М.Әуезовтiң «Абай жолы» poмaнындaғы әдет-ғұрып, тұрмыс¬-салтқа байланысты лексика

М А З М Ұ Н Ы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1. АБАЙ ШЫҒАРМАЛАР ТІЛІНЕ ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
1.1 Абай тілінің қазақ әдеби тілінің дамуындағы әсері ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.2 Абай лексикасындағы тақырыптық топтар
(дін, экономика, салт т.б.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21

2. М.Әуезов «Абай жолы» романындағы әдет.ғұрыпқа қатысты
келген лексика тобы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35
2.1 Роман тіліндегі тұрмыс.салтқа байланысты сөздер мен
сөз тіркестері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62
Дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігі.
Жекелеген ақын немесе халыққа танымал жазушы болсын сол қаламгер тілі арқылы сол заманғы халық тіліне түрлі лингвистикалық талдаулар жасауға болады. Сондықтан М.Әуезовтің «Абай жолы» романындағы Абай сынды ұлы ақын қолданған немесе шығарма тіліндегі кездесеін әдет-ғұрып, тұрмыс-салтқа байланысты сөздерге талдау жасау – Абай өмір сүрген жылдардағы бүкіл қазақ халқының лексикалық байлығына лингвистикалық талдау жасау деген сөз. Тақырып осы мәселесімен өзекті болмақ.
Зерттеу нысаны. М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясында қолданылған әдет-ғұрып, салт-дәстүр лексикасы.
Зерттеу пәні. Қазіргі қазақ тілі. Лексика және стилистика салалары. Қажетті жағдайда кейбір лексикалық құралымдарын анықтау барысында грамматикалық талдаулар да сөз етілді.
Дипломдық жұмыстың мақсаты. «Абай жолы» романы арқылы ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап халық тіліндегі салт-дәстүр және әдет-ғұрыптар лексикасына лингвистикалық талдау жасау.
Дипломдық жұмыстың міндеті. М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясында кездесетін әдет-ғұрып, салт дәстүрлерге байланысты тілдік деректерді жинақтау. Жиналған дереккөздерге лексикалық тұрғыда талдау жасау. Ол үшін алдымен мына секілді міндеттерді де шешу қажет. «Абай жолы» роман-эпопея – қазақ халқының әдеби тілінің жаңа белесі екендігін анықтау. Роман-эпопея лексикасы ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы халқымыздың салт-дәстүр және әдет-ғұрып секілді белсенді қолданыстағы лексикалық қордың жинақталған көзі екендігін көрсете білу. Осы міндеттерді шешу нәтижесінде қазақ халқының ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап ХХ ғасырлар аралықтарындағы бүкіл өмір тіршілігін, рухани әрі мәдени өмірінен нақты мысалдар көмегімен мағлұматтар беру болып табылады.
Дипломдық жұмыстың әдіснамалық және теориялық негізі. ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген ұлы ақын Абай және ақынның өмір жолына арналған «Абай жолы» шығарма тілінің өзіндік ерекшелігін ашу барысында қазіргі таңда қолданылып жүрген жалпы лексикалық құрам мен қорда салыстыру әдісі арқылы ерекшелігін анықтауға тырыстық. Осы салыстыру және тарихи салыстырма әдісі нәтижесі негізінде дипломдық жұысымыздың мақсатына жетуге болады деген тұжырымға келдік. Нәтижесінде дипломдық жұмыс салыстыру және тарихи салыстыру әдісімен орындалды. Жұмыс барысында қазіргі қазақ тілінің лексикалық, семасиологиялық теориялық негіздерін басшылыққа алдық.
Жұмыстың теориялық және практикалық мәні. М.Әуезовтің «Абай жолы» романы нәтижесінде ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген қазақ халқының тіліндегі лексика саласында кездесетін теориялық мәселелер көтерілді. Әсіресе сөз семантикасы, сөздің тура, ауыспалы мағыналарына қатысты теориялық қағидалар сөз етілді. Сонымен бірге ауыс мағына нәтижесінен дүниеге келген теңеу, метонимия, метафора, эпитет т.б. толып
ПАЙДАЛАНЫЛҒAН ДЕРЕККӨЗДЕР ТІЗІМІ

1. Баскаков Н.А. Развитие языков и письменности народов СССР // Вопросы языкознании. –М., 1952. №3. С.29-34.
2. Болғанбаев Ә. Қазақ тiлiнің синонимдер сөздігі. -Алматы, 1975, -308 б.
3. Айдаров Т. Қазақ тiлiнiң лексикалық ерекшелiктерi. -Алматы, 1975, -169 б.
4. Григорьев В.П. Словарь языка русской советской поэзии. –М., 1963. –С. 380.
5. Жирмунский В.М. Ритмико-синтаксический параллелизм как основа древнетюркского народного эпического стиха. // Вопросы языкознания. –М., 1964, №4. С. 23-27.
6. Щербак А.М. Соотношение аллитерции и рифмы в тюркском стихосложении. // Народы Азии и Африки. 1961, №2, -С. 151-159.
7. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. -Алматы: 2004. -286 б.
8. Махмудов Х.Х. Некоторые вопросы теоретической стилистики. // Филологический сборник. Вып. 4. Алма-Ата, 1966. –С. 226-230.
9. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. –Алматы, 1973. -186 .
10.Виноградов В.В. Поэтика и ее отношение к лингвистике и теории литературы. // Вопросы языкознания. –М., 1962, №5. С. 5-12.
11.Григорьев А.Д. Поэтическая фразеология Пушкина. –М., 1969. -215 с.
12.Абай Қалың елім қазағым: шығармалары. – Алматы, Жалын, 1995. – 384 б.
13.Барлыбаев Р. Қазiргi қазақ тiлiндегi қоғамдық-саяси лексика. -Алматы: «Мектеп», 1978, 128 б.
14. Әбiлқасымов Б. XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдеби тiлi. -Алматы, «Fылым», 1982, 24 б.
15.Әуезов М. Абай жолы. Бірінші кітап. –Алматы: Жазушы, 1990. -402 б.
16.Аханов К. Тiл бiлiмiне кiрiспе. –Алматы: «Мектеп», 1975. 280 б.
17.Махмудов А. М.Әуезовтiң «Абай жолы» романындағы көнерген сөздер. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. –Алматы: «Fылым», 1981 -150 б. Үшінші басылым.
18.Қазақ әдеби тiлiнiң қалыптасуы тарихы жолдары. -Алматы: «Fылым», 1981, 270 б.
19.Мұсабаев F. Қазiргi қазақ тілі. Лексика. -Алматы, 1974. -265 б.
20. Әуезов М. Абай жолы. Екінші кітап. –Алматы: Жазушы, 1990. –468 б.
21.Болатов Ж. М.Әуезовтiң «Абай жолы» романында халық тiлiн пайдалануы. // Қaзақ тiлiнiң тарихы туралы зерттеулер. -Алматы, «Fылым», 1965, -320 б.
22.Болғанбаев Ә. Қазақ тілі лексикологиясы. –Алматы, 1979. -270 б.
23.Жампейiсов Е. «Абай жолы» эпопеясының тiлi. –Алматы: "Fылым", 1976. -220 б.
24. Әуезов М. Абай жолы. Үшінші кітап. –Алматы: Жазушы, 1991. –482 б.
25. Әуезов М. Абай жолы. Төртінші кітап. –Алматы: Жазушы, 1991. –405 б.
26. Балақаев М., Сыздықова Р., Жампейiсов Е. Қазақ әдеби тiлiнiң тарихы. –Алматы: «Мектеп», 1968, -250 б.
27.ХХ ғасыр қазақ әдеби тілі. –Алматы, 2000, -344 б.
28.Әбдіғалиева Ш. Тұрмыстық лексика. // Білім және еңбек. 1981, №4. -32-39 б.
29.Әбдікәрімова Р. Кәсіп иесі атауларының жасалуы. // Қазақстан мектебі. 1985, №2. 75-80 б.
30.Айғабылов А. Кейбір сөз сырлары. // Қазақстан мектебі. 1981, №3. 71-74 б.
31.Бектұров Ш. Сөз төркіні. // Қазақстан мектебі. 1962, №7, 42-48 б.
32.Жидебаев К. Кейбір атаулардың этимологиясы. // Қазақстан мектебі. 1984, №3. 72-74 б.
33.Жексенбаев Т. Қазақ тілінің некеге байланысты лексикасы. // Жалын, 1976, №4. 149-153 б.
34.Құрышжанов Ә. Көнерген сөздер жайында. // Қазақстан мектебі. 1984. -40-57 б.
35.Құрышжанов Ә. Сөз төркініне үңілсек. // Білім және еңбек. 1985. №6. -9-14 б.
        
        М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................................4
1. АБАЙ ШЫҒАРМАЛАР ТІЛІНЕ ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
1.1 Абай ... ... ... ... ... Абай ... ... топтар
(дін, ... ... ... ... ... романындағы әдет-ғұрыпқа қатысты
келген ... ... ... ... байланысты сөздер мен
сөз
тіркестері...............................................................
..............................51
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
....................................58
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕККӨЗДЕР
ТІЗІМІ...................................................62
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігі.
Жекелеген ақын ... ... ... ... ... сол ... тілі
арқылы сол заманғы халық тіліне түрлі ... ... ... ... ... «Абай жолы» романындағы Абай сынды ұлы ақын
қолданған немесе шығарма тіліндегі ... ... ... ... талдау жасау – Абай өмір сүрген жылдардағы бүкіл қазақ
халқының лексикалық байлығына ... ... ... ... ... осы ... ... болмақ.
Зерттеу нысаны. М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясында қолданылған
әдет-ғұрып, салт-дәстүр лексикасы.
Зерттеу пәні. Қазіргі қазақ ... ... және ... ... ... ... лексикалық құралымдарын анықтау барысында
грамматикалық ... да сөз ... ... ... ... ... романы арқылы ХІХ ғасырдың
екінші жартысынан бастап халық тіліндегі салт-дәстүр және ... ... ... ... жұмыстың міндеті. М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясында
кездесетін әдет-ғұрып, салт ... ... ... ... Жиналған дереккөздерге лексикалық тұрғыда талдау жасау. Ол үшін
алдымен мына секілді міндеттерді де шешу ... ... ... роман-эпопея –
қазақ халқының әдеби тілінің жаңа белесі екендігін анықтау. ... ХІХ ... ... жартысындағы халқымыздың салт-дәстүр және
әдет-ғұрып секілді белсенді қолданыстағы лексикалық қордың жинақталған көзі
екендігін көрсете білу. Осы міндеттерді шешу ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырлар аралықтарындағы бүкіл өмір
тіршілігін, ... әрі ... ... ... ... ... мағлұматтар
беру болып табылады.
Дипломдық жұмыстың әдіснамалық және теориялық негізі. ХІХ ... ... өмір ... ұлы ақын Абай және ... өмір ... ... жолы» шығарма тілінің өзіндік ерекшелігін ашу ... ... ... ... жалпы лексикалық құрам мен қорда салыстыру
әдісі арқылы ерекшелігін анықтауға ... Осы ... және ... ... ... негізінде дипломдық жұысымыздың мақсатына жетуге
болады деген тұжырымға келдік. Нәтижесінде дипломдық жұмыс салыстыру ... ... ... ... Жұмыс барысында қазіргі қазақ тілінің
лексикалық, семасиологиялық теориялық негіздерін басшылыққа алдық.
Жұмыстың теориялық және ... ... ... ... ... романы
нәтижесінде ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген қазақ халқының
тіліндегі лексика ... ... ... мәселелер көтерілді.
Әсіресе сөз семантикасы, сөздің тура, ... ... ... қағидалар сөз етілді. Сонымен бірге ауыс ... ... ... ... ... ... эпитет т.б. толып жатқан
терминдердің қолданысына лингвистикалық ... ... ... ... ... бар оқу ... жоғары оқу орындары
мен колледждерде, мектепте немесе жалпы оқырмандар практика ... ... ... ... романын лингвистикалық жүргізілген
талдауларымызда ақын ... ... ... ... ... ... ... болады.
Жұмысқа жалпы сипаттама, ойға ... ... ... ... ... бiр тiлдiк құбылыстың жоғaлып, екiншi
бiреyiнiң туыс, ... ... ... ... болмайды. Тiлде тарихи,
тiлдiк құбылыстарды тудырған, не оның, қалыптасу кезеңiнде басқа тiлдiк
құбылыстармен қандай ... ... ... де ... ... ... тілдік зерттеудің теориясы мен практикасына негiзсiздiктен,
үздiксiз өзгерiсте ... ... өзi - ... ... ... де ... ... дамуы жөнінде профессор Н.А.Баскаков ecкipгeн сөздер мен
оның мағыналарының сөздiк құрамынан ... ... ... ... ... ... сөздердің бүтiндей бiр лексиканың актив тобынан пассив
тобына, өнiмдi тобынан өнiмсiз тобына, одан ... ... ... ... ... тілімізден мүлдем шығып қалатынын атап көрсетеді
[1, ... ... ... ... ... әдеби тілі жалпы ұлттық тiлдің
саяси, әдеби шығармалар арқылы қалыптасқан, сұрыпталған, дамыған түрі.
Әдеби тiлiмiз ... ... ... морфологиялық, синтаксистiк және
стильдiк жақтан өрісі кеңейiп, өңделе түсуде. Халықтың ... ... ... ... ... ... да әcepiн ... қойған жоқ.
“Қaзақ халқының көне заманнан берi қарай өзімен қоса ... келе ... ... ... бар. ... ... басынан кешкен бүкіл өмiрiнің,
шаруашылығымен ... ... ... мен ... қазынасының пәк
айнасы, кyәci деп бiлемiз. Сөз байлығы ... ... өтiп, ... ... келедi. Сөз - өте күрделi құбылыс” [2, 15-б.].
Тiлдің қаншалықты ... ... ... ... ... ... ... де, көп мағыналығымен де өлшенедi. Сөздiк неғұрлым бай болса,
тiлi де ... ... ... ... ... тiлi сөз ... ... дамыған озат жас тiлдердiң қатарына жатады.
Тiл адам баласының қол жеткен табыстарын ... ... ... ... ... ... сол ... басынан өткен ұзақ сонар тарихын,
оның саяси, әлеуметтік өмірін, тұрмыс-салтын, күнкөріс тіршілігін, мәдени-
рухани өмірін, ... ... ... айқын бейнелеп бере алады.
Тiлдегi сөз байлығында бiздің барлық бiлген ... ... ... ... - ... ең ... ең басты категориясы. “Тiл құpылымының ең бiр
өрісі кең, бай саласы оның лексикасы, яғни сөздiк ... ... ... әр ... Сөз атаулының барлығы бiрдей тiлмен бiрге туып, бiрге
өмip сүрiп отырмайды. Бiр қатар сөздер тiлге жаңадан туып ... ... ... ... қолданудан шығып жатады. Лексикамызда өте ... ... ... бiрге жасасып келген байырғы сөздер де, жүре
келе пайда болған туынды сөздер де, ... ... ... ... ... де ... ... Бұлардың көпшiлiгi үйреншiктi
күнбе-күн қолданылып жүрген сөздер болғандықтан еш уақытта қайсысы, қайдан
шыққан деп ... да. ... ... та, ... бiле бермеймiз.
Өйткенi, ол сөздердің сырын бiлу, тарихын ашу, көп зерттеуді ... ... ... ... [3, ... ... - ... тiл бiлiмiнің кейiнгi 30-35 жылдарында
қолға алынған ең жас саласы. Солай бола тұрса да, бұл да ... ... ... ... ... 60-70 жылдары дамыды. Бұл
саладағы ең бiр маңызды еңбек I.Кеңесбаев пен ... ... ... атты ... ... ... Және оның толықтырылып орысшаға аударылып
шыққан “Лексика современного языка” варианты құнды. Осы еңбектің ... 1960 жылы ... ... ... ... ... тiлi
лексикасының мәселелерi” (1955 ж.) деген ... ... ... ... ... пiкiрлерi кейiнгi шыққан “Тiл бiлiмге ... ... да ... ... ... ... ... жазған
Ә.Болғанбаев. Оның “Қазақ тiлiндегi зат есiмдiк синонимдер” (1957), “Қазақ
тiлiндегi синонимдер” (1970), “Қазақ тілі ... (1979) ... ... ... ... ... арналған бұлардан да басқа
бiрнеше еңбектер бар. Олар Р.Барлыбаевтың “Сөздер мағынасының ұлғаюы мен
таралуына” ... ... ... (1968), Т.Қордабаевтың “Сөз
және оның мағынасы”, “Тiлдің ... ... ... көп ... мaғынaсынa” еңбегі, Х.Мусиннің “Қазақ тiлiнің
антонимiне” (1970) ... ... ... ... ... ... тiлi ... (1970), К.Ахановтың
“Қaзақ тiлiндегi омонимдер”, Ш.Мұхамеджановтың ... ... ... ... өмiрлерi” (1968) атты кандидаттық диссертаңиялары
бар.
Лексикамыздың құрамын анықтай түсу, онда қандай кіpмe сөздердің ... ... ... ... ... ... бола аларлық та еңбектер жарық
көрдi. Оған Н.Оңдасыновтың, Л.Рүстемовтың, ... ... ... ... араб, парсы сөздерiн айқындайтын еңбектерiн атауға
болады.
Тiлiмiздің құрамындағы диалектік кәсiби лексикаларды aнықтаудa да,
ондағы ... көне ... ... да ... ... ... Бұған
Т.Айдаровтың «Өзбекстандағы қазақтар тiлi лексикасындағы ерекшеліктер»,
Ж.Досқараев пен ... ... ... ... ... (І,
ІІ кiтап, 1950) деген еңбектерiн атауға болады. Ш.Бәйтiкованың «Қазақ
тiлiндегi неологизмдерге» ... ... 20-30 ... ... жаңа ... ... құрылған. А.Махмұтованың «Қазақ тiлiндегi
архаизм мен историзм» (1961) деген кандидаттық ... ... ... стильдiк қолданысын талдауға арналған. Кейiнгi жылдары аз
да болса ... ... ... ... ... ... Оған ... оқу орындарына арналған «Қазақ тiлiнің ... ... атты ... ... ... ... ... байланысты М.Жақыпбеков пен А.Сәрсенбаевтің “Қазақ тiлiндегi
мақал-мәтелдердің, фразеологизмдердің көркем ... ... ... ... ... ... ... және оларды бiлу ... ... ... ... ... ... Ол ... белгiлi бiр
халықтың тeгi, оның пайда болуы, халықтың ... әр ... ... ... ... халықтарымен байланысы туралы мәселелер қарастырылады.
Өмiрдегi болған құбылыстар мен заттардың бәрi де ... бiр ... ... сөз жоқ, сөз ... жерде атау да жоқ. Cондықтaн сөз
тарихы қоғам тарихымен тығыз байланысты. Әрбiр тiлдің ... ... сол ... ... ... ұзақ сонар тарихын, оның саяси-әлеуметтік
өмірін, тұрмыс-салтын, күн ... ... ... ... айнытпай айқын бейнелеп бере ... ... ... ... ... бiр ... құбылыстардың жоғaлып, екiншi бiреудің туып
жандана бастауы ешбiр себепсiз болмайды.
Талай тарихи ... ... ... Қазақ халқының тiл мәдениетiнде,
оның сөз байлығында терең сырлары бар, ... ... ... нәpi ... ... ... сол ... өмір-тіршілігі, әдет-
ғұрпы, шаруашылық жағдайы, өзге ... ... ... ... аңғарылатыны жұртқа мәлiм. Өмip шындығы тiлдің лексика саласынан
айқын сезiледi. Халықтың белгiлi бiр дәyiрдегi саяси, ... ... де, ... iшкi ... дүниесi де, салты да, тiлдің дыбыс
жүйесiнен де, сөз тұлғасынан, ... ... кері сөз ... ... тұр. ... бiр ... дәуір болсын, ойын-сауық болсын,
қуану мен ренжу т.б. болсын – ... ... да сөз ... сөздiк ұғым
арқылы бiлiнедi.
Қазақ халқының әpiдeн келе жатқан ... ойын ... ... ... бар. ... бiр ... не бiр ... ғана нәтижесi емес, бiрнеше
ғасырдың жиынтығынан келiп туған. Oсыған ... ... ... ... қалыптасып, бұрын сөздiк қорда бар, тiлдiк қатынас құрамының қызетiн
aтқаpyдa жалпы халықтық сипатта ... ... ... кезде сөздік
құрамынан шығып қалған, этимологиялық тарихи шығармаларда ғана бар, өмip
cүpeтін сөздер мен ... ... ... ... ... ... қолданудан шығып қалады.
Көнерген сөздер көркем шығармаларда қолданылғанда өткен өмip шындығын
реалистiк тұрғыдан суреттеу және одан белгiлi бiр ... ... ... ... ... құрамынан кейбiр сөздердiң көнерiп шығып
қалуы, ал кейбiр жаңа ұғымдарды бiлдiретiн жаңа ... туып ... ... ... ... ... Сондықтан тіліміздегі сан алуан сөздерді (көнерiп шығып ... ... туып ... халқымыздың басынан кешiрген өмірі мен
мәдениетiнiң, шаруашылығының айғағы деуге ... ... мына ... ... өмip ... ... ... бұзау терісі шөмшiксiң.
Мен өгiз терісі «талыспын»
(Бұхар жырау)
Бұхарда қолданылған ... және ... ... ... - ... ... ... ұмытылған сөздер. «Талыс» eтiкшiнiң eтік
тігетін саймандарын ... тepi ... ... - ерте ... ... ... ... ... ... мал терісінeн iстелген ыдысы.
Eкeyi де – мал ... ... ... ... қазіргі
лексикалық нормамыздың тұрғысынан қарағанда, Қазақтың ... ... ... ... ... бұл ... ... сөздер.
Қазiр тiлiмiзде көнерген сөздер ecкi заман жайын, көне әдет-ғұpып, ecкi
қоғамның ... ... беру үшін ... ... ... ... сипаттайтын бiр белгi сол кезеңдегi
халықтың жайынан хабар ... ... ... ... ... ... ... терминдер мен жеке сөздердің өздерінің
тура нормативтік мағынасында актив қолданылатындығы. Ертеде қазақ қоғамының
әлеуметтiк ... ... хан, ... ... ... құл, күң, ... ... бек сөздерi сол кездегi көркем әдебиет тiлiнен берiк ... ... ... ... лексикалық норманны танытады. Мұндары «хан» сөзi
сол кездегi билiк иесi елге үстемдiк жүргiзүшi адамды ... ... ... топ - бұқара, көпшiлік ecкi бай ... ... ... ... ... ... қара,
қараша, халық деген атаулармен берiлген. Қара сөзi тeгiндe ақсүйек сөзiне
антоним ретiнде жиiрек ... ... қор ... онан зор ... қалған жағдайда көбiнесе бұл кезде актив ... ... Бұл ... антонимін толық аңғартады. Мысалы:
Ханның жақсы болғаны –
Қарашаның елдiгi.
Уақытыңыз толғанда
Қараша қашар қасыңнан
(Бұхар).
Eндігі бiр сол кезеңдегi қазақ халқы тұрмысына көп ... ... - бұл ... ... ол ... ... ... да сөздiк
құрамын толықтырғаны аян. «Қазақ даласына сауда-саттық пен егiншiлiк ... ... сол ... ... тiлде осы салаға қатысты жеке сөздер
мен сөз ... ... ... Мысалы, саудагер, базар т.б. Бұл ... ... ... сауда-саттық бұйымдарына байланысты ... ... ... орын ... ... ғасырдағы қазақ қоғамының экономикалық өмiрiндегi жаңалықтың
халықты қанаудың одан әpi күшейiп, жаңа ... ... ... ... жүн ... ат ... беру - малы жоқ кедейлерге уақытша пайдалануға
мал беру ... ... ... ... ортақ ортақтасу - күш-көлiк пен
құрал-сайман - байдiкi, жұмыс-еңбек - кедейдiкi, лау, лаушы, ... ... ... - ... ... бiр ... ... ауылға жеткiзiп тастайтын күш
– көлік оны айдаушы.
Сондай-ақ ресми алымсалық системасы пайда ... ... ... ... ... ... салық; зекет - ислам дiнi бойынша жыл аяғында, жазғытұрым
қожа, ... ... ... мал мөлшеріне салатын салығы, үлесі және
қара шығын, бедерлi қағаз салықтары.
Қоғамдық өмірдің, экономикалық ... ... ... ... ... ... ... дүниеге көзқарасы т.б.
өзгерiп отырады. Бiр заманда туып, бертiн келе көп ... ... ... ... ... дағдыға айналған тұрмыс-тiршiлік, әдет-
ғұpып, салт-санасы алғашқы мазмұнын бiртiндеп жоғалта бастайды. Бұлардың
орнына ... ... ... жаңа мазмұн, түр туады.
Кейбiреулерi ұзақ ... өміp ... ал ... ... ... ... қалады. Мысалы, қарындас сөзi күнi бүгiнге дейiн eкi мағынада
қолданылады. Осы күнгi әдеби және актив мағынасы «ер ... жасы кiшi ... ... және ... әр дамға байланысты aйтылғандағы жасы кiшi
әйелдің aтayы. Ал ... ... ... ... бұл ... ... ... көpiнeдi. Асан қайғының: Ол күнде ... ... - ... де, ... ... ... қарындас өзi жолдас –
дегенiнде де бұл сөз әйел жынысты адам ... ... ... ... жақын
туралы. Бұл сөздің осы мағынасы қазақ мақалдарында да сақталған
«Ауру тастан, дау қарындастан».
«Жау қaрындaс болса да,
Мал қарындас емес».
«Қарындас» сөзiнің бұл ... ... ... ... ұзақ ... ... ... Махамбет тiлiнен де көрiнедi. Мысалы:
«Қаумалаған қарындас,
Қaзақта бар да менде ... ... ... «Абай жолы» романынан да кездестіреміз.
Шырағым, Абай қарындасқа қайырымы бар бала деп естушi ек. Сондықтан кеп
отырмын. Болмаса ана ... ... ... ... ... «қарындас» сөзінің әдеби тіліміздегі мағынасы тарылған
еркек кіндікке айтылмайды. Яғни, әр адамның өзiнен кiшi ... ... ... ... бiлдiредi.
Сөйтiп, сөздiк қор мен сөздiк құрам - белгiлi бiр ұлттық жалпыға бiрдей
тұтас тiлiнің лексикасының тарихи eкi жағы, тарихи eкi ... ... ... ... да, сана ... да ... ... бiрдей болмайды.
Қазiргi қазақ тiлiндегi қолданылатын сөздердің саны сөздiк қордан
әлдекайда мол, сапасы, яғни ... ... түpi ... кең, ... сөздiк құрамы ылғи өзгерiп, байып отырады. Олай болса, ... де ... ... ... ... ... құрам болады.
Қазiр қазақ тiлiнің сөздiк құрамы революциядан бұрынғы сөздiк құрамынан
әлдекайда нәрлi. Ол ... тек ... ... ... ... мағыналық түрінің әр алуан екендігінде.
Революциядан бұрынғы, әcipece Абай, ... ... ... ... ... ... ... жағынан тек мал шаруашылығына, әдет-ғұpып,
тұрмыс-салтқа, аздап жер кәсiбiне, одан кейiн ... ... ... ... ... болғандығы айқын.
Бiздің диплом жұмысымыздың мақсаты М.Әуезовтің «Абай жолы романындағы
әдет-ғұрып, тұрмыс-салтқа байланысты лексиканың ... ... ... ... ... ... түpiн және уақыт талабына сай көнеру,
жаңару ерекшеліктерiн анықтау.
Қазiргi ... ... ... оған қоса ... ... ... ... рөлінің зор екендігін айту.
1. АБАЙ ШЫҒАРМАЛАР ТІЛІНЕ ... ... Абай ... қазақ әдеби тілінің дамуындағы әсері
Өзіне дейінгі, өзімен тұстас қазақтың өлең сөзінің көп жайты Абайдың
талабы мен талғамының ... ... ... жеке ... місе тұта ... жайы болғанымен, өзі көп тетігін қайта ... ... ... қалағанымен, Абай қазақ поэзиясының жасалу және даму
заңдылықтары мен шарттарына ... ... ... Өйткені бұл - көркем сөз
дамуынын ... ... ... ... өзінен бұрынғы қаламдастарын
жоққа шығаруы, олардың мұрасын көзге ілмеуі мүмкін, бірақ жалпы ... ... ... ... ... ... өте алмайды» [4, 41-б.].
Абай буын саны жағынан өлеңнің өзіне дейін ... жаңа ... ... ... олардың барлығы да силлабикалық ... ... ... ... ... ... ... өлеңінің жасалу табиғаты
силлабикалық. Абай өлеңінің тармақ саны мен ұйқасуына небір алуан ... ... ... ... олар енді ... құру ... ... соңғы дәуірлердегі қазақ өлеңінің ... ... ... ұйқастыру [5, 23-б.]. Зерттеушілер ... ... ... ... ... Орта ... Еділ бойын мекен ететін түркі халықтарының
поэзиясындағы ырғақтық құрылыстың соңғы ... ... ... ... де ... [6, 151-б.]. Абай да осы заңдылықты аттап кетпейді.
Қазақ өлеңі ... ... ... эпитеттің, метафораның жаңа
түрлерін Абай поэзиясында ғана ... ... ... мен ... ... ... дейінгі қазақ өлеңіне де тән
болатын. Бұл ... да ... ... өтуі ... емес. Бірақ осылардың
барлығын жетілдіру, түрлендіру, кеңейту, оларға жаңа ... ... - ұлы ... тіл ... ... ... ... қаламгердің еңбегі.
Бұл жерде Абай өзіне дейінгі дамыған, ... , ... сан ... бойы өтеп ... ... ... ... жалпы
заңдылықтарын сақтай отырып, қазақ өлең ... ... көп ... ... деп ... айтуға болады.
«Абайдың қазақ поэзиясы тіліне қосқан үлесі, ... ... ... ... мына ... ... ... жеке-жеке талдаған
жөн:
поэзия тіліне қаламгер қолтаңбасын салу дәстүрі, яғни ... ... ... ... ... ... ... сөздік құрамына енген өзгерістер;
айқындық пен дәлдік;
фразеология саласындағы жаңалықтар мен өзгерістер;
жеке сөздерді ... ... ... оларды поэтизмге айналдыру;
6) өлеңнің синтаксистік-композициялық құрылысына енген өзгерістер», -
деп көрсетеді Р.Сыздық [7, 250-б.].
Бірінші. Абайда өз ... ... ... ... ... ... сияқты, әдебиеттің, яғни өлеңнің іші "поэтикалық
ойға" - "идеяға" толы болуына күш салды. ... ... ... өлең ... дәл, ... етіп беретін амал-тәсілдерді іздеттірді. ... ... өлең ... ақынның айтпақ идеясын білдіретін элементтердің
айқындала, көріне түсуі басым, яғни Абайдан "шығармашылық контексті" ... ... ... дегеніміз жазушының көркемдік-бейнелеуші түр-
тұрпатын тікелей көрсететін тілдік фактілер жүйесі [8, 226-б.] болса, бұл
тұрғыдан келгенде, Абайдың тілі ... ... ... ... қазақ көркем
сөзі тілінен ерекшеленіп тұрады.
Абайдың өз ... ... ... тілдік фактілерді көрсетуге
болады:
1) Абай қаламына бір ұғымды (объектіні) әр алуан тұрғыдан айқындау, ол
үшін дәстүрлі эпитеттерді де, ... да ... тән. ... ет ... ... ит ... ыстық жүрек, ауру жүрек дегендерінде ... ... ... асау жүрек, асыл жүрек, сұм жүрек, мұз жүрек, жылы
жүрек,үрпейген жүрек, қырық жамау жүрек дегендерінде жаңа ... ... ... Абай ... тың ... - бір ... ауыспалы
мағынада келтірілген образды сөздер. Мысалы, сүтпен енген ... ... ... ... ... жібек бозбала, нұрлы сөз, ... ... ... ... ... ... ... сөз, ақыл)
бойларына тән сындары емес, ауыспалы мәнде бейнеленген сөздер. Ал, екінші
жағынан, Абай қолданған эпитеттердің ... ... ... ... ... көрсететін нақты сындар болып келеді: ыңғайлы ықшам
киім, күркіреп жатқан өзен, шұрқырап жатқан ... түсі суық сұр ... ... ... ай, желсіз түн.
Бір объектіні әр қырынан ... ... Абай ... ... ... ... тіркесу мүмкіншілігін кеңейтеді.
2) Абайдың өзіне тән қолтаңбасын танытатын белгілердің және бірі ... ... ... ... реңкі бар сөздерді образ үшін шебер
пайдалануы. Мысалы, өз ... - ... пен ... бар ма, ... кербез, керімдер бар ма, "бойы былғаң, сөзі жылмаң" ауылдастары
бар ма, "салақ, олақ" "Масақбайдың ... бар ма - ... ... дәл, ... етіп беру үшін ... ... білдіретін етістіктерді
қолданады және бір ерекшелігі - оларды ... ... шақ ... пайдаланады. Мысалы, бір ғана "Болыс болдым, мінекей" деген
өлеңінде Абай болыс, шабарман, пысықтардың портретін жасау үшін ... ... ... ... ... тарпылдап, қарқылдап,
шартылдап, тарпылдап, лепілдеп, дікілдеп, ... ... ... ... жағымсыз бейнелі етістіктерді келтіреді. Бұлардан басқа ... ... ақын ... мағыналы беру сөзін емес, тығындау етістігін алса,
ол әлдеқайда бейнелі: соңғы ... ... ... ... ... ... ... реңктер бар. Бұл - бар малын елге құр бере салу ... ... ... ... еркіне қоймай беру, әрине, қалтқысыз беру емес,
"еруліге қарулы ... есте ... беру т.т. ... ... бар ... ... құр ... (лүпілдеу сөзі қалыпты күйді білдірер
еді), суылдайды.
"Байлар жүр жиған малын қорғалатып" деген 18 ... ... бір ... ... ... құдай атып, бұтып-шатып, есіріп, ісіп-кеуіп,
қабарып, ырылдатып, құдай қалжыратып сияқты бір топ ... ... ... ... бояу бар. ... етістіктердің өткен шақ
көсемше тұлғасы қазақ әдеби тілінде белгілі бір поэтикалық міндетті өтейтін
құрал ретінде ... ... ... [9, ... ... Абай тек етістік тобынан емес, өзге сөз таптарынан да
алып ... Ол ... ... ... қылпың, қу борбай, сымпыс шолақ
деген сындық мағынадағы сөздерді да жатсынбайды, тіпті ... ... ... одан ... ... түсу ... кезінде Құдайберген Жұбанов
көрсеткендей, анау-мынау тұрпайы ... де ... ... ... к..і ... ... к... ... деген сияқты) қашпайды. Бүкіл
поэзиясы жалғыз көңіл күйі лирикасы емес, өзге де ... ... ... ... ... элементтердің болуы қаламгердің
талғамсыздығынан кеткен ақау деп емес, шығарманың ... ... ... ... ... деп тану қажет.
Қазақ поэзиясы бұл тәрізді стильдік мөні бар элементтерді бұрыннан да
образ үшін ... ... ... бұл ... әр ... бір үшырасатын факт
болса, Абай оны жүйелі түрде жиі пайдаланып, әрі өз қадамына тән, әрі қазақ
поэзиясы үшін ... ... ... ... ... ... ... жандандырып, жиі қолдануы да,
біздің байқауымызша, Абайдың өз қолтаңбасын танытатын белгілердін бірі бола
алады. ... оның ... ... ... ... тәрізді -сы
жұрнағы арқылы жасалған ... ... ... Бұл тәсілмен Абай жеке
сөздерді ғана емес, жер тәңірісу, қалжыңбассу, еңбегі жоқ еркесу ... ... де ... ... ... ақын шығармаларының мазмұнынан,
дәлірек айтсақ, оның ар-ұждан жөніндегі көзқарасынан іздеу керек. ... адам өзін ... не бір ... ... ... ... ... істеген я істемеген етіп көрсетумен байланысты көлгірсу мәнін
береді, сондықтан Абай ... ... ... көргіштер", "малдан басқа
мұңы жоқтар", "тобықты молыққан ... ... ... ... ... ... ... қамқорсыған бейнесін
беру үшін осы жұрнақты қалайды, оны активтендіріп, өз қолтаңбасының біріне
айналдырады.
«Әрине, ... ... ... ... ... ... ... беті (қолтаңбасы) мүлде болған жоқ деген тұжырым ... ... ... де дәл Абайдай өз қаламын, өзінің сөз қолданыс мәнерін көрсете
алған жоқ. Мұрасы едәуір мол сақталған Бұхар жырауды алсақ, ... ... деп тап ... дәл ... ... көп ... Бұхардың өзі сүйіп,
стильдік жүк артып, Абайша ... ... ... ... өте ... сөз ... - өзіне дейінгі есімі сақталған-сақталмаған жыраулар
мектебінің жақсы үлгісі.
Қазақ ... сөз ... ... ... бөлекше танылатын
"өзіндік қаламының ізі" едәуір айқын сезілетін Махамбетте де Абайдай үлес
жоқ. ... ... ... ... гөрі, өлеңдерінің
мазмұнынан, идеясынан байқалатын тәрізді Абайдың дәл ... ... ... да, ... де ... биік тұрған Дулат біршама
ерекшеленеді, онда әудем жерден "дулаттықты" көрсететін тілдік белгілер ... ... ол да ... ... ... ... Абайдың поэзия тілі үшін
сіңірген еңбегінің бірі - қаламгерлік даралықты, яғни өз ... ... деп ... ... - ... ... [7, 252-б.].
Екінші. Абай шығармашылығы арқылы қазақ көркем сөзінің ... ... ... Ол ... ... екі ... бірі - ақын
жырлаған тақырыптар мен ... ... ... ... - жаңа
образдар іздеу. Поэзия тілінің лексикалық құрамы оның мазмұны (тақырыбы)
мен айтпақ идеясына ... ... ... ... ... ... де ... қатыстырылатын сөздерді поэтизмге айналдыру - ол жеке
ақынның ісі. Ал лексикалық поэтизм ... - ... бір ... ... ... болған немесе іріктеліп шыққан ... мен ... [10, 5-б.] яғни ... ... ... өтеу ... ... ең алдымен, қазақ поэзиясының тіліне бұрын көп ... ... ... Оның ... ... бірі - ... ... бет-бейнесі, сыртқы портреті, іс-әректі. Бұл тақырыптарды Абай
бұрынғы ... ... ... өсиет-ақыл айтуы сияқты сипатта емес,
нақты заттың немесе әр қимыл-әрекеттің өзін ... ... ... ... өзін дәл атау ... ... Сондықтан адамның
психологиялық күйін білдіретін ... өлең ... ... ... сүйіскен жастардың бір-бірімен кездескен кездегі ішкі ... дәл беру үшін ... жиі ... ... ... ... жүрегі елжіреу, тон шымырлау, жүрек балқу, ... алу, ... ... ... ... ... елең қағу, бос шошу, қызару,
сұрлану деген сияқты ... ... ... Абай ... ... ... әр ... жақтан бейнелейтін
етістіктердің оте көп екенін атап айтуға болады. Ақын тіпті көктем ... ... ... де, оны адам ... ... ... қолданғандықтан), күннің көзі елжірейді, гүл мен
ағаш майысып қарайды, су бұлаңдап ағады, жер иіп ... күн ... ... ... ... ... ... жасауда бұрын поэзия тіліне
көп қатыстырылмайтын бұртақтау, ... ... ит ... ... ... ... ... созғылау сияқты қимыл атауларын еркін
енгізеді. Бұлар стильдік қызмет атқарып, ... ... ... ... ішкі ... күйі емес, адамның осы сәттегі сыртқы
бейнесінің суретін оқырманның көз алдына дәл ... үшін ... ... сүйеніп тұру, иықтары тиісу, көздері төмендеу, ... ... ... сөздерді молынан жүйелі түрде келтіру қазақ өлеңі үшін тың ... ... ... ... көз ... белгілі бір суретті
елестету) тәсілі күшті берілген. Мұның өзі де - ... ... ... Осы әдіс өлең тіліне күнделікгі ... ... ... ... ... "Күз" деген өлеңінде келтірілген жыртық киім, шуда
жіп, кемік сүйек, сорпа-су, жамау, ыс ... ... ... ... ... тура өз ... ... үшін пайдаланылған. Сондай-ақ
"Қараша, желтоқсан мен" деп басталатын өлеңіндегі отын, шекпен, от, ... ... жүк ... ... ... сөздер қыстыгүнгі қазақ ауылының
нақты суретін беру үшін алынған. Ақын өзінің айтпақ идеясын осындай ... ... ... отыр. Бұл әдіс қазақ ... ... соны ... оның ... ... де ... ... бұрынғы поэзия тіліңне
тұрмыстық лексика өзінің тура мағынасында сирек қолданылатын.
Суреттеме тәсілдің бір түріне көзге елестетіп берілген ... ... аңға ... құс пен одан қашқан түлкінің суретін көзге елестетіп
беру үшін ақынға қайқаң қағу, сылаң ету, аузын ашып ... ... ... ... ... ... Сол ... наданның намаз оқыған
кездегі суретін көзге елестету үшін ... ету, ... ... ... ... ... Абай ... поэзиясына тұрмыс-салт лексикасын молынан енгізгенде,
олардың барлығы тек нақты сурет үшін ғана ... ... ... әр ... ... ... ... жұмсауды Абай әрі қарай дамытады.
Мысалы, қырмызы қызыл жібек, оңғақ бұл сөздерінің тура ... ... ...... атын ... ал ақын ... ... үшін
пайдаланған: Қырмызы қызыл жібек бозбалалар, Оңғақ бұлдай былғайды бір ... ... ... ... ... мен
дінге қатысты сөздер мен тіркестерді, кейде тіпті терминдерді поэзия тіліне
молынан енгізу Абайдан басталады. ... ... ... ... ... ниеті емес, оның шығармашылығының мазмұны мен тақырыбы себепкер
болды. ... бұл ... ... Абай өз ... ... ... жан-
жақты суреттеумен қатар, оларды да поэтикалық құралға айналдырады. ... бай, ... ... ... ... қазы ... образдық
элементтер ретінде де келеді.
Сөйтіп, қазақ поэзиясы тілінің лексикалық құрамын кеңейту, яғни бұрын
актив қатыстырылмайтын сөздер ... өлең ... ... және оларды тура да,
ауыспалы да мағыналарында пайдалану Абайдың әдеби тілге, оның ішінде өлең
тіліне қосқан ... ... ... ... ... деп ... болады.
Үшінші. Абай поэзиясының тіліне айқындық пен дәлдік тән. ... ... ... сай ... алу - ... ... ... Абай қолданған
образдардың басым бір тобы қазақ халқының көп ... күн ... ... - ... ... болып келетіндігін көреміз. Еңбексіз
күн көрісті жөн көретін замандастарының жағымсыз портретін беруде: Үш күн
қолың босаса, Бола ... бас ... ... ... пенен қулыққа Байлағанда
кестің бау деп келтірген образдары жылқыға қатысты. Болыстың: Күштілерім
сөз айтса, Бас изеймін ... ... ... күшті асаулардың ноқтаға басы
керілуі - осылардың ... мал ... ... алынған. Абай
өлеңдерінде күлкіні мәліш саудаға, алыс-берісті асық ... ... ... жапырағынан айрылғаи ағаш-қурайды қайыршы кемпір-шалға баласа,
мұндағы мәліш, сауда, асық ұтыс, оңғақ бұл, қайыршы ... - ... ... тұсындағы қазақ тіршілігіне өте таныс нәрселер.
Суреткер талаптың аты, асау жүрек, жүйрік ... ... аты, қу ... сауу ... соны ... жасауда да қазақ оқырманына ... ... ... қатар Абай образдар жасауда айналадағы болмыс-
тіршіліктің малдан ... да ... ... Өз ... ... айтса дау десе, өзеннің күркіреуі қазақ оқырманы үшін жат ... ... ... ... ... образдарды келтіру - Абай үшін
поэзия тілін айқын, түсінікті, ... ... ... ... ... өлең ... "іші ... сырты күміс" болуын қалағанда, ... ... ... ... сөздерден аулақ болуын тілегенде, ол ... (көп) ... аз ... болу ... ұстаған. Сондықтан да болар,
Абайда дәстүрлі эпитеттерден гөрі, сонылары көбірек кездеседі. Қанша әдемі
болса да, ... ... ... ... ... кез ... идеяға,
әсіресе жаңа ойларға сай келе бермей, құр ... ... ... ... Мұны ... өзі де ... рет ... өтеді. Бірде: (сөзім)
әсіре қызыл емес деп жиренбеңіз десе, енді бірде: өлең ... әр ... ... ... ... ... тілінің даму барысында Абай енгізген өзгеріс-
жаңалықтардың ең бастысы фразеология ... ... Ең ... ... ... ... құралы ретінде жұмсауды күшейтті.
Белгілі бір образды ... ... ... тіркестер аса бір оңтайлы құрал
екені мәлім. Ақын жас ... ... ... ұмтылғанын құр
"талаптанды, ұмтылды" деп қойса, ол ... ... ... ... ... дегенмен шендесе алмас еді. Алғашқы сөздерде хабарлау
(констатация) бар, ... жоқ, ... ... бояуы қою поэтикалық ... Сол ... ... ... ... ... ... мен осы мағынада
берілген қуаты оттай бұрқырау деген тіркестің экспрессиясы бірдей ... жүк ... сөз ... ... айырмашылық бар.
Кез келген тіркес көркем ... ... ... ... ... ... ... өмір кешу дегендер де фразеологизмдер, бірақ осылар өмір тонын кию,
өмірдің өріне шығу деген абайлық ... ... ... ... ... тілі ... тіркестерге бұрыннан да бай болатын. Абайға
дейінгі қазақ поэзиясы тілінің өте ... ... ... бір ... айтар
болсақ, осыны көрсетер едік. Ғасырлар бойы белгілі бір ... ... ... ... фразеологиялық тіркестер қазақ ақын-
жырауларының бірден-бір мықты құралы болып келді. Бұл амалды Абай да ... ... орақ ору, ... ... алты ... ала ауыз ... шылбыр беру, басқа шауып, төске ... ... ... ... өте ... ... ... Абай да еркін пайдаланады. Мұндай
дәстүрлі тіркестерді өзге сөздермен және қосақтап, олардың экспрессивтік
бояуын ... ... ... Іспен емес, құрғақ сөзбен көрінетін мылжың,
берекесіз адамның образын беруде аузымен орақ орған деген тіркестің өзі ... ... ... Абай ... орақ ... ... қыртың деп үстемелеп,
экспрессивтік өңін одан әрі аша түседі. Сондай-ақ қарағайды ... ... ... ... ... ... одан сайын әсерлене түседі.
Әрине, Абай күллі фразеологизмді өзгертіп, сөз қосып, сөз ... ... ... тілі ... ... ... тіркестердің басым
көпшілігін тұлғаларын өзгертпей-ақ өз ... ... ... ... ... ... жасады деуге болады. Ол ... үш ... ... ... ... бірі - ... мол қолдану, екіншісі - жаңа тіркестер жасау, үшіншісі -
бұрынғы тіркестерді ... ... ... перифраза) дегеніміз бір нәрсені немесе құбылысты
соның өзінің бір белгісін көрсетіп атау болса, бұл қай ... де бар ... ... ... ... ... ... де қолданылып келген
болатын, бірақ ең басты тәсіл емес еді. Ал ... бұл - ... ... ... ... Абай бұрыннан қалыптасқан ... ... ... әлем, дүние дегенді он сегіз мың ғалам, ... ... ... қызыл гүл, қалам қас, піскен алма ден ауыстырып атауы бұрыннан
келе жатқан үлгілер.
Қазақтың байырғы ... ... өмір мен ... перифраздап атау жиірек
кездесетін. Өмірді Абай да сұм жалған, сұм дүние, қайран дәурен, кемді күн,
бұлдыр заман деп ... ... бұл ... ... ... ... тілден алды. Дегенмен Абай перифраздарының басым ... ... "Сап, сап, ... сап, ... деп, ... құмартқан арманның
өзін тура атамай, оны қарсақ жортпас қара адыр деп ... ... ... рет Абай ... ... таланттың аты, үміттің аты, ... ... оты ... де ... ... туғандар. Қазақ
поэзиясы тілінде перифрастық құбылыстың өте әсерлі үлгісіне Абайдың өз
заманын ... ... жер деп ... немесе ұлғайып қартаң тартқан
шағын сұрғылт тартқан бейуақ деп ... ... ... ... ... тың ... ... қатар оларды жасап тұрған ... ... де ... ... ... дерексіз ұғымды сұрғылт тартқан деген түспсн
қабыстыру - қазақ тілі үшін бұрын көп кездеспейтін тың ... ... не ... ... амалымен бейнелеуде орыс
поэзиясының ықпалы да бар ... ... өзі ... ... ... ... өмірді жолға балау (путъ, стезя, тропа, долина, юдолъ, пустыня,
степь: Прости, печальный мир, Где ... ... Над ... для меня ... ... болса, Абайдың өмірді соқтықпалы соқпақсыз жер деп ... ... ... бір ... ... ... (сусын, у, шарап т.б.), отқа,
жалынға ауыстырып атау да XVIII-XIX ғасырлардағы орыс поэзиясы тілінде кең
тараған ... ... ... сезімін бейнет сусыны деп атауы немесе
іштегі жалынға балауы, өкініш сезімін өткен ... ... деуі ... ... үндесіп жатыр. Ал жүректің көзі ... ... ... ... аты ... ... сызығы
(уайым), тағдырдың сызығы (жазмыш), өмірдің ... ... ... ... өзі ... ... - ... Р.Сыздық [7, 257-б.].
Белгілі бір жай-күйді, іс-әрекетті ауыстырып, өзге сөздермен беретін
тіркестердің бір тобы - ... ... ... ... Абай ажары
қайту, ажары тозу, өмірдің өрін тауысу, қайратсыз тарту деп те ... зат ... ... ... ... ... қазақтың Абайға
дейінгі ноэзиясында едәуір дамығын болатын. Мысалы, ІПортанбай ақын "өлді"
деген қимыл ұғымын ... ... ... ... ... ... ... құдайдың құрған тезіне жолықты деп құбылтып ... ... ... ... сезімге әсер ететіндей эмоциялы етіп
көрсететін - осы типтес ... ... ... ... ... яғни ... болып келеді. Поэзия тілі, тіпті
ауызекі ... тілі де ... жиі ... Абай басқа шауып, төске өрлеу,
малына шылбыр беру, қырқын мінсе қыр ... із ... ... ... идиомдарды халық тілінен, бұрынғы қазақ поэзиясы тілінен алып ... ... Абай ... ... ... ... тіркестер жасауы жатады. Фразеологизмдер - жылдар, ғасырлар жемісі.
Бұл, бір жағынан. ... ... ол - жеке ... ... еңбегі,
ізденісі. Фразеологиялық тіркестер - ... ... яғни ... ... ... ... түйісуінен туған жаңа тұтастық
(семантикалық единица).
Сөз әр алуан тіркесте келгенде ғана ... ... ... ... ... ... сөз қолданыс шеберлігін, әдісін, табысын, ... ... ... өзі жасаған жаңа тіркестердсн іздеуіміз керек. Жазушы
жаңа сөздерді қаншама көп ұсынса да, оның саны жаңа ... ... Абай ... әдеби тіліне едәуір жаңа сөздер қосты, бірқыдыру
сөздердің мағынасын саралап, жаңғыртып, оларды жаңа ... ... ... дегенмен бұлар Абай жасаған жаңа тіркестермен сан ... ... ... да ... ... үлгі ... ұлы ... "тіл - сөздерді бір-бірімен жанастыруға
келгенде сарқылмас бұлақ" десе, осы ... Абай да ... ... ... мен ... ... әр ... мынадай жаңа
фразеологизмдерді ұсынады.
а) ... ... ... ... ... ... аты, көңілдің жайлауы, ұяттың күзетшісі тәрізді изафет тіркестердің
компоненттері жеке-жеке алғанда, мағына жағынан ... "үш ... ... ... алшақ ұғымдардың атаулары. Олардың алшақтығы
бірінің ... ... ... ... зат атауы екендігінде. Сондықтан
бұлар бір-бірімен тіркесе қалған күнде, ... ... ... ... жаңа ... ... аты, ... тұлпары дегенде,
үмітте, талап та алға қарай ұмтылатын нақты зат ретінде елестейді де, ... ... ... ... ... ол - көзге көрінетін сызықтың атауы. Абай осы
сөзді көңіл деген дерексіз ұғым атауымен ... ... ажым ... жаңа тіркес жасаса, бұл да соны образ әрі оның экспрессиясы көңілі
қалу, көңілі жабырқау деген ... ... ... ... ... ... жүрек, қырық жамау жүрек деген соны фразеологизмдер ұсынғанда,
тағы да мағыналары бір-біріне жуыспайтын сөздерді ... ... ... ... ... арттыру үшін кейіптеу (персонификация) амалын кең
қолданған деуге болады. Сондықтан да тентек жиын, саңырау ... ... ... Абай ... жаңа ... эпитеттер адамға тән сын-сипат
атаулары. Бойды ұрлау, қызығын ұрлау, қулық ... ... ... ... сату, иман жүзін тоздыру дегендер де осы қатарда.
Абай ... бір ... ... етіп ... оған әр ... зат
есімдерді тіркестіреді де, соны мағына беріп, поэтикалық ойды құбылтатын
жаңа фразеологизмдер жасайды. Мысалы, сату етістігінің ... ... ... ... арын сату ... ... үстіне қулық сату, еңбек
сату, күлкі сату, қулығын сату, жүзін ... өз ... ... жүрегін сату,
сөз сату деген жаңаларын қосады. Сол сияқты сауу ... ... адам ... ... күйлеу (мақтан күйлеу, әуелілік күйлеу, күлкі ... ... ... ... бағу, ел бағу), табу (ақыл табу, ғылым табу) сөздері
жақша ішіндегі ... ... ... ... ... Абай лексикасындағы тақырыптық топтар (дін, экономика, салт т.б.)
Дінге байланысты ұғымдар:
Ақын шығармаларында дін мәселесі жақсы ... ... ... сауаты жетік ақын өлеңдерінде де, қара сөздерінде де дінге қатысты көп
мәселе көтеріп, сол өзі сүрген ... ... діни ... Аллаға
көзқарасы туралы пікірлер көп айтқан. Ислам дінін ежелден ұстанған қазақ
халқы діннің парыздарын ... ... ... ... ... ... Ақын төмендегі «Абралыға» атты эпиграммасында жергілікті
тұрғын Абралының дінге деген селқостығын, сауатының төмен ... ... ... көп ... ... ... ... пақырды.
Қираәтін оқытып,
Көріп едім шатылды.
Ниет қыла білмейді,
Не қылады нәпілді.
Намазшамның ... ... [12, ... ... ... ... қауымына жатқызса, діннен
шеттетілгендерді кәпір деп ... ...... ... ... бес
парыздарының бірі. Қираәт, ниет намаз барысында орындалатын өзіндік шарттар
боп табылады. Намаз ... ... деп ... ... ... ... ... нәпіл намаз түрі орындамаса күнә саналмайтын, сауап жинау
үшін өз қалауларымен орындайтын намаздың түріне жатады.
Ел бұзылса, құрайды ... ... ... ... жемек [12, 21-б.].
Діни түсінік бойынша шайтан адамды Аллаға қарсы қойып, азғырады.
Періште – жалпы діни ... ... ... бұл екі ұғым ... мәнде
алынған. Шайтан сөзі елдің азуын, арасының іруін, берекесінің ... ... ... ... ...... ... жақсылықтың бейнесінде орын алса, бұл контексте байқағанымыздай,
ел арасындағы жайсыздық өршісе, сол ... ... ... білдіріп тұр.
Ойында жоқ олардың шариғатқа шаласы [12, 41-б.].
Шариғат - діни заң, қағида есебінде қалыптасқан ... аят, ...... ... бәйіт мысал келді арасы.
Мешіттің құтпа оқыған ғұламасы,
Мүнәжәт ғалымдардың зар-наласы [12, 51-б.].
Аят – Құран-кәрімнің сөздері.
Хадис – Мұхамед (с.ғ.с.) сөздері.
Мешіт – ... ... үйі ... ... ... – діни ... ... – Аллаға жалбарынып, мадақ сөз айту.
Сұлуды сүймектік –
Пайғамбар сүннәті [12, ... ... ... ... ... ... досын көргенде
Есебі жоқ ант ішіп,
Аруақ, құдай айтысып [12, 47-б.].
Құдай сөзі Алла ... ... ... ... береді. Аруақ – бақилық
болған адамдардың рухын білдіретін, қазақ халқы ұғымында сонау исламға
дейінгі Көк ... діні ... ... көне ... – қазы [12, ... ... табынушы алғашқы діні Тәңірі дінінен кейін келген ислам
дініндегі кейбір ұғымдарды халық ... ... ... ... ... Тәңір , Алла сөздері бір мағынада айта береді.
Ақынның ... де ... ... ... шығармасынан
аударылған мына шумақтарды ақын халық ұғымына барынша жақындатып, тұрмыстық
қолданыстағы сөздерді ұтымды пайдаланған.
«Егерде шайтандыққа жетсе қолым,
Алдауға арланар ем адам ... – асы, ...... ... ... бұл емес менің жолым» [12, 248-б.].
Бейіс (пейіш деп те айтыла береді) - ... дін ... ... ... болғандардың баратын мекендерінің бірі.
Шалма ораған сопының,
Ішін арам демейін [12, 227-б.].
Дін жолындағы адам – ... ...... ... киетін арнайы
киімі.
Ойлағаны – айт пен той [12, 68-б.].
Айт – ислам діні бойынша ... ... Айт ... екі ... айт, құрбан айт тойланып отырған. Айт мерекесі ... ... ... ... құран оқып, шелпек ауыз тиеді.
Дүниеге ынтық, мақшарға амалсыздың
Иманын түгел ... ... ... [12, 136-б.].
Мақшар – адамның дүниеден қайтқанынан кейінгі о дүниелік өмірі ... ... ... байланысты сөздер:
Аяғыңды аңдап бас, ей, Жақсылық!
Өз басыңда жының бар бір ... [12, ...... қалған түсінік. Бұл жерде кейіпкердің
мінезіндегі жындылыққа байланысты қолданылған.
Моласындай бақсының
Жалғыз қалдым – тап ...... ... шақырып, халық алдында өнер көрсетіп, ем-доммен
де ... ... ... қалыптасқан, кейін халық ... ... ... ... ... ... жақсы киініп,
Келді жанға жылы тиіп.
Диуана болды бұл көңілім,
Басылмай бір құшып, бір сүйіп [12, ... ... ... сүй ... тауып,
Көрсе қызар, күнде асық – диуаналық [12, 29-б.].
Диуана да бақсылық тәрізді шамандықтан қалған дәстүр. Олар ... киім ... ... ... арнайы айналысатын кәсібі жоқ кезбелер.
«Алпамыс» батыр жырында диуана келбеті жақсы суреттелген. Бұл ... ... ... ... ... ақын ... орынсыз бара беру –
пайдасы жоқ тірлік екенін диуаналық ұғымымен берген.
Қазақ халқының қыз ... қыз ... ... ... ... ... өзгешелеп тұратын ерекшелігі десе де болады.
Тойға қатысты ақын шығармасындағы сөздерді былайша топтауға болады:
Қыз іздесең, қалың бер,
Мұным ақыл болмай ма? [12, ... беру – ... құда ... ... ... ... ... Оның өзіндік берілуінің ... ... ... ... ... ... ... малы құнды болып келеді. Бұрынғы кезде қазақ
халқында қалыңын ... құда ... ... өлең ... ... одан әрі ... ... Жасау – ұзатылған қыздарына өз
туысқандары ... ... ... деп, малды деп, байдан алма,
Кедей қызы арзан деп құмарланба.
Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл,
Қыз таныстыр, қызыққа жұрт ыржыңшыл.
Қынаменде, ... мен ... ... ... қызық бола ма гүл [12, 53-б.].
Күйеу - қызды атастырған келешек қосағы.
Қыз ұзату – қыздарды қолдан бергенде ... ... ... құда ... Қыз жағы ... тойын жасап, қыздарды жат мекеніне
шығарып ... ... ... сыйлай білген халқымыз мұндай дәстүрге
айрықша көңіл бөлетін болған. Бұл дәстүр әлі де жалғасын тауып келеді.
Тойдың ... ... көп. ... ... қарай үйлену, сүндет той,
туған күн тойы (күміс той, алтын той, мүшелтой), т.б. бар. Ақын бұл ... ... алып ... Көбінесе ұрын келу деп аталатын бұл дәстүр бұл күнде
тұрмыстық ... ... десе де ... Яғни, атастырылып, екі
құда жағы да келісіп қойғаннан соң, ... ... ... ... ... жасырын түрде қалыңдығын көруге баруын ұрын келу деп
атайды.
Жар-жар – қыз ұзату тойында халықтың ... ... екі ... ... ... да, ... ... жағына да) кезектесіп айтатын
айтыс өлең.
Әбден тұрақтанып, қалыптасқан әні болады, сөзі де ... ... ... себебі көпшілік қатысатын ғұрыптық сөз сайысында қолма-қол,
суырып салып өлең шығару мүмкіндігінің ... ... ... ... ... жағы бастап, қыз жағы жауап беріп отырады. Жігіттер тобы
күйеу елін мақтайды, некелі өмірдің, бала сүюдің ... ... ... және
оның туысқандарын жұбатады, әзіл-қалжыңға орын береді. Қыздар тобы ... ... ... ... ... жат жұртқа барудың
қиындығын айтып мұңаяды.
Қайын бардық,
Қатын алдық,
Енші тиді аз ғана [12, 99-б.].
Қайын бару - атастырылған ... ... ... жігіттің арнайы
баруы.
Күн – күйеу, жер – қалыңдық сағынышты,
Құмары екеуінің сондай күшті [12, ... ... ...... ... ... ... кезіндегі
күннің жерге төгер жылы сәулесін күйеудің ... ... ... ... сіз ... ... ... [12, 258-б.].
Қосылған екі жастың әкелері бір-біріне құда болады.
Үлгі алсын деймін ойлы жас жігіттер,
Думан-сауық ойда жоқ әуел баста-ақ [12, 54-б.].
Думан-сауық – ... ... ... көңіл көтеру үшін бас қосар жиындарды
жинақы түрде беріп тұр.
Асқа, тойға баратұғын
Жаны асығып жас ... ... тон ... жүр ... ... ... [12, 29-б.].
Той, ас – көпшіліктің белгілі бір қуанышқа ортақ жиылып, бас қосуы.
Бала туса күзетер шілдехана,
Олар да өлең айтар шулап жаңа [12, ... – сәби ... ... жасалатын тойдың бір түрі. ... жаңа ... сәби ... ... бұл бас қосуда нәрестеге бауы
берік болсын айтысып, игі тілектерін жолдап, ... ... ... үш ... - деп ... үлкендер жанына байланғанда,
Сілке киіп тымақта, насыбайды
Бір атасың, көңілің жайланғанда [12, 18-б.].
Аңшылықтан олжалы келе жатқандардың алдынан жолыққан кезде «үйірімен үш
тоғыз» деп, ... ... ... айтатын болған. Аңшы олжасын соны айтқан
адамның қанжығасына байлаған. Бұл қазақ халқының жомарттығын көрсететін
бірден бір ... мәз боп қой ... ... [12, ... ... ... ... қуанышты хабарды иесіне бірінші болып
жеткізгенде ... ... әр адам өз ... ... ... ... ... деген бір жазғытұрым мейрамы болып, наурыздама қыламыз
деп, той-тамаша ... ... Сол ... ... ұлы ... ... екен ... – қазақтың ұлттық мейрамы. Жаңа жылдың басы боп ... ... күні ... ... ... ... ... қатысты:
Отырықшылыққа әлі толық қалыптаспаған кезге дейін қазақ халқының
негізгі күн-көріс көзі мал ... ... аң, құс ... болған.
Аңшылық, құсбегілікті тек күн-көріс қамы деп қана қабылдап қоймай, жігітке,
серілікке тән өнер деңгейіне дейін ... ... ... аңға,
Тастан түлкі табылар аңдығанға [12, 17-б.].
Қансонар – қар алғаш түсіп, аң ізі айқын ... ... аңға ... - ... тек бір ... бүркітпен айналысатын адам.
Аңға шығу – бір жағынан азық, терісі үшін, екінші жағынан көңіл сергіту
үшін аң аулауға шығу. ... ... кең етек ... ... бір ... құс көзі ... самғағанда –
Төмен ұшсам, түлкі өрлеп құтылар деп,
Қандыкөз ... ... ... аспанға [12, 17-б.].
Томаға – қолда бағып отырған қыран құстардың ... ... ... ... әбзел.
Мылтық атқан, құс салған,
Жас бозбала бір бөлек,
Су жағалап, қутыңдап [12, 40-б.].
Мылтық ату, құс салу – ... пен ... ... ... ... жігіттер, аңшы оқысын,
Біле алмассың, құс салып, дәм татпасаң [12, 18-б.].
Аңшы – аң ... ... ... ... ... ... жабысып, қылады наз[12, 94-б.].
Автор суреттеп отырған қанжығаға байланған құсқа жабысу ... ... ... бейнелеп отыр. Яғни, құсбегінің қанжығасындағы
олжасына қолқа салып, сый ретінде алатын ... ... ... ... ... саудагерлер,
Диқаншылар жер жыртып, егін егер [12, 94-б.].
Егіншілік қазақ ... ... ... ... ... ... түріне жатады.
Ұқпайсың өз сөзіңнен басқа сөзді,
Аузымен орақ орған өңкей қыртым [12, 25-б.].
Орақ ору – күз мезгілінде піскен егінді ... ... ... орақ ... ... – ірі ... ... ісі соған сәйкес келмейтін жағдайда
қолданылады.
Абай шығармаларында тұрмыстық лексикадан орын алатын ... ... ... де ... ... ... егін егу, ... шығару -
кәсіпке байланысты тіркестер.
Енді қарап тұрсам, сарттың екпеген егіні жоқ, шығармаған жемісі ... ... жері жоқ, ... ... жоқ [12, ... ... автор сүрген кезеңдегі қазақ тұрмысын айнытпай көз
алдыңа әкелетін нағыз көшпелі тұрмысқа лайықты суреттеулер ... ... үй ... ... ... [12, 39-б.].
Көш аяқталып, тұрақты орынға келген мезгілді ... өлең ... үйді ... ... ... ой, ... ғылым іздемейді,
Өтірікті, өсекті жүндей сабап [12, 53-б.].
Малдың жүнінен киім тігіп, киіз ... ... ... жүнді даярлау үшін
арнайы құралдармен алдымен сабап, құрысын жазып, ... ... ... ... ... ... өтірік пен өсекті тайынбай, асырып соғатындар
әрекетін бейнелеуде өзіндік шеберлігін танытқан.
Біреу ... ... алып ... ... ... киім.
Енесіне иіртіп шуда жібін,
Жас қатындар жамайды жыртық үйін [12, 55-б.].
Малдың түбіті, жүнінен ... деп ... ... жүн ... мал ... болса, қолөнер үйренбек керек. Мал ... ... [12, ...... бір ... ... оған ... ағаштан түйін түю, ою
ою, т.б. жатады.
Әуелі, «Бұл ісімді ол ісімнен асырайын», - деп ... ... ... жүріп, біраз істес болып, «Өнер арттырайын», - деп түзден ... [12, ... – осы ... ... ... шаруашылығына, төрт түлікке қатысты:
Орынды іске жүріп, ой таппаған,
Не болмаса жұмыс қып, мал бақпаған.
Қасиетті болмайды ондай жігіт,
Әншейін құр ... ... [12, ... бағу – ... ... ... орын ... еңбек болғандықтан, ақын
да жұмыс істеп, мал бағуды табыс табу, күн көрудің негізі санаған.
Жүз қараға екі жүз ... ... ... ... ... деп [12, 22-б.].
Ірі малдарды қара деп те атай ... ... ... жоны ... ... ... шығып, ыңқылдап,
Арасында құлын-тай
Айнала шауып бұлтылдап [12, 39-б.].
Боталы түйе сияқты
Қорадан шықпай өлдің бе?! [12, ... түйе ...... ... алынған. Бота – түйенің төлі.
«Жүз күн атан болғанша, бір күн бура бол», - ... [12, ... бура – ... ... байланысты атаулары.
Сиырша, тойса, мас болып,
Өреге келіп сүйкенер [12, 100-б.].
Сиыр – қолға асырайтын сүті мен ... еті ... ... ... адам ... сиырға ұқсатып, теңеген.
Тойған есек шөпті оттап маңайдағы,
Сонырқап ... ... ... [12, ... – үй жануары.
Ақын аудармаларында үй құстарының да аттары кездеседі:
Екенсің ән салуға сен дағы епті,
Сен біраз әтеш әнін ...... [12, ... ... ағасы
Кісінің малын жемепті [12, 146-б.].
Кісі малын жемеу - кісі ... ... ... ... ... сөзі ... сөзге көнбейді,
Өз тентегін көрмейді,
Қазан бұзар бір қырыс [12, 49-б.].
Қазан ...... ... кетірер мағынасын береді.
Ырымға байланысты туған атаулар:
Тұлпардан тұғыр озбас шабылса да,
Оған да үкі, тұмар тағылса да [12, 86-б.].
Қазақ халқында тіл-көзден ... ... ... үкі, тұмар тағатын
ырым болған. Әлі де ара-тұра бұл ырымды ... ... ... ... ... ... беріп салды [12, 250-б.].
Садаға, садақа деп те айтыла береді, яғни садақа ... ... ... ... ... ырым түрі. Мұнда ... ... ... ... бар ... ... ... наныммен заттарын біреуге беру немесе
крексіз етіп тастау. Бұл өлең тармақтарында азаттығын садаға қылу сөзі ... ... ... берілген.
Кісі қазасына қатысты тұрмыстық ұғым атаулары
Біреудің кісісі өлсе – ... ... ... ... ... ол [12,53-б.].
Қаза, яғни бір жақыны, танысы қайтыс болған адамды ... деп ... ақ ... ... ... ... ... шырай беріп [12, 95-б.].
Азалы ақ сөзі көрпе сөзінің эпитеті болып, айрықша ... ... тұр. ... ... тән ... беріп, кейіптеген ақын азалы ақ көрпе
деп, қарды ... ... дара ... ... ... ... Қардың
суықтығын азалы деп беруде өзіндік мән жатыр. Аза бар ... ... ... Көктем қуаныштың, күлкінің, жаңарудың ... ... Ал ... ... ... ... ... жыл мезгілі
болып сипатталатынын ескере келе ақын осы тәсілге барған.
Тамақ атаулары:
Қаймақ еді ... ... ... жем.
Екі сөзі жоқ өмірімде,
Мен де сорлы бақыты кем [12, 224-б.].
Қаймақ, қаспақ – сүттен жасалатын тағамдар. ... ... ... ақынның осы ұғымдарды алуында халық танымына барынша жеңіл әсер
ету ... ... ... ... май сықылды
Еріп, от боп күйді жан [12, 220-б.].
Май – ... ... ... ... Мұз ... тез ... ... үшін майға теңеген.
«Ел жиып, мал сойыңыз, ет берем деп,
Мал берсем, сен мендік бол деп ... - деп [1, ... ... жас ... ... ... ... басыңда.
Жуасты мін де, айран іш,
Жоқ немеге шатылма [12, 176-б.].
Қымыз – жылқы сүтінен ашытып жасалатын қазақтың ең ... ... ... ұлттық тағам. Ал ... – сиыр ... ... ... сусын.
Арақ ішкен, мас болған жұрттың бәрі
Не пайда, не залалды біле ... ...... Өзі ... ортаның қатал сыншысы бола білген ақын
қалың ... ... ... ... нәрсеге әуес болғандарды өткір сынға
алған.
Нан таппаймыз демейді,
Бүлінсе елдің арасы [12, ... табу – ... ... ақын ... табыс табу, еңбек ету мағынасын
берген.
Қазақтың шын ... ... ... та ... ... қолы ... ... өтірікке сүттей ұйып, бар шаруасы судай ақса да, соны әбден естіп,
ұқпай кетпейтұғыны қалай? [12, 341-б.].
Сүттей ұю – ... ... ... ... ... мата ... міндік,
Тойға шаптық,
Жақсы киім киініп.
Үкі тақтық,
Күлкі бақтық,
Жоқ немеге сүйініп [12, 98-б.].
Әлбетте, ... бас ... ... ... Оны ... ... ретінде
қолданады. Мереке күндері мұндай үкі таққан киім киіп, ерекше жасанады.
Пайда үшін ... ... ... ... ... ... жыға қисайғанда [12, 26-б.].
Жыға – батырлардың дулығасының төбесіне шаншып, қадап қоятын зат. Бұл
жерде басына іс ... бағы ... ... ... ... аршопке шапаны сондай шап-шақ,
Мүшесінен буынып басады алшақ.
Қас алдына жымырып келтірем деп,
Ақ тымақтың құлағы ...... ... ... ... кең ...... бағалы терісінен жасалатын қыстық бас киім.
Керегеге сабауды шаншып қойып,
Бөркін іліп, қарайды жалтақ-жалтақ
Бөрік – бас киім атауы.
Білектей арқасында ... ... ... ... ... ... ... ақ тамақ, қара қасты,
Сұлу қыздың көріп пе ең мұндай түрін [12, 83-б.].
Кәмшат бөрік – кәмшат терісінен жасалған бас киім.
Шолпы – ... ... ... ... ... шалбар қулығына болған айғақ
Тізесін созғылайды қалталанса–ақ.
Абай поэзиясында жалпы толғаныспен қатар, ... ... ... ... орын алуы оның ... ... бірі болса, мұның
тілдегі көрінісін кейіпкерінің ... ... ... ... ... ... көрсетуінен бағамдаймыз.
Тоңған иін жылытып, тонын илеп,
Шекпен тігер қатыны бүрсең қағып [12, 56-б.].
Тон – мал ... ... ... ... ...... киім.
Қырмызы, қызыл жібек бозбалалар
Оңғақ болса, былғайды бір дым тисе [12, 30-б.].
Жібек – мата ... Ақын ... ... ... ... ... ... сары қамқаны,
Садаға кеткір сұрайды
Самарқанның бөзіне [12, 34-б.].
Қамқа - әйелдерге арналған ұлттық киім.
Бөз – ... бір ... ... ... бар ғып, жүргізер [12, 160-б.].
Киім атауларының ауыспалы мағынада немесе бейнелі ... ... ... ... мына өлең шумағында адамға ғұмырдың берілуін өмір тонын
кигізу тіркесімен бейнелі түрде берген.
Алтын-күміс ... ... ... ... жүр ... [12, ... ... – мата атаулары.
Сондай-ақ, ақын мына өлеңінде бірығңай ... ат ... ... ... арқылы сол заманғы қазақ бейнесін көрсетеді.
Ескілік киімі
Ойланып, ойға ... жүз ... ... ... ... – шидем шекпен.
Жейде-дамбал, ақ саңнан, жарғақ шалбар,
Жарым балақ, матамен әдіптеткен.
Мықшима аяғымда былғары етік,
Киіз байпақ тоңдырмас ызғары өтіп.
Үлкен кісе ... жез ... ... жарқ-жұрқ етіп.
Күләпәра бастырған пұшпақ тымақ,
Ішкі бауын өткізген тесік құлақ.
Тобылғыдан кесіп ап, жіппен қадап,
Артын белге қыстырған бір ... қара ... биік ... ... ... жіптен шідер.
Жарғақ жастық-көпшігім жезді мыстан,
Бір келісті сайманым топқа мінер [12, 126-б.].
Шидем шекпен, жейде-дамбал, ақ саңнан, ... ... ... ... ... киіз байпақ, күләпәра, пұшпақ тымақ – киім ... ... қара ... биік ... ер, ... ... ... көпшік – ат
әбзелдері. Кісе, шақпақ, шідер, дәндәку – ... жол ... ... ... ... ... атаулары:
Қарындас қара жерге тыға алмай жүр,
Бірінің бірі ... құп ... ... ... ... ...
Олар да бір қалыпты бола алмай жүр [12, 27-б.].
Ыдыс-аяқ атаулары:
Болар ма еді қайнамасқа
Мыс қазандай сорлы ... ... ... ... ... ... ... көрмеге тәп-тәтті
Қазаны мен қалбаңы
Дөң айналмай ант атты,
Бүксіп, бықсып ар жағы [12, 170-б.].
«Дүтбайға» өлеңінің бас ... ... ғана ... екі ... ақын ... ... ретінде алып отыр. Яғни, қазан сөзі
дастархан жасау деген мағынада айтылған.
Жамандар қыла алмай жүр адал ... ... ... деп, ... ... ... көрмей қалмас,
Мың күн сынбас, бір күні сынар шөлмек [12, 20-б.].
Арамдықтың түбі бір көрініп, жақсылыққа апармайтынын ақын мың ... ... ... ... ... ... ... жеткізген. Шөлмек –
шыныдан жасалған, сұйық заттар құюға арналған ыдыстың түрі.
Сабадан қымыз ... ... [12, ... - ... ... сусындарға арналған теріден жасалған көне ыдыс-
аяқ атауы.
Салтанатты байлардың
Самаурыны бұрқылдап [12, 39-б.].
Жиһаздар мен үйге ... ... ...... ... жас ... асырған бендесі аш бола ма [12, 226-б.].
Бесік – жас сәбиді бөлейтін, ағаштан, көбінесе талдан жасалатын ұлттық
бұйым.
Күйеуі ер, қалыңдығы сұлу ... ... тар ... ... [12, ... ... гүлдей толықсыған, -
Кем емес алтын тақтан жар төсегі [12, 32-б.].
Тақ – хандар отыратын арнайы ... Оның ... ... ... ақын жар ... әдейі қатарластыра салыстырған.
Көлеңке қылып басына,
Кілем төсеп астына [12, 39-б.].
Кілем – төсеніш ... үй ... ... ... ... іліп қарайды жалтақ-жалтақ [12, 28-б.].
Тілде сүйек, ерінде жиек бар ма,
Шымылдық боп ... ... ... [12, ...... ... тұтып қоятын перде.
Қар жауса да тоңбайды бай баласы,
Үйі жылы, киіз ... ... [12, ... – қой жүнінен жасалатын қалың, суық өткізбес, көшпелі ... жиі ... ... түрі. Киіз үй атауы да осы киізге, яғни
үйдің басты ... ... ... ... ... қиын ... қып астына
Байының тоқымын [12, 154-б.].
Сырмақ - киіздің бір түрі, оны ою-өрнекпен безендіреді.
Шығар есігін таба алмай, ... ... ... ... қамалып
қалмақ – ол өзі де бір антұрғандық... [12, 283-б.].
Автор қара сөзінде шығар есігін таба ... ... ... ... жоқ ... ... қолданылған.
Бірақ жас бала қызыл ошақтан қорқушы еді, бұлар тозақтан да ... [12, ...... ... үшін от ... ... ... құрал.
Тұрмыстық құралдар:
Мына біреу ішінде
Ділдәсі бар дорбаны ал [12, 260-б.].
Дорба – ... ... ... арналған ықшамды, ауызы байланатын
арнайы қапшық.
Қалың елім, қазағым, ... ... ... түсті мұртың [12, 24-б.].
Ұстара – сақал-мұртты қыруға арналған тазалық құралы.
Өткірдің ... ... ... сала ... [12, 69-б.].
Біз – тігуге арналған өткір ұшты ... ... ... ... аз ... ... таза емес [12, ... – іс тігетін кішкентай құрал. Өлеңде лирикалық кейіпкер ... да таза емес ... сол ... ... ... ... мен батыр ой
Өткір тілді найза етіп,
Сайысып-ақ бақты ғой,
Неше түрлі айла етіп [12, 162-б.].
Найза – ... ... ... ... ... ... тұр.
«Қылыш арасында серт жоқ» деген, «Құдай тағаланың кешпес күнәсі жоқ»
деген ... қуат ... ... ... жүзі құрысын [12, 293-б.].
Қылыш – қару аты.
«Көпке тұзағым жетпейді», - деп пе [12, ...... ... үшін ... ... ... ... тізгін, бір шылбырды бердік саған, берген соң қайтып бұзылмақ
түгіл, ... ... - деп, ... ... жақсылығын
асырамын деп тырысады екен [12, 339-б.].
Тізгін – аттың басын бұратын қысқа арқан.
Шылбыр деп тек ат жүгенінің бір жағынан ғана ... ... ... ... ... аттан түскен кезде жетектеп жүруге я болмаса
байлап қоюға арналады.
Мекен, қоныс атаулары:
Жетілтіп жаз ... қона ... ... ... ... бола алмай жүр.
Қыс қыстауың – қып-қызыл ол бір пәле,
Оралып ешбір шаруа оңалмай жүр [12, 27-б.].
Көшпелі тұрмыс кешкен қазақ ... ... ... ... тұрғандай жаз
жайлауға, күз күзеуге, қыс қыстауға көшіп, қоныс аударып жүрген. Негізгі
кәсібі мал ... ... да жиі ... ... ... ... жатыр.
Қыстау керек, үй керек,
Сән-салтанат, расход көп [12, 261-б.].
Бағалы заттар:
Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы,
Аласы аз қара көзі нұр жайнайды [12, 18-б.].
Күмістей – ... сары ... ... ... ... алтын, жез – қымбат металл.
Іші алтын, сырты күміс сөз жақсысын,
Қазақтың келістірер қай баласы? [12, 52-б.].
Сөздің мәнді, құнды болуын осындай бағалы ... ... ... ... амалды
Меруерттей тізіппін [12, 182-б.].
Меруерт – бағалы тас. Теңеу мәнде алынған.
Музыка құралдары:
Қобыз бен ... ... ... ... өлең ... ... ... [12, 52-б.].
Кемік сүйек, сорпа-су тимеген соң,
Үйде ит жоқ, тышқан аулап, қайда көрсең [12, 55-б.].
Қазақ аулының күздегі кейпін айнытпай ... ақын үй ... ... айта кеткен.
Ұлттық ойындарға қатысты атаулар:
Ат жараттық, сән тараттық,
Әуекейлік күйлестік [12, 99-б.].
Ат жарату – ... ... атты ... ... ... аты ... ... күреске түсірген балуаны
жықса, салған құлы ... ... иті ... озып ... ... есі ... ... [12, 304-б.].
Ат қосу – қазақтың ұлттық ойыны – ат ... ... ... ... – күш ... ... ойын. Балуан – сол күресте бағын ... ... ... тұрмысын дәлме-дәл бейнелейтін мынадай сөздер де
ұшырасады:
Қара қидан орта қап ұрыспай берсе,
О да талас қылады ... ... [12, ... өзі ... ... бағып,
Отыруға отын жоқ үзбей жағып [12, 56-б.].
Отын жалпы атау болса, қара қи – мал ... ... ... отын түрі.
Сен де – бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та бар қалан [12, 125-б.].
Кірпіш – құрылыс материалы. Бұл жерде өмірді ... ... ... ... ... ... ... «Абай жолы» романындағы әдет-ғұрыпқа қатысты келген
лексика тобы
Қазақ халқының еpтe ... ... ... ... этнографиялық
ұғымдардың атаулары (сөздер мен сөз тipкecтepi) тарихи сөздіктер мен тарихи
шығармаларда ... олар ... ... ... ... ... ... тұрмыс-салты, әдет- ғұрпына
байланысты жайлар мен халық жасаған материалды ... ... ... ... ... тiл фактiлерiне соқпай өте алмайды. Өйткенi,
тiл солардың бәрiн ұзақ замандардың бойында ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... бiрi. Мысалы, аса көрнектi жазүшы М.Әуезовтің
«Абай жолы» эпопеясындағы қазақ халқының тұрмыс-салты мен әдет-ғұрпына, ... ... әр ... ... ... сөздер мен сөз
тipкecтepi халықтың этнографиялық жайларынан мол мәлiметтер мен ... ... ... етiп осы ... Әуезовтің «Абай жолы» романындағы
әдет-ғұрып, тұрмыс-салтқа байланысты лексиканы алып отырмыз.
Этнограф ... бұл ... ... ... ... ... ... қазiрде бiрақ ұмыт болған, жол-жора жабдық
атаулы, жалпы ... ... ... тұрмыстық сөздер көптеп кездеседi.
Бүркiтпен түлкi қyғaн, қазақтардың той жасау және ас беру ... ... ... ... де баршылық. Сонымен бiрге М.Әуезов ... ... ... ... үнeмi ... де берiп келiп
отырады.
«Мұнда XIX ғасырдағы халықтың мал шаруашылығы кәсiбiнің құрылым құрамы,
ондағы тап ... ... ... жан-жақты айқын елестете алады,
қыр жұртының шариғаттан бастап билер шешiмiне ... ... ... ... де ... ... [13, ... халықтың тiл байлығын, әcipece, ондағы байырғы құбылыстарды,
шешендік ... ... ... билер айтысындағы сөз
қолданыстарды, аңшылыққа, ас ... қыз ... ... ... ... ... той-домалақ түрлерiне, әр алуан этнографиялық бұйымдық-рухани
мәдениетке ... ... ... ... өзге тiл
элементтерiн де жақсы бiлген» [14, ... осы ... ... ... ... ... бiз екі ... қарастырамыз:
1. Әдет-ғұрыпқа байланысты сөздер және сөз тipкecтepi.
2. Тұрмыс-салтқа байланысты сөздер және сөз тipкecтepi.
Әдет-ғұрыпқа байланысты сөздер және сөз ... ... ... ерте
кездегi той бастар, жар-жар, сыңсу, бет ашар, сәлем ету, қоштасу, көңіл
айту, ecтірту, жоқтау сияқты салттарында ... ... ... ... өмip шындығын, тұрмыс-жағдайын, әдет-ғұрып, шаруашылығын т.б.
жайларын көрсетiп, ... үшін ... ... тарихи шығaрмаларда
қолданылады.
Қaй елде болсын адам өмірінің үш ... яғни туу, ... өлу ... Адам ... осы ... әр ... сәйкес халыктың әр түрлi салты,
ғұрып, әр елдің ... тән ... ... ... байланысты шығармадан
алдымен адам өмірінің үшіншi - өлу ... ... ... ... ... ... қара тiгy, қаралы ту деген сөз бен сөз ... мына бiр ... ... ... сүйектi араластырып болысымен, сол өлiк үстiнe тiккeн ак үйдiң
оң жақ белдеуiне өз ... әкеп қара ... Бұл ... өлiктiң орнын
күтyдiң үлкен бiр сepтi едi. Қapa дегенi - ұзын найзаның басына ... Егер ... жай қара ... ... ... ... ... сол төрелердiң
өздерi тұқымының тұларын тiгep едi. Ақ тұлы, көк тұлы, ала тұлы ... ... ... осындайда көpiнeтiн. Ал қарадан кiсi өлсе
тудың түсi өлiктiң жасына қарай болады.Сүйiндiк жас кiсi ... туу ... кәpi өлсе ақ ... ... ... де, ... орта жастағы
кiсiнің қаралы туы бiр жағы ақ, бiр жағы қызыл болуы керек дeгeндi ... ... әкеп ... ту - қара ... осы едi [15, 186-б.].
Этнографиялық осы қара дағдылы «қара» сын есiмдiгiмен еш байланысы жоқ.
Яғни, ол ... ... ... ... тiлiнде жалпы қайғы, аза ... ... ұзын ... ... тiгiлген ту арқылы үйдің қаралы, бiр
адамынан айрылғандығы бiлiнедi. Бiз бұл ... ... ... ертеде
өлген адамының үйiне ту тiгiлетiнiн және ол адамның жас мөлшерiне қарай
қандай тұлар ... бiле ... ... туы iлiнсе де, бұл қайғылы,
азалы үйдің қаралы туы болып табылады.
Мiнe, бiз қазақтың көне ... бiр түpiн осы ... қара ... ту сөз ... көре аламыз.
«Қара туды кейде өлiктің киiм-кешегiн, басқа да дүние ... ... iлiп ... үшін тiгiлетiн арнаулы киiз үйдің үстінe сынған найзаны
шаншып, соған да байлайды» [16, 91-б.].
Сонымен бiрге, М.Әуезовтің «Абай жолы» романында қара ... ... ... ... қоса қара ... ... кезi де ... Яғни
өлген адамның артында қалған туыс тyғaндapының жасы үлкені де, кішісі де ... ... үнeмi қара ... ... ... бiз ... мына бiр ... көре аламыз:
1. Тоғжан екен. Судыраған қара жiбек биқасаптан әдемі жеңiл шапан
киген. Басында жап-жаңа қара ... ... тап орта ... ... қара ... Бөжейдi бәйбiшесi ауырып отыр [15, 197-б.].
Ертеде қазаға ұшыраған адамның туыс-туғандары өздерiнің қаралы, қайғылы,
азалы екендiктерiн осылай, ... қара ... кию ... бiлдiрген.
Сонымен бiрге бiз бұл мысалдан биқасап, желек тәрізді тұрмысқа қажеттi
атауларды да кездестiремiз. ... - ... ... жiптен тоқылған жалаң
мата, кездеме дегендi бiлдiрсе, ... деп ... ... ... ... ... жамылатын жамылғыны айтады» [17, 64-б.].
Ендi осы роман тілінен кездестірген аза, аза салу сөздеріне тоқталайық.
«Аза» сөзiнің өзiн араб ... ... ... ... ... ... ... азапқа салу;
5. ауру, ренiш;
6. зиян, шығын деген мағыналарды береді екен.
Ал қазақтың сөздiк қоры «аза – кicici ... үйге ... ... не ... апаратын жәрдемi, немесе мұң, қайғы, қасiрет, аза салу -
кici өлген үйге аза апарады дeгeндi бiлдiредi». Сонымен қатар «аза ... ... ... ... дауыс айту мағынасын береді. Осыған байланысты ... алып ... ... ... Байсалдар болып «азаға бергенiм, қосқаным, әруағына
арнағаным» деп ... қос ат, ... ... тай ... қой тұяқ ... ... [15, 198-б.].
2. Құнанбайдың үлкен үйi үш саба, бiр ту бие шай сойыс ... ... ... деп Зере мен ... түйе ... ... [15, 201-б.].
3. Бiрнеше күн жыласып, аза салып болды да ақыры Бөжейдің жаназасын
шығарды [15, ... ... бiз ... ... үйiнің қайғы-қасiрет шегiп, дауыс
айтып, аза салғанын көремiз. Сонымен бiрге ... ... ... ... ... бала-шағаларына, тyғандapынa жақын-туыстарының, дос-
жарандарының малдай, ... не ... ... ... яғни ... ... әдет-ғұpыптың болғаны байқалады. Бұл қазiргi заманымызда да кездеседi.
Ендi осы мысалдарда қолданылған жамбы, қой, тұяқ тай ... ... ... мағыналарын ашсақ «жамбы - әртүрлi формада жасалатын, ... ... ... күмic, ал қой тұяқ, тай-тұяқ – белгiлi бiр заттың өлшемі
(алтын, күмic), саба - жылқы терісінeн илемей ... ... ... ... ... ... ... ыдысты айтады. Сойыс - әр түрлi жиындарға
арналып сойылатын мал» дегендi бiлдiредi.
Алдыңғы тоқталып өткен қара, қара тiгy ... ... ... ... ... кездесетiн тұл, ат тұлдау, тұл қалды деген сөз бен
сөз тipкecтepi де ... ... ... келедi. «Тұл - жесір, ... ... ... ... тұл қалды - жалғыз қалды, ... ... ... ... Оны мысалдардан көре аламыз:
1. - Жануар-ай, иең кетiп тұл қалдың-ау, сен ... - деп ... ... де, ... ... ... шорт кecтi. ... құйрығын алып,
ыстап, дәл тipceгiнeн жоғары келтіре ... ... да ... кәсіп алды
[15, 187-б.].
2. Қара көк атқа да соны iстеп, тұлданған eкi атты ... осы ... ... ... ... кiргiзiп қоя бердi [15, 127-б.].
3. Мынау тұлданған eкi ат келесi ... ... ... Қол ... барып, жыл асқан соң иесінің асына сойылады [15, 187-б.].
4. Жылаған Тоғжан, жылаған Бөжей қыздары, ... ... көш, ... ... бара ... алау ... киiм, тұл ат ... [15, 197-б.].
Сөйтіп, тұл сөзi әpi, жары қазаға ұшырап, қаралы болған ... ... ... бiрге, атқа байланысты қолданылғанда, яғни тұлданған ат,
тұлданған киім түрінде бiлдiрген екен. Ертеде иесi өлген ... ... ... ... бөлек түске енгізіп, келесі жылға дейін мінгізбей
семіртіп, жылы толғанда иесінің асына ... ... ... ... болу – қайғы-қасiретке ұшыраған азалы үй мағынасын бiлдiрсе, тұл
қалу – иесiз, ат, epiнeн ... ... ... бiлдiрген.
«Өліктің артын күтуге байланысты айтылатын қара, қара тiгy, қараны жығу,
қараны ... қара ... қара кию, ... айтy, ... ... қоса ... тiлiнен бет жырту, шаш тарқату, шаш – жаю сияқты да
бiраз этнографиялық сөз тipкecтepi кездеседi. Бет жыртy бет тiлу ... ... ... Көне ... өлiк ... үйге ... кipepдe әуелi
пышақпен өзiнің бетiн тiлiп, сонан соң жылап ... ... Бұл ... мен ... жасы ... aғaтын көрiнедi» [18, 64-б.].
Мысалы: Бұл кезде Бөжейдің өз ... ... қара сұр ... ... байлаған. Қара шашын тарқатып, eкi иығына жайып ... ... ... толған жүзiнде көк тамырлары бiлiнедi. Eкi бетiнің ... ... ... ... сақтап, жарадар болып тұр [15, 138-б.].
Осының алдында айтып кеткен эпопеядағы аза, аза салу атауларымен ... сөз, сөз ... ... мәні ... өзара өте тығыз байланысты.
Сонымен бiрге ... ас, ас беру ... да ... мәндес болып
келдi. Бұлар eкeyi де өлік артынан болатын әдет-ғұpыпты көрсөтедi. Ас, ас
беру - ... ... ... ... яғни ... ... ... бiлдiрсе,
жоқтау-өлген адамды жоқтап жылау,зарлау дегенді аңғартады.Мысалы, оны
романның мына ... көре ... Тағы да бiр ... ... рұқсат етіңiз. Ол мына Бөжейдің асы ... ... бiз аза ... ... ... көп. ... ендi ... ас
жалғыз жiгiтке сын емес. Бiрнеше ... ... ... ... отыр.
Aғайынмын, адаммын дегеннің бәрiне сын. Өлiмiнде оқшау қап ек ендi тым
құрымаса мынау ... ат ... – дедi [15, ... ... eкi қызы да ... ... ... қара салыны
шорт байласып алыпты. Бұлар әкелерi ... ... ... бiр ұзақ
жоқтадың сарынын тапқан екен. Бүгiн таңертеңнен берi ... сол ... ... отыр [15, ... ас беру деп ... ... адамға бiр жыл толғанда ағайын-жұртты
жинап, мал сойып, еске алып, құран оқып, бастарын қосып ас, ... ... ... Және ас ... бiрге жетiсiн беру, қырқын беру деген де
әдет-ғұpыптар бар. Бұлар әлi күнге дейiн қолданылып ... ... ...... ... адамға жетi күн болғанда жұртты жинап, ас берiп, құран
оқытады. Осыны айтады. Қырқын беру де осы ... ... соң ... ... берiледi. Алғашқы мысалда дуан, ... ... ... ... назар аударсақ, «дуан - қала, губерния ... ... ... айту ... ... беру ... тұр» [19, ... сөзiнің бұрынырақ кездегі мағынасы қазiрге қарағанда кең болған.
Ертеде ас берудi, дауыс айтуды, тие ... ... ... бәрiн бiр-ақ
сөзбен жоқтау деп қана ... ... бұл сөз ... ... ... ... ыңғайда қолданылған. Дауыс айту жоқтады, үн шығарып
мыңын, зарын айтты дегендi береді. Оны романның мына бiр жерінен байқаймыз:
1. Eкi қыз ... ... мына ... қарап тұрған аттыларды
көрiп, шырқай созып, қаралы мұндай дауыс айтажөнелген. Көш бойында, ауыл
үстінен ... ... ... ... жанынан өтсе, қаралы көштің қара
жамылған осындай қыздары дауыс ... ... ... соны бастаған екен
[15, 196-б.].
Сөйтіп, адам өлгенде оның туыс-туғандары, жақын жекжаттары оны ... ... ... ... ... айтқан. Көңiл айтуға келген адамдармен
көрісіп, үн шығарған. Және көшпен ... ... ... көрсе өздерiнің
қаралы, азалы, қайғылы туғанынан ... ... ... ... ... жолы» романынан бұлармен қоса аманат, аманат қылу
дегенде атаулары бар eкeні ... ... - ... ... ... Әбiштi жерге лақапқа Майдан мен Өтегендi өз қолдарымен қойып жатып
«Аманат, аманат» дестi [20, 591-б.].
Яғни, аманат деп, ... ... ... ... ... ... сүйегiн белгiлi бiр жерге азғана-ақ мерзiмге уақытша қоюды аманат
қылып айтып кeтyi болып ... ... осы ... ... қара тiгy, ... ту, ... салу, тұл, ат тұлдату, тұл қалды, бет ... шаш ... шаш ... ... ... ас беру ... сөздер мен сөз тipкecтepi ертедегi адам
өмiрiнің үшіншi ... өлу, өлік күту көне ... ... ... қара тiгy, ... ту ... бiз ... қайтыс болған адам, сол
өлік үстінe тiккен ақ үй және осы өлген ... ... ұзын ... iлiп, ту ... тiгyiн, ол қаралы тудың сүйектің жас мөлшерiне ... ... ... аламыз. Сонымен бiрге, өлiмнің артын күтyгe байланысты
болатын бiрқатар ... ... ... Ягни, жақын адамынан,
туғанынан айрылған қаралы үй аза ... ... ... ... толы
үндер шығарып, дауыс айтады, жоқтау салады, ... ... ... ... жас пен қан ... ... шат ... мұңын шағады және
осы қайтыс болған адамның ... ... ... ... не
заттай, ақшалай жәрдем көмек береді. Ат тұлдау, тұл ... ... ... ... айрылған ат, оның иесiнің жылына арналу әдет-ғұpпын
көрсек адамға байланысты қолданылғанда жесiр ... ... қалу ... ... ... Сөйтіп адам өмірінің қазақ болу ... ... ... ... мен сөз ... ... алып, қарастырып
өттік.
Ендi екiншi кезең - үйлену, үй болу, шаңырақ көтеру, оңаша отау құру
мәселесiне байланысты ... ... пен ... ... ... көне әдет-
ғұрыпты бейнелейтiн бiршама этнографиялық атауларға тоқталып көрейiк.
М.Әуезовтің «Абай ... ... ұрын ... ұрын ... ұрын жiберу,
бала қайындату, жыртыс сала келу, қол ұстау, eciк көре келу деген үйленуге
байланысты қыз бен жiгiт ... ecкi ... көне ... ... ... ... жасы үлкен адамдарға, қарттарға белгiлi
болмаса, қазiргi көпшiлiк ... ... ... ... ... сөз тipкecтepi болып табылады.
«Ұрын келу - жігіттің қалындық аулына апарып ... ... ... ... - ... ... ... апарып таныстыру болып табылады.
Ұрын келу кейде ... сала ... қол ... eciк көре келу деп те аталады.
Мысалы М.Әуезов романында мұны былай түсiндiредi:
1. Абайдың бұл келiсi, ұрын келу деп, жыртыс сала келу деп, ... ... келу деп, қол ... деп те ... Ең алғашқы келiс - осы [15, 246-
б.].
2. Былтыр ұрын барып келген Тәкежан ендi осы ... ... ... бала ... ... ұрын ... осал қам емес [15, ... бiз жiгiттің қалыңдығын көруге ең алғашқы жасырын келiсiн көремiз.
Жігіт үйленбек бұрын алдымен қалыңдық аулына ... оны ... ... ... мұны бала ... деп те атайды. Ал осы ... ... ... бiр ... мына ... ... ... келуде күйеу қалыңдығына берiлетiн кәделердің кейбiрiн және басқа
да сыйлықтар әкеледi. Күйеу ұрын келгенде мынадай әдеттер сақталған ... ... ... ... ... ... атын жолдастарымен бiрге
қалыңдық аулына жiбереді. ... ... ... ... ... ... туған сіңлiсiне, не апасына береді, егер олары жоқ болса, ең
жақын туысының қызына береді. Ол қыз ... ат ... деп ... ... ат ... ... жігіттің қалыңдықтың әйет тyысынa беретiн
сыйлығы екен. Оған қoca, ... ... үшін ... апаратын жыртыс деген
кәдесi болады. «Жыртыс - ... ... iстe, яғни ... қайын жұртына
барғанда әйелдерге жыртып үлестiрiп берiлетiн кездеменің бөлiмдерi, кәде,
ырым, мата болып табылады» [21, 175-б.]. Оны ... ... мына ... ... болады:
1. Қарғы бауынa жүз құры ат беремiн деп сөз ... ... ... өзi екі ... ... артылып келiп eдi. Оспан малы әpi қapғы бау,
әpi қалың есебiнде шоқ берiлiп eдi. ... ... ... ... ... Қapғы бау деп ... сала келудi айтады [15, 214-б.].
Сонымен, жыртыс - жігіттің қалындық аулына келгенде үлестiретiн ... ... ... ... ... мал мен ... ... бауды) қосып,
бiр-ақ берудi шоқ беру деп атаған. ... осы ... және ... ... ... Олар ... орнына бiрi қолданыла береді. Яғни ... ... - ... Ал ... қалың мал» - күйеу жігіттің қaлындықтың
туысқандарына қызын бергенi үшін төленетін малы. Кейде қaлың мал ... ... те ... Бұл қыза күйеу жiгiт жақтан берiлетiн қaлың малдың мөлшерi
болып табылады. Осыған ... бұл ... кит, кит кию, iлу, ... деген де сөздер мен сөз тipкecтepi баршылық. Кит – көйлек ... ... ... ... ... ... сыйлықтың түрі, яғни қалыңдықтың
әкeciнe берiлетiн тарту сый деуге болады.
Сол сияқты «ілу - құдандалы ... ... сый, ... үшін
беретiн заттары. Құда болу, құда түстi - қалыңдық атастырды, бiреудi,
әйелдiкке алуға, не ... ... ... ... ... ... ... келтiредi:
1. Жақып жиренше, Оспан, Fабитхандар болып Бөжей ауылына барып, құда
түсiп, кит киiсiп ... [20, ... ... мал басы ... өзіне арналған кесек күмic бесiк жамбы.
Бұл iлу деп аталады. Eкi ... да ... iлу ... ... ... ... iлу мен кит құн жағынан қаралас болатын. Оның ... ... көп ... ... ... ... ... да тегіс қамалып келiптi
[15, ... ... ... ... қыз ... яғни жiгiт пен ... ecкi әдет-ғұрып бойынша құдаласады. Күйеу жағы қалыңдық алу үшін
оған қалың мал, қырық жетi береді. ... ... құда түсе ... ... кит ... ... мал басы ретiнде заттай да сыйлықтар ... ... ерте ... ... түрде болғанымен, қазiргi заманда бiршама
өзгерiстер бар.
Тағы бiр алғаш күйеу жақтан берiлетiн сыйлықтың түpi ... ... ... ең ... жiгiт жағынан қалыңдыққа берiлетiн қой я ... ... үйi ... ... ... ... қалыңдық аулына келгенде одан әртүрлі жолмен алынатын алым
түрлерi болады. Бұл да сол замандағы көне әдет-ғұрыптың бiр түрі ... ... ... ... ... ақтарар, eтік тартар, шымылдық байлар,
кәде алу сияқты ... ... ... ... Қалта ақтарар деп
келiншек түскенде немесе қыз айттыруға барғанда ... ... ... ... ... Яғни, жеңгерелер күйеу жігіттің қалтасын ақтарып, ... ... ... ... болсын бұйымдарды өзара бөлiсiп алады.
Сондықтан да күйеу жiгiт қалыңдық алуға барғанда қалтасына ақша не ... ... ... Eтік тартар дегенi алым түрі күйеудің етегін жеңгесі
шешіп, оған ақы беру ... ... ... ол ... ... Сырт киімін Абай өзі шешіп еді. Жеңгесі соны іліп келіп, дәл мәнісі
шешерде ырымды ескерттi. Eтік тартар алымы осы ... [15, ... ... шешу ... ... ... не ... алым алады. Бұл
көне әдет-ғұрып қазiргi сөздiк қорымыздан шықты. Шымылдық байлар - келiншек
түскенде алынатын алым түрі болып ... ... ... жiгiт ... ... ... ... келiн боп ... көне ... әр ... алым ... ... ... ... ертеде осындай да
әдет-ғұрыптың болғанынан хабар береді. Қалта ақтарар дәстүрi әлi ... ... ... ... бiр ... ... ... келгенде
көpceтeтін сыпайлық белгiсi тәжiм ету әдет-ғұрпының болғандығын байқаймыз.
Яғни, жiгiт немесе қалындық ... ... ... ... ... ... иiп, ... тұтып, сәлем етедi, iзет тұтады. Мысалы, мұны ... ... боп ... ... көре ... Әйгерiм үлкендерге құрмет бiлдiрiп, қатты иiлiп тәжiм eтті. Бұл
қалындықтың да, ... ... де ... кiшiпейiлдiгiн,
адамгершiлiгiн байқатады.
Қазақ халқының көне заманнан берi ... келе ... ... ... - ... ... түскен де күйеу жiгiттi көргенде де ... ... ... ... ... ... да ... заттай шашу
шашып, құрметпен қарсы алуы. Шашу - қызға құда түскенде, құдаларға риза
болып, немесе ... ... ... ... жаңа үйге ... олардың
құpмeтiнe арнап қайын жұртының «бауырсақ шашу», «ақша шашу» тәрізді жақсы
тiлектi бiлдiретiн ырымы, ... ... ... ... ... ... де сыйлықтың бiр түрі бар. Бұл да қазiргi
сөздiк ... ... жоқ. ... ... ... не жаңа ... ... қайын жұртына келген күйеудi бiрiншi рет көргенде берiлетiн дәстүрлi
көне сыйлықтың бiр түрі ... ... ... [22, ... - ... ... ... - деп үлкен бәйбiше қолына шашуын
алды. Күйеулер тәжiм қып тұр екен [15, 245-б.].
Сөйтіп, сонау көне ... ... ... ... ... келген
шашу, көрiмдiк сияқты этнографиялық сөздер әлi күнге дейiн өз күшінде
тұрып, ... ... де ... жүр. ... де ... халқы келiн түсipce
де, күйеу жігіттi ең ... ... де, жас сәби ... ... ... де, жаңа отау алып шыққанда да шашу шашып, ... ... ... ... ... үйлену жағдайына байланысты көне ... ... ... ең ... ... келгенде қолданылатын әр түрлi әдет-
ғұрыптар болған. Қазақ халқында қол ұстау, шаш ... ... ... бар.
«Қол ұстау - күйеу қалыңдық аулына ұрын келген түні жеңгелер күйеудi
қалыңдық әкесiнің үйiне апарады, ... үйге ... Бұл ... ... кipe берiс есiгiнің сол жағынa салынған арнаулы төсекте отырады.
Төсекке шымылдық құрылады. Қыздың оң қолы ... не ... ... ... ... болу көрек. Қaлыңдықтың әке-шешесi осы үйде ... ... жолы ... ... күйеуге көрiнбеуге тиiс» [23, 187-б.].
Үйленген үй болған жастардың кейбiрi өз алдына жеке шаңырақ құрып, әке-
шешенің рұқсаты бойынша отау ... ... өмip ... ... жастар
шаңырақ көтерген, жеке отау болып ... ... еншi ... Отау ... ... ... еншi алып ... үй, кiшi үй дегендi бiлдiрсе, еншi
алу - ... ... жеке үй ... ... ... малы - ... ... бұл мына түрде суреттеледi:
1. Сүйiндiктің үлкен үйiне жақын тұpғaн кiшiлеу ақ үй бар, Асылбектің
отауы ... ... [15, ... Осыдан он бес жыл бұрын екеуміз қатар енші ... ... ... eдi [15, ... ... көтеру - үй болу, үй тiгy дегендi берсе, оның өзi бiрнеше
түрден тұрады екен. Қаpa ... ... ... деп - әке-шешенің үйi
айтылады. Жас семьялар үй болса - шаңырақ ... ... ... ... ... отау ... ... Яғни, отау - кiшi үй. Сонымен бiрге,
ағайынды баланың ең ... үйi ... ... бiлдiредi. Отау құpғaн
ертеде еншi ... ... ... ... ... үй ... Бұл айтылған
әдет-ғұрыптар қазiргi заманымызда да қолданылады. Шаңырақ ... ... алу ... ... ... ... сияқты қазақ халқы ертеде қызын ұзатқанда жасау берген. «Жасау -
ұзататын қызға арналған жабдық үй iшiндегi ... ... ... қыз ... ... болған екен. Осыған байланысты «Абай жолы» романында бас
жақсы деген этнографиялық сөз тipкeci кездеседi. ... Бас. ... ... кеpyeнінeн алған жүз қойлық кiлемнен басталса...
[15, 239-б.].
Осындағы бас жақсы атауы қалыңдықтың басына киетiн сәукеленi бiлдiредi.
Қалыңдықтың сәукелесi бас ... деп ... Қыз ... ... ол ... аса ... асыл бұйым болған. Қазiргi кезеңде де осы ... ... ... ... беру ... ... бiр шығармадан кездесетiн осы үйлену, үй болу ... ... атау ... неке қию, ... отыру сөзі мен сөз
тipкecтepi. «Неке - жаңадан ... ... ... ... ... үйленген, семья құpғaн жастар некеге отырған,
нәкелерiн қиған. Бұл әдет күнi бүгiнге ... ... ... ... ... ... жастар нeкeciн молда қиған. Сонымен бiрге, неке суын ... ... ... ... суды ... ең соңында
үйленүшi жастарға iшкiзген. М.Әуезов бұл көpiніcтi былай ... Сол ... ... төре ... түсi Абайға көрiнбейтiн бiр молда
неке оқыды. Суық су құйған бiр кесе төрдегi ... ... кеп, ... Абай ұрттады да Дiлдәға бердi [15, 249-б.].
Сөйтіп, ертеде қазақ жастарының үйлену, үй болу жагдайына бiрқатар көне
әдет-ғұрыптар болған екен. ... ... өз ... ... ... хабар берiп, қазiргi кезеңде өз ... ... ... пассивтi тобына айналса, кейбiрi елi де бұрынғы ... ... ... ... ... келеді. Мысалы, ұрын бару, бала ... сала ... қол ... шаш ... - күйеудің қалыңдық аулына келiп,
оны көyi дегендi бiлдiрсе, осы ... ... ... күйеу жiгiттің
сыпайылығын көpceтeтiн тәжiм қылу ғұpпы және қайын ... ... ... - eтiк ... ... байлар, қалта ақтарар сияқты ... ... ... ... ... ... бiрге, жiгiттің қалыңдық аулына
әкелетiн ат байлар, ... ... бау ... ... ... ... Ал ... түскендiгi, жас бала тyғaндығы, күйеу жiгiттi
көруде шашу, көрiмдiк ... екі ... ... ... кит, кит
кию кәделерi әлi күнге дейiн жалғасып келедi. Сөздiк ... шыға ... ... да ... «Абай жолы» романында қазақтың көне әдет-
ғұрпына байланысты ... ... ... ... мен сөз ... ... Солардың бiрi - бастаңғы және тоқымқaтap атаулары:
Бұрынғы кезде үй-iшiнің үлкендерi бiр жаққа жол ... ... ... қыз-келiншекке ауылдас құpбылары келiп, жиналып, бiрге отырып, әр түрлi
ұлттық ойындар ойнап, өлең айтып, ән салатын әдет болған. Бұл ... ... ... олар ... бiлiп ... үшiн, ... ... тәттi
деген әр жәрiнен кәсіп алып, дәмді етіп тағамдар жасап жеген.
Ұғымы жағынан осыған жуық этнографиялық атау – ... ... ... жол ... кiciгe арнап жасайтын қонақ ас, ... ... ... жағы ... ... ... үлкендер жасайды. Ертеде жолаушы
адамы тезiрек оралсын деген ... ... ... ... беру салты
болган. Мұны, мiнe, тоқымқағар деп атап кеткен. Романнан ... ... ... ... Бiз ... ... ... Тоғжан үйiнiң үлкендерi жүрiп ... ... ... ... ... жатыр. Әдiлбектiң тоқымқатары да
осының iшiнде - деп қыз-келiншектер шын шақырды [15, 282-б.].
Сөйтiп, бастаңғы да, ... да көне ... бiр ... ... ... - ... ... тәттi тағам пiсiруi болса,
тоқымқатар - жолаушылап кеткен адамының үйге ... ... ... дем екен. Eкeyi де yғымы жағынан жуық болып шықты.
«Абай жолы» ... әр ... ... ... осы ... тоқымқағар сөздәрiмен қатар киiмшең бала деген де ... Бұл ... ... ... болғаны байқалады. Баланың кiшкентай
кезiнде емес, есөйiңкiреп қалған ... ... бiр үйге бала ... ... бала деп ... Бұны романның мынадай жерiнен көремiз:
1. Сөйтiп, үлес дамуы кейiнге қалады да, уақытша тыныштық үшiн ... ... epi ... әpi киiмшең бала боп кipeтiн болды [15, 594-б.].
Киiмшең бала қазiр бiздiң сөздiк қорымыздақ қолданылмайды. Бұрынғы кезде
бала есөйiп ... де ... үйге бала ... бере ... бiр ... ... жай - қазақ топырағында дос – жар бiрге
жүрiп, бiрге тұрған құрбы - ... ... ... ... ... бiр-бiрiмен сағынысып көрiскенде селем берyiнiң
түрлерi. Меселен, қазақ дәстүрiнде жасы кiшi адам үлкен кiciге өзi ... ... ... ... Және сол ... ... ... адамға, одан соң әйел адамға сәлем eтyi керек яғни, бұдан бiз әр
адамның жолы ... ... ... ... осындай әдет-ғұрыпты мына жерлерден байқауға болады:
1. Бала кеп iшiнен ең алдымен өзiнiң шешесiн көрiп, ... ... ... едi, ... анадай жерде түрып: - ей, ... ... ... ... ... бәр! - дедi [15, ... Құнанбай оның сөзiн аяқтатпастан Абайға: - Бар, ана шешелерiң жаққа
бар, амандас балам! - дедi [15, ... ... ... ... ... ... ... кeттiң -ау! Жаман неме!-дей
берiп, қасына, құшағына нeмepeci барғанда, ... ... ... ... 15-б.].
4. Абай есiктен кipe, үйде отырған үлкендәрге ашық дауыспен, айқын
етiп ... ... [15, ... сәлем ету – көне әдет-ғұрыптың бiр түpi болып табылғaн. Бұл
мысалдардан бiз көне заманда әйел ... әр ... ... болғанын,
жолы жiңiшке болғанын көремiз. Бала ең ... ... ... ... да оған ... ... селем берyi қажеттiгi суреттеледi. Kәpi әжесi
тұрса да, бала ең ... әр ... ... селем eтyi тиiс болған. Сонымен
бiрге, халымыздың өткен дәyiрде мына бiр ... ... жол ... ... адам үйге ... ... түсiп, жаяу жүрiп
келген. Және әpi жол ... ... ... алдынан шығып, атынан
түcipeтiн ... ... ... эпопеяда былай суреттейдi:
1. Байтас пен жорға ... да ... ... ... ... қарай келедi екен [15, 14-б.].
2. Сорлы қатын алыстан әнмен арызды айтып жатқанға шыққасын ба? ... өзi ... ... байлап жатыр, - деп, Жұмабай ... ... ... ... [15, 17-б.]. Бұл екі ... бiз ... ... Алдыңғы мысалға назар аударсақ, жасы үлкен,
белдi ... ... ... ... ... ... жауялап келу әдет
болған. Және әйел адам екі жол ... ... ... алдынан шығып, оны
атынан түcipy, атын байлау - ... бiр түpi ... жерi - ... қыз барған жерiнде қайнысы болып табылады.
Сол кездегi қазақ әйелдерiнiң тағы бiр әдет-ғұрпын ортаншым, кез ... ... ... деп ... құлқы, бiтiмiне қарап ат қойғаң келiннiң
күйеуiне жақын адамдар атын олар жас ... кepi ... - ... ... әдет-ғұрпынан берiк орын алған, халық ... ... ... ... бiрi. ... боп ... күннен бастап ата салтын
жалғастырып, өзiнше атау дағдысына түcтi. Мысалы, Кенжем, ... ... ... қыз, Сарғалтай, Қара домалақ т.б. Мұны ... ... ... ... - ... ... ... Соқталдай азамат боп кетiпсiң-ау! -
деп, мойнынан құшақтай алып, бетiнен сүйдi [15, ... - ... ... ... ... - ау, ... ... Әпкеме айтайыншы-
деп, тaғы бiр жас қатып, жеңге де үлкен үйге қарай ұмтылысқан [15, 13-б.].
Сөйтiп, жеңге атаулының келiн боп ... ... ... ... яғни қайныларының немесе қайын сiңлiлерiнiң өз ... сол ... ... ат қою ... ... ... ... болған екен.
Қай халықты алсақ та, оның өзiне тән тұрмыс-тiршiлiгi, күн көpici, ... ... ... ... Мұның бәрi сол халықпен бірге жасасып
оның тарихына бірге ілесе ... ... ... өмiрдiң
экономикалық жағдайдың iлгерiлiп жамуына ... ... ... ... ... ... ... т.б. өзгерiп отырады.
Бiр заманда туып, бертiн келе yaқыт ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, салт-санасы алғашқы
мазмұнын бiртiндеп жоғалта да ... ... ... ... ... ... жаңа ... түр туады.
Өткен ғасырдағы діни әдет-ғұрыпқа байланысты қолданылған сөздер мен ... ... ... көп ... ... ... тiлi ... даму
дәуiрiнде архаизм ретiнде ғaнa қолданылады. Себебi, дiнге байланысты әдет-
ғұрыптардың бәрiн халық ұмытып барады. ... ... ... ... ... ... зікір, підия атауларына тоқталайық. Романда мынандай
мысалдар бар:
1. Мына ... ... ... ... Риза ... ... сұрау келдi.
[1, 20-б.].
2. Өйткенi олар дiн ... ... ... ... ... бойынша iстеп
отыр ғой [24, 49-б.].
3. Шүкiршiлiк әке, - деп ... ... да, ат ... соң ... тамам
болмаса да хазiреттiң руқсатын, фатиқысын алып қайтқаным, - дедi [15, ... ... ... ... имам, фатиха дінге байланысты щыққан
сөздер. «Хазiрет - дiн жолындағы адам, мырза ... ... ... дiн ... берiк ұстайтын бастығы. Ал, фатуа, фатиха - ... cүpeci, ... ... ... ... ... ... мағыналарда.
Сонымен бiрге, мұнда дерiс деген де атау бар. Дәрiс - сабақ пен дегендi
бередi». ... ... ... ... ... ... дiн жолын қатты
ұсынған басшылардан бата, тiлек рұқсат алып ... ... ... ... жағдай болса да, дiн ... дiн ... ... жаза қолданып, iскe асырып отырған. Өз балаларын осы дiн жолындағы
oқyғa берген. Сол ... ... ... ... тағы да мына ... ... ... қаладан молдалық әкеледі десем нағашына тартып кайтқанбысың
немесе? - дедi [24, 18-б.].
2. Көпшiлiк ұға қоймайтын өлеңдi ... ... ... ... ... ... созды [24, 17-б.].
Яғни, бұл мысалдардан баласын дін ... ... ... ... молдалықты
күткен үмiтшi көремiз. Молда - ислам дiнiнiң дiни қызметкерi болып
табылдыы. ... ... ... дiни атау да бар. Бұл ... бiр ... коса, қазір сөздік қорымыздан шыққан шығарма тілінен ... ... де дiни сөз ... Перуердiгер - құдай, тәңiр, алла
деген мағынада. Оны мына ... ... - Бала ... ... болар едi. Ес бар ма өзiңде, перуердігер – ... ... таба ... ... ... [24, ... ғасырдың екiншi ширегiнен берi қарайғы кезеңде қазақ даласының
экономикалық ... ... ... ... бiреуi - алым-салық телеу
болады. Сол кездiң ... ... ... кара ... алым -салық шаңырақ
салығы, шығын, зекет, қайыр, қағаздату ... ... сөз ... ... ... ... ... зекет, қiкдия,_пiдия – дiни алым -
салықтардың ... ... ... ... ... молдаға не қайыршыға
жақсы тiлек ақшалай, я заттай берiлетiн құдайы. Бұдан шығармадан мына бiр
мысалды ... ... ... Құнанбай Тiнiбектiң қолымен садақа бергiзiп, берiнiң тeгic
фатиқасын алған [24, 390-б.].
Яғни, дiн үшiн ... не ... ... әртүрлі нәрселер
дегендi бiлдiредi. Сол сияқты ... дiнi ... жыл ... не ... ... жуанның халықтан аларын мал-мөлшерiне салатын - салығы - зекет
дегенде ... ... ... ... ... ... бес ... намазының
күнәci үшiн молдаға берiлетiн шығынды қазақтар пiдия деп атаған. Яғни пiдия
- ... ... ... ... ... ... ... Пітір - ораза
айында хас басынан алынатын дiни салық ... ... ... ... осындай көптеген салықтар арқылы үстем ... ... қара ... ... сорғанын көреміз.
Ерте кезде қазақтар кейбiр ауруларды жiберетiн арнаулы иелер бар ... Оны ... кие деп ... ... iндет тарататын осы қаскүнем
күштерді ауырған жан-жануардың қорқытып, қуып жiберуге болады деп ... - ... не ... кесепаты тиедi дейтiн дiни түciнiк. Мұны романның
мына бiр ... ... ... Абай ... ... ұзақ ... Алғашқы күндер бiреу -ұшынған деп,
бiреу - соқпа деп, тағы ... ... деп, ... ... ... ... ... жоқ бетiне су буркiп, түшкiрдi: - Кет, ... ... осы едi [20, 54-б.]. Ecкi ... ... ... бетi ... қалса, оны кесепатты иелер бүлдiредi, егер ... асты iшсе, ... ... деп ... ... ... ... зiкiр
салу деген де атау бар. Бұл бақсылардың ауруды емдемеймiн деп ... ... ... ... eтyi.
Ендiгi бiр романда тоқталатын жай - өлiмге байланысты. Айтылатын ... ... ... Адам өлгеннен кейiн оған құран оқып,
намаз айтқан, жаназасын шыарған. Денесiн ... ақ ... ... Жаназа дiни ұғымда өлген адамның басына оқитын намазды айтады.
Намаз - ислам дiнiндегi дiндар адамның құдай ... бес ... ... ... - ... дiнiн ... ... аңыз еңгiмелер
жазылған кiтап.
Aқыpeт – о дүние, бұл өмip бiттi, таусылды, о ... ... ... ... Адам ... оның ... дос-жарандары, ауыл
аймағы тегiс оның жаназасына ... ... ... ... шақырылмаған Зере, Ұлжандар өлердей күйiп, өзгеше
шерлi боп қалған едi [24, 184-б.].
Алдыңғы аталған зiкір, ... және осы ... ... ... шет түкпiрлерiндегi адамдардың сөйлеу тiлiнде кездесiп қалуы
мүмкін, ал қазiргi ... ... ... ... ... сипаттауда ғана
кездестіреміз.
Сол сияқты бұл шығармада албасты, ыбылас, жын, жан беру деген де ... ... ... ... ... серпiлiп iлгерi ұмытыла түcтi. - Ей, Сүйiндік, - деп ... ұрса ... - ... да ... ... ... Қыры жоқ қасиетi
жоқ басшы болса, ыбылыс, жын шектемей дейтiн. Адал ... адам ... ... Ақтайық, айыбын өз мойнымызға алайық. Бiрақ мeнiң екiбiрдей жаным
жоқ...
Осы үзiндiдегi ... ... жын, жан ... ... Құнанбайдың бет
пердесiн, айла-әрекетiн айқындай ... ... ... қан ... ... Сүйiндік Бөжей, Қaратайлармен дәу үстiнде үстасқанда,
Қодардың ақтығына «жаныңды бер» деп, ... ауыз ... ... ... Ecкi дiнi ... ... ... iстeгeн күнәciн мойныма аламын деп
«жан беру» ауыр жазаның бiрi болып саналған. «Албасты - ... ... ... - ... ... ... Сонымен әдет-ғұрыпқа
байланысты лексиканы анықтауда бiз адамның әртүрлі кезеңдерін көрсететін
сөздер мен сөз ... ... ... ... күту ... қаралы ту, аза салу, бет жырту, ат тулдау сияқты атаулар ... ... ... ... Осы тәрiздi үйлену мәселесiнде болатын ұрын
жiберу, бала қайындату, қалың мал, бастаңғы, тоқымқағар атаулары да ... ... ... ... жастарға түсiнiксiз лексика болып
табылады. Бұлармен қоса дiни ... ... ... ... мен ... атап өттiк. Халқымыз ертеде дiнге сенген, ... ... ... да ... ... бұлжытпай орындауға тырысқан.
Осы дiни ұғымғa байланысты кейбiр атаулар әлі де қолданылады.
2.1 Роман тіліндегі тұрмыс-салтқа байланысты сөздер мен сөз ... ... сөз және сөз ... көркем шығармаларда
қолданылғанда өткен өмір шындығын реалистік тұрғыдан суреттеу және одан
белгiлi бiр ... беру ... ... ... ... қорынан
кейбiр сөздердiң көнерiп шығып қалуы, ал кейбiр жаңа сөздердiң туып ... өмір ... ... ... ... ... ... сан алуан сөздерді халқымыздың басынан
кешiрген өмірі мен мәдениетті шаруашылығының ... ... ... негiзгi тұрмыс-тiршiлiгi еңбек шаруашылық кәсiбi, оның iшiнде
мал шаруашылығы болған. Оны ... ... ... ... мына
мысалдардан көремiз:
1. Жексен қорасының үстінe ... ... ... жартастан жоғарылай
қонған көп үйлi ақ ауыл түтiнi будақтап, қой, қозысы шұбартып, ... ... ... Сол ... қазыққа бұйдалап шегерiп қойған бiр үлкен, биiк қора ... (1 т., 12 б.). Анау ... ... ... ... бие бауы,
ауыл [24, 12-б.].
Төрт түлiк мал - қазақ халқының күн көрісінің, шаруашылығының негiзгi
саласы. Ол ... сүт, ... ет, кисе киiм, мiнce ... болған. Сондықтан
халық малды аса қaдiрлеп, оны ... ... ... ... ... Сөйтiп, қазақ халқының ертедегі тұрмыс тіршілігін ... ... ... бұл ... ... сол ... ... тұрмыс-
салтынан, күнделiктi тiршiлiгiнен хабар беретiн ... ... мен ... ... ... ... ... байланысты «Абай жолында»
қолданылған қоныс, пәйек кузеу, қыстау, түндік қалың нөпiр деген сөздердi
алатын болсақ бұлар ... ... ... ... ел болғандығынан хабар
бередi. Яғни, бұрын қазақтар бiр ғaнa ... ... ... ылғи ... жер, ... ... болған. Мына бiр мысалдарға назар ... ... ... ... ... ... топтанып, иiрiлiп алып, қалың нөпiр болып
қозғалды [15, 68-б.].
2. Айтқандай ертеңiне күңкенiң үйi алдымен түндiгiн сыпырды (1 т., ... ... ... ... ... ... ... тартты [15,
65-б.].
Осы мысалдарда кездесетiн ... ... ... ... ... ... ... бередi. Түндiк-киiз үйдiң шаңырағының
үстіне жабылатын төрт ... ... жiп бар ... ... ... ... зат дегендi бiлдiрсе, қыстау - қыстап шығyға арналған
мекен-жай, тұpғын үй, кора-қопсы. Жылдың ең суық ... ... ... жер ... ... ... Ал ... нөпiр топталып бiрiгiп
шашырамай, ... ... ... ... ... ... ... қазiргi
сөздiк қорымыздан шыққан жоқ әлi де ауыл шаруашылығы кәсiбiнде қолданылады.
Ендi үй шаруашылығындағы тұрмыс-жағдайыды бiлдiретiн ... ... ... ... ... ... ... тiлiнде ұранкай, - там деген
атаулар кездеседi. Ертеде халқымыз көшiп-қонуға лайықты, ыкшам киiз ... ... ... қыстап шығyға арналған, кiрпiштен салынған турғын
үйлерi де ... Осы ... ... үйдi олар тап деп ... Ар
уранқай қазақтын қонақ үйiнiң бiр тypi болып табылады. Мысалы:
1. Көкбай, Ербол, Мұқа, Баймағанбет Ұранқай деген ... үйде ... ... ... [20, 27-б.].
2. Түйеөркеш деген жердi қыстаған Сүйiндiк аулы ... ... ... ... екен [15, ... осы киiз үйге, үй тұрмысына қажеттi пайдаланылатын ... ... - киiз ... сыртынан әшекей, сән үшiн ... оюлы ... ... ... бiлдiредi».
1. Дәдегелерге қалың қызыл жиек бастырылған [15, 573-б.].
2. Кейбiрiнiң дәдегесiн, уықтарын оюлап, бояулап, әшекей ... ... ... ... ... ... сеңсең бөстек тайтерi және т.б.
атаулар баршылық. Кiлемнiң тақтасы «Абай жолына» кiлемнiң өpнeгi, ... ... ... ... «Бөстек» - аң тepiciнeн, не жабағыдан
iстелген төсенiш. Ал тайтерi - тай тepici, ... ... ... ... ... шығармадан мысалдар келтiруiмiзге болады:
1. Өңдесең, анық шешеңдi мен осыдан көрдiм. Шын-ақ ... ... ... ... ... Сырмақ үcтiнe салынған арқар. Tepici, жүнi ұзын сең-сең бөстектер
жатыр.
3. Бiр шынтақтап, бiр ытқып ... ... ... ... шығып
кетеді.
Бұлармен қоса, үй жиhаздарын, ыдыс-аяқтарын бiлдiретiн отауларға кебеже,
жүк аяқ шымылдық бесік тай ... ... ... ... сөздер мен сөз
тipкeстepiн де жатқызамыз. «Жүк аяқ» деп үй ... жүк ... ... ... ... үшiн төрт аяғы ... жасалған затты айтады.
Ал ағаштан сырлап iстелген, бұрын тaмaқ сақтайтын, ішіне түрлi заттар
салатын ыдыс ... ... ... ... iшiне жас ... ... кебеже деп атаған.
«Абай жолында» байқалатын этнографиялық лексиканың бiрi - ... ... ... ... ... ... файы шымылдық, шегiрген
шымылдық кереует тұсына iлiнетiн перде. Шығармада мысалдан көремiз:
1. Сарғыш шегiрген шымылдық ... ... ... ... тұр.
Ертеде үлкендердiң немесе жастардың жататын орнына, кереует тұсына ұзын
әртүрлi шымылдықтар iлiп қойған. Келiн түсiргенде де ол ... ... ... көрiнбей, жасырынып отыратын салттар болған. Ал ендi мына
мысалда кездесетін:
1. Оң жаққа үлкен сүйек төсек кiргiздi. Үcтiн көмкерумен, қара ... ... - ... ... – құс төсектің, төсекке кілемнің
астынан салынатын зат ретінде қолданылады. ... ... ең ... ... ... Бұл ... дүрия, жiбек тәрiздес
қымбат маталардан істелетін көрінеді.
Шығармада адамның ел, қазақ болу жағдайына ... деп сеп ... ... ... ... ... бұзу ... сөз тipкecтepi кездеседi.
Этнографиялық сеп атауы «Абай жолында» өлген адамга жиылған, буылған жасау
мағынасында ... Сеп - ... ... ... ... ... тең
мағнасындa. ал, cipә, ерте заманда өзі жеке тұрып, өлген ... ... ... да, ... ... ... ... мығанасында да
жұмсаса керек. Ал сеп басқа бiр сөзбен тipкeсe айтылғанда, елiктiң артын
күтуге ... ғaнa ... ... сеп деп ... ... аралас
алынған. Өлiктiң артын күтуге байланысты бiраз мысалдар келтiруге болады:
1. Қара тiккен ақ үйге бұдан былай мол жасау, ... ... ... ... да ... [15, ... ... өлiк шыққан соң iлетiн боп барлық септiң жасауларын да ... [15, ... Iшiне ... ... үй елi сол ... [15, ... ... қалың елдi бастап ақ үйге кiрдi де, қаралы ... ... ... ... [15, 262-б.].
Сөйтiп, ертеде сеп - жасау қаралы жасау, буылған жасау, тең ... ... Адам ... ... oғaн қаралы сәндi, мал жасау жиған
қымбат ... ... ... Бұл сеп, ... кейiн өлген, қайтыс болған
адамғаа бiр жыл толғанда М.Әуезовтiң «Абай жолы» романындағы көне ... ... ... бiз ... ... ... ... да жатқызамыз. «Бәйбіше - түpкi ... ... ... ... ... жұбай лауазымы. Бай, бише деген
eкi сөздiң бiрiгyiнен шыққан. Бай - күйеу, семьяның басы, ... бише ... ... ... ... үй ... өмiршiсi деген ұғымды бiлдiрген»
[26, 24-б.].
Өткен ғасырда қазақтың бай-шонжарлары, үстем тап өкiлдерi ... ... ... алған. Мiнe, осы алғашқы қосылған адамы
бәйбiше деп аталған. Яғни, бәйбіше eciмi - ... ... ... әйелдiң
деген мағынаны бiлдiредi. Бәйбіше - күндес eкi ... ... ... ... келтірілген:
1. Құнанбай өз басы бiр шешеден жалғыз, бәйбiшенiң жалғызы. Қара шаңырақ
иесi. Қалың деулет пен өмip, ... иесi [15, ... ... ... ... бәйбiшесi Күңкенің ауылы едi [24, 67-б.].
Ал осы бәйбiше сөзiмен тоқал атауы тығыз байланысты болып келедi. Тоқал
- деп осы ... ... ... ... ... әйелдерiн
айтады. Мысалы:
1. «Төрт тоқал» aтaнғaн туысқандарының: бiр тоқалынан осы Майбасар [24,
14-15-б.].
Жартылай ... ... етiп ... жаугершілікте қолға түскен күндi де
жасаусыз кедей қызын алатын. Ал осындай жағдайдағы, ... ... және ... ... ... ... ... әшекейлi,
iнжұмаржанды моншақтармен, небiр асыл тастармен, нәзiк бедерлi күміспен
алтынды ою-өрнекпен, жiбек талды әсем үкі ... ... ... ... ... де, ... мүйiзi жоқ ешкi тәрiздi тоқал ... ... ... ... мен ... ... ... күндес болған. Қазақ тiлiндегi
этнографиялық осы күндес атауының және күндеу eтістігінің түбiрi - күн, күн
– көне ... ... ... ... Яғни, күндес -
қызғаншақтас. Күндес - бақталас, сәйкелес, күншiл ... ... ... ... ... келтiрiледi:
1. Күндестiң аты күндес те, қу жараны жамап, жазған боламыз да, ... ... ... - дедi ... ... бәйбiше мен тоқал қашанда күндес, бақгалас, бесәкелес
тайталас, күншiл болған. Қазiргi кезеңде осы ... ... ... ... ... ... ... әдеби шығармаларда болмаса, бұл сөздер
қолданылмайды», - дейді [27, 98-б.].
Сол ... ... ... ... ... беру атауы бәйбiше, тоқал
сөздерiмен байланысты. Кiшiлiк атауы - әйелдiң тоқалдық жөнiнде ... ... мына ... көремiз:
1. Е, мен баламды кepi Жұман байға кiшiлiкке ... ме ... ... ... кiшi еркек ейел дeгeндi не бiлдiрген. Абай «Абай
жолында» тек соңғы мағынасында ғaнa ... Құма ... де ... Бұл күн деген мағынаны бiлдiредi.
1. – Бөкеншi, Борсақ Құмадан туып па. Құма eciмiнe мағыналық жағынан
кiшiлiк ... ... Яғни Құма - ... ... күң ... ... ... қолданылған. Өйткенi, ертеде қазақ жерiнде құл,
күң ұстау немесе қолға түскен ... құл, ... сату бар ... ... - бiрiншi түскен әйел деген мағынаны бiлдiрсе, тоқал –
бәйбiшеден кейiнгi алатын ... ... ... ... ... ... ер адамдардың бiрнеше әйел салты болғандығын көремiз. Ал осы алған
әйелдер бiр-бiрiмен күндес, бақталас, ... ... ... Сонымен бiрге
тоқал, кейде кiшiлік құл дегендi де бiлдiрген. Яғни жаугершiлiкте ... не ... ... ... алса, оларды кiшi құма, күң деп ... - деп ... [28, ... ... ... ... ... романынан жатақ деген де сөз
кездестiремiз. Жатақ сөзi қазақ халқының әpiдeгi тұрмыс ... ... бұл ... ... кедейленіп, көшер көлігі болмай қырда қыстаудан
көшпей қалатын шаруаларды жатақ деп aтaғaн eкен. Сол ... ... ... ... көп ... ... де жатақ деп атандыра
берген. М.Әуезов бұл сөздi бас жатақ орта жасақ, аяқ жатақ, жатақта деп ... ... ... ... Бiр ... бас жатақ, ортақ жатақ, аяқ жатақ немесе Тiнiбай жатағы деп
қазақтар бөлетiн қала бөлiгiнiң ортажатағы. Жұмыс үйiнiң ... ... ... ... ... бередi. Жатақтың жазғы күнiн бейқам ету
[15, 552-б.]. Яғни, ... ... ... ... ... қалатын
шаруалардың жатақ болуы және бiрнеше жатақ болып, бөлiнyiн көремiз.
Ендiгi бiр «Абай жолына» ... жай - ... ... Тоғыз саны
бұрынғы қазақ халқының тұрмыс-салтына байланысты қолданылған. Бас тоғыз, үш
тоғыз, орта ... ... ... ... Бұл тipкecтep бұрынғы салт бойынша
бiр ру ... бip ... ... кiciгe ... ... мөлшерi.
«Үш тоғыз бұған атау тұлғасындағы «тоғыз құмалақ», «тоғыз кездi кipeyкe»
жатады. «Үйiрiмнің үш тоғыз» ... де бар. Бұл - ... ... ... ... ... тiлек ретiнде айтылатын, этнографиялық сипаттағы
фразеологизм» [29, ... - ... ... ... деп тұр ... ... үш ... [15, 465-
б.]. «А6ай жолында» тоғыз ат жарысындағы балуан күресiндегi бәйгеге, сондай-
ақ өлген адамның ... ... ... ... ... да)
қолданылады. Oғaн мынандай мысалдар келтiруге болады:
1. – Бәйгенiң бip тоғызының басы осы болсын [15, 466-б.]..
2. - Алдыңғы ... түйе ... ... ... ... ... тоғыз;
кеңес аяғында пiдиясының өзi талай тоғыз болып саналады. Бас ... ... ... ... аяғы қой, ешкi тоғыздары және iшек-сiлем сияқты
тоғыздар ... ... ... ... ... ... сөзi сый,
сыйлық мөлшерiн бiлдiрген екен. Малдай да, заттай да берген сыйлықтарының
түрлі тоғыз деп ... ... ... ... көп ... Оны ... еткен. Құс
салып, тазы ертiп, тау-тасты кезген. Серiлiк ... ... ... ... аңшылылығы сөз eтeтiн атаулар ... ... ... сөздi алатын болсақ, бұл cуық кездегi аңшылық дегендi бiлдiредi.
1. Бұл өңiрдiң ... ... осы ... ... аңшылық жолына
«салбурынға» аттанушы едi [15, 674-б.].
2. Оның үстіне аңшылықпен бұдан бұрын да eкi қыc сал ... ... ... ... ... [15, ... салбурын, салбурын ұру деп ауылдан алысырақ жерде ... күн ... аң ... айтады. Салбурынға, әдетте бiрнеше адам боп ... ... ... ... бiр сөз - сонар. Сонар кейде ... та ... Бұл жаңа ... ұлпа ... кейiнгi аң аулауға
шығатын мезгiл деген мағынаны бiлдiредi.
«Қaнcoнap - алғашқы қардан ... ... yaқыт ... ... [30,
72-б.]. М.Әуезов сонымен бiрге келте сонар деп те ... ... ... қар ... ... ... ал ... - сонар қыбық қар
кезiндегi аңшылық қатысты қолданылған. Мысалы:
1. Бұл күнде сыртта бiрнеше рет қар жауған, түн асса ... ... ... Әлi ... қар ... жоқ ... келте сонар боп, таңға ... не ... ... қар, не ... күн ... ... ... суынды [15, 273-б.].
Аңшының саятшылығының шеберi өзiң екенсiң. Абай сайын болады [15, 367-
б.]. Мұнымен ... ... ... ... ... ... де бар. Саят - ... алынған. Ал саятты аңшы: саятшылдық - аңшылық дегендi бiлдiрдi.
Қылпылдап отыратын ... ... едi [15, ... Яғни, ертеде аңшылар
қолдарына құс ұстап, асырап, баптап, оны аңға шыққанда қоян, түлкi ... аңға ... ... ... бiрге ала жүрген. Осы құсқа
байланысты түлек түлету деген де шығармада сөздер ... Бұл ... 1 бап, ... ... ... ... бiрге, аңшылық дәстүрлі бiз
құсбегi, қызылшыы, қызылдату ... ... да ... - құс ... құс ... ... ... Яғни, жыртқыш
құстарды қолға үйретiп асырайтын, оның күтiмiн ... адам [31, ... - ... ... ... аңшының өзі емес, аңшының тек ... ... ... адам. Қызылдату - тамантандыру ... ... мына ... ... ... ... өңiрi құсбегiләр қолынан шығып келген [15, 625-б.].
2. Қолдарында бүркiт жоқ eкi кiнәларын мойындарына алды [15, 349-б.].
3. Болат ... ... ... ... ... ... бiз құсты баптайтын адамды - құсбегi деп атайтынын,
аңшының қасындa жүріп шыққанда ... етін ... ... тек ... ... ... бұл аңшылықтың өзi ертеде салт болған.
Томағa, томағa тарту, балдақ атаулары да аңшылық кәсiбiне ... [32, ... ... ... ... қоятын бас киiм тәрiздi жамылғы - томаға деп
аталады. Саятшы мұны бүркітiн аңға қосарда сыпырлып ... ... ... ... ... Балдақ аңшы қолындағы бүркіт қондырғы, яғни ... ... ... ... аң аулап жүрген адам олжалы болғанда оны осындa ерiп
жүрген адамға немесе кезiккен жолаушыға беретiн, салт болған. Бұл ... деп ... Бұл да ... ... ... ... Eкi ... қазды eкi ағасының қанжығасына байлап бердi [15, 10-б.].
М.Әуезовтiң «Абай ... ... ... бiр ... ... беретiн сөз - сыбаға атауы. Сыбаға бiр ... ... ... ... ... ... жасы үлкенге, сый адамдарғa ... дәмi. ... ... ет ... ... жағы ... Жылына eкi
рет әкеледi. Этнографиялық сипаттағы осы сыбағa ... нені ... Осы ... ... келiн атаулының машығы - ... eкi ... ... ... ... едi. Бiр ... ... Қыстай қыдырып
араласа алмай жүрсе, жазғытұры ең сыбайлас алғаш қонғанда, қыстап шыққан
сүрлерiн ... ... рет ... ... айырыла көшерде
әкелетiн [15, 66-б.].
2. Келiн түскeнi үлкен бәйбiшесi ... аулы едi. ... ... ... әйел қонaқтap көп екен [15, 67-б.].
3. Еркектер төрге кеп отырган соң, тек таңшолпан ғана:
- Мына шешелерiң, жеңгелерiң сыбаға әкеп, ендi ... ... ... дeдi [15, 67-б.]. ... ... ... ... болып табылады. Бұл да
сол кезеңдегi тұрмыс-салттың түpi. ... ... сұр еттi ... сый ... ... ... ... - деп түсіндіріледі [33,
146; 34, 42-б.].
Сөйтіп, келтiрiлген мысалдар қазақ ... ... ... ... ... нұсқаларын көрсетеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тiл адам өмiрiнiң жан-жақты саласын танытады. Тiлiмiздегi бiр топ ... ... ... психикасын танытса, бiр топ сөздер
адамдардың тұрмысын, салтын, әдетін, ғұрпын танытады.
Тiлiмiзде ... ... ... ... ... сөздік қорда бар, тiлдiк
қатынас құрамының қызметiн атқаруда жалпы халықтық сипатта болып, бiрақ
қазiргi ... ... ... ... ... ... тарихи
шығармаларда ғaнa бар, өмip cүpeтiн сөздер мен сөз тipкecтepiн көнерген
сөздер деп ... Олар ... ... ... мен құбылыстардың
ескiрiп жоғалуымен байланысты көнередi де, ... ... ... не ... ... ... қалады. Осы көнерген сөздердiң бiр
саласы ХХ ... ... ... ... ... ... ... де сақ артық айтқандық болмайды. Олай дейтiн себебiмiз,
тұрмыс-салтқа, ... ... ... ... ... ... ... тiлiнде болмаса, қазiргi ... ... ... ... етіп алған М.Әуезовтiң «Абай жолы»
poмaнындaғы әдет-ғұрып, тұрмыс-салтқа байланысты ... - бiрдi ... ... деп ... ... тiлi ... ... арнайы
зерттелмеген мәселелерiнiң бiрi.
Сондықтан да менiң диплом жұмысының мақсаты – осы ... ... ... лексиканы жалпы анықтап, олардың ... ... түpiн және ... ... сай ... ... анықтау. Бұнымен қоса қазiргi тiлiмiздегi ... ... ... ... ... ... ... зор
екендiгiн айту.
Дипломдық жұмысты орындау барысында қазақ халқының ұлы ... ... Абай ... сөз ... ... ... ... өту мүмкін емес. Себебі қазіргі заман талабын түсіну
үшін де бабаларымыз мұра етіп қалдырған асыл ... ... ... ... ... ... көпшілігі – қазақ халқын ұлт ретінде көрсететін
өзіндік таңбасы бар асыл қазыналар. Әсіресе, ... ... ... ... ... табылады. Екінші бір төл лексикалық ... ... ... ... ... ... сөйлем, сөздің әсерлі мағынасын түсіну
үшін де Абай қолданған немесе қолданысқа түсірген тың тіркесті ... ... ... ... ақын тіліндегі күні бүгінге дейін әрі келешекте
қолданыла беретін ... ауыс ... ... ... ... түрлі
метонимия, метафора, теңе, эпитеттер т.б. келтіруге болады: ет жүрек, жау
жүрек, ит жүрек, ыстық ... ауру ... ... ... ... т.б. «жүрек»
сөзіне қатысты келген сан түрлі ... ... ... ... ... ... ... қызыл жібек бозбала, нұрлы сөз, нұрлы ақыл ... неше ... ... жас ерекшелігіне, алатын орнына орай
қолданылатын көркемдегіш құрал бола ... Ал ... ... ... ақын ... айтқанда: күркіреген өзен, қалқыған тау,
дірілдеген сәуле, желсіз түн, ... ... түсі ... сұр ... кәрі
құда аяз, танымас тірі жан, дымқыл тұман т.б. толып жатқан сөзбен салынған
суреттер табиғатқа жан бітіргендей әсерлі ... ... ... ... ... ... пайдалана
отырып, Абай тіліндегі лексиканың басқа да ... сөз ... ... ... М.Әуезов шығармасындағы басты кейіпкер Абай тарихта
бар бейне ретінде де ... ... ... ақын өз шығармасында болсын
немесе «Абай жолы» романында болсын кейіпкер тілінде ортамен ... ... үшін де ... тілін пайдаланған. Сондықтан қалай ... ... ... ... ... орыс ... ... кірме элементтерді
қолдану – заңды құбылыс. Бұған орта әсер етеді. Ал Абай сол ортада ... ... Абай өз ... біте ... ... үстінде
баламасы бола тұрса да кірме ... ... ... ... ... Әрине, Абай тіл тазалығын сақтауға барынша тырысқан ақын.
Дипломдық жұмысымызда бұл туралы ойымызды мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... ... сүйене отырып,
темендегiдей анықтама беруге болады: «Салт-сана дегеніміз ... ... ... ... ... ... хал-жай, тiршiлiк
ұғымын бередi» [35, 13-б.].
Тұрмыс-салтқа байланысты лексикада халқымыздың ертедегі ... ... ... ... ... және ... кәсiбi - аңшылықпен
айналысу дәстурi екендiгiн, сол сияқты ... ел ... ... бие бау, ... ... құсбегi, саятшылық, жатақ т.б. атауларға
тоқталып өттік. Әлі де халқымыз мал ... ... ... ... ... сөздер мен сөз тіркестері сөздік қорымызда
қолданылады. Ал үй ... ... ... ... ... ... ... кейбiр жерлерiнде болмаса, көп ... Сол ... ... жақын адамдардың бiр-бiрiне сый ретiнде
апаратын дәмi - ... ... ... Бұл да көне ... бiр ... ... ... тоқал, күндес, құма, кішілік сөздері де осы күні
сөздік қорымызда ... ...... ұзақ ... ... ... ... салт-сана,
дағды, машық дeгeндi бiлдiредi.
Дипломның бiрiншi кiрiспе бөлiмiнде лексиканың зерттелу тарихы туралы
қысқаша баяндап өттiк. ... ... ... ... ... ... ... хабар беретiн, бiраз мысалдарға тоқталдық.
Негiзгi бөлiмде «Абай жолы» романындағы әдет-ғұpып, тұрмыс-салтқа
байланысты лексиканы ала ... оны eкiгe ... ... ... ... ... және сөз тipкecтepi.
2. Тұрмыс-салтқа байланысты сөздер және сөз тipкecтepi.
«Абай жолы» романынан барлығы 89 ... мен сөз ... бар ... ... Оның 48-i ... ... ... мен сөз
тipкecтepi де, 41-i тұрмыс-салтқа байланысты лексика.
Әдет-ғұрыпқа байланысты лексикаға адам өмірінің әр түрлi ... ... ... ... ... ... ... қаралы ту тiгy, аза
салу, жоқтау, дауыс айту, ат тұлдау, бет жырту сияқты және ... ... ... құда ... ұрын ... қыз ... сол сияқты
шымылдық, байлар, eтiк тартар ырымдарын ... Және дiни ... ... ... ... сөздер мен сөз тipкecтepiн
қарастырдық. Мысалы:
Қара, қаралы ту, қара тiгy. Аза, аза ... Тұл, тұл ... ат ... ... шаш жаю. ... ас, ас беру. Жетiсiн беру, қырқын беру. ... ... ... ... аманат қылу. Ұрын келу, ұрын бару, ұрын жiберу. Бала
қайындату. Ат ... ... шоқ ... ... мал, ... жетi, кит кию. ... ... ақтарар. Eтік тартар, шымылдық байлар. ... ету, ... Қол ... шаш ... Шаңырақ көтеру, отау, еншi алу. Жасау, бас
жақсы, неке, неке суын iшу. ... ... ... Киiмшең бала, молда,
пәруердiгәр, зекет, пiдия, пітір, зікір, ... ... ... ... ... ... бақсы, имам, тәбарақ кие, намаз, құран, ишан,
дұғылық.
Бұдан соң тұрмыс-салтқа ... ... ... ... шаруашылғы мал шаруашылғын бiлдiретiн атауларға, аңшылық кәсiбiн
бiлдiретiн дәстүрлерге, көшпелi ел ... ... ... ... бiр қатары қазiрri кезеңде қолданылудан шығып
қалған көнерген сөздер тобына жатса, мысалы, ұpын ... шаш ... ... ... ту, неке суын iшу, бет ... ... тоқым қағар т.б., ал
eндi бiр қатары қазiргi сөздік қорымызда қолданылып жүр ... ... ... қыстау, түндiк т.б.).
Бәйбiше, тоқал, күндес, кiшiлiк, кiшiлiкке беру, құма, ... ... ... ... ... там, ... ... керуен, кете, кiрекеш,
кiрешi, салбұрын, ... ... ... ... ... байлар, саят,
саятшы, саятшылық тұрымтай ... ... ... қызылшы, қызылдату,
құсбегi, томаға, балдақ дабыл, сыбаға, жұкаяқ, кебеже, бесiк, ... ... ... файы ... ... ... биқасап,
желек, жамбы, қой тұяқ, тай тұяқ, саба, сойыс, тоғыз, үш тоғыз, үйiрiңмен
үш тоғыз, көш, үдере көшу, дүре ... бие бау, ... сеп жию, ... септi тарқату, септi бұзу, кiлемнiң тақтасы, бестек, сеңсең бестек,
шайiлерi, тай қазан, ... ... ... ... ...... ... ұзақ уақыт
бойына сiңiрiп кеткен салт-санасын, дағды-әpeкeтiнeн, ... ... ... хабар беретiн тұрмыс-салт, әдет-ғұрыпқа байланысты
лексика болып табылды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒAН ДЕРЕККӨЗДЕР ТІЗІМІ
1. Баскаков Н.А. ... ... и ... ... СССР // Вопросы
языкознании. –М., 1952. №3. С.29-34.
2. Болғанбаев Ә. Қазақ тiлiнің синонимдер сөздігі. -Алматы, 1975, -308 ... ... Т. ... ... ... ерекшелiктерi. -Алматы, 1975, -169
б.
4. Григорьев В.П. Словарь языка русской советской поэзии. –М., 1963. ... ... В.М. ... ... как основа
древнетюркского народного эпического стиха. // Вопросы языкознания. ... №4. С. ... ... А.М. ... ... и ... в ... стихосложении. //
Народы Азии и Африки. 1961, №2, -С. 151-159.
7. Сыздықова Р. Қазақ ... ... ... ... 2004. -286 ... ... Х.Х. Некоторые вопросы теоретической стилистики. ... ... Вып. 4. ... 1966. –С. 226-230.
9. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. –Алматы, 1973. -186 .
10.Виноградов В.В. ... и ее ... к ... и ... // Вопросы языкознания. –М., 1962, №5. С. 5-12.
11.Григорьев А.Д. Поэтическая фразеология Пушкина. –М., 1969. -215 с.
12.Абай Қалың елім қазағым: ...... ... 1995. – 384 ... Р. Қазiргi қазақ тiлiндегi қоғамдық-саяси лексика. -Алматы:
«Мектеп», 1978, 128 ... ... Б. XIX ... екінші жартысындағы қазақ әдеби тiлi.
-Алматы, «Fылым», 1982, 24 б.
15.Әуезов М. Абай жолы. ... ... ... ... 1990. -402 б.
16.Аханов К. Тiл бiлiмiне кiрiспе. –Алматы: «Мектеп», 1975. 280 б.
17.Махмудов А. М.Әуезовтiң «Абай жолы» романындағы ... ... ... тарихы мен диалектологиясының мәселелері. –Алматы: «Fылым», 1981
-150 б. Үшінші басылым.
18.Қазақ ... ... ... ... ... ... ... 1981,
270 б.
19.Мұсабаев F. Қазiргi қазақ тілі. Лексика. -Алматы, 1974. -265 ... ... М. Абай ... ... ... –Алматы: Жазушы, 1990. –468 б.
21.Болатов Ж. М.Әуезовтiң «Абай жолы» романында халық тiлiн пайдалануы. //
Қaзақ тiлiнiң тарихы ... ... ... ... 1965, -320 ... Ә. Қазақ тілі лексикологиясы. –Алматы, 1979. -270 б.
23.Жампейiсов Е. ... ... ... тiлi. –Алматы: "Fылым", 1976. -220
б.
24. Әуезов М. Абай жолы. Үшінші кітап. –Алматы: Жазушы, 1991. –482 б.
25. ... М. Абай ... ... ... ... ... 1991. –405 б.
26. Балақаев М., Сыздықова Р., Жампейiсов Е. Қазақ ... ... ... «Мектеп», 1968, -250 б.
27.ХХ ғасыр қазақ әдеби тілі. –Алматы, 2000, -344 б.
28.Әбдіғалиева Ш. ... ... // ... және ... 1981, №4. ... Р. ... иесі ... жасалуы. // Қазақстан мектебі.
1985, №2. 75-80 б.
30.Айғабылов А. ... сөз ... // ... мектебі. 1981, №3. 71-74
б.
31.Бектұров Ш. Сөз төркіні. // Қазақстан мектебі. 1962, №7, 42-48 б.
32.Жидебаев К. Кейбір ... ... // ... ... ... 72-74 ... Т. ... тілінің некеге байланысты лексикасы. // Жалын, 1976,
№4. 149-153 б.
34.Құрышжанов Ә. Көнерген сөздер жайында. // ... ... 1984. ... ... Ә. Сөз ... ... // ... және еңбек. 1985. №6. -9-
14 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мағжан Жұмабаев шығармалары36 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
Абайтану ғылымы19 бет
Көркем прозадағы деректілік және психологизм203 бет
М. Мырзахметұлының абайтану ғылымдағы үлкен арнаны ашуы13 бет
М. Әуезов әңгімелеріндегі тақырып пен идея67 бет
М. Әуезовтың халықтық әдеби мұраларды зерттеуі51 бет
М.Мырзахметұлының абайтану ғылымдағы үлкен арнаны ашуы. «М.Әуезов және Абайдың әдеби ортасы» деген тақырыпты зерттеу нысанына алуы13 бет
М.О.Әуезов шығармаларындағы адам мен табиғат тақырыбы64 бет
М.О.Әуезовтің тарихи көзқарастары78 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь