халықтар тілінде де ... ... ... қолданылатынын
байқаймыз. Ороним ретіндегі арқа сөзі ... ... ... ... «таудың арғы жағы», «тау, төбе» - ... ең ... ... ... Ал қазақ тіліндегі формасына осы соңғы мағына жуық.
Оны аталған оронимдердің ұсақ жоталардан тұрып, олардың ... ... да ... ... ... ...... салып тасу, арқа
арқылы тасу. Атаудың құрамындағы –лық ... ... ... ... жұрнақ, тілімізде осы жұрнақ арқылы қор-лық, жақсы-лық, тағы-лық
т.б. сөздер жасалған. Бұл жұрнақ ... ... ... ... хакас
тілінде азыр – лық «тармақты», тува тілінде дағ – лық ... т.б. ... [29, ... ... кең ... келесі бір атаулар – Ботақара, Шешенқара,
Найзақара атаулары.
Бұл таулардың бәрі де ... ... ... ... ... ... ... «бота», «шешен», «найза» сыңарлары ауыс
мағынада қолданылып тұр. Анықтай түссек, бота – түйе ... бір ... ... ... ... аласалылығын; ал шешен – тау бітімінің біркелкі,
құз-жартассыз, шешеннің сөзіндей жатықтығын; ал ... ... ... ... үшкір, ұшы сүйір шың-құзды болатынынан хабар бермек [30,
78].
Ал атаудың екінші сыңары қара / ... қар, кер, гер – ... ... ... ... ... «шын» мағынасын білдіретіні туралы В.М.Ильич
Свитыч айтқан.
Ал Э.М.Мурзаев сөздігінде тау ... ғар сөзі ... ... алтай тілінде «дич», армян тілінде «кар»-камень, авест тілінде «кич»-
гора, ханди тілінде «гер», грузин тілінде ... ... ... ... «отгар» - от трава, гар гоар т.б. түрінде кездеседі [31, 84]. Ал
Махмұт Қашқари сөздігіндегі «Керіш» ... шығу ... ... тау ... ... ... –верх горы, склон высокой горы. Алтай тілінде «кер күш» - огромная
сказочная птица; «кер ... - ... кіча – ... ... Және де -қар, -ғар ... ... кейбір оронимдер мен сөз тіркестерінде қазірге дейін
ұшырасады. Мысалы, Талғар – биік тау, ... ... -қар – кәрі ... ... ... ... ... Ал оронимнің екінші бөліміндегі қара – хыра
сөздері түркі тілдерінде «шоқы», «жота», «төбе» мағыналарында қолданылады.
Туыстығы жағынан түркі ... тән ... ... ... қара сөзі
қара түсті ... ... ... ... «үлкен» мағынасын ... ... қара мал – ... ірі қара – ... жылқы, сиыр. Алыстан
бір қара көрінеді – тегіс жерден биік зат, дене, ... ... ... ... ... тұратын тау және де осы қара ... ... ... Найзақара, Ботақара т.б. оронимдер ұшырасады.
Осы Ботақара тауы тіркесіндегі тау географиялық терминнің өзі ... ... ... Қазақ тіліндегі тау сөзі түркі тобындағы тілдерде,
мысалы, ұйғыр тілінде тағ, өзбек – тоғ, татар – тав, ... – тоо, ... ... құмық – тав, қарлұқ – тау, хакас – тағ, якут – тыа, тува – тав ... [32, 74]. Осы ... ... ең ... тағ – дағ. Мысалы
осы термин тағ түрінде VІІ ғасырға жататын ... ... ... Х ... ... ... Х ... Махмұт Қашқаридың
«Диуани-ұлғат-ат-түрік» деген еңбегінде, 1069 жылы ... ... ... ұшырасады.
Осы географиялық атау тау терминінің алдында анықтауыш ... ... көк, ала ... ... өңірінде қолданылуының да өзіндік
ерекшеліктері жоқ емес. Анығырақ айтсақ, ала сөзі ... ... ... ... ... қар ... тауларға байланысты аталса Алатау,
қара сөзі – ас биік емес, жақпар ... түсі ... ... ... ... тауларға байланысты қолданылады. Ал көк компоненті
негізінен баурайына қарағай немесе түрлі ағаш ... ... ... ... ... ... ... орониміне қара компоненті ғана тән, ала көк
сөздерінен тұратын оронимдер жоқ. Оның себебін бұл өлкеде биік ... ... ... талы, терегі мол таулардың ұшыраспауынан деп білеміз.
Аудан көлеміндегі атаулардың басым көпшілігі байырғы қазақ тіліндегі
сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... жасалған топонимдер тобына қазіргі тілімізде жасалғандармен қатар
ауыспалы ... ... орай ... ... ... мен көне қосымшаларды құрамында сақтаған жер-су атауларын
жатқызбақпыз.
Мәселен, ... ... ... Бұқпа т.б. атауларды ... ... ... оның өз ... дәл ... ... ... сөздігінде соқыр сөзінің мағынасы:
– Көру мүшесінен айырылған, жанары жоқ;
– Ауыспалы мағынада – танымайтын, надан, ештеңені білмейтін.
Ал өзеннің Соқыр аталуының сыры - ... ... ... жер ... ... қашықтықтан соң қайта жер бетіне шығып, бас алатынынан болса
керек.
Келесі бір топтағы етістік мәнді топонимдер сол ... ... орай ... ... бар ... ... ... - өзен, Бұқар жырау ауданының оңтүстік шығысында, жазық даланы көлбей
ағады. Жағалай тал, ... ... дәл ... ... ... Осы ... бұқпа сөзі де анықтай түседі. Тіліміздегі ... ... «бой ... ... ... ... білдіреді. Ал,
-па қазақ тіліндегі етісткітерден есім тудырушы жұрнақ.
Ал, -ан, -ен ... ... ... ... ... Жолан, Опан, Қолаң,
Тоқан, Шыған, Ошан атауларының түбірі шат, тат, жол, оп, қол, тоқ, шық, ош.
Түсіндірме сөздікте оп ... ... ... ... «асау» есім
мағынасы «терең күз», «ор» деп ... Өзге ... ... ... «жалмау, жұту, тартып алу, шошу, басылу, ошырлау, құлау» т.б.
мағыналары бар. Көне түркі тіліндегі оп ... ... алу» ... ... – тау ... ... әрі ені тар ... ал тат ... ... жер бетінің өсімдікке жұтаң, сор, қызғылт түсті ... ... жаз ... сол ... ... ... білдіреді.
– Қол – адамның дене мүшесі;
– жан-жануарлардың жауырынымен жалғасатын жілігі;
– армия, әскер;
– өзен алқабы, өзеннің көлге ... ... ... ... қолқа – бұйымтай, қолаң – ұзын, толқын қою ... ... ... ... ... ... туыстар ұғымын
білдіретін сөздер жасалған.
- Шық - көктем, күз айларындағы шөп пен ... таң ... ... ... ... ...... түбірден шыққан шыған – кедей, жалшы; шығыр – ... ... ... су шығаратын құрал сияқты т.б. туынды ... ... ... Араб, иран тіліне тән атаулар
Араб, иран және ... ... ... ... ... ... ерте ... ғалымдар назарын аударып ... ... араб ... жаңа түркі тілдерінің көбінің дамуына әсер етіп,
ықпал жасағанын айтады. Алайда, араб тілінің ықпалы түркі тілдерінің ... бір ... ... ... ... тілдеріндегі арабизм сан жағынан көбірек және
ерте ... ... ... ... ... тағы ... ... тілдеріндегі арабизм саны аз болған және кейінірек сол әзірбайжан,
өзбек, ... ... ... ... ... араб ... Орта Азия ... тигізген ықпалын
былайша сипаттайды: «Арабский язык издавна был носителем арабской культуры
среди ... ... ... ... ... ... Вот почему в
настоящее время огромное количество исконно ... слов ... ... турецкого, персидского, казахского языков, в меньшей степени для языков
урду, ... в ... – для ... банту» [34].
ХVІІІ ғасыр мен ХІХ ғасыр аяғында тілімізде араб тілінен сөз алу ... Бұл ... ... еңбегінде айрықша көрсетілген. Ғалым өз
еңбегінде араб-иран тілдерінен енген сөздердің тарихы мен ауысу кезеңдеріне
талдау ... ... ... бірнеше дәуірге бөледі де, ... ... ... ... ... араб-парсы сөздерін батыста – татар,
шығыста – өзбек, ... ... ... ... деп ... ... ауданындағы кейбір оронимдер араб тілінен енген кейбір
сөздерге байланысты антронимдерден де ... ... қазы ... ... ... бар. Қазы араб тілінде ... ... ... дело по ... ... білдіреді. Осы сөзден жасалған
оронимдер: Қазығұл – Теңіз ауданындағы шат, ... – Кент ... ...... ... ... ... «құл», «бет», «бай»
антропонимдегі сословелелік титулдар.
Осындай антропонимдерге байланысты Арун – ... ... ... ...... тауының шығысындағы тау:
Ахмет – арабша мақтаулы, мақтауға лайық, Ахметсай – Кент тауындағы сай;
Аппаз – арабша кәрлі, қатаң, түнерген, «Аппаз» - ... ... ...... ... ... бағалы зат, Егіндібұлақ ауданындағы тау
кейде Жұмағұл деп те ...... ... ... ...... ... асу (Едірей
тауында);
Хайдар – арабша арыстан, Айдархандарасы – Қу тауындағы құз, ...... өмір ... ... етуге ризалық етуші, Разақ өлкесі –
Бақты тауындағы өлке;
Сылам – арбша мұсылмандар, Сыламбек – Қу тауындағы адыр;
Дәулет – ... ... ... ... ... ...
Мичурин ауданындағы тау.
Қорыта айтқанда аудандағы араб ... ... ... ... ... ... ... бұл сөздер адаптация құбылысына
ұшырап отырған. Мысалы, арабша Харун – қазақша Арун; арабша ...... ... Хайдар – қазақша айдар; арабша давлет – ... ... ... ... Ал ... араб ... географиялық терминдерден ауысқан
оронимдер аудан жерінде кездеседі.
Жұманбай – Қарқаралы, Бұқар жырау аудандарындағы бұлақ. Осы аттас ... Шет ... да ... Жұма – араб ... екі ... ... Құдайға құлшылық ететін күн (аптаның бесінші күні);
- Әдетте аптаның бесінші күні ... ... ... ат ... ... ... Мәжібұлақ) – Жамбыл совхозы территориясындағы бұлақ.
Атаудың алғашқы «қажы» компоненттері араб тілінде «құдай ... ... ... ... ... ... дейін Меккеге құлшылық етіп барған мұсылмандарға қажы атағы
беріліп, ол сөз адамның есіміне қосылып айтылатын ... сөз ... ... ... ... және т.б. ... -ты, -ті ... түркі-монғол тіл бірлестігі заманында
жасалып, қазіргі дәуірге дейін сақталып ... ... көп ... айтқан еді. Э.В.Севортянның пікіріне қарағанда, өлең ... ... өл ... ... Бұл ... көне түркі тіліндегі мағынасы – «су
болу» , «дымқыл тарту». Осы түбірге ан, ен ... ... ... ... зат ... яғни жер асты, ыза суы мол жерге өсетін майда ... өлең ... ...... ... ірі ... бірі. Монғол тіліндегі
нур//нор түбірлеріне қатысты жасалған гидронимдер Таулы Алтай, Монғолия
және Қытай ... мен ... ... Монғолия және Қытай шекаралары мен
Тува, Буратия жерлеріне кең таралған. Монғол және ... ...... ... [35, ... тіліндегі гидронимдік термин жыраның түбірі – жыр. Бұл түбірден
жыр+ық =жырық (терең із ... жер., ... ... ... = ... ... ... жыр+а = жыра (терең сай, су арнасы) т.б. туынды түбірлер
жасалған. Бәрінің де ... ... ... ... ... сайлы өзен. Осы түбірлерден Орталық Қазақстанда ... ... ... – Қарқаралы ауд.-ғы өзен; Жырық – Боқты тауынан
бас алатын өзен және сол тау ... ... та ... (Жырыққұдық)
аталады. Екі гидроним де бос ... ... өзен ... ... ... байланысты аталған.
Осы түбірден тарайтын жыра гидротерминін монғол тіліндегі нураа, ... ... ... болады. Себебі белгілі бір географиялық
термин кейде ... ... де ... беруге қабілетті келеді.
Мәселен, Орталық Қазақстандағы өзен гидронимі кейде ... ... ... арна ... апеллятивтерінің орнына да қолданыла ... ... көл ... ... моң. нуур //нор ... бұл ... ... қолданылып тұр. Себебі аталған гидронимнің (Нұра) арнасы
кең, ағысы баяу ... ... суы көп ... көлшіктеніп, көлге
ұқсап жатады. Өзен суының сырт көрінісі монғол тіліндегі ... ... ... ... ... ... енген топонимдік қабат
Түркі, монғол халықтарының ұзақ уақытқа созылған тарихи ... ... ... көшпелі өмір салтындағы ортақтық,
территориялық ... т.б. бұл ... ... де ... ... ... даусыз. Мұндай экстралингвистикалық факторлар
монғол тілдерінен түркі тілдеріне, керісінше, ... ... ... ... элементтер (сөздер), грамматикалық көрсеткіштер,
морфологиялық тұлғалар, сөз тіркестері т.б.) ... ... ... ... ... сөзсіз [36, 59]. Бұл жай ... және ... ... ... назарын көптен бері аудару үстінде.
Дегенмен аталған мәселені ең алғаш зерттеу объектісіне айналдырған
Б.Я.Владимирцов ... Ол бұл ... ... ... ... ... түркілік элементтерді монғол тілінен, монғолдық элементтерді
түркі тілінен ... ... ол үшін ... морфологиялық,
семасиологиялық анализдерді комплексті қарастырудың тиімді екенін айтады.
Яғни өз сөзімен айтқанда: «Кез келген ... сөзі ... ... ... тілінің фонетикалық заңдылығына қарсы келе алмай, ... ... ... түркі, монғол тілдерінің дыбыстық
жүйелерінің біртектілігін ескерсек, түркілік ... ... ... басқа тілдік тегінен хабар бере ... ... ... ерекшеліктеріне сүйенуге болады». Аталған тілдерді
генеологиялық ... ... ... бұл ... ол ... ... ... ескерудің қажеттігіне де тоқталады.
Ондай терең тамырлы туыстықты А.М.Щербак төмендегідей топтарға ... ... ғғ., 2) ... ғғ., 3) ... ... ... тілдік қарым-
қатынастар немесе бірліктер [37, 11]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... «Қазіргі қазақ сөздерінің
пайда болу, қолданылу және мағынасының құбылуы тарихына үңілсек, олардың
бірқатары түркі-монғол ... алып ... енді ... ... таза ... ... ... тіреледі. Алдыңғы топ айтарлықтай мол».
Түркі-монғол изоглосстарын И.Н.Щербащидзе үшке бөлген: 1) туыстас,
төркіндес түбір ... яғни ... ... ... түбір-негіздер;
2) түркі тілдерінен монғол тілдеріне енген көне және ортағасырлық кірме
сөздер. 3) ... ... ... ... ... ... Сөз болған
ғылыми еңбектер орта ғасырға дейін монғол тіліне түркі тілінен сөз ... ... ... Бұл ... нақты қорытындыны И.А.Батманов
еңбегінен ұшыратамыз: «1) ... ... ... ... ... ... ... сөздер көне түркі тілінде Орхон-
Енисей жазу жүйесі қалыптасқанға ... ... 2) ... ... ... тілдеріне Шыңғысхан жорығы кезінде енді (ХІІІ ғ.); 3) Жоңғарлармен
тығыз байланыста болған түркі халықтары (алтай, қырғыз, ... тува ... ... ғғ. ... элементтерінің енуі күштірек ... ... ... ... тұрғыдан қарастырған Б.Базылхан
қазақ-монғол сөздігіндегі 40000 сөздің 15000 түбір сөзі екі ... ... ... ... ... ... 24000 сөз екі тілге де ортақ, ... ... ... ... ... [38, ... ... яғни қазақ-монғол тілдік байланысын ... ... ... ... ұсынады: «а) түркі-монғол тілдерінің
көне дәуірлердегі байланыстарына жетелейтін түбір ... ... ... ... ... ... мәселесіне қатысты
тілдік деректер – алтай территориясының міндеттері қатарында қарастырылуды
талап ететін фактілер болып табылады; ә) ... ... ... ... ... ... ... тіларалық
лексикалық ауыс-түйістер – қазақ тілі тарихи лексикологиясының зерттеу
объектісі болып ... б) өте ... ... ... ... монғол мен қазақ ру тайпалары арасындағы өзара қарым-қатынас
жасаудың қажеттілігінен туындаған ... бұл ... ... ... жоқ [39, ... ... ... еңбектерде монғол тілінен алмасқан сөздердің әрі
генеологиялық туыстығы, әрі басқа тілдерге тән сөз ... ... ... ... Бұл жай ... ... тән ... түркі-монғол
тілдеріне ортақ атаулар мен монғол ... ... ... ... да ... ... да ... Қазақстан топонимдері
құрамындағы монғол тіліне тән қабаттастықтың әрі ана тіліне, әрі ... ... ... ажырату қажеттілігі туындайды. Қазақ, монғол
топожүйесінде қатар қолданылатын ... ... ... ... ... және ... ... ортасын, қайсысының қайдан ауысқанын ... өте ... ... шығу негізінің ортақтығы, кейбір негізгі қызмет
атқаратын топоформанттар мен ... ... ... ... топожүйенің әр түрлі ... ... ... морфологиялық түр мен ... ... бір ... ... ... ... ... оларды бір
негізден пайда болған гомогенді топонимдер деп ... ... ... Осы ... ... келіп, монғол тіліне тән топонимдерді іштей екі
топқа бөле қарастыруды ... деп ... ... ... ... ... атаулар.
- ХІІІ ғ.монғол шапқыншылығы және одан кейінгі кезеңдерде ... ... тіл ... тән ... ... алтай тобы
тілдеріне жататын топонимдер тарихымен үндес келеді. ... да ... тән ... бөлімінде қарастырған Айғыржал, Балқаш, Балқан,
Теңіз, Шібірбидайық, Көкдомбақ және т.б. ... осы ... ... ... ... ортақтығын да жоққа шығармаймыз. Тек қана ... ... тіл ... ... де арғы тұңғыс-
маньчжур, үндіевропа т.б. тілдеріне де ... ... ... ... ... Ал ... бір ... атаулар түркі-монғол тіл бірлестігі
дәуіріне ортақ тілдік заңдылықтар барысында қалыптасқан. Ол арқылы жасалған
топонимдер тобы аз ... Орыс ... тән ... ... ... – Қазақстанда, соның ішінде Қарағанды
облысында орыс тілінен енген топонимдердің ... ... ... ... Орыс ... географиялық атаулардың бұдан кейінгі кездерде молая
беруі Қазақстан мен Ресей арасындағы әралуан тарихи ... ... ... ... ... ... ... арасындағы
тілдік, әлеуметтік байланыс процестері осы саяси және экономикалық маңызы
зор уақиғадан әлдеқайда ... ... ... ғасырдың өзінде-ақ, Ресей қазақ даласына назар аудара бастаған. Орта
Азия мен Шығыс ... ... ... ... жерлері арқылы ірі
сауда жолдары өткен. Шығыс, Қытай, Үндістан, Ауғанстан мен ... ... және ... ... зор ... жерлерінің Ресейге
қосылуы Ресейдің шығыстағы сауда, экономикалық және саяси әскер жағдайын
жақсарта түсері анық еді.
Сонымен қатар, қазақ ... сол ... ауыр ... ... ... қауіп-қатер орыс және қазақ мемлекеттерінің өзара жақындаса
түсінісуіне себеп болды. Қазақтардың Ресейдің қоластына өз ... ... ... барған сол кездегі қазақ елшіліктерінің ... ... ... ... Ресей Астрахань және Қазан хандықтарын жаулап алып, ХVІ ғасырдың
соңында Батыс Сібірді өздеріне қаратты. ... ... ... мен ... шекаралас болуы екі халық арасында ... ... ... ... күшейтуіне мүмкіндік туды. Сол кездерде-ақ, ... ... ... ... ... ... қалыптаса түскен еді.
Қазақ халқының Ресеймен ХVІ ғасырдың басында басталған ... ... ... екі ел ... ... да өз ... қоймайды. Сол кезде қазақ тіліне енген орыс сөздерінің құрамы ... ... ... ... ... орыс әкімшілігі қазақтарға хутор салуға рұқсат
береді. Сонымен қатар «жаңа линиялар» пайда бола бастады.
1734 ... ... ... ... 30-40 ... Уйская линиясы,
Иртыш линиясымен қосылады, сол кездерде ... ... ... ... [40, ... даласындағы орыс линияларының бойында орналасқан әскери бекіністер
орыс патша әкімшілігіне ... ... ... зор мүмкіншілік
туғызады. Линия бойларында көптеген елді мекендер қазақтардың станциялары
және шаруалардың слабодалары ... ... ... ... және ... географиялық атауларының Орта Азия
және Қазақстан топономиясының құрамына неу жолдарын былайша көрсетеді:
– отаршылдық саясаттың ықпалымен әкімшілік түрде қойылған ... ... ... ... ... ... мен Украина жерлерінен шаруалардың көшіп келуіне байланысты
қойылған атаулар;
– табиғат пен ... ... ... ... ... ... орыс топонимдерінің пайда болу жолдары белгілі
топонимик Э.М.Мурзаев ... ... ... топонимдерінің түркі
топонимиясына ену жолдарымен толық сәйкес келеді.
Жаңа жерге қоныстану, елді мекендерді салу ... ... ... экономика мүдделеріне байланысты болған еді. Атап ... ... одан әрі ... үшін Ресей империясының шеткі аймақтарындағы
қазба байлықтарды игеру ... да ... Сол ... ... ... ... орыс капиталистері әскери бекіністерді «қырғыз
даласының» ішіне енгізуін талап етіп, патша әкімшілігіне ... ... ... император І Александр атына жолдаған «запискасында» орыс
бекіністерін Түндік, ... ... ... ... қазіргі Қарағанды
облысының Талды, Егіндібұлақ аудандары, ... ... ... кендері бар
жерлеріне орнатуын сұрайды.
Облыс жерінде орыс топонимдерінің алғаш қойылуын осы ... ... ... ... ... қоныс аударуына және өз бетімен көшіп
келуіне байланысты еді. ... ... ... ... әсіресе, ХІХ
ғасырдың 60-жылдарынан бастап қауырт көше бастады. 1896 жылы Ақмола ... ... ... ... ... ... 43 ... құралды, саны 150
мың адамға жетті.
Орталыќ пен солтүстік тұрғындар тіліндегі ерекшеліктердің ќазаќ, ... ... ...... тон – ... ... басты
себебі – Орталыќ Ќазаќстанды Солтүстік Ќазаќстан өңіріне ќарағанда ... ... ... де, ... де аз ... Бұл ойды айту
барысында біз Орталыќ Ќазаќстанда орыстар өте аз көлемде кездеседі деген
ойдан аулаќпыз. ... ... ... ... ... орталыќтары мен
шағын ќалаларда, Осакаров, бұрынғы Мичурин, Бұқар жырау аудандарында ғана
жиі ... Оның ... ... жер рельефі мен кейбір саяси жайларға ... ... ... ... ... және одан ... ... Россиядан
ќоныс аударылған орыстар негізінен сулы, ќара ... егін ... ... ғана ќоныстандырылған, ќоныстанған.
Осы жағдайларға байланысты қойылған топонимдер «әкеленген топонимдер»
(перенесенные топонимы) деп ... ... ... ... ... қоныстарының аттарын жаңа мекенше қойып отыруына байланысты еді.
Облыс жерінде мынадай атаулар көптеп кездеседі:
Киевка ... ... ... Нұра ауданының орталығы; Украинадағы Киев
губерниясынан келушілермен байланысты атау алған;
Вольское селосы – Молодежный ... 1913 жылы ... ... уезінен келушілер атаған;
Дубовка селосы – Дубовка губерниясынан келушілер атаған;
Ростовка селосы – Тельман ... 1908 жылы ... ... атаған;
Морозовка селосы – Осакаровка ауданында, 1908 жылы ... ... ... ...... ауданында, 1904 жэылы Самар губерниясынан
келушілер атаған;
Озерное селосы – Ульянов ауданында, 1909 жылы Таврия губерниясынан көшіп
келушілер ... ... – қала ... ... ... қалалық кеңесіне қарайды, 1909
жылы Ресейден келушілер келушілер атаған;
Новая Узенка селосы – Тельман ауданында, Саратов губерниясынан, ... ... ... атаған;
Покорное селосы – Тельман ауданында, 1907 жылы Эстониядан келушілермен
қойылған атау.
Облыс жеріндегі орыс топонимдерін өзара ... ... ... ... ... ішінде адам фамилияларынан және ... ... ... топ ... Елді мекендердің кісі есімдерінен
қойылуының ... ... ... ... ... ... ... көшіп келген кісі
аттарынан немесе сол селодағы помещик, кулактың есіміне ... Олар ... ... ... ... қамтиды;
– Ал Кеңес дәуіріндегі топонимдердің көбі кеңес үкіметін орнатушылар,
қоғам және мәдениет қайраткерлерінің атымен қойылып отырған.
Ауданға бірінші ... ... ... ... ... ойконимдер:
Корневка селосы – Бұқар жырау ауданында;
Хорошевское селосы – С.М.Буденый атындағы ... ...... ... ... ... ... төңкерісінен кейін пайда болған ойконимдердің
біразы белгілі ... ... ... ... ... ... ... атындағы совхоз,
Ульянов атындағы ... ... ... ... Ф.Энгельс атындағы
совхоз, Пушкин селосы т.б.
Орталық Қазақстанда кеңес үкіметі орнаған ... ... және одан ... ... ... дамуына байланысты көптеген топонимдер пайда бола
бастаған. Осындай өнеркәсіп жолдары ... ... ... ... ... орыс ... мол ... Мысалы, Токаревка,
Ульяновский, Пролетарское т.б.
Облыс жерінде орыс топонимдерінің ... ... ... ... ... ... соң ... тың жерлерін игеру кезеңімен байланысты.
Енді кейбір атаулар орыс ... ... ... ұшырап мүлде
өзгерген. Мысалы, Өзен – ... ... ... Шилі – ... ... ... кейінгі формаға ауысуына субституция (басқа тілдердің
дыбыстарын өз ... ... ... және ... (айтуға қиын
дыбыс немесе дыбыс тіркестерінің түсіп қалуы) заңдылықтары негіз ... орыс ... ... ... ... географиялық
типтерді қамтиды:
– ойконимдер – қала, село, ... ... ... ... ... гидронимдер - өзен, көл, бастау атаулары;
– оронимдер – тау, төбе, қырат, хота, ... шың, құз т.б. ... ... орыс географиялық атауларының басымы - елді мекен
аттары, яғни, ... Бұл ... ... ... қарағанда
ойконимияның өзгеріп жаңаланып тұратын заңдылығының үлкен бір көрінісі.
Кеңес үкіметі орнағаннан кейін орыс ойконимиясында ... жаңа ... ... Жаңа ... – жаңа ... ... паш ...
бостандық, партия, пролетариат, социалистік құрылыс, индустрия, ... ... ... байланысты болып келеді.
Победа – село, Бұқар жырау ауданы; Октябрское – село, Бұқар ... ... ...... Бұқар жырау ауданы және тағы да басқадай
осы сияқты кеңес дәуірінде қойылған атауларға ... ... және ... ... ... ... мәнін білдіреді, кейде олар при қосымшалары
арқылы да жасала береді. Заречное – село, Бұқар жырау ауданы, Пригородное ... ... – мкр. және ... есімдерге байланысты жасалған топонимдер негізінен ... ... ... ХХ ... ... совхоз, ХХІІ партсъезд
атындағы совхоз, Теңіз ауданы, ХІХ партсъезд атындағы ... - ... және т.б. 1 май ... совхоз - Тельман, Қарқаралы, Молодежный
аудандарында, Октябрьдің 17 жылдығы ... ... – Нұра ... 40 ... ... совхоз – Егіндібұлақ ауданында т.б.
Топонимдердің мағынасын, семантикасын ... ... ... ... мәні зор. Сол ... де топонимиялық зерттеулер
халықтық географиялық терминдерді жинау, олардың мағынасын ... ... ... жөн, -деп ... белгілі кеңес топонимигі ... ... ... орыс ... құрамында кездесетін географиялық
терминдердің көпшілігінің мағынасы түсінікті келеді. ... ... ... және ... ... ... келе
бермейді. Мысалы: Каменка – село, аласа төбе. «Камень» – село, аласа төбе.
«Камень» сөзінің ... ... - деп ... ... ... ...... гряда, «возвышенность», «обложеная коренными
отложениями выходами твердых пород»... камень – ... ... ... ... ... ... биік жартастарды да, биік тау сілемдерін де, үстірттерді
де атайтын көрінеді. Ал аудандағы орыс ... бұл ... ... аласа төбешіктерді атайтынын байқап отырмыз. ... ... ... ...... ... нәрсе.
Орыс топонимдерінде «камень» сөзінің негізінде жасалған «Каменька» тасты
арнасы бар бұлақ немесе шағын өзенді атау үшін қолданылады.
Рельеф термині ретінде белгілі болған ... ... ... ... ... орыс топонимикасында гидроним функциясын ... ...... өзекше – Бұқар жырау ауданында. Сондай-ақ, Ақмола
облысында Братская Балка – өзен және т.б. Балка ... ... ... ... ... ... және ... Украинада
ойконимдер құрамында көптеп кездеседі.
Тіл-тілдегі топонимдерінің жасалу жолдарының өз заңдылықтары болады.
Бірақ көпшілігінде бір ... бар. Ол ... бір ... ... ... екі ... (словосочетание);
– екі немесе одан да көп сөздердің тіркесуі (словосочетание) т.б.
жолдармен жасалуы. Облыстағы өнімдісі аффиксациялық жол ... ... орыс ... ... ... ... (а),
-евк (а), -ник (а), -инк (а), -ин (о), -ов (о), -ск ... ... ... ... ең ... суффикстер –овк (а), -евк (а) ... ... ... ... -ское, -ский суффикстері арқылы жасалған топонимдер: ... ... ... ... ... ... ... Пубкино, Чапаево.
Сөз тіркесі арқылы жасалған орыс топонимдері: Новая Узенка, Красный
Октябрьский, Племенная ... ... ... ... орыс топонимдері негізінен қара-қоңыр
топырақты, егін ... ... ... мол ... ... мал ... айналысатын Егіндібұлақ, Теңіз, Қарқаралы
аудандарында орыс топонимдері мүлдем жоқ десе болады. Оның ... ... ... және ... ... деп ... Бұқар жырау ауданы топонимдерінің құрылымдық жүйесі
Қандай да бір географиялық атау ... – ол ... сөз. ... да
тілдегі барлық сөздер сияқты күнделікті қарым-қатынасқа түсіп, тілдің ішкі
заңдылықтарына бағынып, лингвистикалық әдістер бойынша ... ... де, ... ... есім ... ... жалпы есімдермен
өзіндік кейбір ерекшеліктерге де ие келеді, кей ... ... ... ... бой ... ... ... құрылымдық тұрпаты морфологиялық
әрі сөзжасамдық жүйемен тікелей байланысты болады. Бұл ... ... ... ... топонимдерін зерттеу барысында жалқы есімдердің ... ... ... молықты.
Топонимдерді классификациялау проблемесы славян ... ... ... тағы ... ... ... ... Олардың ішінде А.И.Попов, ... т.б. ... ... ... бой ... ... А.В.Суперанская негізінен топонимдердің ... ... ... ... аударады. Түркі географиялық атауларын
құрылымдық жағынан талдау А.Әбдірахманов, С.Атаниязов, ... ... т.б. ... ... ... тұрғыдан толық
орын алады. Әрине, атаулар тілде жоқ сөз яки ... ... ... олар өз ... ... ... дайын үлгіге ие болмайды, олар
тілдің ... сай ... ... жасалады.
Бұл ретте Т.Жанұзақовтың «Қандай да болсын белгілі бір ... ... ... ... лексикалық сөзжасам тұлғалары
(формалары) кеңінен пайдаланылады», - ... ойын да ... деп ... түркі тілдерінде сөзжасаудың үш түрлі жолы бары ... ... ... және ... ... [41,74]. ... ... отырып, зерттеу объектісі болып отырған Бұқар ... ... біз де үш ... ... арқылы жасалған деп санаймыз:
– лексика-семантикалық;
– морфологиялық;
– синтаксистік.
Ал ... және ... ... ешбір
қосымшасыз жасалатын тәсілдер болып есептеледі. О.Т.Молчановтың айтуынша:
«Лексика-семантикалық тәсіл дегеніміз – ... тура және ... ... ... ... ... топонимдерінің лексика-
семантикалық тәсіл арқылы жасалуы лексиканың көбіне ... ... ... болады [42, 143].
Мысалы, Зор – тау, Шәни – қыстақ, Жауыр – тау, Қотыр – тау, ... ... ... – көл, ... – бұлақ, Жақсы – шат, Ырыс – қыстақ, Биік – төбе,
Қара – жон, Ащы – өзен және ... ... ... ... ... ... (метафора), теңеу,
салыстыру жолдары арқылы жасалып, ол атаулардағы аппелятивтердің ... ие ... соң ... ... мән-мағынасынан айырылып,
жаңа мағына, метафоралық мағынаға ие болғанын ... ... ... ... ... ... ауыспалы мағынасы – үлкен, зор). Найза – тау ... ... ... ... үшкір тасты биік тау, Шұрақ – өлке (кең
алқаптың шұңқырлы келуіне ... Қарт – тау (тау ... ... орай ... т.б.
Қолымыздағы материалдарды саралап, ғылыми тұрғыдан жіктеп қарағанымызда
лексика-семантикалық жолмен жасалған ... сан ... аса ... ... Оларды есептей келе тек 15 пайыздай ғана топонимдердің
аталып отырған тәсілмен ... ... Оның ... ... ... тобы лексика-синтаксистік тәсіл арқылы ... ... ... ... деп екі я үш ... бір ... бір атау болып қалыптасуын тіл ... ... ... мәлім.
Топонимдерде бұл тәсіл – мән-мағынасы бөлек екі немесе одан да ... ... ... сақтай тұрып, тұтас мағыналы бір атау
жасайды. Мысалы, ... ... ... ... Майтөбе, Майқұдық,
Итжан, Жауыртоғай, ... ... ... ... ... ... т.б.
Бұл аталмыш тәсіл арқылы жаңа атау жасаудағы басты меже ... ... атау ... ғана ... ... осы ... екі ... жол
арқылы жасалатыны мәлім. Олар: қос сөз ретінде және сөз тіркесі нәтижесінде
жасалуы. Зерттеліп отырған өлке ... қос сөз ... ... ... ... тек Айбике-Шақпақ оронимі кездесті. Сондай-ақ,
Үлкен-үлкен қарасу, Дөңес-дөңес шоқы тектес қайталама ... бұл ... Оның ... ... тіркесті атаулар бәрінен де басым болып
келеді.
Қолдағы бар ... ... ... ... – аудан топонимі
құрамындағы ең басым да мол топ – ... ... ... ... ... атаулар.
Аудан топонимдерін негізгі топтары мен құрылымына қарай жіктегенімізде
оларды толық және ... ... деп ... болатынын байқадық. Толық
атауларға жалаң және күрделі тұлғалы атаулар тән. Жалаң тұлғалы топонимдер
тілімізде қосымшасыз атау ... ... және сол ... қосымша
жалғану арқылы жасалады. Бұлар өзара түбір (қосымшасыз) және туынды атаулар
болып ажыратылады. Түбір атаулар ... сөз ... ... жалпы есім сөздерден жасалған. Олар негізінен оронимиялық,
гидрографиялық терминдер мен ... және ... ... зат ... ... ... Мысалы, Жон – төбе, Қыз –
қыстақ, Шан – бұлақ, Ши – қыстақ, Саға – ... Зен - ... ... Қақ ... және т.б. ... бұл ... бәрі де ... қосымшасыз түбір
сөздерден жасалған атаулар.
Топонимдерді аффикстік (қосымша) ... ...... ... ... ... Оның ... есім не етістік тұлғалы
сөздерге тиісті сөзжасам қосымшаларын қосу ... жаңа ... сөз ... ... Бұл ... ... ... құрамындағы түбір мен
қосымшаны оңай ажыратуға болады. Мысалы, Бұқпа (па), Бастау (у), Батпақ (па-
қ), Жайма (ма), Көнек (ек), ... ... ... ... ... (ат), ... Ағыс (ыс) т.б.
Түркі тілдерінде сөзжасам тәсілдерінің ішіндегі ең басты да негізгі
тәсіл – ... ... ... ... ... ... жасалуына қосымшалардың бәрі бірдей елеулі үлес атқармайды,
кейбір сөз жасаушы қосымшалар аз қолданылады» [41, 74]. Сондықтан да ... ... ... ... ... қарай өнімді
және өнімсіз жұрнақтар деп бөле қарастырамыз.
а) –лық, -лік. Бұл жұрнақ ... ... ... (-лық, -лік,
-дық, -дік, -дығ, -діг, -тық, -тік) ... ... ... ... ... – түркілес болып есептеледі.
Тек шығыс түркі тілдерінде: тува, хакас, шор және тофа ... ... Г ... ... ... ... ... жұрнағы жаңа сөз тудыру
қабілеті жағынан аса құнарлы қосымша, оның жалғанатын сөзінің өрісі де кең.
Топонимдерде осы ... ... ... ... ... ... ... жасалады. Мысалы, Арқалық – жота, Орталық – бөлімше,
Бірлік – бөлімше ... ... әуел ... ... ... лексема болғаны байқалады.
Өйткені қазіргі тіліміздегі лық, лықа ... ... ... ... ... лық ... жеке ... ие болып тұр.
ә) –лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті. ... ... ... ... –лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті ... ... ... Бұл
қосымша сын есімге ғана емес, зат есімдерге де жалғанады. ... да ... -лі, -лық, -лік ... ... ... қатар мағыналық тұрғыдан
да бөлекше, ерекше болып келеді. Белгілі топономист ғалым А.Әбдірахманов өз
зерттеуінде ... ... ... ... ... ... сөз ... –лы, -лі, -ды, ... ... айта ... ... -ті ... ... қазақ тілінің
заңы бойынша –лы, -лі, -ды, -ді түрінде айтылып, Алматы емес ... емес ... ... ... керек еді. Бірақ олай болмай –ты, -ті
жұрнақтарының ... көне ... ... де ... формалық болғандығын
және оның өзі қазіргі –лы, -лі, -ды, -ді варианттарының ең ескі ... ... ... [43, ... –лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті ... қосылуы арқылы
жасалған топонимдердің мағыналық жағынан ... ... ... Бір нәрсенің көптігін, молдығын білдіреді. Мысалы, Аюлы – құз, ... ...... ... - ... ... – көл, Батпақты –село,
Қамысты -көл, Тікенекті – село, Бүркітті – тау, ...... ... ... ... Қайыңды - өлке, Мұзды – бұлақ, Тұзды – ауыл ... ... екі ... атаулар құрамында да ...... ...... ... – аңғар т.б.
- Өсімдік атауларына қосылып, сол ... ... ... көп
екендігін білдіреді. Мысалы, Шилі – өзен, Желді – ... ......... ...... Бидайықты – бөлімше, Қарағанды – ... ... - өзен ... Мал, аң, құс атауларына қосылып көптік мағынаны білдіретін атаулар:
Аюлы – жота, Бұғылы – тау бөлігі, Жылқылы – ... ... - ... ... ... ... – төбе, қыстақ, Шошқалы – көл, Бүркітті – тау, ... ... ... ... ... ... атауларына қосылып, олардың көптігін, молдығын білдіретіндері:
Балықтыкөл, Бақалы – көл, қыстақ, ... – тау және ... ... жер ... ... ... ... ұғымын білдіретін
атаулар: Сазды – бөлімше, Тұзды – өзен, Жосалы – бұлақ, Жарлы – ... – көл ... –шы, -ші ... Бұл жұрнақтардың тілімізде негізгі мағынасы мен
қызметі әртүрлі. Зерттеушілердің байқауынша –шы, -ші ... ... көп. ... ол көп ... ... жақын емес, бір-
бірімен байланыспайтын, ... ... ... ... ... де бұл ... ... жазылу түрлері бірдей ... да, ... де ... ... полисемиялық
(көпмағыналы) жұрнақ деп тани алмаймыз. Бұл жұрнақ әрі жаңа сөз тудыратын,
әрі жаңа ... ... ... ... тілдерінде бұл жұрнақ (-чы, -чи, -чу) есім түбірлерден туынды ... және есім ... ... ... ... ... ... бір нәрсеге
қабілеттілігін, ептілігі мен шеберлігін білдіреді.
Топономистер бұл ... ... ... ... ... тіптен
қатыспайтынын айтады. Түркі тілдеріндегі топонимдік материалдар ... ... ... ... те ... ... ... топонимдер жасауға бейім екендігін байқадық. Біздің материалымызда
аталмыш қосымшалар арқылы жасалған ... ... ... ... ... ... ... Олар: Балықшы – елді мекен, Елші – биік, төбе ... –ақ, -ек, -ық, -ік, -қ ... Бұл ... ... жұрнақ
ретінде көп мағыналы, жалғау аясы кең, әрі атқаратын қызметі де ... Бұл ... ... ... ... ... ... белсенді
түрде қатысады. –ақ, -ық жұрнағы қосылу арқылы жасалған сөздер кейбір сын
есім мен зат есімнің даму ... ... ... ... ... ... сөздер сын есімдік және зат есімдік мағынаға қатар ие болғандықтан,
оларды тек контексте ғана қай сөз ... ... ... болады.
Бірақ бұл жұрнақтар қазір өнімсіз қосымшаға айналып, жекелеген топонимдерде
сақталған.
Бұқар жырау ... ... ... Ойық т.б. ... ... ... сын ... те, зат есімдік те мағынада қолданылып, кейін топонимге
айналған. Сол секілді осы қосымшалар ... сөз ... ... өңірде Бозақ
(қ), Бөлек (ек), Өзек (ек), Көнек (ек), Шұрық (ық), ... (ық), Ұзақ ... ... ... –л, -ыл, -іл ... Бұл ... тілімізде түркі мағыналы сөздер
жасауға қатынасады. Оны ырықсыз етіс жұрнағы деп танығанымен, зат есім ... есім ... да ... Ал ... ... бұл ... тым өнімсіз
екенін байқадық. Аталған өңірде бұл жұрнақ арқылы жасалған тек ... ... Есіл - ... Төрткіл – тау, Тағылы (ыл) – тау, Қағыл
(ыл) – тау, Тұғыл ... –н, -ын, -аң, -ан, -ен ... Бұл ... ... ... ... ... сөз тудыратын өнімсіз жұрнақ. Ол топоним жасауға да аз
қатынасады. Көне түркі монғол тілдерінде әр түрлі формада ... ... -ын, -үн, -ұн ... ... ... ... тілдеріне
ортақ жұрнақ ретінде қарастырған. Көне қосымша –ан, -ен кейбір түбірге
жалғанғанда жалпылық, топтық ... да ... ... үшен - ... бір
енеден қоздаған, лақтаған үш төлді білдіреді.
Аудан өңірінде осы –ан, -аң, -ен ... ... ... ... Жалаң,
Опан, Қолан, Тоқан, Шыған, Ошан атауларының түбірлері – шат, тат, жол, оп,
қол, тон, шын, ... ... -пан ... ... ... ... ... бұл жұрнақ
арқылы жасалған этоним, антроним, топонимдер ұшырасып отырады. Мысалы,
өзбек тілінде – ... ... ... ... ...... Сарман;
башқұрт тілінде – Ақман, Шимен т.б.
-ман жұрнағының таралуы жөнінде әр түрлі пікірлер бар. ... ... ... ... ... бұл жұрнақ парсы тіліндегі
«мононд» түбірінен тараған, ұқсас, сәйкес мағынасын білдірмек», - дейді.
Н.Н.Аристовтың ... ... -бан ... ... ... мағынасын
білдірмек.
Ал қазақ тілінде бұл ... ... ... ... ... сөздер мен кісі есімдерінде ғана кездеседі. Мысалы, қаһарман –
батыр адам; шабарман – атқосшы; аларман – алушы ... ... (тек ... ... ... ғана айтылады) – аяусыз, тым әдісқой ұры т.б.
Бұл қосымша арқылы жасалған атаулар аудан ... тек ... ғана ... Онда ... бұл ... ... немесе сол
жерге жерленген кісілер есімдеріне ... ... ... Бірман,
Сарман, Орман, Ерман, Ақпан, Айман (қыстақ) атаулары сол ... ... ... ... ... ... ... аудан төңірегінде бұлардан басқа да кейбір
өнімсіз жұрнақтар арқылы да жасалған бірлі-жарым топонимдер кездесті:
-қай, -кей: Борқай – сай, ... – сай, ...... Ордакей –
төбе, Ойнақай – қыстақ, Шормақай – тау ... -бе, -па, -пе, -ма, -ме: ... - ... Жамба – тау, Жайылма –
қыстақ, Жайма – село, ...... ... -ей, -й: Шоқай – бөлімше, Шоқай – тау және т.б.
-дақ, -дек: Баспалдақ - өзен, Былқылдақ - өзекше, Шабындық – ... ... -сіз: ... - өзен, Борансыз – қыстақ, Жалсыз – қыстақ т.б.
-ыс, -іс: Ағыс - өзен, Тоғыс - ... ...... ......... т.б.
-ғы, -гі: Үңгі – тау, Жалқы – қыстақ, Қарғы – ... ... ... ... ... ... да ... көлемінде
ұшырасады.
Түркі тілдеріндегі топонимдердің құрылысын зерттеушілердің бәрі де ... ... ... тобының екі құрамды, яғни, екі сөзден бірігу
арқылы жасалатындығын айтады. Бұл ретте біз зерттеп отырған ... ... ... де бұл ... толық ие. Қолымыздағы картотекалық
материалдарды жүйелей қарағанымызда олардың 65 пайызға жуығы екі немесе үш
сөзден жасалғанын, ... ... ... ... ... ... ... құрылымына қарай жіктеу барысында
олардың ішінде ең мол кездесетіні есім сөздер екенін байқадық. ... ең көп ... зат ... ... зат ... ... тіркесу
барысында атау сөзге айналатын сын есім мен сан ... де ... ... ... ... есім ... ... топонимдік топ жасауға
етістік, есімдік, үстеу және тағы басқа сөз ... да ... ... ... бар ... растап отыр.
Сондықтан да алдағы беттерде зат есімнің сын, сан есіммен немесе ... ... ... ... ... атауларды топ-топқа бөле
қарастыруды жөн көрдік.
3.1 «Сан есім-Зат ... ... ... ... бойынша жинақталған материалдарға зер сала қарағанымызда
топонимдер жасауда басқа сөз ... ... сын ... аса ... ... қолданылатындығын байқадық. Мұны М.Н.Морозова орынды да ... ... ... в топонимии объясняется не толдько
категориальным значением слов этой ... но и ... ... ... и ... ... ... қатысына қарай бұл топқа жататын топонимдерді қосымшалы
және ... ... ... деп екіге бөліп қараймыз. Қосымшасыз
топонимдердегі анықтауыштар жалаң сын есімді болып келеді. ... ... көл, ... ... – шың, Қаражон – жон, Көктал – совхоз,
Жауыртау – тау, Кенащы – ... ... – көл, ... - ... Ұзынбұлақ –
бұлақ, Майқұдық – елді мекен, Шолақбұлақ – ... ... – көл ... ... ... аталған өңірдің табиғи ерекшелігін, түр-
түсін, суының дәмін, тереңдігін, ұзын-қысқалығын, ... ... ... да басқадай сапасын білдіреді.
Ал қосымшасыз топонимдердің анықтауышы –лы, -лық, -ды, -ді, -ты, ... т.б. ... ... ... сын есімдерден болады. Бұл атаулар
сапалық сын ... ... ... кем ұшырасады. Мысалы, Қандықарасу
- өзен, Сулы ...... ... ... – қыстақ, Тастықұдық –
құдық, Ағаштыкөл – көл, Борлыбұлақ – бұлақ т.б. Осы ... сын ... ... ... тек өзіне бола сәйкес заңдылығы болады.
Сол топонимдік атаудың анықтауыш сыңары ... ... ... ... ... «Сын есім-Сын есім» тұлғалы анықтауышты тіркес
Бұл топқа бір құрамды қосымшалы: ... ... ... ... ... ... ... анықтауышы тұлғалары дербес мағыналы сөздер болып
келетін топонимдерді жатқызамыз. Мысалы, Сулы Байбөрі – ... Ескі ... ... ... – тау, ... ... – тау, ... елен – тау, Кіші Қара-
қуыс – тау, Үлкен ... Кіші ...... және ... тәрізді қатарласа тіркескен топонимдердің негізінде үнемділік ізі
бар. Қ.Қонақбаев мұндай топонимдерді ... ... ... ... Бұл ... екі ... топонимдерге кейде үшінші бір сөз, яғни,
географиялық термин жетіспейтіндей болып тұрады. Оның себебі, ... ... ... ...... ... ... келеді де, олар
үнемі айтылу барысында үнемделіп түсіп қалып отырады. Мысалы, ... ... ... (тау сөзі ... ... ... нәтижесінде
әуел бастағы анықтауыш тұлға заттанып кетеді де, анықтаушы мүшеге ... ... ... ... түркі топонимдеріне тән ерекшелік. Біз
зерттеп ... ... ... ... бұл ... тым өнімді болып
саналады. Жалпы Қазақстан топонимиясында, оның ішінде ... ... ... С-С ... ... ... атаулары жалаң тұлғалы бір
құрамды топонимдермен салыстырғанда, ... ... ... ... болған секілді.
3.3 «Сан есім-Зат есім» тұлғалы анықтауышты тіркестер
Аудандағы топонимдердің бір тобы сан есімдердің қатысы арқылы ... ... сан ... ... ру, ... және ... аттарын
жасаудағы өзіндік орны Е.Қойшыбаев, І.Кеңесбаев, Т.Жанұзақов, О.Молчанова,
С.Құдайбергенов және т.б. зерттеушілер еңбектерінде жан-жақты сөз ... ... ... ... «үш», «жеті», «тоғыз»,
«қырық» сандары киелі, ... ... ... этнографиялық ұғым
білдіреді. Негізінен анықтауышы сан есім тіркесінен келетін ... тобы кісі ... ... ... тек ... ғана ... ... байланысты аталған.
Бұқар жырау өңіріндегі сан есім арқылы жасалған топонимдер құрамы
төмендегідей жағдайда ... сан ... ... топонимдер: Бірлік – ... ...... ...... Осы ... ... синонимдес ұғымда
қолданылатын жалғыз сөзіне байланысты топоним – ... ... ... ... сан ... ... ... Екі Ыбырай – қыстақ, Екіойнаң –
жайлау. Бұдан басқа ... ... екі сан ... ... ... ... екі ... ұғымында қолданылатын қос, егіз сөздерінің
қатысы арқылы жасалған атаулар аталған өңірде біршама кең тараған.
Мысалы, Қостөбе – төбе, ...... ... Қосшілік – шілікті жер,
Қособа – төбе, оба, Қосадыр – ... ...... ... – шоқы ... ... ішінде Қосшоқы мен Қостөбе атауы тек Бұқар жырау ауданында
ғана кездеспейді, жалпы Қарағанды облысында өте кең ... ...... ... 12 рет ... ... – 4 ... территориясында 11 рет
ұшырасты.
Е.Қойшыбаев Егізқозы ... ... ... «биік, ұқсас» [30, 44]
оронимдер десе, көне ... ... ... ... ... ...... жерлер. Осыдан егіз сөзінің сан есім ұғымында қолданылатынын
байқаймыз. ... ... егіз ... ... келесі оронимдер ұшырасты:
Егізтас – шоқы, Егізқызыл – ... ... екі ... егіз сөздерінің мағынасына байланысты атаулар
да баршылық. Мысалы, Қыземшек, Айыр және т.б.
Үш сан есіміне байланысты топонимдерден Үштау атты тау атын ... сан ... ... ... атау облыс жерінде аз ұшырасады. Ал бұл ... тек ... ... ... ... ... ... Етістік тұлғалы топонимдер
Түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде ... ... ... ... саны ... кең ... Бұл топтағы топонимдік
атаулар А.Әбдірахманов, А.Битанова, К.Гриценко, Г.Донидзе, О.Сұлтаниязов
еңбектерінен едәуір орын алған.
Г.Донидзенің ... ... ... названия встречаются
во многих языках, но класс глагольных названий в ... ... ... и ... айтылған ғалымдар пікірін Бұқар жырау өңірі топонимдеріндегі
етістік тұлғалы топонимдердің молдығы толық дәлелдей түседі.
Бұл өңірдегі ... ... ... екі топқа бөліп қарастырамыз:
«Зат есім+етістік», «етістік+зат есім»
- Айғырұшқан, Тайкеткен және т.б.
- ... –с ... ... ... аз ... да ... ... топонимдерді жатқызамыз:
- Шаңтимес - өлке, Аңдамас – жайлау, Ағыс – бұлақ және т.б.
- ған, -кен, -қан, -кен есімшелерінің ... ... ... ... ... Бұл қосымшалар арқылы жасалған атаулар қазақ және түркі
тілдерінде іс-әреекттің, белгілі бір мерзімде болған ... мен ... ... ... бұл жөнінде: «Есімшенің –ған, -ген, -қан, -кен
формаларына аяқталатын топонимдердің құрамындағы етістіктің тұлғасы ... зат ... ... ... ... да айырмашылықтары бар», - дейді.
Бұл қосымшалар арқылы жасалған атаулар жалпы облыс өңіріне кең ... ... бір ... мен ... байланыстылары: Амантышқан –
сай, Сәменқалған – ... ...... ...... – бөгет, Балтақалған – қыстақ, Майқапқан – ... ...... ... ... үй жануарларына байланыстылары: Тайкеткен –
жыра, Айғыркөмген – тау, ... – биік ... ......... ... – жартас т.б.;
Кісі есімдеріне байланыстылары Байтуған – қыстақ, Тоңберген – қыстақ,
Емберген – қыстақ т.б. Бұл ... ерте ... ат қою ... наным-
сенімнен хабар береді.
Табиғат ерекшелігін бейнелейтін атаулар: Төреліаққан – өзен, Жыртылған –
көл, Жырылған – ескі жыра, Қарбасқан – сай және ... ... одан да көп ... жасалған күрделі топонимдер.
Бұл топтағы топонимдер облыс өңіріндегі екі сөзден ... ... сан ... аз. ... ... үш ... ... түрлері ұшырасты:
«сын есім + сын есім + зат есім». Бұл топтағы топонимдер ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің
қатысы арқылы жасалған. Топонимдердегі жаман, жақсы сын есімдері сындық
ұғымнан басқа сол ... ... ... ... немесе
әлеуметтік жағдайынан да хабар береді. Ал үлкен-кіші сын ... ... ... ғана ұшырасып, олардың көлемін, биік-аласалығын,
қашықтығын, суының аз-көптігін білдіріп тұрады.
Жаман-жақсы сын есімдеріне байланысты топонимдер: Жаман ... ...... сын ... байланысты: Үлкен Сарыкөл – көл, Кіші Қараөлке
– бұлақ, Үлкен Айыртау – тау, Үлкен Сарыөзен - ... ... ... Кіші
Қарақұс - өзендер т.б.
Туынды түбір ... ... ... Бұл топта лексика-
семантикалық тәсіл арқылы жасалған атаулар мол ... ... ... ... ... да осы ... мол көрініс береді. Туынды атау
тудыруда –ды, -ді, -ты, -ті, -лы, -лі ... ... ... ... ... екі ... үш ... бірігуі, яки тіркесуі арқылы
жасалады. Мұндай топонимдерде негізгі ұйтқы сөздер зат ... сын ... ... ... ... Олар ... да, қосымшалар арқылы да бірігіп,
байланысқа түсе береді. Аталған өңірде қосымшалы топонимдерге ... ... мол ... ... ... ауданы топонимдерін құрылымдық әрі семантикалық тұрғыдан
зерттеп, ... ... ... ... ... ... әрбір топоним белгілі бір мағынаға, алуан түрлі құбылысқа
ие, семантикасы жағынан объектілерді атайтын ... ... ... тән. ... географиялық құбылысына, өзгерісіне қарай түрлі
мағлұматқа: ... ... ... ... ... ... және т.б. тарихи оқиғаларға бай.
Топонимдер құрамына енетін аппелятивтер объектінің табиғи ерекшеліктерін
айқын көрсетеді (жер бедері, ... ... ... т.б.). ... ... және ... ... топонимдердің де құрамы мол.
Бұл топтағы атаулар осы өңірдің этногенезінен толық хабар ... ... ұзақ ... қолданылу нәтижесінде көнеленіп, географиялық атау
ретіндегі ... ... ... ұмыт ... ... ... ... олардың құрамында бірнеше тілдік
қабаттардың барын көрсетеді. Аталған өңір шығу, пайда ... ... ... тарихы мен оның ғасырлар бойғы тірлік-тынысы, әдет-
ғұрып, салт-санасы ана тілімен тығыз бірлікпен дамыған. Ондай атаулар
көптеген ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, ... ... ... және түрлі тілдік қабаттан тұратын, шығуы, пайда болуы жағынан
әртүрлі дәуірлерге тән топонимдерді бойында ... ... ... ... ең ... ... ... – ана тіліміздің негізінде
жасалған атаулар. Дегенмен, көршілес, кейбір ... ... ... тарихи-әлеуметтік, діни қатынастар барысында пайда ... ... ... тобы да жоқ ... ... ... тән ... тобына мән-мағынасы белгісіз, тек
көне түркі материалында кездесетін ... ... ... ... ... ... ... жатқыздық (Ботақара, Шешенқара, Обалы).
ХVІІІ ғасыр мен ХІХ ғасыр аяғында тілімізге араб тілінен сөз ... ... ... ... ... «Тілімізге енген араб-парсы
сөздері батыста татар, шығыста өзбек, тәжік тілдері ... ... да ... ... ... ... қарағанда, қазақ, қырғыз
тілдерінде араб сөздері аз кездеседі.
Аудан өңіріндегі атаулар құрамында араб, иран тілдерінен енген топтардың
басым көпшілігі – ... ... ...... ... Жұман, Мұса,
Разақ. Қажыбұлақ, Рахым т.б., иранша – Анар, Жанбазар, ... ... ... Иран ... ... топонимдер араб тілінен ауысқан сөздерге қарағанда
көнелеу. Өйткені түркі тілдеріне ... ... ... ... Аудан топонимдері құрамында иран тіліне тән кейбір географиялық
терминдер де кездесті (дара, Дарабұлақ, ... ... ... ... ... тау).
Аймаќтыќ топонимдердің ќұрылымына енген мекен, ... ... ... ... ... ... ... және кейінгі
кезеңдерінен хабардар етеді. Мысалы, көне дәуірлердегі мекен, тұраќты
білдіретін апеллятивтер ќатарына ... ... ... ... кепе, ќос, ќора, ќорған, көң, күзек, ќыстаќ т.б. жатады. Гурт, заимка,
хутор, дуан, ... ... ... т.б. ... ... ... саясаты кезіндегі топонимдерден орын алса, кеңсе, баз, ... ... ... орталыќ, кеңес, колхоз, совхоз, аудан, облыс
т.б. апеллятивтері кеңестік дәуірде ќойылған топонимдерден көрініс ... ... ... ... түндік, шаңыраќ, сарай, орда т.б. ... ... ... ... ... тұрмысы, этнографиялыќ
ерекшеліктері, белгілі кезеңдердегі тілдің ќалпы жөнінде дерек беретін
тілдік таңбалар болып табылады.
Бұқар жырау ... ... ... төрт түлік мал атауларына
байланысты этномаркерлі жер-су аттары молынан кездеседі. Мәселен, Орталыќ
Ќазаќстанда 500-дей ... ... ... ... ұшырасты, оның ішінде
267-сі айғыр лексемасына ќатысты топонимдер. Ерте ... ... мал ... ... ... мен ... жайлау, ќыстау, күзеу, ќоныс, ќос, қотан, ќора, тебін,
шабындыќ, ... ... ... мая, ... ... сырт, жалтаң, ќоңыр,
дара, боз, ащы, сор, татыр, соңы, сай ... ќаќ, ми (ми жер), ... т.б. ... ... ғана ... беретін көптеген ұғымдыќ
этномәдени, мал бағу жағдайларынан сыр шертетін сансыз деректер саќталып
ќалған.
Орталыќ ... ... ... орта көріністері арысы ұлттыќ,
берісі аймаќтыќ деңгейдегі ұлттыќ таным деңгейінде таңбаланған. Ол топтағы
топонимдер, оронимдер мен гидронимдерге ... ... ... аң, ќұс атауларының топонимдердегі этномәдени ... ... ... ќоршаған орта туралы таным-түсінігінен хабар береді деп
түйіндейміз.
Пайдаланған ... ... ... А.Е. ... ... топонимикасы. Монография. –Қарағанды:
«Болашақ баспа», 2008. -318 б.
2. Гумбольд В. Фон. О ... ... ... ... и его ... ... ... человечества // Гумбольд В.Фон. Избранные труды по
языкознанию, Москва, Прогресс, 1984. - 400 с.
3. Акимашева Ж.Ә. ... ... ... және таңбалыќ табиғаты
(лингво-мәдени аспект). Фил. ғыл. дәр. алу үшін ... ... ... 2004. - 28 ... ... Е.М. Язык и ... ... 1976. - 248 с.
5. Ќайдар Ә. Ќазаќ тілінің өзекті мәселелері: Актуальные вопросы казахского
языка, ... Ана ... 1998. - 304 ... ... Ғ. ... ... ұлттыќ-мәдени аспектілері,
Алматы, 1998. - 196 б.
7. Алдашева А. Аударматану: лингвистикалыќ және ... ... 1998. - 215 ... ... Ұ. ... Ќазаќстан облысы жер-су атауларының сөздігі, Орал,
Полиграф сервис, 2001. - 172 ... ... А. ... ... ... // ... Востока,
Москва, Наука, 1962. - С.46-53.
10. Джанузаков Т. Очерк казахской ономастики, Алма-Ата, Наука, 1982. ... ... М.Т. ... ... ... ќұрылымы мен
лингвомәдени мазмұны, Алматы, 2003. - 29 ... ... Ж.А. ... ... ... ... лексикасы. Докторлыќ дисс.
автореф. Алматы, 1997. - 53 б.
13. Дмитриев Н.К. ... ... ... ... 1962. - 607 ... ... Ж. Ќаз дауысты Ќазыбек би, Астана, Фолиант, 2000. - 317 б.
15. Ќойшыбаев Е. Ќазаќстанның жер-су аттары ... ... ... ... 256 б.
16. Ќазаќстан географиялыќ сөздігі (Жезќазған облысы), Алматы, Ғылым, 1990.
- 295 б.
17. Конкабаев К. Топонимия Южной Киргизии, Фрунзе, ... 1980. - 172 ... ... Н., Естаев Ж. Ислам және ... ... ... 1992. - 152 ... ... Н.А. Проблемы социально-экономической истории Казахстана на
рубеже XVIII-XIX веков, Алма-Ата, 1984. - 174 ... ... Ќ. ... ... ... ... тұраќты
тіркестердің этимологиялыќ сипаттамасы. Канд. дисс. ќолжазбасы. Алматы,
1996. - 158 б.
21. Ќазаќ тілінің түсіндірме ... ... Ќаз ... ... ... - 695 б.
22. Тлеубердиев Б.М. Оңтүстік Ќазаќстан топонимдерінің этно-лингвистикалыќ
сипаттары. Канд. дисс. ќолж. ... 1994. - 153 ... ... ССР ... 1-т., Алматы, 1977. - 418 б.
24. Наќысбеков О. Ќазаќ тілі говорларының оңтүстік тобы, ... 1982. ... ... КазССР. Краткая энциклопедия в 4-х томах. Т. 2., Алма-Ата: Гл. Ред.
КСЭ., 1984. - 608 ... ... К. ... ... ... негіздері (оќу
ќұралы), Алматы, «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2001. -92 б.
27. Ахметов Ә. ... ... табу мен ... ... ... - 176 ... ... А. Н. Животный мир Казакстана, Москва, 1987. - 148 с.
29. Қазақ ономастикасы мәселелері. –Алматы, 1986, –79 б.
30. ... Е.Р. ... ... ... ... ... 1985, –126
б.
31. Мурзаев Э.М. Словарь местных географических терминов. –Москва, 1959, ... ... М. ... тілінің тарихи грамматикасы. –Алматы, 1981, –115 б.
33. Мұсабаев Ғ. ... ... ... ... ... 1960, –56 б.
34. Виноградов В.В. Вступительное слово // Сб. ... ... ... 1961, – ... ... Б. ... сөздік, Уланбаатар, 1977. - 392 б.
36. Сагидолдаќызы Г. Түркі (ќазаќ) және моңғол ... ... ... бейнеленуі, Алматы, ЖШС “Полиграфист”, 2000.
- 252 б.
37. Щербак А.М. Сравнительная фонетика ... ... ... ... - 204 ... Базылхан Б. Краткая сравнительно-историческая грамматика монгольско и
казахского языков. Автореф. ... ... ... ... ... 1974. - 20
с.
39. Қазақ Совет энциклопедиясы. Энцинлопедиялық анықтама. –Алматы, 1980,
–187 ... ... Ә. ... ... тарихи лексикологиясы: проблемалары мен
міндеттері // Ќазаќ тілінің ... ... ... 1998. - Б. ... ... Т.Ж. Қазақ есімдерінің тарихы. –Алматы, 1971. –112 б.
42. Молчанова О.Т. Гидронимы и ... ... ... ... ... ... А. ... және этимология. –Алматы, 1975. –142 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет
Xvii ғасырдың екінші жартысы мен xviii ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал жайлы56 бет
Абылай және оның заманы16 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Ақын, жыраулар мұрасындағы арнау өлеңдер табиғаты65 бет
Бұхар жыраудың билік шешімдері105 бет
Бұқар жырау4 бет
Бұқар жырау (1668-1781)7 бет
Бұқар жырау жайында9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь