Төлеген Айбергенов туындыларындағы лиризм

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1 Төлеген Айбергенов және қазақ лирикасы
1.1 Ақынның шығармашылық өмірбаяны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 9
1.2 Т.Айбергенов лирикасының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 14
2 Ақын поэзиясының тақырыптық.идеялық ерекшеліктері
2.1 Сыршылдықтан шыншылдыққа ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 27
2.2 Ақын поэзиясының образдық.бейнелілік сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... . 36
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 59
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 62
Лирика – адам рухы, адам сымбаты. Демек ол тұтас алғанда бір ұлттық рух, халықтық сипат. Біз лирикадан адам жанының тынымсыз қозғалысын, физикалық және психологиялық әрекеттерін көреміз, тірлік, тыныстарын түгел танимыз. Адам бүкіл әлемдік құбылыстардың саналы көзі, лирика – сол адамның сезіну, түйсіну, тану, талғау, таңырқау, тамашалау, сөйтіп барып шешім қабылдау өлшеуіші.
Лирика адамның бойын да, ойын да қабаттай бағушы, жөргектен қабірге дейінгі адам осы бағушыдан бір мезетте тыс қала алмайды, жан иесінің алғашқы шырылы, алғашқы күлкісі, алғашқы махаббаты, алғашқы қайғысынан бастап, барлық өмірі: ерлігі, ездігі, ақтығы, қаралығы, шындығы, жалғандығы, қуаныш, мақтанышы, күдік, түп-түгел лирикада, жан рухының өлеңші тарихшысы бәрін қалдырмай сипаттап, қалдырмай баяндайды. Демек, лирика – адамның, адамзаттың рухани тарихы.
Әлеуметтік өмірдің прогресін, оның өсу кезеңдерін, даму процестерін қоғамдық, экономикалық ғалым қалай танытса, әлеуметтік өмірдің рухани өмірін әдебиет пен көркемөнер сондай танытады. Мінеки, сол әдебиетіміздің ішінде лириканың нәзік сезімпаздығы, жедел аңғарғыштығы, терең түйсіктенгіштігі ерекше орын – қымбат орын алады. Лирика бұл жағынан жеке адамның ғана емес, тұтас бір халықтың жаңғыра жасаруын, интеллектуалдық жағынан ірілену, бүтіндік табуын, гуманизмнің биіктеріне өрлегенін көрсететін документ.
Лирика барлық әдебиет жанрларымен, барлық көркемөнердің лүпілдеген жүрегі, тынымсыз жүгірген ыстық қаны болумен бірге, өзі де барлық өнердің ысуы мен жарығынан, дыбысы мен бояуынан жаралған шексіз қуат. Өйткені, ол өз өнерінің әбден жетілуі, құдіретті қуатқа айналуы үшін художниктің бояуын, музыкашысының үндестік күйін де өз қоруындай еркін жұмсай алады. Оған прозаның баяндағыштығы, дәлдігі мен дәлелдігі, драманың диалогы мен монологы да туыс. Сондықтан ол бірде алтын ішек лирамен, домбырамен қосылып әндетіп кетсе, бірде жел сілкінтердей трагедиялық монологтарды жырлап кетсе, енді бірде алыс пен жақынға, өткен мен болашаққа шешендік сөздерін де арнай алады. Лириканы нәзік дейтініміз осы әмбебаптығында, барлық үн, сырларды, барлық бай құбылыстарды қабылдағыштығында, әйтпесе ол жаратылыс сұрапылдары мен әлеуметтік сұрапылдардың қандай зор шындықтары болса да түгел жеткізе алады. Қысқарта айтқанда лирика – бүкіл әлемдік шындықтың обьективтік сәулесі. Лирика мен лирикашыл ақындарды аса құрмет тұтатынымыз да сондықтан. Осы жалпы сипаттама мен анықтамалардан шыға отырып қарасақ, қазақ лирика поэзиясының да заңды дамып, толығып келе жатқанын көреміз.
Фольклорлық поэзиядан бастап бүгінгі поэзиямыздың арасындағы өсу кезеңдері бірде-бір үзілген жоқ. Кілең жалғаса өркендеп отырды. Поэзиямыздың ұлттық қасиетін халықтық рухын әлемдік поэзияның биік
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Тәжібаев Ә. Жылдар, ойлар. –Алматы: Жазушы, 1976, -472 б.
2. Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары. –Астана: Елорда, 2001, -312 б.
3. Тәжібаев Ә. Өмір және поэзия. –Аламаты: Жазушы, 1960. -542 б.
4. Советтік Ќазаќстан жазушылары. Библиографиялыќ аныќтамалыќ. - Алматы: Жазушы, 1987. -733 б.
Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. Мақалалар жинағы /Құраст. Ә.Нарымбетов. -Алматы: Жазушы, 1970. -544 б.
5. Айбергенов Т. Таңдамалы өлеңдер мен естеліктер жинағы. –Алматы: Жазушы, 1997. - 432 б.
6. Айбергенов Т. Аманат. –Алматы: Жазушы, 1975. - 197 б.
7. Айбергенов Т. Аруана – бауыр дүние. –Алматы: Жалын, 2003. -218 б.
8. Сәдуақасов Т. Жұмбақтас. –Алматы: Жазушы, 1981. -158 б.
9. Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы. –Алматы: Жазушы, 1973, -207 б.
10. Сахариев Б. Уақыт тынысы. –Алматы: Жазушы, 1965. – 218 б.
11. Әлімбаев М. Өмір. Өнер. Өнерпаз. –Алматы: Жазушы, 1997.- 342 б.
12. Айбергенов Т. Мен саған ғашық едім. – Алматы: Рауан, 2005. -263 б.
13. Айбергенов Т. Бір тойым болатыны сөзсіз менің. –Алматы: Жазушы, 1988. - 341 б.
14. Нұртазин Т. Шеберлік туралы ойлар. –Алматы: Жазушы, 1968. - 302 б.
15. Базарбаев М. Өлең сөздің патшасы, сөз сарасы. –Алматы: Жазушы, 1973. - 348 б.
16. Ғабдуллин Н. Уақыт сыры. –Алматы: Жазушы, 1981. 227 б.
17. Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. –Алматы: Жазушы, 1985. -531 б.
18. Мәшһүр-Жүсіпов Қ. Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік. –Павлодар, 1999. -216 б.
19. Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Жазушы, 2002. -421 б.
20. Қабдолов З. Жебе. –Алматы: Жазушы, 1977, -380 б.
21. Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. –Алматы: Жазушы, 1988. -171 б.
22. Майтанов Б. Көркемдік нәрі. –Алматы: Жазушы, 1983. – 196 б.
23. Егеубаев А. Сөз жүйесі. –Алматы: Жазушы, 1985, -272 б.
24. Сейітов С. Өлең өлкесінде. –Алматы: Жазушы, 1984. -186 б.
25. Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры. –Алматы: Жалын, 1997. – 382 б.
26. Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. - 376 б.
27. Әдебиеттану терминдер сөздігі /Құрас: З.Ахметов., Т.Шаңбай. –Алматы: Ана тілі, 1998. -371 б.
28. Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы. -Алматы, 1988. -136 б.
29. Майтанов Б. Сөз сыны. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. -218 б.
        
        Мазмұны
| |Кіріспе.............................................................|6 |
| |................................................ | |
| |1 ... ... және ... ... | |
| |1.1 ... ... |9 |
| ... | |
| |1.2 Т.Айбергенов лирикасының |14 |
| ... | |
| |2 Ақын ... ... ... | |
| |2.1 ... |27 |
| ... |
| |.... | |
| |2.2 Ақын ... ... |36 |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... |62 |
| ... |
| |... | |
| | | ... – адам ... адам ... Демек ол тұтас алғанда бір ұлттық рух,
халықтық сипат. Біз ... адам ... ... ... ... ... әрекеттерін көреміз, тірлік, тыныстарын түгел танимыз.
Адам бүкіл әлемдік құбылыстардың саналы ... ... – сол ... ... ... талғау, таңырқау, тамашалау, сөйтіп барып шешім қабылдау
өлшеуіші.
Лирика адамның бойын да, ойын да ... ... ... ... адам осы ... бір ... тыс қала ... жан иесінің
алғашқы шырылы, алғашқы күлкісі, алғашқы ... ... ... ... ... ерлігі, ездігі, ақтығы, қаралығы, шындығы,
жалғандығы, қуаныш, ... ... ... лирикада, жан рухының
өлеңші тарихшысы бәрін қалдырмай сипаттап, қалдырмай баяндайды. Демек,
лирика – ... ... ... ... ... ... оның өсу ... даму процестерін
қоғамдық, экономикалық ғалым қалай танытса, әлеуметтік өмірдің ... ... пен ... ... ... ... сол әдебиетіміздің
ішінде лириканың ... ... ... ... ... ... орын – ... орын алады. Лирика бұл жағынан жеке
адамның ғана емес, тұтас бір ... ... ... ... ... ... ... гуманизмнің биіктеріне өрлегенін
көрсететін документ.
Лирика барлық әдебиет жанрларымен, барлық ... ... ... жүгірген ыстық қаны болумен бірге, өзі де барлық өнердің
ысуы мен ... ... мен ... ... ... қуат. Өйткені, ол
өз өнерінің әбден жетілуі, құдіретті ... ... үшін ... ... ... күйін де өз қоруындай еркін жұмсай алады.
Оған прозаның баяндағыштығы, дәлдігі мен дәлелдігі, драманың ... ... да ... ... ол бірде алтын ішек лирамен, домбырамен қосылып
әндетіп кетсе, бірде жел сілкінтердей трагедиялық монологтарды ... енді ... алыс пен ... өткен мен болашаққа шешендік сөздерін
де ... ... ... нәзік дейтініміз осы әмбебаптығында, барлық үн,
сырларды, барлық бай ... ... ... ол ... мен ... ... қандай зор шындықтары болса да
түгел жеткізе алады. Қысқарта ... ...... әлемдік шындықтың
обьективтік сәулесі. Лирика мен лирикашыл ақындарды аса құрмет тұтатынымыз
да сондықтан. Осы ... ... мен ... шыға ... ... лирика поэзиясының да заңды дамып, толығып келе жатқанын ... ... ... ... ... ... өсу
кезеңдері бірде-бір үзілген жоқ. ... ... ... ... ұлттық қасиетін халықтық рухын әлемдік поэзияның ... біте ... ... Абай салған жаңа дәстүр күні ... ең ... буын ... ... өтті, бұл үлкен қуаныш. Осы кезге
дейін, жасыратыны жоқ, кейбіреулер Абай ... ... ... ... кейбіреулер – жоқ, Сәкенге ... ... - ... қайшы
пікірлер де айтып келді. Бұл дұрыс болмайтын. Мұндай пікірлер зерттеуден,
талдаудан туған ғылыми болжал емес, ... ... ... социологизм
тұрғысынан қараушылардың, біреуді ала, біреуді құла деп бөлушілердің,
әйтпесе ... ... ... бағындырғысы келгендердің таластары
болатын. Ал ... Абай ... ... қатысы бар ақындардың
эстефетасын заманмен бірге ілгері бастыруға бәрі ортақ. Сонау Сұлтанмахмұт
Торайғыровтың ... қолы ... ... ... Сәбиттерге жалғасып
олардың қолынан Қалижан, Әбу, Асқар, Тайыр, Өтебай, Ғали, ... ... тағы ... ... Бұл ... қосылған Сырбай, Хамиттер, Жұбан,
Мұзафар, Тәкен, Қуандықтар өздеріне жедел ілестіре әдебиет ... ... ... ... ... ... ... Аманжол, Әділбек, Шәміл,
Жұмекен, Зейнолла, ... тағы ... ерте ... [1, ... қазақ лирикасы сөз болғанда, біз Төлеген Айбергеновті айналып өте
алмаймыз. ... ... ... ... ... ... ... дипломдық жұмысымызға арқау ерте отырып, аяулы қаламгердің
қысқа ғұмырындағы мол рухани мұрасын зерттеп-зерделеуді ... ... ... ... ... жұлдыздай ағып өткен Төлеген
Айбергенов шығармашылығы ұлттық ... ... ... ... ... Поэзия патшалығының алтын қақпасына қайталанбас
қолтаңбасын ... ... оның ... ... рухы, азаматтық пафосы
бірнеше буын ұрпақтың рухани қалыптасуына қалтқысыз қызмет етті.
Төлеген Айбергенов жырларын ... ... ... ... алды
бүгінде егде тартты. Уақытпен бірге ұрпақтың ауысуы – ... Ал, ... жас буын үшін ХХ ... ең көп оқылған, ең көп арнау-өлеңдер
жазылған Айбергенов әлемі, сөз жоқ, ашылмаған тылсымдарға толы.
Т.Айбергенов ... ... ... 1957 жылы ... ... деген албырт сағыныш пен мөлдір махаббатқа толы бір топ
өлеңдері 1961 жылы ... ... ... атты ... ... ... ... елге деген сүйіспеншілігін, замандастарына деген рухани сезім
байлығын, ақ ниетін жарқырата ашқан жыр кітаптары “Арман ... ... ... (1965), ... мұнаралар” (1968), “Мен саған ғашық едім”
(1970), “Аманат” (1970), “Бір тойым бар” (1981), ... ... ... ... (1985) ... ... ... “Ақ серке”,
“Ақ жайық”, “Жаңғырған Маңғыстау”, “Қазақстан”, ... ... ... “Ақ ... “Бір тойым бар” т.б. өлеңдеріне жазылған ... ... ... танымал. 1997 жылы Т.Айбергеновтің “Таңдамалы өлеңдер”
жинағы мен ол ... ... ... мен сендермен” атты естелік кітабы
жарық көрді.
Ақынның өзі “Көкірегі поэзиясыз адам аз. Өмірдің бүкіл ... ... зер ... ... ... ... да, ол – ... ақын. Нағыз
өлең – адам денесі сияқты құрамды құбылыс. Оған ой да, сезім де, шеберлік
те, бәрі де ... ... ... [2,14]. ... ... ... – жұрт қызығып, назар аударатын әлем, оның артында қалдырған мұрасы
- жан-жақты ... ... ... ... байлық. “...Біз поэзиямыздың
тағы бір алтын сандығының алтын тұтқасын аштық. Аштық та ... ... ... олжаға кенелдік” - деген пікір айтқан екен
[3, 13] ... ақын ... ... ... ... ... әр жылдары әр алуан
пікірлер айтылды.
1 Төлеген Айбергенов және қазақ ... ... ... ... ақын ... ... 1937 жылы 8 ... Қарақалпақ елінің
Қоңырат ауданы, Хорезм совхозының Чкалов бөлімшесінде дүниеге келген [4,
82]. Төлеген әкесі Айберген ... ... ... ... ... ... ... зұлмат кезінде қаншама қазақ отбасы Жем-Сағыз ... ... ... ... көшуге мәжбүр болғанда ... да ... ... ... тірейді. Көз көрген азаматтардың
естеліктеріне қарағанда, Айберген ақсақал ауыл- аймағына сыйлы, ... ... ... ... адам болған деседі. Әсіресе, ол кісінің
ерекше бір қасиеті – ауа-райын алдын ала болжап, егінді ... ... ... ... ... ... – Жібек болса, қазақ халық ауыз әдебиетін
терең білген, көрікті, жарқын ... ... ... жан ... ... ... туыс-жекжат қайтыс болғанда, жоқтау жырларды табан
астында ұйқастыра төгетін суырып салмалығы бар ... ... ... ... төрт ... ... ұл, әрі ... - Төлеген. Үміт,
Мақпалша, Балқия атты үш апасы болған. Ақын ... атты ... ұлы ем. ... ең үш ... ... бір әкенің баласы едік.
Төрт тағдыр қайғысы мен ... біз бір ... ... ... жетті күндер сыр ақтарып,
Қалдым мен қоштасарда бір-ақ танып.
Таралып шартарапқа жолдар шықты,
Сендердің бұрымдарың сияқтанып… - деп ... ... оқып ... ... ... ... ... ауыр
науқастан қайтыс болады да, ақын Жібек ... ... ... ... кейін арман қуып Ташкент ... ... 1954 жылы ... ... педагогикалық институтының тарих-филилогия
факультетіне оқуға түседі. Өлеңдегі ... ... ... да осы ... ... Алдымен өзінің жеке қойын дәптерінен, ... ... ... ... жас ақын сол ... өзінде ірі әдебиетші
ақындардың көзіне ілігеді.
Жетпісінші жылдардың бас шенінде ... ... ат ізін ... немесе
студенттік дәурені сол шаққа тұспа-тұс келген буын үшін ... ... ... кезеңде Төлеген Айбергенов сияқты аяулы есім болмаған да шығар. Мына
жарық ... орда ... ... ... қоштасқан ақын жырларын жатқа
оқу, оның өлеңдерінің өзіндік өрнегі, көзінің нұрын ... ... ... ... ... ... ... да қастерлі
ойлары, құлағына құйыла қалатан образды орамдары жайында жапатармағай ... сол ... ... ... ... ... мәдениеттіліктің,
зиялылықтың бір белгісіне айналып кеткендей еді. Жетпісінші жылдарда талай
адамның тұңғыш оқыған жыр жинағы ... ... ... ... ... болған сияқты көрінеді. Қолға қаламды сол ... ... ... ... ... ... еліктеп жазғаны, Төлегенше образды
ойлауға, Төлеген ұйқастыруға ұмтылғандары аз ... ... ... ... ... кісі ... да бір кітап құралып қалар еді.
Оқырманның дәл мұндайлық құрметіне бөлену, өлең ... ... ... ... ... ... тұтастай алғанда әдебиетке әсер ету жиырмасыншы
ғасырдағы қазақ жырында санаулы ғана ... ... ... ... сыбаға
болды.
Төлеген Айбергеновтің өлең бір деммен оқытып шығармай қоймайтын ... ... арғы ... ... жыраулар поэзиясынан тамыр тартып
жатқан серпінді ... ... ... ғана ... ... да ... көңіл
бөлетін далалық дана дәстүр тұрған-ды. Талай ғасырлар бойы оқуға ғана емес,
тыңдауға да ... ... ... ... ... ... жинаған
мол олжасының ең жақсы жақтарын, оның өзін де ... жаңа ... ала ... әр ... сөз ... ... салып алып, әр
ойын образға орап барып ұсынатын Төлеген Айбергенов ... ... ... да таңсық болып па?” дегізуге тиіс ... ... ... ... таңдай қаққызатындай сырлы ... ... ... Осы орайда Төлеген жырларына ән аз ... сыры да ... ... оның ... өзі ... жаралғандай. Әрине,
Айбергенов талантының басты құдіреті ақынның адамға, жақсылыққа ... ... ... ... ... ... тұрған дархан жанында, тиген
жерін күйдіріп кетердей “ мөлдір дерті” – Сағынышында. ... ... ... ... ... ... да сағына береді, ардақтай береді.
Алғашқы өлеңдері “Бір шоферге”, “Бір қызға” деген атпен ... ... Ту” ... ... Сол ... ... басылған
өлеңдерінің өзінде :
Қарай берші жайтаңым,
Көңілімді қайтармай.
Көп қой менің айтпағым,
Жүрген саған айта алмай.
Көз тілімен көріктім ,
Көңіліне ... ба ой ... ... ете қалдың ғой, -
деп риясыз көңілден ақтарылады. Мұнан кейін 1958 ... ... ... ... ... топтама өлеңдеріне ақын Диқан Әбілов былай деп
бата беріпті:
“Ташкенттің Низами атындағы Мемлекеттік ... ... ... ... Айбергенов Төлеген жуырда Алматыға келіп, Қазақстан Жазушылар
одағына өзінің қолжазба өлеңдерін ұсынды.
Төлеген соңғы екі-үш жылда ғана өлең жазуға ... ... да, ... махаббат лирикалары, Қазақстан туралы циклі, кейбір арнау өлеңдері
ақындарымыздың жылы ... ... Оның ... ... ... “Жазғы кеште”, “Орман” атты шағын лирикаларында жас талаптың өзіне
тән бояуы мен ... бар, жаңа ... жаңа леп ... ... ... бізді.
Төлегеннің ізденіп , өзінше жазуға, жаңа ой ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде сәттілігімен сүйкімді.
Төлегеннің өлеңдерін поэзия секциясы талқылып, авторға ақыл-кеңес берді.
Өлең циклдарын ... ... бен ... ... ... болсын Төлеген!
Көп оқып, көп ізден, көп үйрен.
Шабыт жалының лаулап тұрған ... ... әсем ... ... жылы осы ... тарих-филология факультетін ойдағыдай бітіріп
шығады. Содан кейін өзінің ... ... ... болып қызмет істейді.
1962 жылдан 1965 ... ... ... ... ... облысының Сарыағаш
ауданында кешкі жұмысшы-жастар мектебінде директор болады.
1965 жылы ... ... ... ... ... Одағының әдебиетті
насихаттау бөлімінде ұйымдастырушы болып жұмысқа тұрады. 1967 жылы 29 тамыз
күні сол әдебиетті ... ... ... ... ... ... ұзақ ... дүние салады.
1974 жылы Т.Айбергеновке Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты
атағы берілді. Ал, 1987 жылдан ... ... ең ... ... ... ... тағайындалды. Мұның өзі ақын дарынына кеш те
болса бас иіп, құрмет ... ... ... өз ... өкілдерінің көбінен кейін келсе де, жедел ілгері шығып, ... оза ... еді. Бұл, ең ... ... жер ... бәрібір
жарып шықпай тұрмайтын гейзер суындай қуатты да мол талантының арқасы [1,
13 ]. Өзі көзі ... ... ... ала ... ... ... ... кейін елінің ерекше құрметіне бөленді. ... бір ... аға буын ... ұлы ... Мүсірепов:
“…Амал бар ма, біз, қазақ әдебиеті, екі –үш дарыннан ерте айрылдық. Олар
... ... [5, 143] деп ... абыз ақын ... ... поэзиямыздың тағы бір алтын тұтқасын ... ... та, ... ... [5, 143] деп ... ақын ... ... жыр жазуға ерекше дайындықпен келген. Абай мен
Наваи, Қарақалпақ әдебиетінің классиктері Бердақ пен ... ... ... ... ... ірі ... ақындарын, қазақ халқының
ауыз әдебиеті мен жыраулық поэзиясынан терең сусындап ... ... ... ... ... сәттерін тебірене жазған қаламгер Балта Исаұлы былай
еске алады:
“…Төлеген де сол қазақтың бірі ғой, домбыраны ... ... ... ... түскендей жыр күмбезіне көз тігер еді.Арғы Мұрын жырау, бергі
Сыр бойының сүлейлері, Жайық жайсаңдары мен ... өнер ... ... аша ... Майлы мен Құлыншақ қожалар, Шораяқтың Омары, Балқы
Базар, Әбубәкір ... ... ... пен Кете ... ... ... Махамбет, Мұхиттың аруақтарына сыйынып, бүгінгі Әбділдә жырларын
ауысатын. Сонда тыңдаушысына жаңағы жыр ... шашу ... ... ... [5, ... ... және ... қайраткері, халық жазушысы Әбіш Кекілбаев
өз естелік мақаласында ақын шығармашылығының ... ... ... ... өзіндік қолтаңбасын қалыптастыра алғандығын ... ... ... ... ... ... сара ... да қазақ
өлеңіннің арғы-бергідегі бірталай кесек мінездерін көреміз. Оның ырғағының
өзінде сонау көз ұшындағы көнемен ... ... ... ... бар;
сонау тереңнен шыққан тебіреністің теңіз толқынындай әлденеше ... ... ... ... ... жота-жота ырғақтары,
Қашағанның қайсар жырын (“Мен – анау ақ айдында аршындап жүзген ақ ...... ... ... еткен бударка, жайпармын да кетермін”) еске
салады. Ол жалғыз қазақ ... ғана емес ... мол ... ... мелодиксын да шебер құбылта білген. Бірақ ... ... ... ... емес, өз үлгі , өз таңбасын табу ... ... ... ... ... ... мелодикасына өзіндік
жаңалықтар енгізді. Ал Төлеген Айбергеновтегі теңізді теңселтіп, шалқарды
шайқалтардай қуатты екпін ... ... ... тән ... ... жылдары қазақ топырағында әралуан жақсы ақындар қанша көбейгенмен,
осы бір ... ... ... ... арқалы өлең Қасымнан кейін
көрінбей кетіп еді…” [5, 146].
Төлеген ... ... ... ... ... ... береген
ақын Қуандық Шаңғытбаев:“… ... ... ... ... ... кезі ... ... деп аталатын жырларын тұсы тәрізді .
“Сырласу”, “Шевченко–мұнай ... ... ... ... “Ей, ... ақын ... ... романтикалық пафосқа толы
өлеңдердің әрқайсысы қазіргі қазақ поэзиясының ең таңдаулы нұсқалары десек,
асырып ... ... ... - деп ... Сол ... ... туған
“Мұнаралар” өлеңіндегі :
… Кезім менің!
Жатырсың жырақты ашып,
Қызыл гүлді қыр ап қашып.
Жиырмасыншы ғасыр жүр
Маңғыстауда
Мұнаралар басына шырақ тасып, -
деген жолдарын ... ... жыр ... ... Қазақстанның
бүгінгі күнін көріп тұрғандай әсерде қаласың.
Танымал ақын ... ... ... ... ... ... біздің
замандастарымыздың, құрбы – құрдастарымыздың жастық шағының, студенттік
шағының ақыны. Жыл сайын келетін көктемдей ... шақ та ... ...... ... ... шақтың поэзиясы. Көктемде оралатын ... ақ ... ... ... ... ... ұя салған , талмай
көкке самғаған қыран қанатты поэзия”, - деп ... ... ... ... қай күні менің жазғаным. ... ... ... ... ... соң 10 ... ... өлең жаздым да, 4000
жолдайын өртедім. Өйткені, нашар болатын.Талай жолдастарым бұныма ренжіген
болды. Өзгелер ... ... ... ... өзің ... не
жетсін?! Бірақ, ол мол еңбектің далаға кетпей, шеберлік шыңдауға ... шек жоқ ... көз ...... [1, 147] ... өзіне
өлең жазуда үлкен талап қойғандығын байқаймыз.
Ақын Төлеген Айбергенов кейіпкерін ғарышкер ғып ... ... Жер ... ... біле ... ... ойда ... Ол ой із-түссіз
кетпейді. Көк төсінде жүріп:
Мен адал перзенті едім көк тілектің,
Көп тілек ... деп көп гүл ... сан ... шырт ... Жер ... оқтын-оқтын, -
деп әлі де талай келеңсіз істерді көзі көріп, сапардағы ғарышкер өте
қапаланып, ... ... ...... ... Ол – Жер планетасында әділдік
үшін күресуші. “ Көк төсінде” тарауындағы монологында: ... ... ... кір ... ... ... кереғар келетін Жердегі ... ... ... ... жырланады. Алабама, Хиросима, ... ... ... қазіргі Қапияр (бүгінгі айтулы – Капустин Яр),
Азғыр … ... тек ... ... ... ... кісінің көз алдына
жексұрын оқиғалар елестемей ме ?
Ол – Жер ... ... ... басқа планеталарға жіберген
біздің төтенше және толық өкілетті ... ... ... ... де бір Прометей от ұрлаған,
Зулаймын жұлдыздарға жыпырлаған,
Келемін киелі Жер шұғыласын ап,
Дүние, томағаңды сыпырмаған.
Мен сенің нұрларыңмен таласамын,
Мың жұлдыз артқа ... әрі ... келе ... ... ... ... тулы ... қуатыммен сарқырап бар,
Кеудемнен күмбірлеген толқын ап қал.
Мен - мәңгі сөнбес Күнмін.
Ең болмаса
Бір рет шағылысып жарқырап қал.
Шөл болсаң, ... ... ап ... ... ... ... ап қал” [7,
178].
Бұл космонавт дарасөзі ғарыштық өлшеммен белгілене алатын ... ғып ... бар ... Жер ... атынан сөйлеп тұрғандай сезілсе
керек. Мұнда ол: “Келемін киелі Жер шұғыласын ап, Дүние ... ... ... Ол жұлдыздарға шындық, әлеми кісілік ... ... Ол өз ... барлық ізгі қасиетті бекзат ... ... ... ... тұрады.
Ал “Қиырда” тарауында өз планетасымен біте қайнасқан адамның бейнесі
шындала түседі. Осы ... ...... …” деп ... бес шумағында
адамзаттың қолы жеткен жақсы табысына деген ода бар, адамзат қолы ... ... ... бар. Ақын ... ... ... ... алқымы кеуіп кетіп, бар дауысымен шырқайды. Жаманды айтқанда,
ұяттан өзі ... ... ... ... жанды” деп тегін айтып отырған жоқпыз.
Ол сезім монологтың өне ... ... ... ... ақындарға
басқартса, ешқандай жаманшылық болмас еді” деп бір есті адам ... ... Жер ... ... тап осы ... ... ... атты лирикалық-фантастикалық поэмасының
кейіпкері тәріздес адамдарға сөзсіз сеніп тапсыруға ... еді. ... ... : “ Мен сені ... алып ... ... жұлдыздардың арасымен”
дегеніне шек келтірмейміз. Жалпы, Төлеген ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер
галереясын өзіндік ерекшелігімен әрлендіріп, байыта түседі деп білеміз.
Оның негізгі құндылығы – ... ... ... гуманизді, моральдық-
этикалық нормаларды өзінің шамшырағы, Темірқазығы қылып алғанында.
Төлеген Айбергенов қысқа ғұмырында, шын мәнінде, ... ... ... тудырып, өзінің мәңгілік мектебін қалыптастырып кетті.
Өткен ғасырдың 70, 80, 90 – жылдарында, осы ғасырдың ... ... ... неше буын ... Т.Айбергеновтің жасын жырларынан көп
үйренгендігін өмір көрсетіп отыр. Бұл – кез ... ... ... біте
бермейтін мәртебе.
1.2 Т.Айбергенов лирикасының ерекшеліктері
Лирика өзінің табиғатында ... мен ... ... ... ... бұл ... ... формула тұрғысынан қарағаны тегін
емес. Бірақ көркем ... ... ... оның ... ... ... болуы себепті уақыт өзіне тән эстетикалық норма талап етуі
заңды құбылыс. Біз осы жанрды ... ... оны ... ... ... Өнердің спецификалық ерекшелігі дейтін негізгі қасиетінің құрамды
бөлігі десе де болғандай.
Осы ... ... ... қазақ лирикасының эстетикалық арсеналдары
қандай? Бұл сауал – поэзия, өнер зерттеушілерін ойландыруға ... ... ... ең ... ... бірі деп ... Бұл
жеңіл сұрақ емес. Өйткені, өнерде жетістікті санмен өлшейміз бе, сапамен
бе? ... ... деп ... ... ... Ал, сол сапа дегеннің өзін
өнерде қалай салмақтаймыз? ... ... ... ... ... ... ... ба, мазмұн тереңдігімен бе, әлде ... ... ... ба? ... бәрі бір ... бойынан табылуы да мүмкін,
әр ақынның даралық ... ... ... де ... Өнерде сапа
өлшемін шығарудың өнер ерекшелігіне орай осындай ... бар. ... озық ... ... ... ... шығармалар төңірегінде болуға
тиіс. Әйтпесе, формализмге ұрынамыз.
Мәселен, Біржанның мына бір өлеңіне үңілейікші:
Мен, ... ... ... ... ... ... ... сөзін кек көрмейтін сайтаным бар,
Онымды тастамаймын өзім өлмей.
Қыз сөзі батқан сайын жаным кірер,
Қарамай ... ... ... тілі ... ... ... жоқ, шуы жоқ, сезім селін
ағызар, шабыт көзіне түрткі болар бәлендей фактор да жоқ. Алау да жоқ, ... жоқ. ... ... ... ... дүниелерін біз білеміз.
Ал, бұл өлең олардан гөрі басқашарақ сияқты. ... ... ... бұл ... ... өлең өлшемі. Ақын ұйқасты
қатты қадағалап отырған жоқ. Яғни, өлеңнің композициялық ... ... өріс ... өлең ... ... күшімен өрбімейді.
Керісінше, ой мен сезім ұйқассыз ... әр ... ... ... ... ... ... жоқ па? Оның сапасын немен өлшейміз?
Біріншіден, бұл өлең Біржан секілді тегеурінді ақынның қолтаңбасы екені
бірден ... ... ... ... алғы шарт бары байқалады.
Екіншіден, өлеңдегі поэзияға тән серпінділікті ұйқастан ... ... ... мазмұндағы таным мен сезім қуатынан іздеген жөн. ... ғана бұл ... ... жетеміз. Біржан осы тәсілге неге барды?
Біздің қазіргі лириктеріміздің біразы осы ... ... ... ... Бұл, ... Т.Айбергенов, Ж.Нәжімеденов сияқты мықты ... ... ... Бұл ... ... ... жаңалау мақсатында туды
демесек те, поэзиядағы табиғи ізденіс көрінісі екені анық. Бұл тәсілмен көп
елігіп кеткендер ... еді» ... біз айта ... Бұл ... ... да ескертіп келеді. Тіпті талантты деген Жұмекеннің ... ... ... ... осы ... ықпал еткен сияқты.
Ал, Біржанның жоғарыдағы өлеңінің жөні басқа. Сөз жоқ, ақынды бұл ... ... ... ... ... еркіндігі рифмаға қамалудан басқа
да бір жол іздегендей.
Дей тұрсақ та, қазіргі поэзиямызда осы тәсіл ... те ... ... ... Бұл форманың екінші бір жағы – Асан қайғыдан ... ... ... ... ... ... еді ғой.
Толғаулардың көбі сезімнен гөрі ойға құрылады. Тамаша лирик Т.Айбергенов
осы тәсілді творчествосында өнімді пайдаланғанын ... ... күз ... ... ... ... жүзіңде сенің от болып,
Әндерін сенің тауларға заңғар басы бұлт
Барады мені бөктеріп.
Ақ дидарыңнан жаныма бір шоқ ... ... ... ... жатқан қыр қандай,
Қатпар да қатпар мың жылдық қырлар ... ... ... [8, ... ... ... ... қарастырар болсақ, бұл ... ... ... ... едік? Біз бұл салыстырудан сапалық айырма
іздеудің теріс ... көз ... ... ... ... ... қай-қайсысы болсын өзіндік эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... ал сапасы талант
қуатымен өлшенеді. Төлеген жолдарын да осы ... ... ... ... мен түйдекке лирикалық мазмұны жағынан жоғарыдағы
Біржан өлеңімен тектес. Неге десеңіз, негізгі фактор – ... ... ... де. Өмір ... ... да ... ... бұл – таза
лирикалық өлең. Өлеңнің сыртқы құрылысында жаңалық бар, шарқ ... ... бар. Алау ... өзгеше бедерлеуді тіленгені танылады.
Сондықтан ақын ... ... ... Сөйтіп ақын сөз тіркесінің аңысын
аңдиды, сол арқылы қызуын ішке түсіреді. Жалынның ... ... ... ... ... ... екі өлеңнің де сезімдік қуаты тең жатыр.
Дәстүр жалғау дегеннің осындай тәуелсіздік жақтары да болады. Тек ... ... ...... ... бола ... ... кей
жағдайда өнер табиғатына тән интуициямен берілуі де мүмкін. Сезім ұштасып,
ой суарылса – ... ... Гәп – ... рухани түрленуінде.
Өміршең дәстүр тез қаулайды, қазақ лирикасында мұндай өлеңдер ... Әрі олар ... ... ... ... ... ең жас ақын
Т.Садуақасовтың мына жолдарына мән берейікші:
Асқақтығын асқар-асқар таулардың
Етегінде жүргенде елемейді екенсің.
Алыстасаң ... ... ... екен ... ... кінә артып,
Кеш бағалар қадірін бар алтынның.
Бәрімізде бар осындай бір салқындық [9, ... ... ... гөрі ... басым. Дәстүрді бойға сіңіру
ғадеті бар. Біз, бүгін қазақ поэзиясында көрініп қалып жүрген, ерікті ұйқас
лирика табиғатына ... ме ... ... сөз ... ... ... ұйқас, негізінен, жанр табиғатымен тым сіңісті боп кете алмайды. Біз
сәтті оралымдарды келтіріп отырмыз. Ненің де түйінін ... ... ... де ... ... лирикасының биігінен көз жіберсек, эстетикалық
өріс ерікті өлең ұйқасынан бастау алып тұр дей ... ... ... қара өлең ... таңдауы тегін емес деп ойлаймыз.
Ғалым З.Ахметов те ақ өлеңнің қиындығын орынды байқаған: «Ерікті өлең
сапалы, келісті шығу үшін әр сөз, сөз ... ... ... ... ... ... ... әр сөйлем, қысқа сөйлемшелер ширақ,
жинақы, оралымды болуға тиіс. Ал, өлеңді жәй ғана қара ... ... сөз ... ... етіп ... ... ... әр сөзін салмақтап
айрықша лебізбен ... сай ... ... – бұл ... ... ... етеді» [10, 74], - деп орынды байқаған, әрі сақтандырып отыр.
Қазақ поэзиясының, оның ішінде, ... ... ... ... талас тудырмайтын шындық. Бірақ, біз жоғарыда қатты ескерткен
пропорцияны үнемі есте ұстай отыра көз жіберуге, бағалауға ... ... ... ... ... түлеген бүгінгі Тұманбай, Қадыр, ... ... ... ... ... ... жанрлық мүмкіндігін
кеңейтіп отыр. Бұлар өздерінен алдыңғы топтың ең қажетті деген ... ... ... ... ... ... ... аман болды.
Қашанда әдебиеттің бетін айқындап, дәуір ... үн ... ... қажетін өтейтін де жеке озған дарын, өнер саңылақтары екенін ... ... ... Олай ... ... де жанр ... мен ... екшегенде солардың творчествосына сүйенуіміз заңды.
Жоғарыда аттары аталған бүгінгі талантты ақындарымыздың ... ... бар ... айта ... ... олар ... ... көл
деген ұғым жасамауымыз керек. Керісінше, олар ... ... ... қуат ала, тізе қоса ... өрледі, поэзиямызды дамытты. Олардың
бір-біріне ықпалы дегенде 60-жылдардан бермен қарайғы ... ... пен ... ... үстемдеу болған сияқты. Бұл мәселеге ... ... ... жүргізуге болар еді.
Тыныстың кеңдігі, сезімнің ... ... ... ... жағынан Мұқағали өзгелерден оза шапты, дараланды. Ал, Төлеген
іздері қазір қазақ ... ... көп. ... ... ... еріп кететін сезім жомарттығымен ақын біткенді маңайына
магнитше үйіреді. Ол өлеңнің қара ... ... ... ... ... асқақ та өршіл рухы лирика айдынында армансыз жүзді.
Төлеген Айбергенов – ... ... ... ең ... ... ... ... ақтара отырып кез жеткізуге болады. Дәл осы
сипат ... ... әлі де ... орны ... биік тұр.
Төлеген дәстүрі бірнеше арнада жетілді, бірақ сезімдік салада тереңдеді
деу қиын. Әр ... ... ... өлшенетін, негізгі өлшемі – оның
оқырманға әсері ғой. Әйтпесе, біз Сағидың, Қадырдың, Тұманбайдың, ... ... ... ... аулақпыз. Бірақ, бұлар Төлеген
сияқты көп жағдайда сезімді бірінші орынға шығармауы да мүмкін. ... ... де олар ... ... ... ... қабаттарына жасыруы
да ықтимал. Соның салдарынан ... ... ... ... т.б. ... өздеріне жаңаша өріс ашты. Яғни, ... тең ... ... Ал, ... ... ... да лирикалық «меннің» заңғарына қол созумен
болды,
Көрсең ғой, шіркін, бәрін де ... ... ... ... ... далам өлшенбей.
Осынша сөзбен ынтызар қылған аймаққа
Бір әсем дария керек-ақ екен дәл сендей.
Қуаты керек мендегі ... ... ... ... ... орман керек, қап-қара орман, түп орман
Көзіндей менің жарымның [8, 111].
Ой да, ойлылық та оның сезімінде ... ... боп ... алдыңызға
келеді. Сондықтан көбіне ойдан гөрі сезімге елтисіз. Жаныңызды алмастай
суырады. Жоғарыдағы жолдардағы динамика, жанды ... ... легі ... ... ... ... Шырын сезімге шыр айналған ... ... ... ... ... осы ... оның ... байлығына көз жеткізесіз.
Бұл ақын үнемі осы тәсілмен жазады деген сөз емес.
Керісінше, табиғатқа ... ... ... кеңістік негізгі
объект болады. Алайда, дүние ... өзі ... бір ... ... ... мысы ... ... туып-өскен жерге деген іңкәр
махаббатын ол ... ... ... сазбен толғағандай әсерде отырасыз.
Осыдан заңды сұрақ туады. Сезімдік өлеңдерде көркемдеу ... ... ... ... әлгі өлеңді қандай ... ... ... ... ... тіл өрнегі жоқ. Жалпы ... ... ... ... ойып жаңа үлгі ... ұмтылады. Ол – ақын
творчествосының өзгеше жемісті саласы. Бірақ ақынның жүрек лүпілі қайткенде
оқырман жүрегіне ...... ... ғой. Айшықты образды көл-көсір
пайдалана берудің өзі сауатты поэзияға жанаса ... ... ... - ... ... ... талғаммен пайдалана білуде. Сол арқылы
сезімдік қабат жасау. Содан барып табиғи ұйқас, ырғақ туындату. Мұның бәрін
біз ... ... ... әрине. Кім білсін, басқа да сыры бар шығар.
Қарап отырсақ «Қара орман керек, қап-қара орман, түн ... ... ... ... екі ... ... мен «орман» сөзін қайталау
арқылы туатын екпіннің байланысынан-ақ динамикалық өріс жасалып тұрған жоқ
па? Оған ... ... ... ... ... ... ұйқастарын,
онда да керемет мағыналық ұйқастардың, ара қатынасын ... ... ой ... ... ... жүре ... ме? ... ққдыреттілігі
сонда.
Экспрессивті сөздерді Төлеген өте ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, «Көрсең ғой, шіркін,
бәрін де көзбен көрсең ғой» дегенде әрине ... ... ... тұрған
ролі ерен. Ол сөзді алып тастасақ, сезімдік ... ... ... хабарлама
болып шығар еді.
В.Виноградовтың экспрессивтік сөздердің поэзиядағы қызметін ерекшелеуін
кейбір ғалымдар (мысалы, Чичерин) қоштамаса да мән беруге тұрарлық пікір ... ... ... ... ... өлшенбей» дегендегі «ау» шылауының
қызметіне қараңыз? Бұл – грамматикалық ... ... ... ... ... ... деп ... тегін баламайды. Төлегеннің
құштарлығы асқындағанда «ау», «ақ» шылауларына маңдай тірейтіні анық. ... ... тоят ... Поэзия шамы да жанады. Мысалы, экспрессивтік сөзді
пайдаланбайтын Төлегеннің мынандай жолдары да бар:
Сенбісің ... ... күй ... ... көші ... сөз ... ма, наз қалды ма,
Сан тұлпар дүбірлеткен тұяқтардан.
Қиналсам талай-талай асырдың ... ... жол ... ... ... бір, сән көріп бір
Жырлады тау тілімен, тас үңгірлер [8, 96].
Экспрессивтік сөз жоқ. Бірақ одан ... ... та ... жоқ. Бұл ... ... ... ... тұрғандай. Қалай дегенде де өлеңнің көркемдік
компоненті жекелеген элементтен тұрмасы хақ. ... қыз ... ... ... тау ... тас үңгірлер» сияқты метафоралары я болмаса,
«жауымнан жасырдың жол жасыл ... ... ... ... ... көркемдік нәр беріп тұрғаны анық. Біз ... ... ... ... отырғанымыз жоқ. Сөз жоқ, бұл поэтикалық тілдің ... ... ... бар, ... ... ... бой көрсететін поэзия
мазмұны онымен шектелмесе керек.
Экспрессивтік ұтымды пайдалану арқылы ... ... ... ... ... тән тәсіл.
Мүмкін емес тыңдауым, елжіремей, балқымай,
Сөзбен жазбай тарихын, күймен жазған халқым-ай.
Мынау шешен шектерден сыр таптым-ау мен бөлек,
Бүкіл ... ... ғой көз ... ... ... дала құшағыңды аш қозың келді
Боз тарта бастадым-ау өзім де енді.
Міне, мұнда да жоғарыдағы Төлегеннің ... дәл ... ... ... ... ... ... сезім тілінің грамматикалық осындай
иірімдері осы екі ... ... ... ... ... ... таныта сезім дүниесінің есігін айқара ашқан да осылар сияқты.
Төлеген осы тәсілдің ... ... Ал, ... әрі ... творчестволық
ізденіс жолдарына түсіп кетті. ... ... әрі ... ... ... оқушымен диалог, монолог т.б. элементтермен ... ... ... түсті. Лириканың философиялық,
психологиялық трактатқа айналып кететін кездері де ... Мұны ... ... неге ... соның бәрін ақынның шынайы сезімі
арқылы беріледі. Егер олар шынайылығын жойған ... ... дәл ... ... болар еді. Халық қашан да - өнердің барометрі.
Қазіргі қазақ лирикасының ... ... мен ... ... ... айқын көрсетіп отырған лириктеріміз: ... ... ... ... ... ... ... арсеналдары дара-дара болғанымен олардың басын
біріктіретін уақыт өлшемі бар. ... да олар ... ... ... ... кете ... Ал ... дәстүр, тілдің жанрлық ішкі
ерекшелігіндегі ізденістері жағынан тіпті де бір-бірімен ... ... ... ... ... он бір ... қара өлең ... сезімдік өлеңдері ішкі иірім, ырғақ, интонация жағынан бір-бірімен
тым үндес жатады. Төлегеннің:
Есен-сау бармысыңдар, армысыңдар,
Армысыңдар, қария қарлы шыңдар.
Төсінен керуен-керуен көш ... ... ... керуен-керуен алғысымды ал, -
шумағын Мұқағалидың:
Кең дүние, төсіңді аш мен келемін
Кең дүние керемет қалпыңменен,
Жүрек болып кеудеме кірші ... ... ... ... ... ... таң-тамаша дүние, дабырлап
жұрт» сияқты ... ... тым ... ... ... көп ... жолдар сияқты. Қара өлеңнің бұл ырғақтық өлшемі «Қаратаудың басынан көш
келедіден» басталады. Мұқағалидың: «Күпі киген қазақтың қара өлеңін, шекпен
жауып ... ... деуі ... Қара өлеңнің бұл үлгісі лирикаға да,
поэмаға да, сюжетті өлең балладаға да ... ... ... «Танакөз» поэмасының жолдарын қараңыз:
Ізгілік пен ізеттің баулауында,
Мама қаздар самғайтын қойнауында,
Достық атты ... ... ... ... тауының жайлауында.
Байқап қарасақ, қара өлеңнің буын өлшемі ғана роль ойнап тұрған жоқ.
Негізгі тетік сол болғанымен, әр ... ... ... байланысты
кейбір факторлардың да нәзік үндесуінде жатыр. Бұл ... ... ... ... ... қабылдау, образ орталығы. Содан барып ... сөз ... ... ... апарады.
Сөз жоқ, қара өлеңнің жалпы ... ... осы буын ... ... ... белгі береді. Өтежан, Сағидың он бір ... ... де ... ... ырғақ, таныс үн жетіп ... ... ... ... ...... ... Осы
жерден келіп әр ақын стильдік даралық таныта бастайды. Стильдік ыңғайластық
көрсете бастайды. Сөйтіп өнерде ... ... ... Біз жоғарыдағы
үш ақынды іріктеуіміздің де осындай сыры бар. ... де ... ... бүгінгі лириканың ана қаздай алдында тұрарын баса айтамыз.
Лириктеріміздің тілдік, образдық, жанрлық ізденістері осы қара өлеңнен
тарап жатыр. ... аты ... ... ... да қара ... Сол ... жетіліп жаңа сөз айтты. Мәселен, ... ... қара ... қара ... отау тігіп, енші алды. Ал, Мұқағали
қара өлеңді өле-өлгенше «құдырет» көрді.
«Қазақтың қара ...... онда бір ... сыр бар ... Қара өлең ... ол ... көгіне көтерілді, өнердің тылсымына
бойлады.
Әр творчество тағдыры тарам-тарам. Таланттың ... ... үй ... ... өзін ... ... барып өзіне тән стиль қалыптастырады. Ол
бір өлеңде бола ма, бес, он ... ме - бәрі бір. Ал өзін ... ... ұлттық поэзиямыздың әр қасиетін көруіміз – заңды құбылыс.
Мәселен, М.Шаханов өз ... ... ... бастап лириканың
баллада жанрына сюжетті өлеңге ойысып кетуі оның өзін табуы.
Мұхтар Шаханов пен Төлеген Айбергеновтың, Қадырдан гөрі жөні ... сөз ... ... жан ... ... ... Қадыр тереңін
сол стилімен жеткізеді. Кейде ақынның тереңдіктен гөрі сол қиын да ... ... ... ... де ... тыс ... ... қуатты балладалары халыққа бірден жетті. ... онда ... ... ... жолы ... сақталған. Төлегенде де осы
қасиет бар. ... ... ... ... сері ... ... тілдің
күшіне сеніп орақ орған жоқ, әріден қозғап, тереңнен тербеп барып сол қызыл
тілден бал ағызды емес пе? Бұл екі ... ... де ... ... ... ... бар. Сезім серпінімен үзеңгілесе отыра ... ой ... ... нәзік жанды лирик, философ тұлғаға айналды.
Сезім серпінінің үзеңгісін қаға отырып, ой ... ақыл ... ем ... ... ... ... да аз емес шат боп ... қана баурайы жаз заңғарлардың
Басында мәңгі жатқан ақ қары бар.
Ал мына философиялық әрі ... ... ... ... ... ... ... түп-тұнық көзі тұр. Төлеген бастау алар көзді жазбай таниды.
Ой-сана мен көңіл күй, мұңды да ... ... ... ... ... де. Бұл ... оның ... шеберлігі, жетіктігі айқын көрінеді.
Ерікті ұйқас, 7-8 ... жыр ... он бір ... қара өлең ... ... жаңа өлең ұйқасы-бәрін де ақын сәтті пайдаланады. Бәрінде де ақынның
тың ойы мен ... ақын ... ... ... ... ... жолдарының
ауырлау ұйқасы да ақын ойының күрделілігімен сабақтас. Күрделі ой оның тіл
айшығына да әсерін тигізбей ... ... ол ... ... Бейнелі метафоралықтың қыртысты қабаттарын армансыз қопарған
ақын – осы Төлеген еді.
Арманның жүгін алысқа тартқан ... ... ... орта түспейтін дарын бұл.
Сен көлсің үлкен, қайықтарыңды тербеткен,
Аяулы, іңкәр, ақ маңдай, ақ сұңқарың бұл.
Ылғи ғана күрделі эпитетті метафоралар ... өзі ... ... ... ... ... ... мағына шашау шықпас ұйқасқа ... ... өлең ... қара ... үнін тілеп тұрғандай бір кеңістік
ашады. ... ... ... дәстүрдің озық үлгісіне айналды. Оның бар асылын
қайта тірілтумен өлеңдегі өз орнын анықтайды. Осы тәрізді қасиетті ашу үшін
талант ... ... ... де ... ... ... түсті.
Ақын боп өмір кешіру оңай деймісің, қарағым,
Аузыңда болу бұл өзі сыздаған ... ... ... ап ... ... бар ... арпалысы бұл тоғыспас жолдар торабы.
Нахақтан күйіп баратса нұрлы күн үшін бір тұтқын
Кес-кестеп барып кеудеңді оғына тосу мылтықтың.
Қалдырмау үшін ұятқа күнәсіз ... ... қып басу ... ... ... жыртықтың.
Бұл – жалғыз Төлегеннің не оның ұлтының ғана емес, ... ... ... ... міндеті, дүниеге билік етер құдыреті. Асқақ та ... ... Бұл ... биік ... көтерілген ұлттық поэзиямыздың сирек
тұлғаларының бірі де Төлеген еді.
Төлеген жырларының қазақ өлеңінде ірі бетбұрыс әкелгені, ол бетбұрыстың
басты мәні – ақын ... сұлу да ... ... ... сәби
көзінен тамған бір тамшыдай мөлдірлігі, асқақ романтизмі, бейнелілігі
екендігі. Өзімен тұстастар, өзінен ... ... ... ... өз
заманындағы поэзияда «Төлеген мектебінің» ізгі дәстүрі. ... жылы ... ... орта ... ... ... ... пединститутың бітіруі, алғашқы ұстаздық жолы.
Өмірінің соңғы жылдары Жазушылар одағында ... ... ... тым ... ... айырықша қымбат ақындық мұрасы.
Туған елге, жерге деген буырқанды сезім, нағыз перзенттік мөлдір әрі
сағыныш сазымен тербелген сұлу ... «Ақ ерке Ақ ... ... «Ата ... «Арал жырлары».
Табиғат жырлары. Ақынның табиғат тылсымын түсінуге ұмтылуы. ... ... ... ашық ... ... ... ... іздеу, сол
сұлулықты сұлу сезіммен айшықтай білуі. Ең бастысы, табиғаттың өзі ... ... ... ... ... кылығын өз қылығы, іс-әрекетіне теңестіре беруі.
«Жел» өлеңі. Ысқырған, жапырақтарды бір-біріне соқтырып мазалайтын жел
арқылы достық, береке-бірлікті жырлауы. Өлең ... ... ... ... ... мен өзі. Ақынның табынар тәңірі – шындық пен
оқырман, өз сезімі екендігі. Оқырманмен ашық ... Ол ... ... ... та, ... да бар екендігі. Нәзіктігі, пәктігі, сенім қуаты,
асқақ романтизмі, бір ... ... ... ... ... ... оқырманның ақынға айналуы.
«Жүрек сөзі». Ақынның «Жаңбырды монша қып», «Қазбауыр бұлтқа жуынуы»,
«Жүрек сөзінің ... ... ... ... дос ... «Уақытпен бетпе-бет», «Мақсатым», «Бір тойым
бар» өлеңдері. Ақын тебіренісі, күйініші сүйініші, асқақ та ... ... ... - өмірден өзін, өзінен өмір жасауы». «Мені» арқылы
халықтың «Менге» ... ... ... ой, ... пен ... әуен.
Махаббат жырлары «Поэзия махаббатпен басталып, парасатпен аяқталады»
(М.Мақатаев) дегендей, ақынның ... ... адал ... ... ... Шынайы іңкәрлік, сезім ... ... ... сырласу әдісімен жазылуы («Сырт тұлғама, келбетіме қызықпа»,
«Сүюдің тал ... ... ... ... тыс ... «Ару ана – ... «Сағыныш», «Аманат» өлеңдер жинағынан махаббат туралы жырлар,
сондай-ақ шәкірттердің өздеріне ұнаған жырларын оқыту.
Икем-дағдысына қойылатын ... ... ... ... оқу, ... ... оқу, ... білу, сезімдерін ақынша толғап, ақынша тебірене жеткізуге талаптану.
«Менің Төлегенім» тақырыбыңда шағын эссе-толғау жазу (Жазба жұмыстарға
деген дағдыларын ... жылы ... ... ... тілі мен ... факультетіне
Қарақалпақ елінен келіп түскен 17-18 жас ... ... ... ... отты мінезімен өзгелерден бөлектеу көрініп жүрді.
Әдебиет пен ... ... ... ... мол. Ертеректегі әнші, күйші,
шешен, жыраулар туралы майын тамыза сөйлейді. ... ... ... ... Институтта жаңадан танысқан жніттер мен қыздардың
ешбірін жатсынбай, бірден ... ... ... ... дос ... жігіттермен жаңадан дос болғанның ... ... ... ... шай ... кешке кино, не театрға барамыз Төлегенде әр
күнгі сабақ біткен бойда басқалар құсап ... ... жату жоқ. ... ... бас қосуға, әңгіме-дүкен құруға ынтық. Тіпті кейде өзге
факультет, курстарда оқитын, маған шала таныстау жігіттер туралы: ... ... ... ... ... жүр", - деп ... Ләж жоқ ... таныс жолыққанда сәлемдесуге тура келеді. Кейде ондай достық күтпеген
жерден шорт үзілетіні бар. Бір ... ... ... ... оқитын Мейрам деген студент туралы
"Бүгіннен бастап онымен доспыз, амандасып жүр", - ... ... ... ... ... кеудемді ашып, жалпылдай амандасамын. Ол да өліп-
өшіп қалады. Шайды бірге ішеміз.
Бір күні Төлеген ... жоқ: ... ... бітті. Көрсең сөйлеспе,
амандаспа!" - деді Себебін айтқан жоқ, мен ... Сол ... ... ... ... теріс бұрылып кететін болдым. Әрине, менде
жазық жок. Тапсырма солай. Төлеген: "Дос бол" ... ... ... ... қоя салдым...
Әйтеуір ойламаған жерден тұтанатын әсіре достықтың соңы көбінше солайша
аяқталып жататын-ды. Ой, жастық-ай!..
Төлегеннің ... ... орта ... ... кезі (1962 жыл).
Жаздың ортасы.
Бір күні әйелі – Үрниса екеуі шаңқай түске жақын аудандық ... де, ... бір ... бүктеулі қағаз ұсынды.
– Бұл не?
– Ашсайшы!
Аштым. Асығыс жазылған екі-үш шумақ өлең екен. Оқыдым:
- Көтер депті иекті,
Парикмахер бір епті.
Сумаңдапты суық ... етіп ... да ... тігіп қырғиша,
Жоқ болыпты бес сомы,
Төлегенді тұрғызса, - дейді.
- Ал, оқыдық!
Төлеген екі иығы селкілдеп, мырс-мырс күледі. Үрниса сәл ... ... ... көтеріңкіреп:
- Өй, оңбаған! Қандай арсыз, ә? Мынаның шашын алдырайық деп әлгіде
шаштаразға келгенбіз. Төс қалтасына өз колыммен бес сом ... ... ... алып ... Сенесің бе, сенбейсің бе? – дейді.
- Ойбай, сенемін! - деген себебім, кавказ нәсілді сол ... ... ... ... Бір сом ... ... ... Сағатымды қалдырып кетіп ем, - деді
Төлеген.
Ол уақытта бір сом үлкен ақша. Оған бір ... ... су, ... екі ... нан, бір кесе шай, бір ... ... ... келеді.
Үрниса екеуі бір сом алып есіктен шыға бергенде, Төлеген маған бұрылып:
- Өлең сенде қала ... бір ... ... шығар, - деді көздерін
сығырайта күлімдеп.
Сөйтіп, ... ... ... өлең ... ... ... кетті.
Оны құны бір сомдық өлең дейтінбіз.
Аудандық редакцияда әдебиет үйірмесі бар. Жетекші - Төлеген Айбергенов.
Жырсүйер жұрт жиі ... ... ... шаршамайтын газет
қызметкері Бердуәлі Тұрмағамбетовтің ... ... боп, ... ... ... ... асханаға меңзейтіні боп тұратын.
Бір күні бірі қылшылдаған жап-жас, бірі ұзын бойлы, ірі денелі, ... ... әсем ... екі ... ... ... ... техникумының жанында болашақ совхоз директорларын әзірлейтін
екі жылдық курс бар-тын. Әлгілер ... ... ... ... ... ... Бердуәлінің айтуынша, екеуі де газетіміздің тұрақты оқушысы,
әрі өлең жазатын пақырлар көрінеді.
- Неғыламыз, бұл жігіттер ... ... ... ... дейді. Төлегенге адам жібереміз бе, әлде...- дей бергенше
Төлегеннің өзі ... келе ... ... ... келгендердің екеуінің аты да Төлеген боп шығып, біздің
Төлегенмен үшеу болсын.
Екеудің жасырағы папкасынан дереу бір дәптер ... ... ... ... Мен ... ... ... ауданынанмын, - деп қояды сөз арасында. –
Фамилиям Әубәкіров.
- Мен әскери адаммын. ... ... ... енді ... ... ... ... Ең қажеті талаптану ғой. Талаптанса жеңбейтін не бар?
Солай емес пе? Туған ... ... ... ... ... ... дейді егделеуі. - Шынымды айтсам, әскерде өлең жазуға қол ... ... ... «Қапланбектегі» оқуды бітірген соң, аулыңа барып совхоз
директоры болғанда уақыт табылады, - деп әзілдейді Бердуәлі.
Жаңа танысқан екі ... ... ... келісіп қойған ба,
немене, көп ұзамай:
- Қалған әңгімені базардағы асханаға барып ... ба? - ... ... - деп елп етті екі ... те. ... ... ... Төлеген
әлсін-әлсін өлеңдерін оқиды. Бір дәптер өлеңі бар Төлегенге ақыл-насихат
айтып ... ... не, ... Төлеген аузын ашса, көмейі ... ... адал адам ... ... ... ба ... ... орыс
әйелін қайта-қайта айтып қалып отырды. Бәрінен де әзіл-қалжыңды айта да,
қабылдай да білетіні ... ... ... ол ... ... ... ... (біздің) Төлегенге:
- Әй інім нағыз ақын болсаң, көрейік Тап осы арада біздің дәл осы
отырысымыз ... бір ауыз өлең ... - ... деп төс ... қаламын шығарып, қомдана бастаған Төлегенге
қапелімде жазатын қағаз табылмай ... Мә! - деп ... ... бос ... ... ... ... екі айырып тізесіне қойған Төлеген шұқшия жазып ... ... ... ... ... Ал ... - деді ... арада бес-алты минут өтер-өтпесте.
Бір Бекең, Зәкірменен үш Төлеген,
Бесеуі қан базарда ішкен ... ... ақын ... жаңа жазып жатыр екен,
Ал енді біреуінің...
Ортан қолдай бір орыс ... ... ... - деді ... ... - Мен жай ... ... ем. Тіл-
көз тасқа, мен бірдеңе білсем, сен алысқа шапқалы тұр екенсің. Рахмет,
інім. ... ... ақын үшін ... тұрып бір алып тастамаймыз ба.
Бәріміз орнымыздан көтерілдік...
Жас шамасы өзімізбен қарайлас Шахимардан деген дәрігер досымыздың ... ... он бір ... босанып, ұл тапқанын естідік те, Бердуәлі,
Төлеген үшеуміз барып құттықтадык. ... ... ... ... ... бір ... – сапасы жоғары - қызыл шарап әзірлеп қойыпты.
У-ду түн жарымына дейін ... ... ... тағы келсек, Шахимардан әлі төсекте жатыр
екен. Жазғанның басы ауырып қалған ба, ынқылдап ... Әй, бұл не? - ... ... - Тұрмайсың ба?
Керіліп-созылған Шахимарданның тұратын түрі жоқ. Қайта, теріс айналып,
көзін ... ... ... - деді ... ... Төлеген Бердуәліге бұрылып. - Мынаның
қолдан адам жасаған Құдайға ... ... ... Ой, ... ... сол ... [6, 110].
2 Ақын поэзиясының тақырыптық-идеялық ерекшеліктері
2.1 Сыршылдықтан шыншылдыққа
Поэзияның өнер мүлкі ретінде қыр-сыры мол ... ... тыс ... Оның ... лирика тікелей сезімдік туынды екені мәлім.Алайда, әр
ақынның сол сезімді поэзияға өзек өтуінде ... ... ... ... ... өлшем талант ерекшелігі болуға тиіс. Әсіресе,
лирика ядросы – сол.
Қазіргі қазақ ... ... өлең аз ... ... ... те ... сыршыл ақын. Өз сыры өлең сырындай, өлең сыры өз сыр-сипатына айналып
кететіндей еді. Ол ... ... ... бай еді, ... ... ұстағанда поэзия аспанында қызылды –жасылды жасыл ... Тек ... ... бере ... ... тіл ... де сыр-
сиқырын өзгеше сезімталдықпен меңгеретіндей. Шын мәнінде Төлеген қасиетті
өлең сөздің бағын ашып, жұлдызын жақты. Шынайы музадан шөл ... ... көп, ... аз жыр бәйгесінде өзіңнің өнерпаздық құныңды,
суреткерлік қасиетіңді, азаматтық абыройыңды сақтап қалу үшін ... қоса ... ... те ... ... де із шиырлай беретін
әншейін әуре-сарсаңы бар да, ... ... мен ... ... ... көкке бір-ақ шапшытып, өнерпаз маңдайын айдай жарқырататын
абыройлысы бар. Төлеген Айбергеновке сол ... ... тап ... ... адамның ортақ сырларын, киелі қасиеттерін данышпандықпен
пайымдап, ұрпақ құлағына ... ... де, нар ... күйімен де, қаймағы
қалың қара сөзбен де санамызға жеткізген дарынды бабалар болатын.Табиғатты
арда емген сол дала ... еді. Адам ... ... ... ... ... жемісі емес, ақ-адал пәктіктің, сезімтал – көрегендіктің де
көрінісі ... ... ... Төлеген Айбергеновтегі таусылмайтын шабыт
көзі ұлттық дәстүрдегі осы қасиетпен тамырлас шығар.
Апталап , ... ... ... ... ... таппай тоқтамайды екен
Мәңгілік тіпті күн батсын, -
деген жолдардың берері де, айтары да мол. Ақынның меңзеуінде үлкен мән ... ... ... ... биік ... айнымас тұрақтылыққа
бояуын қанықтырады. Сөйтіп барып айқындалады, өзіндік жота, мінез танытады.
Сол арқылы өнерге де, өмірге де тиек ... ... дәл ... ... ... ... символ бұл жерде философиялық ауқым ... Ең ...... бәрі өлеңге көркемдік шешім ... ... ... әсер арқылы жүрекке жетеді. Еріксіз өзіне баурап алады.
Ендеше, Айбергенов ... ... те, ... те ... ... ... мен ... бөлінбейді. Сондықтан Айбергеновтің осы ... ... ... Айбергенов шын мәнінде поэзия жұлдызы еді. ... ... ... ... өзі туралы :
“Тек менімен бақыты бар даланың,
Менің қолым ертеңінді қамшылар .
Тек ұшымен мен ... ... ... тамшылар
Менің жаным лириканың жинағы,
Тарауларының биіктеткен мерейін.
Менің кеудем ерекше бір күй бағы,
Бұлбұлыңның бүлкілдеткен көмейін.
Ең сұлу нұр саған менен ... ... ... ... мұң.
Кешіре гөр, жаратылыс – жан анам,
Тентектікпен қатты айтқан да болармын” [8, 74].
“Өзін-өзі арқылы жаза баспай өнер ... тани ... ... талант жатыр.Өнерде сәл жалғандық немесе ... сөз ... ... еді. Ал , дөп ... жалғыз шеге өнер үшін ас ... ... ... ... шынайлығы соншалық, автор атынан
айтылған сөз емес , өмір ... бар ... жете ... ... Өзгеше бір сырлы дүниенің ішіне ... ... ... бір
құпиясын ашып , құдіретті аруағына табындырады, бас игізеді. Мұнда сенім
сөз жоқ, ақиқат айғағы бар. ... ... де ... ... ... шеберлікке де, сыршылдыққа да телуге көнбейтін киелі қасиеті ... ... ... ... Сөзі – ... , сезімі -
пәк, жүрегі – жалын ,көзі – ... ... ... шапсам қай күреңнің ,
Мен қатар қуаныш пен қайғыны емдім.
Туған жер халқын сүйген азаматқа
Екен ғой таусылмайтын қайғы мен ... ... , ... ... бас ... ... соң ... сабырмен сыр тересің.Осы төрт жолға бір кісінің саналы ... ... жоқ па ? ... дидактика , арзан патриотизм осы өлеңнен кейін ... ... ... шығатындай. Шынайы сезім шын ... ... ... ... Ақын жанының жайнап тұрған жазын еш интеллектілік өлшемге,
яғни “ақылды” поэзияға айырбастамауы сондықтан. Қайта , әдеби білігі ... ... ... ... Ортамен қарым-қатынасы арта түседі. Оның
талантының ортаймауында, қайта тынысы ... ... ... себепші болады. Өз жүрегінің әнін көптің жүрегіндегі әнмен
жамырата табыстырады. ... дала ... ... ... ... ... қанмен емес, дүниеге іңкәрліктен , өзгеше
құмар көңілден шалқып шығуы ... ... оның ... ... май
секілді еріп тұрады. Жанының көк теңізі қашан да толқынды. Тынжымайды. ... , тек ... ... ... ... ... “Әр ... өзінің ғана сүйіп оқитын оқушысы
болады деу – ... айта ... ол ақын әлі ... ортақ азаматтық
жүрек тілінің ақыны дәрежесіне көтерілмеген, оның поэзиясында әлі ... ... ... ... ішкі ... – салқындық пен
түсініксіздік, жансыздық пен солғындық бар деген сөз. Әдебиеттің ары ... ... ... ... ол ақын ... өзінің атсыз жазылған жылымшы
өлеңдерінің күнәсін бұл сияқты жаңсақ пікірлермен ... ... ... ... ... жұртшылықтың басым көпшілігіне ұнап, оның ойы
мен сезімін нұрландырып байыта ... ... ... айту ... ... ... деп айтқаны[6, 113] еске түседі.
Туған жерді ақынның бәрі де жырлайды ғой. Әрқайсының өз орны бар. ... ... өмір бойы ... ... ғашық , оның табиғатына өзгеше
іңкәр.Бұл құбылыс оның творчествосының арқауы десе де ... Ол ... ... тал ... ... ... балайды. Ол туралы
сөйлегенде баладай егіліп, ... ... ... ... еркесі,
Жас жаным толқып тұр менің.
Бердақтың сүйген өлкесі,
Әжнияз айтқан жыр ма едің ?!
…Өзіңді көріп кеудеме
Дүрсілі ... жүз ... сұлу ... қызын ұзаттым.
…Жаныңда әкем жорға атпен
Жортып бір өткен Кегейлі,
Атаның жолын жалғап мен
Елтіп бір жеткен Кегейлі.
Қырыңда анам қыз күнін
Қыздырып өткен Кегейлі.
Келем деп ... түз ... ... Кегейлі!
Су алған сайда әжемнің
Сырғасы қалған Кегейлі,
Сырласы қалған Кегейлі,
Мұңдасы қалған Кегейлі.
Әмудың арғы бетінен
Арқалап келдім көп ойды.
Жүректің ыстық отымен ,
Мархаббат, қарсы ал , ... ... ... ... ... келген нарлар-ай,
Арыстан кеуде жандар-ай.
Жаралу шарт па егіз боп,
Туысқан мен де ғашық ем.
Тербеліп кеттім ... ... де ... жасымен…
Шаттыққа толы жақтарды
Өткіздім сенде, құр бастым
Сыбдырлап тұрған бақтармен,
Сыбырлап тұрып сырластым [13, 17].
Міне, туған жерін аңсап жеткен ақын жүрегінің лүпілі – осы . ... ... бір ... оқылады. Әрі осы жыр жолдарында атамекенге ... ... өзі ... ... өлкеге деген ғажайып іңкәрлік
бар.Өлеңдегі жаныңды жұлқып алға ... ... өз ... ... ... пен сыртқы ырғақ астаса, біте қайнаса қатар өрілген ... әуез ... ... ... ... ... ... кітабының алғы сөзінде ақын Фариза Оңғарсынова:
“Қазақ поэзиясының ... ... ... ... бар ... ... – Төлеген Айбергенов. Шын ақын қартаймайды: өз ... ... ... ол ... ... ... әр ... бүр атқан қайыңдай
жасыл жапырағын қайта жаяды – осылайша жер үстінде уақытпен ... ... ... ... жүрегіне жол шегеді” [14, 18] - деп жазған екен.
Сол сөз ... ... ... ... ... туған күні – 8 наурыз.
Шындығында да, содан бері қанша жыл өтсе де, ... ... ... ақын ... ... ... адуынды жырлары халық жүрегіне қайыра
жол ... ... ... жыр кештерінде оның өлең жолдары жас ұрпақтың,
бүгінгі буынның тілімен оқылып тұрады. Қазақтың қай тойында ... да, ... ... ... тағы ... ... Ақынның сөзіне жазылған “Ақ ерке
Жайық” әні ел аузында қырық жыл ... ... ... па ең сен ... ... па ең сен әлде
Көлбеңдеген көк көлде ...
...Құлақ күйін он ... ... ... ... ... ... келем мен [14, 49], -
- деп көктемде туып, өмірден көктем іздеп өткен ақын жырларын қанша ... ... бір ... Онда әр оқыған сайын жаңа бір ой, тылсым бір ... ... ... қасиет бар. Т.Айбергенов өлеңдері сонысымен құнды,
онысымен де ... ... ... ... тағы бір қыры – оның ... ... суреттейтін пейзажист – ақын екендігі . Ақын жырларын
тың ... мен ... ... ... ... жан бітіретін,
тілсізге тіл бітіретін ғажайып картиналары – соның ... ... Ай ... ... ... ... ... басқан таңба.
Жұлдыздар жез шегедей жымыңдған,
Шашылған ақ шекердей дастарханға.
… Суытқан дала жатыр тұмауратқан ,
Мұртына теректердің ... ... ... жел ... ... ... ... құр аулақтан [14, 51].
Міне, бұл “Желсіз түнде жарық ай” дәстүрі. Ал, кей ... ақын ... ... еріп бара жатса да сезімнен гөрі суреткерлігінің
басымдылығын ... ... ... ерке желі жан-денені” деген жалғыз
жолда қаншама сезім күші жатыр. ... ... ... ... ... ... ... емес, поэзия тілімен сөйлейді. Осы ... ... ... көрсетіп алмау үшін әрі қарай әдеттегідей табиғаттың әсем көріністің
табиғи бояулармен келістіре ... ... бай ойға ... ақын
субьектісін, интеллектісін обьективтік шындық сәулесі ұштай ... [15, ... ерке желі ... қылаң берік таң келеді!
Малынып шығар күннің шұғыласына
Көк ... мың ... ... ... бұл ... ... ... бейнелеумен қатар
табиғатты жан-жүрегінде әлдилейді. Сәбиін әлдилеп отырған ана секілді. Осы
қасиетімен ол өзіне дейінгі табиғат жырларына ... ... ... ... ... ... ,
Ақ қайың қандай аяулы,
Төбеден көзін төңкеріп ,
Аспан тұр алпыс бояулы…
Белестен қосты ән ... ... ... ... жатқан бұлақтар
Бұралып жатқан бұрғыдай…
* * *
…Аппақ қарды омбылап,
Көктем іздеп келем мен .
* * *
Алдында Ай ... ұзақ ... ... ... көлден құс атқанға,
Сол құсы құрғырыңды атпасаң да,
Өзіңді құс атқанға ұсатқанға…
* * ... ... ... ақ ... ... ақ ... ақша қарлар.
Тырна дауысын шақырып,
Омырауымнан
Ойнақ салып барасың, пәтшағарлар.
Ақын теңіз тақырыбына келгенде, бәйгенің алдын бермес арғымақтай көсіле
шабады.
Қарайтын барша құмартып
Теңіз бе , ей, ... ... ... сыр ... ... су маған…
* * *
Саз аңсап жүрген тереңнен,
Сазан көз мөлдір көл ем мен ... ... ... денеммен
Теңізді сезіп келем мен …
Кейбір өлеңдерінде сөз образы тұтас дала образына ұласады. ... ... ... ... дәлелі:
Жылқышы ағады белдерден
Табынын шұрқыратып.
Мама қаз ұшады көлдерден
Мамығын бұрқыратып, -
деп басталып ,
…Тұрғандай “Әй, осы сен бала ма?” ... ... от ... осы ... кең ... ... бе екен!-
деп аяқталатын өлеңде, ақынның өзі де кең далаға айналып кеткендей ... Ақын ... ... ... ... кетуінің өзін –
қайталанбайтын құбылыс ... ... ... ... Төлеген Айбергенов
бір ғана табиғат лирикасының көркемдік көк жиегін кеңітіп, ... ... ... ... ... тұрғызған ескертішінің бірі – “Сағыныш”
толғауы. Мұнда сағыныш образы сомдалады.
Қажет жерінде ... пен ... ... ... те ... ... ұлылығын сен сағынышымен есепте.
Онсыз сен тіпті тұлпар да ... ... ... ... ... сағынып алмай шығушы болма сапарға.
Сағынбай барсаң, теңіз де сенің тебіренбес жастық шағындай,
Бұлбұлдың дауысын естей алмайсың, бауларға ... ... ... ... да ... ... шықпас асқақтап,
Ойлауы мүмкін дүниені мынау кеткен екен деп тас қаптап…
Осындағы жүректің толқын атып шыққан жыр жолдарында адамның туған жерін
сағынуы , ... ... ... ... ... , ... өліні
сағынуы, перзенттің бүкіл дүниені сағынуы, қыстың көктемді ... ... ... ... ... сағынуы, ғаламзаттың
адамзаттың сағынуы – бәрі-бәрі ақын сомдаған сағыныш образына сыйып кеткен.
Бәрінен де жарық дүниеге ... адам ... ... ... ... ... бар ... аяғы тең жорға Төлеген Айбергенов жырларын, шашасына шаң жұқпас
ақпа жырларға қара сөзбен түсініктер жазып сипаттап ... жату – ... ... ... кең жыр ... сонау алпысыншы жылдар аяғында
бір бүйірден апшып келіп, бір ақжал толқын есте. Айбергенов – ... ... ... атып ... ... Суы ... тұмадан бастау
алған бұлқынған бұла толқын” [16, 149].
Бұл ... тағы да ақын ... ... тура келеді: “Адам тілі –
біздің кәдімгі күнделікті өмірде қолданып жүрген қарапайым ... ... мыс ... ... асқақ шабытпен қайнап қорытылғанда небір
құлақ естіп, көз көрмеген ғажайыптар туады. Бұған оқушы былай ... ... өз ... тудырған ақынның өзінің де жағасын ұстап, таңдана
қарайтын ... аз ... ... ... да өзінің осы сиқырлы күшінен адам
баласының ... ... ... ... өмір ... ізгі ... сұлулығын, ұлылығын, өміршеңдігін бейнелеп келеді” [17, 13].
Төлеген Айбергеновтің балаларға арнап жазған дүниелері де бар. ... ... ... 1977 жылы “Қазақ балалар поэзиясының
антологиясы” жинағында, кейін 1985 жылы “Бақшаға саяхат” ... ... ... ... ... ... балаларға арнаған тырнақалды туындысының қалай
дүниеге келгендігі жайлы Мұзафар Әлімбаев былай сыр шертеді: ... ... ... “– ... балаларға өлең жазып көрмеппін.
Балаларға жазу ... ... ... дегені келген бетте. Бір сағаттай
балалар поэзиясы жайлы сыр айттым. Бір жұма өткенде балаларға ... ... тұр. ... ... таба ... “Аққуда бар қос қанат” деп келетін
еді” [12, 9]. ... ... ... ... ... көлемі
аз, бірақ көркемдігі жоғары қызықты мұра.
Ақынның балалар әдебиетіне жататын өлеңдерінің қатарына табиғат туралы
жырлары ... Бұл ... ол ... ... ... оның ... тығыз байланысы барлығын терең ашқан. ... ... ... ақын ... ... ... ... теректі
Ырғалтып келдің.
Қанша қап алма
Тағы үзіп келдің.
Қанша балықты
Ағызып ... ... ... тырнаны
Тізіп ап келдің.
Қанша көп ектің
Гүлін шынардың.
Қанша бөбектің
Тілін шығардың.
Міне, осынау шағын өлеңнің жас ... ... ... ... ... кеңейтетін, айналасындағы тұрмыс-тіршілікті
тануға ... ... мәні зор. Енді ... ... ... ... ... жан жоқ өзін біліп,
Сақтапты тау ғана тек төзімділік.
Шебер қыс көлді ұқсатып бір ғалымға.
Көзіне іліп ... ... деп ақын ... ... айшықты бейнесін жасаған.
Ақынның “Көктем әуендері”, “Күзде”, “Ақ қыс” т.б. ... ... жыл ... ... сай ... ... ... оның табиғат туралы өлеңдері – туған өлкені тереңірек білуге себін
тигізетін, жылдың әр мезгіліне зер салуға ... әрі ... әрі ... түсінікті қарапайым жырлар.
Т.Айбергеновтің балаларға арналған өлеңдерінде жан-жануарлар мен
хайуанаттар және өсімдіктер бойындағы ... ... ... айту арқылы
балаларды сондай қисық, ... ... ... ... ... жан ғибрат алады. Сондай өлеңнің бірі “Қарғаны” оқып қарайық:
Қарға, қарға, құзғындар,
Тұмсығынан тозғындар.
Екі шоқып, бір қарап
Қара басын қорғалар.
Қарға, қарға, ... ... ... ... ... ... ... шумақтан тұратын бұл өлең балаларды тек қара басын қорғайтын, көзі
тойса да, өзі тоймайтын ... ел ... күн ... ... ақылы
алқымынан спаған жандардан сақтандырады.
Ал, “Бақа” өлеңінде ақын ұқыпты да, ... бала мен ... ... ... ... ... үсті-басы кір, мақтаншақ балаларды мазақ
етеді. Бақа арқылы ақын мақтаншақ, өзін-өзі күтпейтін, киген киімдері ... ... лас ... ... ... образын көзге елестетіп,
жеркендіреді, үстін күтіп қарайтын, әдепті аппақ ... ... ... ... бақ-бақ,
Кешетіні батпақ.
Көшіреді көлді,
Өзін-өзі мақтап.
Бақа, бақа, бақ-бақ,
Үсті-басы сатпақ.
Кеше жатты лайық,
Бүгін тағы жатпақ.
Бақа, бақа, ... қой ... алып ... ... ... ...... жаттап алуға өте жеңіл, олардың түсінуіне оңай өлең. Ақын
қисық, түзу өсіп тұрған өсімдіктерді де сөз ету ... ... ... ... пен түзуліктің, туралықтың сырына үңілтіп, ... ... Оған ... мына ... ... дәлел:
Орман іші.
Көз тұнады жарыса өскен ағаштан,
Бірі қисық, бірі түзу – бәрі көкке ... ... егер ... ... ... ойланам: егер түзу өспесе кей бәйтерек,
Қисықты да біз тура деп қабылдар ма ек, ... ... де сен ... ... ... ... ... тура тұрып дәлелде! [8,125].
«Бұл - өмірлік үлкен философиядан туған өлең. Себебі – ... ... ... ... бір ... немесе жасы үлкен адамды көргеніңіз
бар ма? Кімді сөйлетсең де, ... ... да, ... ... ... ... ме? Мына өлеңді оқыған адам ондай өркөкіректер мен ... ... бере ... ... ... ... оның қалай өскендігінен
көрінсе, адамның қисықтығы мен түзулігі – ол ... ... ... соны өлең ... ... ... [18,74].
Т.Айбергенов шығармашылығында математикалық сандарды үсті-үстіне
еселей қайталау арқылы ... ... де көп. ... ақынның “Бір”, “екі”
және “үш” сияқты сандарды жырға қосқан мына төмендегі өлеңдері куә:
Мен алыссам, бір-ақ рет ... үшін ... бір ... жарыссам, бір-ақ рет жарысам,
Мініп алып бір атқа.
Немесе
Бір адамнан екі адамның ойы ізгі,
Қос рельс зымыратар ... ... ... күй келер
Қандай жақсы пар ат жеккен күймелер.
Ал, математикалық есепті өлеңге түсірген, әдебиет пен ... ... әсем жыр ... ... атты ... орны бір ... ... келтірейік:
Қаздың да саусағы екеу аяғы.
Құрдың да екеу аяғы.
Екеуінің аяғы
Төрт болады баяғы.
Бұл өлеңдер ... ... да, ... де ... ... ... оқуына, қызыға құмарлануына әсер етеді, ой-өрісін
дамытады.
Туған ... ... ... ... ... өлеңінің бірі – “Менің
Республикам” атты толғауында ақын:
Тербелсе ... ... ... ... ... қақталады.
Тереңін көмір кернеп, өмір тербеп,
Тұр бүгін Қарағанды шахталары.
Жезқазған мыс дариядан сыр ақтарып,
Алтайы алтынмен тұр апталып.
Жүрегі Магнитка ... тұр жер ... ... ... ... ... ... байлыққа толы даласы мен сәулетті сұлу қалаларын
тебірене ... ... ... ... ... сүюге, оны патриот ұл-қызы
болуға үндейді.
“Поэзия – адам көкрегінің ең алыс түкпірлеріне дейін шымырлап-жаңғырып,
шулап-буырқанып ... ең сұлу жан ... ... бір ... ... ... өмірінің көркем тарихы. Адамның сол ішкі ... адал сыры ... ... ... ... де, ... поэзияның
ғұмыры шексіз” [6,14] дейді поэзия жайында Т.Айбергенов.
2.2 Ақын поэзиясының образдық-бейнелілік сипаты
Төлеген Айбергенов қазақ поэзиясында поэтикалық тілге бай да ... ... ... Белгілі бір жүйемен құрылған өлеңдерінде тіл
нақышы анық байқалады және ... ... да кең ... деп айта ... Ақын ... семантикалық мазмұны мен
стильдік бояуы айқын, бір-бірімен үндесе айтылатын әрі бірін-бірі айқындап,
толықтыра түсетін сөздердің тобын жинақтап, жүйелеп келтіреді.
“Ақын - ... ... ... ... Төлеген қазақ поэзиясына
жаңа ырғақ, тегерінді екпін, жанына тыным бермеген ағыл-тегіл ... ... ... ... ... дүбірлетіп, атой салып оята
келді, ... ... ... ... - ... 14, 13] ... ... соншалықты айқын.
Төлеген ақынның “Маңғыстау саздары”, “Қарақалпақ жырлары”, “Арал
жырлары”, “Кегейлі дәптерінен” топтамалары жан-дүниеңе ... ... ... ... ... ... гүлді барады қыр ап қашып.
Жиырмасыншы ғасыр жүр Маңғыстауда
Мұнаралар басына шырақ тасып.
- деген жолдар бүгінгі ХХІ ... да ... жоқ, ... жаңа ... ... де ... ... Ақын сонау 60-жылдары-ақ Тәуелсіз
Қазақстнның мұнайлы болашағын көріп кеткен сияқты.
“Сағыныш” атты ... ... ... ол ... ... жаңа ... Бұрын біз білетін сағыныштың мән-мағынасы кеңейіп, “Сағыныш” атты
адамзаттың ұлы сезімінің бейнесі сомдалды. Ақын ... ... ... “Ал ... ше? Төрт ... тұратын бұл цикл – Төлеген
шығармашылығының нағыз ... ... ол тек ... ақын ғана ... ... ... ... байсалды ой иесі, кеміліне келген философ, ... ... ... ... [19, 13] – деп жазған болатын.
“Адамзаттың ақыл-ойы жаратқан бүкіл поэзияның тарихы – алдымен ... іші мен ... ... үшін ... ... күрестің
тарихы” [6, 87] – деп айтқан екен ... өзі. ... ... ... ... ... үндестігі үшін күрескен Төлеген Айбергенов– табиғаттың тілін
терең түсініп, сөзден сурет салған ... ... ... құпия сырларын ашуда тілдік элементтерді ұтқыр
қолданып, сөз оралымдарын еркін ... ... ақын ... ... ... ретінде алынады, яғни тау, өзен, қол, тас, ... ... күн, ... жел, аяз, қар ... гүл - ... ұғымның атауларын бір-
бірімен байланыстырып тұтас гармония жасайды.
Табиғаттың кұпиясын жырлауда ақын ұлы Абай ... ... ... ... ... ... ... тереңдетіп береді. Оның табиғат туралы қай өлеңін ... ... ... көз ... ... -образ болып тұрып қалады. Сол сурет
образдар ақын суреттеуінде жалпыға түсінікті ... ... ... ... ... болу үшін ақын өлеңдеріне тоқталалық:
Ұқсаған көктегі ай асқан шамға ... ... ... ... ... жез шегедей жымыңдаған
Шашылған ақ шекердей дастарқанға.
Суықтан дала ... ... ... теректердің қырау қатқан.
Айналып қуғыншы жел жүгіріп ... ... ... құр ... ... ... бере ... сөзден бояуы қалың ... ... ... ... бейнесін поэзияның ... ... ... және ... ... ... ... отырып
әсерлі де мәнерлі етіп жеткізіп береді. Ұғымға түсінікті сөздердің рет-
ретімен түзілуі ... ... ... ... ... айқындата
түседі. Тексті түзуші тілдік элементтердің қызметі әр ... ... ... ой ... айқындалып, сөз тіркестерінен образды айқын
көреміз.Әрі текстің оқырманға ... ой ... ... ... ... табиғат қозғалысты беруінде поэтикалық топ мүлдем
басқаша өрілген. ... ... ... ... көңіл аударатын
тілдік қолданыс – құбылтуды өте шебер ... ... ... ... ... жалпы жансыз заттарға тірі адамның ... ... ... ... ... ... [20, 184]. Ақынның төрт-ақ жолдан
тұратын мына екі өлеңіне назар ... жел ... ... ... қырға біткен қияқтан түк.
Телміріп тас төбеден ай төнеді,
Аспанда алтын қазан сияқтанып
немесе
Аймалап ерке желі жан денені,
Бозарып қылаң беріп таң ... ... ... шұғыласына
Көк құрақ мың құбылып сәнденеді.
Төрт-ақ жол өлеңге ақын ... ... ... ... ... өзіндік даралығын таныта түседі. Осы жоғарыдағы шумақтарда көзге
ерекшеленіп тұрған тілдік қолданыстар болмаса да, ақын ... ... ... білген.
Жел қобызым тартып сыңсыса, аспаннан ай төніп қарап тұр. Және ерке ... ... көк ... ... яғни ... іс-әрекеті жансыз
табиғатқа телініп, сөзден салынған ... ... бір ... ... ... ... табиғатты түсінген, сезінген , аялау керектігін
білген ақынның сөз саптауындағы ... ... ... ... ... ... ... жұмсағанын байқаймыз.
Ақынның туған жерге деген махаббатын, табиғатты жанындай ... ... ... ... ... жоғарыда айттық.
Күн бикеш көкжиектеи құлап кеткен,
Самал жел сыбырлайды құрақты өпкен.
Сүңгітіп тереңіне жұлдыздарды,
Сақырлап қайнап жатыр ... ... сен ... ... ... кең ... әнге айналып
Нар қамыс суылдаса жер бауырлап,
Бақалар тамсанады таңдай қағып.
Екі шумақтан құрылған тексте ... ... ... ... айтқан . Осыдан артық жанды суретті беру мүмкін бе?
Тазалықтың, мөлдірліктің, ... ... ... ... ақын жырлады.
Бірақ Төлеген Айбергенов ой мен сезімді ұштастыра отырып сурет ... ... ... жалпыға түсінікті тілмен ойын дәлел, нақты
мәнерлеп жеткізіп ... [21, ... ... ... ... формаларды (зат есім, есімдік,сын
есім, етістік) белгілі бір стильдік қызметте жұмсайды.
“Күн - ... ... ... ... ... ... тілдік
қолданыс. Метафораны (“күн бикеш”) орнын тауып жұмсап, бейнелілікті айқын
береді.Әрі сөз ойнатудағы ... ... ... экспрессивтік сөздерді, лексикалық ... ... ... ... қайталауларды , ... ... түзу үшін ғана ... оның ... ... ... түсу
үшін әрі өлеңнің көркемдік көкжиегін кеңейтіп, эстетикалық өрісін
биіктету үшін ... ... ... ... ... қап-қара орман , түн орман. Көзіндей
менің жарымның” деген жолдарынан орман сөзін үш рет ... ... ... әрі ... ... сын ... ... күшейтпелі
шырай) қолданысы арқылы нақтылап оқырманының назарын аударта түседі.
Осындағы “қара ... ... ... ... ... ... орман
деген тіркестердің синонимі болып тұр [22, 146].
Ақын эксперссивті сөздерді өлеңнің тексін ... ... ... ғой ... ... де ... ... ғой,
Жатыр-ау менің жазира далам өлшенбей…
Осы қолданыста “шіркін” сөзінің стильдік қызметі ... ... ... ... ... ... соңында екі рет қайталанып келуі де өлеңге
айрықша фон бере түседі.
Шылау сөздер де өлеңге динамика беріп, текстен жай хабарлау ... ... бар ... ... яғни жай ... ... (жатыр-ау)
грамматикалық қызметінен гөрі стильдік қызметі айқындала түскен . Ақын өлең
тексінде -а, -ақ шылауларын белгілі бір ... ... ... сөздерді , образды айшықты сөз тіркестерін қолданбай-ақ
ақын төрт жолдан ғана ... ... ... ... жасанды суретін,
тамаша көрінісін көз алдымызға алып келеді.
Көк шықты ... ... ... жасырып ,
Арықтан сулар жатыр тасып ағып
Аямай жерге төгіп алтын нұрын
Күн көзі күлімдейді қасын қағып.
Табиғат пен адам ... ... , ... әрекеті арқылы
табиғатқа жан бітіре отырып, өлеңнің эмоциялық әсерін күшейте түседі. Бұл
өлең жолдарына ешқандай экспрессивтілік ... ... одан ... ... ... жоқ. ... қайталаулар (Күн көзі
күлімдейді) өлеңнің түріне ғана емес ... да ... ... ... дыбыстық құрылымның айрықша әсерін
көреміз. ... ... ... ... ... ... ... тудырады.
«Төлеген Айбергеновтің лирикасын оқып отырғанда ... ... ... жер , ... ... оның творчествосының негізгі
өзегі ... Ақын ... тіл ... аса ... ... таңдап, тауып жұмсау даралығын анықтадық» [23, 46].
Тың теңеулер мен соңы эпитеттерге толы бұл толғаудың:
Жалғасын сен айт бұл ... ... ... егер ... жылдар судырлатқанда парағын , -
деген жолдарын оқығанда, академик Зейнолла Қабдоловтың:
“…Ақынның асқақ жырын ... ... ... ... ... ... сырға балап, осынау сыр жолдар парағы аударылғанда жабылып
кетуі ... ... ... ... айту ... ... өзін сылқым образға
айналдырған Айбергенов өлеңдеріндегі су жаңа ... ... ... ... ... жоқ, ... айқындап, аша түсіп тұр” [21, 146], - ... ... еске ... денем Менделеев ашпаған,
Металдардың қоспасынан тұрады ,-
дейтін ақын болашағын болжап кеткендей, өзінің қонар тұғырын ... ... ... ... ... жетеді
Найзағай оттарынан,
Сатқындар оқтарынан,
Өйткені мен теңіз боп ... ... ... ... ... ... ... жаңбырлар тоздырған тау сияқты
Мен өлемін өзімнің биігімде.
Бұл шын ақынның ... ... ... жан ... ... ... ақын ағасы Мұқағали Мақатаев :
Тұңғыш көрдім өлгенін шын ақынның
Қызарып батты ертеңгі шығатын күн.
Торғай - өлең ... бара ... ажал ... ... жазбас та еді.
“Әр талант жеке индивидум ғана емес, әрқайсысы ... ... ... тақыр жерде өспейді. Т.Айбергеновтің дара, сара талантынан
қазақ өлеңінің арғы-бергідегі бірталай кесек ... ... ... ... ... сіңісіп жатқан ежелгілік бар; тереңнен шыққан
тебіреністің теңіз толқынындай ... ... ... ... ... Қашағанның қайсар жырын еске салады. Ол қазақ поэзиясын
ғана емес, жастайынан мол сусындаған шығыс поэзиясының әуенділігін де шебер
құбылта білген. ... ... бәрі – ... ... ... өз ... ... табу қаракеті. Аруақты серпін, арқалы өлеңді Қасымнан кейін ... ... ... ... ... техникасы мен
методикасына өзіндік жаңалықтар енгізді” [24, 41].
О, ... ... ... ... ... келіп кетеді,
Жазбаған ән шығарсың сен.
* * *
Қателессең тартып отырған күйіңнен,
Керілдесіп қалады екен Адайлар.
Шақыртып алып ару қыздарын сонан соң
Бармағында от ойнар,
Күй ... екен ... * ... мені ... көрсең,
Тұрысы осы менің.
Ал мендегі ғаламат сезімді көрсең,
Шошыр едің!
…Сен ... ... ... бар ... сел ... ... өтінен желкен боп желбіреген,
Көлдерге айналар ең
Көктемде мөлдіреген…
Сөйтіп, Төлеген ақын қазақ өлеңіне арна бұза ... ... де ... ... ... ... ашып енді.
Шыныда мен үзбей жүрген
Көктемгі бір гүлімбісің.
Телегей – ... ... ... ... ... арқылы Төлеген Айбергенов қазақ лирикасының көркемдік көгіне
өзгеше ... ... ... ... ... тым тосын , тым жетілген.
Бұл сезім сәулесін, суреттеу ғана емес, яғни ... ... ... ... ... ... обьектінің субьекті лабороториясында оның алуан
түрлі сезімдік реакцияларға түсуі. Ақынның сол көп қырлы сезімі бір ... ... ... ... ... ... ... нақты ұғымға
бас тірей отырып, қиялды шарықтатады. Бұрын біздің қазақ поэзиясы сезімді
абстракциялы бейнелеу ... ... ... Ол ... ... тән ... ... Абайдан бастап күрт өзгерген бұл ... ... ... ... ... ... ... өзінді өрнек тапты [25, 93-94].
Өлеңнің композициялық құрлысының өзі өзгеше. Бірыңғай сұраулы сөйлемге
құрылған, поэзиямызға әбден ... ... ... емес. Өлеңнің
драматизімін күшейтіп тұрған риторикалық сұрау мәндес ... ... ... еске ... ... ... ... Мұнда
Махамбеттей (“Қызғыш құс”) психологиялық параллелизм емес, символдық ұғымға
бастайтын астарлы метафора, жігі білінбейтін ... ... ... ... ... ... гүлге, әнге, бұлбұлға теңеу, балау поэзияда
көп кездесе қоймайтын тәсіл. Бірақ Төлеген Айбергенов ... ... ... ... тұр. ... ... ... көркемдік тәсілі
күрделеніп тұр. Ақынға дейінгі классикалық поэмада метафораның күрделі түрі
мен метафоралық ... ... ... ... шығармаймыз. Мысалы:
“Демалысы – үскірік, аяз бен қар” бір нәрсені бір неше нәрсеге балау немесе
“Мен - тауда ... қарт ... бір ... ... нәрсеге балау үшін
әуелі балайтын нәрсені суреттеп алу. ... ... – гүл ... иісі жай
гүл емес, аңқыған гүл. Жоғарыдағы Төлеген Айбергенов ... ... ... ... , ... қызметі әрі күрделеніп, әрі кеңей
түскен сияқты. “Мен - ... ... қарт ... ... маралды анықтап
тұрған үш сөз, яғни күрделі ... ... ... ғана ... еді. ... туған жерді гүлге балап отырған гүлдің алдындағы анықтайтын ... ... алты ... ... ... өскен, екіншіден, гүлдің сипатын
емес, ол ... ...... ... ... ...... терең
сезіміндегі мәнін ашып тұр. Сонымен тығыз астасып жатыр, яғни, суреттеу
шеберлігі сезімді әлі де ... дәл , ... ... ... ... ... ... осы тәсіл өлеңнің өн бойында бірдей
қайталанады. Онда да тұрақты буын ... (8 ... ... ... сақтайды. “Бұлбұлдың”, “әннің” алдындағы эпитеттерге ... ... ... ... ... Бұрын сонды бұлбұлдың алдына
“телегей теңіз сырмен тебіренген” деген эпитетті ешкім ... ... ... ... ... қаз ... ... де кездестіргеніміз жоқ.
Міне, Төлеген Айбергенов бейнеліліктің не түрлі қыртыстарын осылайша
тыңнан іздестіреді. “Аспанға ... ... ақ ... ... ... ... барлық негізі мен тылсымын туған жерден таба отыра, соған
балай, екеуін ... ... ... ... сөйлем арқылы бүгінгі
жасампаз өмірдің жанына жат емес екенін ... ... ... осы бір ... ... ... түйіні, ақынның негізі
концепциясындай.
«Ендеше ақын интеллектісі сезімнің құлы емес, ... , ... ... ... негізден өрбейді. Болмыстың өзінен туады.Ал өлеңнің
эстетикалық өрісі, ұшқырлығы ішкі сезім иірімдерінің ... ... ... ... биігінде тұр. Ақындағы нәзік сыршылдық оның асқақ
арынымен үндесе кетеді. Ой, ... ... оның ... де ... ықпал
жасамай қоймайды. Жоғарыда біз ... ... ... ... ... эпитеттер соның айғағы. Алдымен, ой мен сезім тығыздығы ... ... ... ... ... үшін ақын қазақ лирикасында көп
қолданыла қоймайтын 12 -14 буынға көбірек қайрылып отырады. Бейнелі тілдің
небір ... ... Бұл ... ... зерттеуді қажетсінеді. Сайып
келгенде, қазіргі қазақ поэзиясында оның ішінде лирика ... ... ... ... Айбергенов ықпал жасады. Жаңа бағыттағы көркемдік
даму тенденциясының мықты бір қазығы болды» [26, 18].
Себебі, қазіргі қазақ лирикасында ... жол, ... ... ... Өтежан, Мұхтарлар өлеңдерінен кейде Төлеген Айбергеновті ұшыратсақ,
таңдануға болмас. ... ... ... ... Айбергенов :
Жыл сайын сан өзгеріп дала мынау,
Мен де осы кексе тартып барамын-ау
Жоғалтқан ақ қайыңдар арасында,
Он жетім, сен де жүр ғой, ... дала ... аш ... келді!
Боз тарта бастадым-ау өзім де енді.
* * *
Бой жеткен бұла қызға хабар беріп,
Боз жорға кісіней ме қыр ... ... дара ... ... ... екі өлеңде үндестік ,
сарындастық сезілмей ... ... ... ... ... жасымбысың,
Әлде сен өзгеше бір ғұмырмысың,
Немесе менен басқа ғасырмысың?!
Мұқағалида да, Қадырда да ... ... ... ... да ... ... лирикасында бір соны леп еді. Лириканың түрлік,
мазмұндық даму тенденциясының айқын бет алысындай. Әрі ... бұл ... ... ... ... тілінің иінін қандырып, өнер тілінің тетігін ... ... бірі еді ... түк те оған ... ... еді. ... ақын
өлеңдерін оқып отырғанда қазақ тіліне риза боласың. Не деген астарлы тіл.
Не деген иілгіш, жұмсақ тіл. ... езіп ... ... мамықтай
үлпілдейді. “Сөз аңсап жүрген тереңнен, сазан көз – мөлдір көз ем ... ... ... сөз таңдаудан туған талғам поэтикалық мазмұнға бай.
Әдеттегі салыстыру, бағалаудан ... ... ... ... ... шет тұшпағы көрінбей дөңгелене құбылып жүре береді.
Кезім менің!
Жатырсың жырақты ... ... ... қыр ап қашып.
Жиырмасыншы ғасыр жүр Маңғыстауда
Мұнаралар басына шырық тасып.
Жиырмасыншы ғасырды бұдан ... ... ... ... ... ... шығар. Өндіріс, жұмысшы тақырыбы белгілі мөлшерде поэзияға, шабытқа
көп көне бермейтін құбылыс. Төлеген ақын соны жыр ... ... ... ... ... Мұны – сөз ... ... ақын поэтикалық
арсеналының кеңдігі деп бағалаған жөн. Иә, Төлеген ақын творчествосы
поэтикалық ... бай, тым ... ... ... поэзия. Себебі, сонша көк
жиегі кең, кеңістігі шексіз көрінгенімен, жүйелілік бар. Өнер ... ... Тіл ... анық ... ... оның ... аспектіде қарастыру мүмкін емес. Мөлдір жыр кең ... ... ... ... әлгі жолдардағы мінсіз төгілген лиризм,
кідіріссіз еркін ... ... ... ... ... ... ... күшпен емес, өзгеше үйлесім заңдылығымен кірігіп тұр. Кәнігі
тұлпардай көсілгенімен ежелгі қара өлең ... ... ... буын саны әр
түрлі ғой. Бұл кездейсоқтық емес. Уақытпен ... ... ... ... түр іздеу, поэзия тілінде жаңалық ашу. Бұл жердегі
ақынның енгізген жаңалығы – интонацияға байланысты болып тұр [27, ... өлең ... ... оның ... қазақ өлеңіндегі,
поэзиялық қасиеттің көптен-көбі буында жатыр. Өлеңді өлең ... ... ... ... ... ... ... үндес. Керек десеңіз, Тіпті
ұйқассыз-ақ өлеңнің өзін өлеңге айналдыратын бірден-бір күш, ... осы ... ... ... өлеңнің буынын бажайлап қарау да керек, абайлап санау да
керек” [ 28, ... ... ... ... келе ... көне түрі – он бір ... жазған. Мысалы, “Семей” өлеңінде:
Астынан алшақ белдің орап ойлар,
Мен сені аңсап келдім қара қайнар.
Армысың, менің қара ... ... нар ... ... ... қарағайлар.
Төлеген Айбергенов өлеңдегі буын саны әр түрлі болып та келеді. Мысалы:
“Аруана жаудың ... ... ... ... өлтіріп, (19)
Қаралы мойнын қайтадан артқа бұрмастай халге келтіріп. (16)
Жеріне тартып отырады екен моншақтап жасы боздаумен, (19)
Омырауын шерге толтырып. (9)
Апталап-айлап таңдайын ... ... ... құрғатсын, (18)
Қазығын таппай тоқтамайды екен мәңгілік тіпті Күн ... ... жер ... ... ... ...... дүние, (18)
Сен маған осынау ақ жүрегіңмен қымбатсың” [7, 79].
“ Аруана – бауыр дүние” деген өлеңінде ақын ... өлең ... сол ... ... ... ой жүйесіне лайықтап, бірде ұзартып,
бірде қысқарта пайдалана береді.
Аталған өлеңде Шалкиіз, Асан ... ... да ... Бұл ... ... арналылықтың белгісі. Көріп ... ... ... мұнда тіпті де тереңдеп, ұлттық характерге ұласады. Мазмұн
байлығымен шеберлік ... бара ... ... Бұл ... ... құрлысын зерттеушілер “тың түр” деп жүр. Бірақ оның төркіні ... ... ... жоқ. ... ... толғауларында философилық ой
айтуға көбірек пайдаланған форма. ескеретін жалғыз ... – 14-15 ... ... ... ... көбі ... бұл ... естірте алмайды.
Сарындас болу үшін де өте көп дүниенің ортақтастығы керек сияқты. Ендеше
буын саны бірдей ... ... ... табыс ретінде қатар қою әбестік.
Өйткені, оның бәрі дәстүр ... ... ... ... ... ... өлеңдеріндегі кездесетін тармақ түрлері мынадай.
Төрт тармақты шумақ:
“Мен марттағы найзағай күркірімін,
Құрманғазы күйінің бір тілімін.
Менің жаным саясын паналаған,
Дүниедегі бар ... ... * ... да міне ... ... ... тау ... баққа көкпеңбек,
Жас жапырақ сауғасын” [13,193].
Бес тармақты шумақ:
“Ақылың, білімің,
Кем емес ешкімнен.
Бойыңа жарасқан
Келісті кескіннен
Таппаймын еш мін мен ... көп ... ... қазір ардақтап,
Жаныма балаған,
Жарым бар қалаған” [13, 27].
Алты тармақты шумақ:
“Қоя ма өрт екпін,
Келеді тер төккің,
Ертеңі үшін өлкемнің өз арыңдай.
Қоя ма өрт ... мен ... ... ... ... өлең ... ... қатар ұйқас екені белгілі; ал ұйқас яки
рифма – ... ... ... ... ... ... ... өлең тармақтарындағы сөз аяқтарының үндестігі, өзара ... ... ... - өлеңнің сыртқы түріне ғана емес, ішкі сырына
тікелей қатысты нәрсе, яғни ... ... ... үшін ғана ... ішкі
жылуы, қызуы үшін де ауадай қажет нәрсе” [20, 284].
“Қазақ поэзиясында ұйқастырдың түрі көп, ... ең ... және ... ... қара өлең ... ұйқас, ерікті ұйқас,
кезекті ұйқас, шалыс ұйқас, егіз ұйқас, аралас ... осы ... ... [29, 183]. ... ... құптай отыра, Төлеген ақын
өлеңдерінен кейбір ұйқас түрлері.
Қара өлең ұйқасы:
“Мен-дағы сөз ... соң ... бе ... ақпа ... ... ... ақ ... сәлем саған,
Арқаның жамырауық өзендері” [13,132].
* * *
“Бірімізге біріміз арнап барып,
Кезігеміз арманнан арна ақтарып.
Амал қанша, тағы да ... ... ... ... ... өлең ... күні күлмейді,
Көктемде күлмеген.
Жақындықты білмейді,
Қашықтықты білмеген” [13, 129].
* * ... ... ... ... күй ... болса керек-ті
Тұлпардан қалған тұяқтар” [13, 130
].
Егіз ұйқас:
“Қайыршыдай ақтаған,
Көк ала құйын көк боран.
Еш жерде тыным таппайсың.
Аязбен тәнді қақтайсың.
Көпіріп ауыз ... ... сірә ... бар ... ... шоғы жоқ сенде”
[13,195 ].
Төлеген Айбергенов қазақ өлең құрылысына сан алуан жаңалықтар әкелді.
Оның ... буын , ... ... әуен , әуез сияқты өлең өлшемдерін өз
жүрегіне өткізіп жаңғыртуы – ақын ... ... ... көк пен жерді рахман нұрына бөлеп өте шыққан көктемгі ақ
жауынға теңеген жөн болады. Ол ... аты – ... ... деген ғашықтық
асыл сезім, ғажайып сағыныш сазы. Мұның терең ... ... ... мен ... һәм ... поэзия қайнарының тегеурінді қуаты бар.
Қазіргі кәсіби ... ... ... ... ... еліктеп өлең жазған ақын көп. Күні бүгінге дейін поэзиямыздан
оның қайырымдары мен иірімдерін аңғаруға ... ... оның бәрі ... ... ... ... қызмет ете алмасы да белгілі. ... ... ... ... ... сезінгендей боламыз.
Ай маңдай алуан дарынның,
Тері боп тамшылайсың сен.
Сан жүйрік армандарымның
Тұлпарын қамшылайсың сен.
Бұл бейнелі, тылсым сырдың жеріне ... жете ... ... ақынның
бар болмысы жатыр. Таланттары не түрлі тағдыр кешкен дарындылардың ала-
алмай қалған қамалдарын алуға, жете ... ... ... ... ... ... ... боп тамшылайды" қандай қасиетті ... ... ... біз Махамбеттен, Қасымнан көріп едік қой. Бірақ Төлеген Қасымша:
"Жау жолына атам сені
Бомба бол да ... ... ... ... ... отты селін" деп тұрған жоқ. Ол ... ... пен ... тән сыршылдықты қоса меңгерген де өзіндік стиль
даралығы бүгін қазақ поэзиясында дәстүр қалыптастыруы ... ... ... ... екенін көрсетеді. Жанып өткен талантқа тағзым – адамдық
қасиеттің ең ... ... ... ол жағы әлі сын не ... ... Өлең ... ... құлақ күйі, тетігін тапқан ырғақ күйі
тегіс осы қасиетпен тамырлас. ... "Сан ... ... тұлпарын
қамшылайсың сен" дегенде стиліндегі әдемі толқын, ... ... ... ... келеді.
Кейін бірнеше варияциялар тудырған мұндай оралымдар қазақ лирикасына
Төлеген арқылы келеді. Оның поэзиядағы тынысы ... тың. ... ... созылған таза жібек есіліп тұр. Ақын біткенді бір өзіне іңкәр
ететін оның ... осы ... ... сәби ... ... мен сөз
сиқыры дарыған ерекше сезімталдығы еді.
Шын мәнінде ... ... өлең ... ... ... ... жақты.
Шынайы музадан шөл қандырды. Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... ... берген "тұңғыштың" бірі еді десек те оған артық
болмас еді. Өйткені, Төлеген ... оқып ... ... ... риза
боласыз. Не деген астарлы тіл. Не деген ... ... тіл. ... ... майдалық мамықтай үлпілдейді. "Сөз аңсап жүрген тереңнен, сазан
көз мөлдір көз ем мен". Осы ... ... сөз ... ... ерекше поэтикалық мазмұнын туғызады. Әдеттегі салыстыру, бағалаудан
өзгеше. Бейнелік көзге ұрмайды. Тігісі ... шет ... ... ... жүре ... менің!
Жатырсың жырақты ашып.
Қызыл гүлді барады қыр ап қашып.
Жиырмасыншы ғасыр жүр Маңғыстауда
Мұнаралар басына шырақ тасып.
XX ... ... ... ... тілмен өлеңге айналдыру ... ... ... жұмысшы тақырыбы белгілі мөлшерде поэзияға, шабытқа көп көне
бермейтін құбылыс қой. Төлеген соны жыр ... ... ... ... ... Мұны - сөз ойнату емес, ақын поэтикалық ... деп ... жөн. Иә, ... ... ... тілге бай,
тым құнарлы поэзия. Қуатты поэзия. Себебі, сонша көк жиегі кең, кеңістігі
шексіз көрінгенімен, жүйелілік бар. Өнер ... ... ... Тіл
тылсымын анық сездіреді. Сондықтан оның ... бір ... ... ... Мөлдір жыр кең ауқымды эстетикалық талдауға сұранады. ... ... ... ... лиризм, кідіріссіз еркін оқылатын ұйқас,
уақыт таңбасы айқын танылатын өлең құрылысына күшпен емес, ... ... ... ... жоқ па? Кәнігі тұлпардай көсілгенімен ... өлең ... ... тармақ, буын саны әр түрлі ғой. Бұл кездейсоқтық
емес. ... ... ... ... ... лайық түр іздеу,
поэзия тілінде жаңалық ашу. Бұл жердегі ... ... ... ... байланысты болып тұр. Алғашқы жолдағы кең тыныс таза ... ... ... еді. ... бір ... ... болып, әдеттегі төрт
жол бес жолға айналып кетеді.
Қазіргі қазақ поэзиясында сыршыл өлеңдер аз ... ... кез ... өлеңдерімен қатар қоя алмаймыз. Төлеген аса сыршыл ақын. Өз сыры
өлең ... өлең сыры өз ... ... ... еді. Ол ... ... бай еді, ... еді. Оның арқасы ұстағанда поэзия
аспанында қызылды-жасылды жасын ойнатуы сондықтан. Тек сезімге ... ... өнер ... тіл ... де ... өзгеше сезімталдықпен
меңгеретіндей. Ендеше оның шығармашылығында сезім негізгі ... ... тән ... сарыны Төлеген өлеңдерінен мүлде сезілмеуі содан
болар. Ол ... ... ... ... ... Өмірге ынтық, іңкәр жан
өзінің құштар көңілін паш етумен ... Жан ... ... ... отты жан оны ... жиып ... жоқ. Керемет тегеурінмен келсе
де, балауса жырлар әлі қауырсын ... ... еді ғой. ... ... ... гүл иісі бұрқырайды. Алайда Төлегеннің сезім емес,
суреткерлікке бой алдыратын өлеңдері де ... ем ... ... балап арға мен.
Арқасымен солардың
Аунаттым талай қарға өлең...
Секілді менің тағдырым
Тағдыры корабльдердің.
Сан ... ... ... дала ... ... ақын – ... ... жетегіне елікпейді. Басынан кешкен
сұлу сезім, әдемі құбылысты баяндай ... өлең ... ... Шашау шықпас
сегіз буын өлшемі. Ұйқас қара өлең ... Ақын ... ... мен өлең
әдемі үйлестік табады. Сол баяндау ... ... ... бар. Сезім
жетегінен арылып, суреткерлікке бой ... ... ... бірі де
қазіргі қазақ поэзиясында Төлеген Айбергенов еді. Төлегеннің бұл жетістігі
де ... ... ... отыр. Қаншалық игере алдық - өз алдында әңгіме.
Ақ қолғаппен құшақтап,
Сақылдайды қыс ақпан.
Өзен, теңіз, тау төбе
Тегіс аппақ сәукеле.
Ақ қыз – сұлу ақ ... ... ... ақ ... өлең ... ... ... бір деммен шыққандай болып құйыла
береді. 7-8 буынды жыр үлгісі Төлеген поэзиясында шабыт көзін ашатын ... ... ... ... ... жыр үлгісі көбіне осылай поэзия мұратын
көздей бермейді. Психологиялық өріс өлең ... ... ... ... ... романтика, нақты сурет нақ осылай келісімін тапқан лирика
қазақ топырағында Айбергенов ... ... ... ... ... ... он ... аспан төбемнен.
Аппақ қардан омбылап
Көктем іздеп келем мен, -
деп аяқталады. Қысты қызықтаған осы өлеңмен тең келетін қазақ ... бар ма? ... мен ... тағы тең ... ... ... салқын
тартып тұрады. Өйткені сезім кейінгі қатарға ығысатын. ... ... ... ... ... Төлеген жалпы экспрессивтік мінді ... ... ... ... ... ол ... импровизациядан
көрі жазба поэзиға тән стиль танытты. ... ... ... тау, төбе,
тегіс аппақ сәукеле. Сәукелеге теңеп тұрған жоқ, балап түр. ... ... ... нәрселерге теңеуге де балауғада болар еді, қыс көрінісін
бейнелі қабылдар едік, бірақ осы жердегі "сәукеле" ... орны ... көп ... ... тұр. ... ... ... жоқ ұғым.
Ұлттық ұғымға жат нәрсенің телудің де қажеті жоқ. Ақын өзі көріп ... қыз ... таза ... ... ... Сәукеле бұл жерде
синекдоха-метонимия ролін атқарып тұр. Күнге шағылысқан аппақ қардай ... ... әсем ... ... ... соң, сәукелеңіз
сәукеле киген қара аруларына айналады. ... ... ... көктем іздеп
келем мен" тым астарлы символдық ұғым. Сергек серінің әлгіндегі ғана көңіл-
күйі, суықтан қорыққан жапырақтай жабыға ... көп ... ... Сонда
да ашылып-шашылмайды. Тым нәзік, тым бейнелі жеткізеді.
Соншама жаңашыл ақын өлеңінің ұлттық сипатын мөлшерден тыс тереңдете
отырып, өнер ... ... ... ... бас ... Осы ... үшін ең ... қасиеттердің синкреттік жиынтығы Төлеген өлеңін асқақ
етеді, өміршең етеді.
"Сан келпі мен ... ... дала ... ... жоқ ... Осы бір ... сурет астынан жаңбыр мен гүл иісі бұрқырайды. Екі
жыл арқылы бізге жететін сурет – ақынды ... көз ... сан ... ... Сұлу қыз – дала гүлі де, жас ... Гүл мен ... Гүл ... Яғни көздің жасына баланып тұрған жаңбыр бұл жерде гүл ... ... ... ... тұр. ... бәрі қосылып шынайы, мұңды,
әдемі көрініс жасап тұр. Көз жасымен қыз әдемі көрінер ме? Жан ... ... – ару қыз ... өз ... ... ... Параллель алынып отырған екі ұқсас заттың сыры мен шыны бірдей
ашылады. Бақсақ сол параллелизм өлеңдегі ... ... ... ... ... ... ұғымнан гөрі символ мәндес тың образдар тудырып
тұр [30, 41].
Аруана жаудың қолына ... ... ... ... мойнын қайтадан артқа бұрмастай халге келтіріп,
Жеріне тартып отырады екен моншақтап жасы боздаумен
Омырауын шерге толтырып,
Апталап, айлап таңдайын ... ... ... ... ... ... екен ... тіпті күн батсын.
Шалкиіз, Асан қайғы сарыны естіледі. Бұл дарындылықтың ғана емес,
арналылықтың ... ... ... ... ... образдылық
мұнда тіпті де тереңдеп, ұлттық характерге ұласады. Мазмұн байлығы мен
шеберлік шыңдалып бара ... ... Бұл ... ... ... зерттеушілер «тың түр» деп жүр. Бірақ оның төркіні бар. Ғайыптан
пайда болған жоқ. Әсіресе, жырау ... ... ой ... ... ... ... ... нәрсе - 14-15 буынға лайықты
жазылған бүгінгі өлеңнің көбі бізге бұл сарынды естірте алмайды. ... үшін де өте көп ... ... ... ... Ендеше буын саны
бірдей өлеңнің бәрін көркемдік табыс ... ... қою ... ... бәрі ... ... емес. Мазмұнмен астасатын рухтастық та емес.
Иә, Төлегендегі арналылық деп отырғанымыз халықтан шыққан философтардың
тамыр тартар тереңіне бойлай ... ... ... ... әлгі ... ... онымен көп сыр мінез болған, жанарынан жанын ұғып,
қасиетіне табынған халқымыздың көне ... еді ғой. ... ... ... киелі қасиеттерін данышпандықпен пайымдап, ұрпақ құлағына
саналы сөзбен де, нар идірген күйімен де, ... ... қара ... де
санамызға жеткізген сол дарынды бабалар болатын. ... арда ... ... ... еді. Адам баласын табындырған құдыретті өнер таза ... ... ... ... сезімтал-көрегендіктің де көрінісі болуы
керек. Бәлкім, Төлегендегі таусылмайтын шабыт көзі ұлттық ... ... ... ... ... ... мейлі
Тасбауыр шөлдер құрғатсын,
Қазығын таппай тоқтамайды екен
мәңгілік тіпті күн батсын, ... ... ... де, ... да мол. Ақынның меңзеуінде үлкен мән ... ... ... ... биік ... айнымас тұрақтылыққа
бояуын қанықтырады. Сөйтіп барып айқындалады, өзіндік жота, мінез танытады.
Сол арқылы өнерге де, өмірге де тиек ... ... дәл ... ... ... ... символ бұл жерде философиялық ауқым ... Ең ...... бәрі ... ... ... тауып жатады.
Түсіндіру емес, әсер арқылы жүрекке жетеді. Еріксіз өзіне баурап алады.
Ендеше, ... ... ... те, ... те ... бірдей өтейді.
Түр мен мазмұнға ... ... ... осы ... ... ... Айбергеновтың осы артықшылығы даралана береді. Ол
"табиғатпен бетпе-бет" деген өлеңінде өзі туралы:
"Тек менімен бақыты бар ... ... ... ... ... мен ... қаламның,
Сатыр-сұтыр ұйқасады тамшылар.
Менің жаным лириканың жинағы,
Тараулардың биіктеткен мерейі.
Менің кеудем ерекше бір күй бағы,
Бұлбұлымның бүкілдеткен көмейін.
Ең сұлу нұр саған ... ... ... ... ... ... көр, ... – жан анам,
Тентектікпен қатты айтқан да ... жаза ... өнер ... тани ... ... қаншама талант
жатыр. Өнерде сәл жалғандық немесе артық-алыс сөз дүниенің бәрін бүлдірер
еді. Ал дөп ... ... шеге өнер үшін аса ... ... өлеңінің шынайылығы соншалық, ... ... сөз ... өмір шындығының бар қырын жете танығандай әсерде
қаласыз. Өзгеше бір сырлы дүниенің ... ... ... өзгеше бір
құпиясын ашып, құдыретті аруағына табындырады, бас игізеді. ... ... ... ... ... ғой. ... дегенде де Төлегеннің көп өлеңдерін
шеберлікке де, сыршылдыққа да телуге ... ... ... бар. Әдеби
терминдермен тұзақтауға обалсынасың. Сөзі – құдыретті, ... - пәк, ... ... көзі ... ... ... қай күреңнің,
Мен қатар қуаныш пен қайғыны емдім.
Туған жер халқын сүйген азаматқа
Екен ғой таусылмайтын қайғы мен мұң.
Алдымен азаматтығына, жайсаң-жанына бас ... ... соң ... ... сыр ... Осы төрт жолға бір кісінің саналы өмірі сыйып тұрған
жоқ па? ... ... ... патриотизм осы өлеңнен кейін су бетіне өзі-
ақ қалқып шығатындай. Шынайы сезім шын шабытқа арқау болады, қолдау ... ... ... ... ... еш ... өлшемге яғни «ақылды»
поэзияға айырбастамауы ... ... ... ... ... ... ... түседі. Ортамен қарым-қатынасы арта түседі. Оның ... ... ... ... түсуіне өзімен-өзі тұйықталмауы себепші
болады. Өз жүрегінің әнін көптің ... ... ... ... ғұрым дала жұпарын көрік-көкірекпен тоймастай жұтады. Оның суреткерлігі
салқын қанмен емес, дүниеге іңкәрліктен, өзгеше ... ... ... ... ... оның ... оттағы май секілді еріп тұрады. Жанының көк
теңізі қашанда толқынды. Тыншымайды. Тек ... тек ... ... ... ... ... қатты мойындағанын, өмірдің
кереғар жақтарына көп ұрынбағанын атап өтеді.
«...И в самой истории так же как и в ... ... ... ... для
своих поэтических вдохновений, материалы для своих творческих концепци, ... ... - ... ... Пушкина в особенности подтверждают нашу
мысль о его личности. Чувство, лежащее в их основании, всегда так тихо ... оно ... ... у него в ... ... ... ... грандиозной!» Яғни әр ақынның жаратылыс ерекшелігіне қарай
туған өлеңдер әр мінезді бола береді. Мәселен, Төлегеннің алау ... ... ... өрнектелетін Жұмекен жырларымен сапалық жарысқа түсе
ала ма? Иә, болмаса, таланттары ... ... ... өмірлік
драматизмін Төлегеннен көре алмауымызға күдіктенер ме ... ... ... мен сурет ажырамайды.
Поэзияны ол Пушкинше түсінеді, өзін өмірдегі үйлесімділіктен ... ... ... өмір ... ... көк жиектен құлап кеткен,
Самал жер сыбырлайды құлақты өпкен.
Сүңгітіп тереңіне жұлдыздарды,
Сақырлап қайнап жатыр бұлақ біткен.
Тосшы сен құлағыңды аңдай қалып,
Барады кең дүние әнге ... ... ... жер ... тамсанады таңдай қағып.
Сезім мен сурет дегеніміз осы. Жұлдыздар ... ... ... жатқан
жоқ, сақырап қайнап жатыр. Ол ... ... Ақын ... ... ... деуіміз сондықтан.
Төлегеннің әсемдікті бағалау, есту қабілетін сол жұлдызды қайнатып
жатқан бұлақ айқындатып тұр ғой. ... ... қай ақын ... көре ... әдеміліктің символы бұлақ талай ақынның шабытын оятты,
әсемдікке жетеледі. ... ... ... ... ... бейнеленуінде жалпыға тән, көз көріп, құлақ еститін қашықтық қана
көрніс береді, ... ... ... ... ... биіктікке
сұңқарлардай жол сала алмайды. Қиялыңызды ... ... ... ... ... ... болсын, фотоға түсіргендей дәлдікпен көркемөнер мұратын
өтей алмайтыны қашаннан мәлім. Сол сияқты дерексіз абстракция да ... ... қоса ... ... өлең мен өлеңшілдіктің жолы екі басқа.
"Нар қамыс сусылдаса, жер бауырлап, басқалар тамсанады таңдай қағып"
бірінен-бірі өткен ... ... ... ... ... шынайы сезіміңді
оятады. Көзден де, ... де ... ... ... Даланы аңсай
сағынасың. Туған жерді тұншыға бауырыңа басқың келеді. Өлең мен өмір ... өнер ... ... ... ... сыры мен қабаттары да
әдеттегі ... ... ... Өзгешелігін айтуға сұранады. «Күн-бикеш
көк жиектен құлап кеткен» деген ерке, еркін жолдағы ... ... ... ... ... ... болғанымен,
өзіндігі де мол жолдар.
Туған жерді ... бәрі де ... ғой. Әр ... өз орны ... Төлеген өмір бойы туған жеріне ғашық, оның табиғатына ... ... ... ... жаны сезді ме, кім білсін?). Бұл ... ... ... ... десе де ... Ол ... ... өзінің тал
бойындағы барлық қасиеттісіне балайды. Ол туралы сөйлегенде баладай егіліп,
данадай көсіледі. ... ... мен ... жүрген
Көктемгі бір гүлімбісің.
Телегей-теңіздей сырмен
Тебіренген бұлбұлымбысың?
Бұл жолдар арқылы Төлеген қазақ лирикасының ... ... ... ... ... бейнелеу құралдары тым тосын, тым жетілген. Бұл сезім
сәулесін, суреттеу ғана ... яки ... ... ... ... күйінде емес, объектінің субъект лабораториясында оның алуан түрлі
сезімдік реакцияларға түсуі. Ақынның сол көп ... ... бір ... ... ... ұғымдарға айналып із-түссіз кетпей, нақты ұғымға
бас тірей отырып қиялды шарықтатады. Бұрын ... ... ... ... бейнелеу тәсілін көбірек пайдаланғантын. Ол әсіресе ауыз
әдебиетіне тән дағды болатын. ... ... күрт ... бұл ... айрықша көркемдік деңгейге көтерілді. Ешкімге ұқсамай өзіндік
өрнек тапты.
Өлеңнің композициялық құрлысының өзі өзгеше. ... ... ... ... ... ... ... монолог емес. Өлеңнің
драматизмін күшейтіп тұрған риторикалық сұрау мәндес ... ... ... еске ... көркемдік шешім басқа. ... ... ... ... символдық ұғымға бастайтын
астарлы метафора, жігі білінбейтін тұтас теңеу эпитеттер тізбегінен тұрады.
Туған жерді ... ... ... ... ... поэзияда көп кездесе
қоймайтын тәсіл. Бірақ Төлеген баламасында ... ... ... тауып
тұр. Неге Төлегеннің көркемдік тәсілі күрделеніп тұр. ... ... ... ... ... түрі мен ... эпитеттің
кездесіп отыратынын жоққа шығармаймыз. Мысалы:"Демалысы – үскірік, аяз бен
қар" бір нәрсені бірнеше нәрсеге баулау. Немесе "Мен ... ... ... бір ... ... нәрсеге балау үшін әуелі ... ... алу. ... "Исі гүл ... Бұл ... эпитет Қ.Жұмалиевтің
анықтамасы бойынша метафоралық эпитет. Ал, жоғарыдағы Төлеген ... ... ... құрамы, өлеңдегі құрамы, өлеңдегі қызметі әрі
күрделеніп әрі кеңи ... ... "Мен ... ... қарт ... ... анықтап тұрған үш сөз яғни күрделі метафора маралдың сипатын ғана
білдірер еді. Ал ... ... ... ... балап отырған гүлдің
алдындағы анықтайтын сөздер саны біріншіден, алты сөзге дейін құрамы ... ... ... ... ол ... гүлдің – туған жердің символдық
мәнін – ақынның ... ... ... ашып тұр. ... ... астасып
жатыр. Яғни суреттеу шеберлігі сезімді әлі де ... дәл, ... ... қол ... ... ... алғашқы тармағындағы осы тәсіл ... өн ... ... Онда да ... буын ... ... ... "Бұлбұлдың", "әннің" алдындағы эпитеттерге назар тігіңіз.
“Гүлдің” алдындағы эпитет мәндес. ... ... ... ... ... тебіренген" деген эпитетті ешкім қойып көрген жоқ. Әннің
алдына "Көгімнің қаз әнімсің" ... де ... ... ... ... не ... ... осылайша тыңнан
іздестіреді. "Аспанға шаншылып қалған ақ сүңгі заводтарымысың". Ақын рухани
дүниесінің барлық негізі мен тылсымын ... ... таба ... ... ... ... тұтастыра отырып, жағарыдағы жалғыз сөйлем арқылы бүгінгі
жасампаз ... ... жат емес ... ... кетеді. Тұтас өлең
композициясындағы осы бір ... ... ... ... ... негізгі
концепциясындай.
Ендеше ақын интеллектісі сезімнің құлы ... ... ... ... материалистік негізден өрбиді. Болмыстың өзінен туады. Ал өлеңнің
эстетикалық өрісі, ... ішкі ... ... ... жағынан да
қазақ лирикасының билігінде тұр. Төлегендегі нәзік сыршылдық оның асқақ
арынымен үндесе кетеді. Ой, ... ... оның ... де өзгеше ықпал
жасамай қоймайды. Жоғарыда біз талдап өткен күрделі метафора мен ... ... ... ой мен ... тығыздығы көзге ұрады. Сол ... ... ... үшін ақын ... ... көп ... ... буынға көбірек қайырылып отырады. Бейнелі тілдің небір үлгілерін
тудырады.
Сайып келгенде ... ... ... оның ... лирика жанрының
аспандай қанат жайюына Т.Айбергенов ықпал жасады. Жаңа ... ... ... ... бір ... ... ... қазақ лирикасында өзіндік
жол жаңашыл дәстүр дамытқан Қадыр Мұхтарлар өлеңдерінен ... ... ... ... ... сан ... дала мынау,
Мен де осы кексе тартып барамын-ау.
Жоғалтқан ақ қайындар арасында,
Он жетім, ... жүр ғой ... дала ... аш ... келді,
Боз тарта бастадым-ау өзі енді.
Ешбір еліктеусіз дара талант ерекшелігі мен туған екі өлеңде үндестік
сезілмей қоймайды.
Төлеген ... өте көп ... ... Онда да ... пен суреттің
терезесі тең жатады. Тәуелсіз табиғаттың объективтік бейнесін жасайтын
өлеңдері аз ... ... ай ... ... ... ... шоқтан басқан таңба.
Жұлдыздар жез шегедей жымыңдаған,
Шашылған ақ шекердей дастарқанға.
Суықтан дала жатыр тымауратқан,
Мұртына ... ... ... ... жел ... ... ... иттей құр аулақтан.
Міне, бұл "Желсіз түнде жарық-ай" дәстүрі. Ал, кей тұстарда ақын жаны
табиғат тылсымына еріп бара ... да ... гөрі ... ... отырады. Сезімге бай ойға жүйрік ақын ... ... ... ... ұштай түседі. Гете, Лермонтовтармен
оны жақындастыратын жер осы.
Аймалап ерке желі жан ... ... ... таң келеді.
Малынып шығар күннің шұғыласына,
Көк құрақ мың құбылып сәнденеді.
Төлеген бұл ... ... ... ... қатар табиғатты
жан жүрегінде әлдилейді. Сәбиін әлдилеп отырған ана секілді. Осы қасиетімен
ол өзіне дейінгі табиғат жырларына ... ... ... ... ... бір ғана ... лирикасының, көркемдік көкжиегін
кеңітіп, поэтика арсеналын байыта ... ... ... мысалдар келтірдік.
Төлеген поэзиясын даралағанда жоғарыда атап ... ... ... ... ... асыл ... жасампаздық құдіретін
жоғары қоятынын баса айтқымыз ... ... ... ... пен ... ... ... салмаған семсер едім,
Сондықтан жарқылдаймын,
әйтпесе өтпес те едім.
Өле берсін күншілдер ... ... ... ... ... ... тау ... өлемін өзімнің биігімде
Бұл - сөзбен шындықты айта білген қабілет қана емес. Поэзиямен түлеген
рухтың асқақтығы. Көрегендік қана ... ... ... ... ... өнер мүлкі ретінде қыр сыры мол жанр. Сезімнен тыс ... Оның ... ... ... ... ... ... мәлім. Алайда,
әр ақынның сол сезімді поэзияға өзек ... ... ... ... ... ... ... талант ерекшелігі болуға тиіс.
Әсіресе, лирика ядросы – сол.
Күрделі ... ... ... талдауларға арқау болатын негізгі объект
ең алдымен талант қырларында жатыр. Айту ... ... ... ... бұл ... ... ... теория іздеу, табиғатынан тыс
графикамен шұғылдану көркемәнерден бізді алшақтатпаса, жақындатпайды.
Бүгінгі әдебиеттану ғылымында сөз сырын, ... ... ... ... бір тың қуатпен алға қойылып отыруы тегін ... ... ... ғана ... ... ... ... Яғни, таным
мен талдауды ұштастыру жанр жаңалығы, жанр ... ... ... емес, талант ерекшелігімен, өнерлік-танымдық ... ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясының қос жұлдызы – М.Мақатаев пен Т.Айбергеновтің
поэтикалық ерекшелігін жанр табиғатымен сабақтастыра қарастыруымызда да ... ... Неге ... шын ... бұл екі ақын ... ... ой мен сезім тұрғысынан классикалық дәрежеге көтерілді. Жалпы ой
мен сезімсіз поэзия болмайды дедік ... ... оның ... ... ... ... тағы да табиғи заңдылықтары ішкі жанрлық түрлерге,
ерекшеліктерге саяды. Белинскийдің ... ... ... ... саралайтын тұстарын еске түсірейікші. Сыншы ... ... ... бірге оның негізгі қасиеттерін жинақтап,
топтап ғылым мүлкіне айналдырды, басқа жанрда олардың ... ... ... ... еңбегінен поэзия лебі есіп тұрғанымен бажайлап қарасақ
сөзінің нақтылығымен, ойының анықтығымен өте нәзік ... ... ... ... көз ... ... ... (яғни өнер)
қалың қабаттарын аша отырып, олардың нәзік ... ... Оның ... ... ... ... арқауды сыншы берік ұстап
отырады. Иә, бұл сияқты поэзияның табиғи классификациясын ... ... ... тереңдетуде маңызы зор.
Ұлттық поэзияның биік тұғырына көтерілген даралық Төлеген пешенесіне
жазылыпты. Парасаттан ... ... ... ... ... ... құрайды. Төлегеннің поэзияға ерекше даярлығы таңғалдырады.
Әттең, ол кіндік қазықты бойлата түсуге үлгере алмай, тым ерте кетті.
Толық ашылу емес, ... ... ғана ... ... Оған бір ... ... ақ ... қасиет-құнын қатты аңғарған.
Жатады сенің құз кеудең толқып басылып,
Ойнайды сезім сенің жүзіңде от болып,
Әндерің сенің тауларға заңғар басы бұлт,
Барады мені ... ... ... бір шоқ ... ... ... алаулап жатқан қар қандай,
Қатпар да қатпар мың жылдық қырлар үстінде,
Қызғалдақ қаптап тұрғандай.
Тағы да, 60-70 жылдары ақ өлеңнің ... ... ... ... түр
туралы толғану – Төлеген мен Жұмекенге ғана тән еді. Бұл ... ... ... ... ... Ол да өз ... алып ... сала.
Өйткені, асқан лирик Біржанның өзі бұл ақ ... ... ... ... ... Мәселен,
Мін Біржан қызға барып аяғымнан,
Мен қызсам дәуірлеймін баяғымнан.
Қыз сөзін кек көрмейтін сайтаным бар,
Қарамай қатты сөйле өлгеніме.
Лирикадағы ой мен сезім ... ... қара өлең ... ... ... ... олар ... та кеткен жоқ. “Ұйқассыз” құрылған әр
тармаққа қорғасындай құйылып салмақтанып кеткендей. ... ... ... ... аса ...... ... қол созған. Мұның да төркіні ... ... ... келгенде, Төлегеннің дара стилі – абстракция емес, текті өнер
жалғасы (2, ... мен ... ... ... бар да, жоқ та. ... стиль
бөлек болғанмен, мақсат біреу, не көне стильдік формаға жаңа мазмұн сыйғызу
өнер де бола береді. Ондай ауыс-түйіссіз өнер ... Оның ... ... мүмкін болмаса да, тани білу ләзім.
Творчество, ақындық лаборатория ... тыи ... ... Өнер ... үшін ... ... керек. Ал бүгінгі өнер туралы сөз сабақтау
қиынның қиыны. Осы қалыптасқан ... ... ... ... ... қалды. Неге десеңіз, қазіргі өнерде психологиялық, философиялық,
эестетикалық ... ... ... ... тұтаса бел алып отыр.
Қазіргі қазақ поэзиясының дамуын жалпы өнеріміздегі осы бір ... дей ... ... рухани қажетімізді тек күрделі интеллектуал ғана
өтейді деу ... ... мен ... қажеттіліктің мүмкіндігі де, талабы
да шексіз өсе береді. Бірақ түп ... - өнер ... ... ... тапқырлық, тәсілдік ерекшелігі бар ақындарды ... ... ... ... ... ... ... бірінсіз-бірі жоқ. Әрі
бұлар бірін-бірі байытыпотыратын тығыз бірлікте. ... ... үшін ... басымдау белгілеріне қарап отырып жіктейміз. Әйтпесе тарих пен
бүгіннің үлесіне немесе тапқырлық ... ... ... ... тұтас
творчество көбінде көтере бермейді. Мәселен, Қадырдың уақыт ... ... ... ... беретін ақылды жырларының салқыны
стилі мүлде бөлек Жұмекенде жоқ дей аласыз ба? Немесе Төлеген ... өнер ... ... ... ескерілмейді деуге тіпті болмайды.
Ендеше жаңа сөз, ескі сөз ... ... ... ... іздерін бағу
керек. Біз кейде жаңалық деп таныған ізденіс іздерін сөз етсек, ол – ... ... ... ... Ол ... ... ақынның мүлде
иойындамауына хақысы бар. Олай болса, әдебиеттану ілімінің бүгінгі таңдағы
өскелең талабы – ... ... ... ... ... ... нәтиже бере алар ма екен.
Әдебиеттегі лирика композициясына прозалық фон жасайды. Қайта сол арқылы
лирикалық мәннің өрісін кеңейтеді. Ұзақ ... ... ... ... өзегін шыңдауға мүмкіндік береді. Ақын өлең жазып емес, өмір сүріп
отырғандай. Сондықтан оның тақырыбы, тәсілі өнерден өмірге бейім. ... ... ... ойға, сезімге бай, тынысқа кең. Сығып алар шырыны
болмаса, өлең ... ... соң ойға орын ... ... ... ... (2, ... проза да, поэзия да кесек бейнелер арқылы, үлкен ұғымдар арқылы
толғауға құмар. Уақыттың заңдылығы. Жарық, ... ... әр ... ... ... ... ... адамның кесек сөйлемеске құқы жоқ.
Космогониялық ұғымдар, жалпы адамзаттық, жалпы әлемдік мәселелер кейде ... ... ... ... әр шығармадан шаң көрсетіп
қалады. Қазіргі ғылыми-техникалық революция және...” деп ... ... ... ... ... жариялануда, зерттелуде. Бәрі ... ... ... ... ... ... мәселелеріне бойлап ену
күшейе түсті. Қазіргі ... ... ірі, ... ... ... шара жоқ. Бір ... жан ... күйкентайдай құс үні
алысқа жетпеуі мүмкін.
Ал осындай “ірілік” поэзияда қалай байқалады, қашаннан жандүние ... ... ... ... сөздің сыры қандай? Ірі сурет, биік әуендер
күнделікті тіршілік сәулелерінен нұрланатын, ... ... ... ... ... суарылатын өлең мінезін өзгерткен жоқ па? Адамның ішкі
сырын ойлап білетін сұңғылалық ... жеке ... өз ... ... ма еді? Яғни ... ... толғаныстар –
поэзияның өзгеге бітпейтін қасиеті жеке ... ... ... ... ... ... мен ... тәсілдерінде түрлі-түрлі түлеулер қаншама
мол болғанымен, ақындық, мұрат жөніндегі сөз ... Асыл ... ... ол – адамның рухын биіктету. Адамның ... ... ... ... ашып ... ... көтеру. Иә, иә, бірақ өлеңнің
емес, поэзияның мұраты. Өмірдің, ... ... өз ... да ... осы асыл ... үшін ... ... тұрмыстың қауырт
қарбаласы қалай да адамды титықтатады, қалжыратады. ... ... ... ... ...... ... жаратылыстың
табиғатынан таралған әсемдік. Ақындық қуат та, өлең де ... ... ... ... Қашаннан солай болған да, солай бола береді
де, “Дүниедегі қызығың бәрі ... ... ... ... ... Айбергенов жырларының қазақ өлеңіне ірі бетбұрыс әкелгені
даусыз. Ол бетбұрыстың басты мәні – ақын ... сұлу да ... ... және сәби ... ... бір ... ... асқақ
романтизмінде, бейнелілігінде жатыр. Өзімен тұстастар мен өзінен кейінгілер
поэзиясына ерекше әсер еткен ол өз ... ... ... ізгі
дәстүрін қалыптастырды. Ақынның сыршылдығы мен ... ... ... ... суреткердің құйрықты жұлдыздай қысқа ғұмыры да ой саларлық
дүние. 1937 жылы ... туып орта ... ... ... атындағы пединститутын бітіріп, алғашқы ұстаздық жолын ... ... ... ... Одағында қызмет еткен. Дүниеден тым ... ... ... ... ... мол ... ... поэзиясын талдағанда туған елге, жерге деген буырқанды сезім, ... ... ... әрі сағыныш сазымен тербелген сұлу ... ... ... «Ақ ерке Ақ ... ... көктемдері», «Ата мекен»,
«Арал жырлары». Сондай-ақ, табиғат жырлары да Төлегеннің табиғат тылсымын
түсінуге ұмтылысын ... ... ... ... ... ашық аспанмен
тілдесу т.б. Табиғаттан сұлулық іздеу, сол сұлулықты сұлу сезіммен айшықтай
білу, ең ... ... өзі ... ... ... ... ... өлеңін алайық. Теңіз кылығын өз ... ... ... ғажап шеберлік. Немесе «Жел» өлеңі. Ысқырған, ... ... ... жел ... ... ... жырлауы.
Өлеңде үлкен философиялық ой бар.
Ақын жырларында оқырман мен өзінің арасында қызу ... ... ... ... ... ... ... – шындық пен оқырман. ... ... ... ашық ... Ол ... ... та, сағыныш та,
қайғы-мұң да бар. Нәзіктігі, пәктігі, ... ... ... ... ... ... де кездеседі. Әр өлеңіде оқырмандарымен бірігіп кетуді
қалайды. Ақынның оқырманға, оқырманның ... ... яғни ... табиғаты
Айбергенов поэзиясының негізгі қазығы.
«Жүрек сөзі», «Жаңбырды монша қып», «Қазбауыр бұлтқа ... ... ... ... ... «Көп ... дос еттім», «Уақытпен бетпе-
бет», «Мақсатым», «Бір тойым бар» өлеңдері ақын ... ... ... та ... сезімдерінің дәлеліндей. Ақынның құдіреті -
өмірден өзін, өзінен өмір жасауы. Өз ... ... ... ... ... ... ой, парасат пен биіктік, дидактикалық әуен
түпсіз терең сырлы да сазды ырғақтар оны нағыз ... ... ... ... айғақтайды.
«Поэзия махаббатпен басталып, парасатпен аяқталады» деп Мұқағали ақын
айтқандай, Төлеген де парасатты, биік, адал ... ... ... «Ару ана – ... ... ... «Аманат» атты махаббат
тақырыбына арналған жинақтры даақын ... ... ... ... оқырмандар жадында, жүрегінде мәңгілік қалатындай.
Төлеген Айбергенов қысқа ғұмырында, шын мәнінде, қазақ ... ... ... ... ... ... ... кетті.
Өткен ғасырдың 70, 80, 90 – жылдарында, осы ... ... ... ... неше буын ... ... ... жырларынан көп
үйренгендігін өмір көрсетіп отыр. Бұл – кез ... ... ... ... ... ... ... сыршыл өлең аз емес. Төлеген Айбергенов те –
аса сыршыл ақын. Төлеген Айбергенов өмір бойы туған жеріне ... , ... ... ... Бұл ... оның ... ... десе де
болады. Ол туған жерін өзінің тал бойындағы ... ... ... ... бір ғана ... ... көркемдік көк жиегін
кеңітіп, поэтика арсеналын байыта ... ... ... ... ... дүниелері де бар. Оның
жеткіншектерге арналған туындылары 1977 жылы ... ... ... жинағында, кейін 1985 жылы “Бақшаға саяхат” деген атпен ... ... ... ... ... ... жататын өлеңдерінің қатарына
да табиғат туралы жырлары кіреді. Бұл өлеңдерінде ол ... ... ... ... ... ... ... ашқан. Өлеңдерінің жас
балдырғандардың дүниетанымын өсіретін, ... ... ... айналасындағы тұрмыс-тіршілікті тануға үйрететін тәрбиелік мәні
зор.
Төлеген Айбергенов қазақ ... ... ... бай да ... ... ... ... бір жүйемен құрылған өлеңдерінде тіл
нақышы анық байқалады және көркемдік-эстетикалық жағынан да кең ... деп айта ... Ақын ... ... ... ... ... айқын, бір-бірімен үндесе айтылатын әрі бірін-бірі айқындап,
толықтыра түсетін сөздердің тобын жинақтап, жүйелеп келтіреді.
Төлеген Айбергенов лирикасындағы ... ... ... ... ... ... өте шебер қолданады. Төлеген Айбергеновтің лирикасын оқып
отырғанда ерекше ... ... ... жер, ... ұғымдары оның
творчествосының негізгі өзегі іспетті. Ақын лирикасынан тіл иірімдерін ... ... ... ... тауып жұмсау даралығын анықтадық.
Өлең, толғаулары тың теңеулер мен соны ... ... ... ... өлең ... сан ... жаңалықтар әкелді.
Оның ырғақ буын, бунақ, ұйқас, әуен, әуез ... өлең ... ... ... ... – ақын ... ... Бұрын біздің қазақ
поэзиясы сезімді абстракциялы бейнелеу тәсілін көбірек пайдаланғантын. ... ауыз ... тән ... болатын. Абайдан бастап күрт өзгерген бұл
тәсіл ... ... ... көркемдік деңгейге көтерілді. Ешкімге
ұқсамайтын өзінді өрнек тапты.
Т.Айбергенов туындыларында көбінесе символдық ұғымға бастайтын ... жігі ... ... теңеу, эпиеттер тізбегі көрініс береді.
Туған жерді гүлге, әнге, бұлбұлға теңеу, ... ... көп ... ... ... ... Айбергенов баламасында осылар өзгеше
жарастық тауып тұр. Сабақты сезім тұтастығын ... үшін ақын ... көп ... ... 12 -14 ... көбірек қайрылып отырады.
Бейнелі тілдің небір үлгілерін тудырған ақын ... ... ... ... ... жастық шақтың поэзиясы!
Қорыта айтқанда, Төлеген Айбергенов қазақтың ұлттық рухын өзінің мөлдір
лирикасымен тік ... ... ... талантты ақындардың бірі. Оның
жырларының мәңгілік екендігін Алаш жұрты қашан да мойындайды. Бұл – ... ... ... ... Ә. ... ... –Алматы: Жазушы, 1976, -472 б.
2. Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ ... ... даму ... ... 2001, -312 ... ... Ә. Өмір және поэзия. –Аламаты: Жазушы, 1960. -542 ... ... ... ... ... ... - ... 1987. -733 б.
Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. Мақалалар жинағы /Құраст. Ә.Нарымбетов.
-Алматы: Жазушы, 1970. -544 б.
5. Айбергенов Т. Таңдамалы ... мен ... ... ... 1997. - 432 ... ... Т. ... –Алматы: Жазушы, 1975. - 197 б.
7. Айбергенов Т. Аруана – бауыр дүние. –Алматы: Жалын, 2003. -218 ... ... Т. ... ... Жазушы, 1981. -158 б.
9. Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы. –Алматы: Жазушы, 1973, -207 ... ... Б. ... ... ... Жазушы, 1965. – 218 б.
11. Әлімбаев М. Өмір. Өнер. Өнерпаз. –Алматы: Жазушы, 1997.- 342 б.
12. Айбергенов Т. Мен ... ... ...... ... 2005. -263 ... Айбергенов Т. Бір тойым болатыны сөзсіз менің. –Алматы: Жазушы,
1988. - 341 ... ... Т. ... ... ... ... Жазушы, 1968. - 302 б.
15. Базарбаев М. Өлең сөздің патшасы, сөз сарасы. ... ... - 348 ... ... Н. ... ... ... Жазушы, 1981. 227 б.
17. Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. –Алматы: Жазушы, 1985. -531 б.
18. Мәшһүр-Жүсіпов Қ. ... ... ... және ... 1999. -216 ... Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Жазушы, 2002. -421 б.
20. Қабдолов З. ... ... ... 1977, -380 ... ... Ж. ... бойға жайылған. –Алматы: Жазушы, 1988. -171 б.
22. Майтанов Б. ... ... ... ... 1983. – 196 ... ... А. Сөз ... –Алматы: Жазушы, 1985, -272 б.
24. Сейітов С. Өлең өлкесінде. –Алматы: Жазушы, 1984. -186 б.
25. Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры. ... ... 1997. – ... ... Ж. ... ... әдебиеті. –Алматы: Қазақ университеті,
2002. - 376 ... ... ... ... /Құрас: З.Ахметов., Т.Шаңбай.
–Алматы: Ана тілі, 1998. -371 ... ... Б. ... ... лирикасының поэтикасы. -Алматы, 1988.
-136 б.
29. Майтанов Б. Сөз ... ... ... университеті, 2002. -218 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Төлеген Айбергенов2 бет
Төлеген Айбергенов поэзиясының көркемдік ерекшелігі51 бет
Төлеген Айбергенов өмірі8 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
Салық төлегендегі жеңілдіктер28 бет
Төлеген Тәжібаевтың қоғамдық - саяси қызметі және ғылыми мұрасы53 бет
Ш. Бейсенованың «Сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. Ш.Мұртазаның «Ай мен Айша поэмасының» көркем тілі12 бет
Қазіргі қазақ повесть - әңгімелеріндегі лиризм46 бет
Айгүл Кемелбаева шығармаларындағы көркемдік ойлау30 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь