Қазақ әдебиетіндегі Сәкен Сейфуллиннің бейнесі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Ақынның өмірі мен шығармашылығы
1.1 С.Сейфуллиннің өмір жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11

1.2 С.Сейфуллиннің шығармашылық жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2 Қазақ әдебиетіндегі Сәкен образының жасалу жолдары
2.1 Қазақ поэзиясы және Сәкен бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38
2.2 Қазақ прозасы мен драматургиясындағы Сәкен бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 67
Адамзат қауымы өзінің даму жолында бірнеше ғасырларды артқа салып, ХХІ ғасырға келіп жетті. Әр заманның өз ұрпағы болады. Тарихты жасайтын – ұрпақтар, сол ұрпақтың өкілдері. Біз қазір кеңестік кезеңді қанша жамандағанымызбен сол кездегі замана талабына сай өмір сүріп, халқына қызмет еткен ардақты аталарымыз бен ағаларымызды тарих беттерінен сызып тастай алмаймыз. Өйткені олар – біздің кешегіміз. Кешегісіз бүгін жоқ. Жақсы болса да, жаман болса да біз кешегінің жалғасымыз. Әр адам өз заманының перзенті, дәуірінің қандай болмағы билеушісіне байланысты, біреулер сол заманына қарай бейімделеді, бейімделгендерді заман күштеп бағындырады. Оны кеңестік кезеңдегі ұлтымыздың ұлы тұлғаларының тағдырынан айқын көруге болады. Советтік құрылыстың социалистік идеяларын қабылдамаған, заманға бейімделмеген алашорданың ірі өкілдері: Ә.Бөкейханов, М.Шоқай, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиевтер өмір бойы қуғынға ұшырап, жазықсыз жазаланды.
Ал, С.Сейфуллин бастаған бір шоғыр ұлт зиялылары бірден заманның бет алысын байқады да, оның ағымына қарсы келмей, соған бейімделіп, қоғамға деген өздерінің көзқарастарын танытты.
Заман өзгерді, ұрпақ ауысты, саясат өзгерді. Қылышынан қан тамған қызыл империя құлады. Алаш жұртының көгілдір аспанында бүгін тәуелсіздік туы желбірейді. Сәкеннің асыл арманы жүзеге асқандай. Осыған орай көрнекті мемлекет қайраткері, Қазақстанның халық жазушысы Әбіш Кекілбаев мырзаның «... Арманда кеткен азаматтың бастаған ісін, ойлаған мақсатын халқы жалғассыз қалдырған жоқ. Редакторлық еткен «Еңбекшіл қазағы» «Егемен Қазақстан» болып, ақын тойын алты алашқа үндеп жатыр. Өзі басқарған ағарту керуені әлемдік даңғылға бет түзеуде. Қаламымен, қаруымен, қайратымен, қызметімен іргесін өзі қаласқан мемлекеті егемендікке жетті», - деген сөзі еріксіз ойға оралады. Осы орайда, біздің де қарастырып отырған дипломдық жұмысымыздың тақырыбы – «С.Сейфуллиннің қазақ әдебиетіндегі бейнесі».
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Ал академик Р.Нұрғали «Қазақ драматургиясы», «Қазақтың революциялық поэзиясы» т.б. монографиялық зерттеулерінде С.Сейфуллин шығармашылығына қатысты құнды ой-пікірлер білдірген. «Ғашығым менің бостандық», «Қаз едік қатар ұшып қаңқылдаған», «Мен біткен ойпаң жерге аласа ағаш», «Дауылпаз жыр», «Революциялық драманың эстетикалық байлығы: С.Сейфуллиннің «Бақыт жолы» мақалаларында да Сәкен шығармалары әр қырынан сөз болады.
Р.Нұрғали өз еңбегінде «ХХ ғасырдағы қазақ жаңа әдебиетінің негізін салушылардың бірі, Қазақстан қоғамдық тарихында көрнекті орын алатын қайраткер Сәкен Сейфуллин аз ғана ғұмырында найзағайдай жарқырап өтті. Жаңашыл жазушы қаламынан туған шығармалар халық өмірінің көкейкесті
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Қирабаев С. . Екі томдық шығармалар жинағы. Т. 1. –Алматы: Жазушы, 1992. -287 б.
2. Қаратаев Б. Туған әдебиет туралы ойлар. –Алматы: ҚМКӘБ, 1962. 271 б.
3. Базарбаев М.Әдебиет және дәуір. –Алматы: Жазушы, 1966. 185 б.
4. Қожекеев Т. Сәкенді не үшін сынаған? // Жалын, 1994. №7-8. –Б. 84-95.
5. Нарымбетов Ә. Сәкен Сейфуллин. Әдебиеттердің көрсеткіші. –Алматы: Қазақстан, 1965. -86 б.
6. Кәкішев Т. Сәкен Сейфуллин. Ғұмырнамалық хикая. Өнегелі өмір. –Алматы: Жалын, 1976, -191 б.
7. Сейфуллин С. Мен қалай жаздым? //Кітапта: Сөзстан. 8-кітап. –Алматы: Жалын, 1986. -216 б.
8. Мұқанов С. Өсу жолдарымыз. –Алматы: Жазушы,1960, - 528 б.
9. Бердібаев Р. Бүгінгі проза және өмір шындығы. // Қазақ әдебиеті, 9 мамыр,1969.
10. Кәкішев Т. Қызыл сұңқар. Тарихи-әдеби очерк. –Алматы: Қазақстан, 1968. -189 б.
11. Қаратаев Б. Әдебиет және эстетика. –Алматы: Жазушы, 1970. -218 б.
12. Кәкішев Т. Сәкен Сейфуллин. Очерк. –Алматы: Жазушы, 1967. - 87 б.
13. Қаратаев Б. Революция рухымен. –Алматы, Жазушы, 1979. - 164 б.
14. Лекеров Қ. Қазақ әдебиетіндегі Сәкен бейнесі // Орталық Қазақстан, 16 қараша, 1969.
15. Кәкішев Т. Мағжан – Сәкен. –Алматы: Қазақ университеті, 1999. -449 б.
16. Қирабаев С. Екі томдық шығармалар жинағы. Т. 2. –Алматы: Жазушы, 1992. -216 б.
17. Сейфуллин С. 7 томдық шығармалар жинағы. Т. 6. –Алматы: Жазушы. 2008. -189 б.
18. Нұртазин Т. Қамырдан қыл тартқандай... // Жұлдыз, 1967, №10, -Б. 142-148.
19. Ысмағұлов Ж. Көкейде қалған сол бейне // Қазақ әдебиеті, 1987, №7, 17-ақпан
20. Жұмағали З. Жылдар ойлар... –Қарағанды, 2004. -352 б.
21. Нұрғалиев Р. Тастың түйедейінен алмастың түймедейі // Қазақ әдебиеті, 15-маусым, 1968.
22. Омаров І. Әдебиет туралы ойлар. –Алматы: ҚМКӘБ, 1962. – 213 б.
23. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2-кітап / Жалпы редакциясын басқарған Т.Кәкішұлы. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 455 б.
24. Мүсрепов Ғ. Суреткер парызы. –Алматы: Жазушы, 1975. -556 б.
25. Әдібаев Х. Талант. Талғам. Тағдыр. –Алматы: Жазушы, 1971. - 235 б.
26. Сейфуллин С. 7 томдық шығармалар жинағы. Т. 3. –Алматы: Жазушы. 2008. -278 б.
27. Жансүгіров І. Шығармалар. Т.2. –Алматы: Жазушы, 1962. -218 б.
28. Кәкен А. Қазақтың Сәкені. –Қарағанды, 2004. -212 б.
29. Мәмбетов І. Ақпан. –Алматы: Жазушы, 1983. - 181 б.
30. Мәуленов С. Алтын тасқын. –Алматы: Жазушы,1981. - 221 б.
31. Тәжібаев Ә. Шығармаларының бес томдығы. Т.1. –Алматы: Жазушы, 1978. -223 б.
32. Бекхожин Қ. Таңдамалы шығармаларының үш томдығы. Т.1. -–Алматы: Жазушы, 1983. -191 б.
33. Жайлыбай Ғ. Рух // Орталық Қазақстан 26 қараша, 2009. №181-182.
34. Ниязбеков Р. Биіктей бер, тауларым. – Алматы: Жазушы, 1983. -158 б.
35. Мүсірепов Ғ. Кездеспей кеткен бір бейне. –Алматы: Жазушы, 1981. - 182 б.
36. Сәкен Сейфуллин. Энциклопедия. –Алматы: Темірқазық, 2010. -640 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................................................................
6
1‎ ‏Ақынның өмірі мен шығармашылығы
1.1‎ ‏С.Сейфуллиннің өмір жолы..............................................................................
1.2‎ ‏С.Сейфуллиннің шығармашылық жолы........................................................
18
2‎ ‏Қазақ әдебиетіндегі Сәкен образының жасалу жолдары
2.1‎ ‏Қазақ поэзиясы және Сәкен ...... ... мен ... ... ... әдебиеттер тізімі........................................................................
67
‎ ‏Кіріспе
Адамзат қауымы өзінің даму жолында бірнеше ғасырларды артқа салып,‭ ‬ХХІ ғасырға келіп жетті.‭ ‬Әр ... өз ... ... ... ... –‬ұрпақтар,‭ ‬сол ұрпақтың өкілдері.‭ ‬Біз қазір кеңестік кезеңді қанша жамандағанымызбен сол кездегі замана талабына сай өмір сүріп,‭ ‬халқына қызмет ... ... ... бен ... тарих беттерінен сызып тастай алмаймыз.‭ ‬Өйткені олар‭ –‬біздің кешегіміз.‭ ‬Кешегісіз бүгін жоқ.‭ ‬Жақсы ... да,‭ ... ... да біз кешегінің жалғасымыз.‭ ‬Әр адам өз заманының перзенті,‭ ‬дәуірінің қандай болмағы билеушісіне ... ... сол ... ... ... ‬бейімделгендерді заман күштеп бағындырады.‭ ‬Оны кеңестік кезеңдегі ұлтымыздың ұлы тұлғаларының тағдырынан айқын көруге болады.‭ ‬Советтік құрылыстың социалистік идеяларын қабылдамаған,‭ ... ... ... ірі ... ... ‬М.Шоқай,‭ ‬А.Байтұрсынов,‭ ‬М.Дулатов,‭ ‬М.Жұмабаев,‭ ‬Ш.Құдайбердиевтер өмір бойы қуғынға ұшырап,‭ ‬жазықсыз жазаланды.‭
Ал,‭ ... ... бір ... ұлт ... ... ... бет ... байқады да,‭ ‬оның ағымына қарсы келмей,‭ ‬соған бейімделіп,‭ ‬қоғамға деген өздерінің көзқарастарын танытты.‭
Заман өзгерді,‭ ... ... ... өзгерді.‭ ‬Қылышынан қан тамған қызыл империя құлады.‭ ‬Алаш жұртының көгілдір аспанында бүгін тәуелсіздік туы ... ... асыл ... ... ... ... орай көрнекті мемлекет қайраткері,‭ ‬Қазақстанның халық жазушысы Әбіш ... ... ... ... кеткен азаматтың бастаған ісін,‭ ‬ойлаған мақсатын халқы жалғассыз қалдырған жоқ.‭ ‬Редакторлық‭ ... ... ... «‬Егемен Қазақстан‭» ‬болып,‭ ‬ақын тойын алты алашқа үндеп жатыр.‭ ‬Өзі‭ ... ... ... ... ... бет ... ... ‬қаруымен,‭ ‬қайратымен,‭ ‬қызметімен іргесін өзі қаласқан мемлекеті егемендікке жетті‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деген сөзі‭ ‬еріксіз‭ ‬ойға оралады.‭ ‬Осы орайда,‭ ‬біздің де қарастырып ... ... ... ... ... ... ... бейнесі‭»‬.‭
Тақырыптың зерттелу деңгейі.‭
Ал академик Р.Нұрғали‭ «‬Қазақ драматургиясы‭»‬,‭ «‬Қазақтың революциялық поэзиясы‭» ‬т.б.‭ ‬монографиялық зерттеулерінде С.Сейфуллин шығармашылығына қатысты құнды ... ... ... ... бостандық‭»‬,‭ «‬Қаз едік қатар ұшып қаңқылдаған‭»‬,‭ «‬Мен біткен ойпаң ... ... ... ... ... «‬Революциялық драманың эстетикалық байлығы:‭ ‬С.Сейфуллиннің‭ «‬Бақыт жолы‭» ‬мақалаларында да Сәкен шығармалары әр қырынан сөз болады.‭
Р.Нұрғали өз еңбегінде‭ «‬ХХ ... ... жаңа ... ... ... ... ... қоғамдық тарихында көрнекті орын алатын қайраткер Сәкен Сейфуллин аз ғана ғұмырында найзағайдай жарқырап өтті.‭ ‬Жаңашыл ... ... ... шығармалар халық өмірінің көкейкесті,‭ ‬өзекті тақырыптарын аша көрсетті,‭ ... ... ... және ... ... жаңа ... ... түр,‭ ‬жаңа идея әкелген жазушы туындылары халқымыздың қымбат рухани қазыналарының қатарына жатады‭» [‬1,‭ ‬42‭] ‬-‭ ‬деп ... ... баға ... ... шығармашылығын зерттеуде әдебиеттанушы,‭ ‬ғалым М.Қаратаевтың орыны да ерекше.‭ ‬Ол өзінің әдебиеттану мен фольклорының өзекті мәселелері турасындағы ... ... ... ... әдебиетінің негізін салудағы зор еңбегіне орынды баға берген.‭ ‬Сәкеннің азаматтық,‭ ‬қайраткерлік,‭ ‬ақындық тұлғасы‭ «‬Азамат тұлғасы‭»‬,‭ «‬Ақын ... ... ... ... ... ... ... ‬мақалаларында жан-жақты сөз болса,‭ ‬Сәкеннің‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешу‭» ‬мемуарлық романының жанры мен‭ «‬Қазақ ... ... ... ... қарай талабы‭» (‬Ш.Елеукеновпен бірге‭)‬,‭ «‬Қазақ ауыз әдебиетінің тарихы‭» ‬әдеби-сын ... ... ... ... ... тұжырымдар жасалған.‭ ‬М.Қаратаевтың Сәкен шығармаларының зерттелу жайын сөз еткен‭ «‬Әдебиет және сын ... ... ... жаңа ... ... ... ... да Сәкентанудың өткені мен бүгінін,‭ ‬алда тұрған өзекті мәселелерін қозғауымен құнды.‭ ‬М.Қаратаев ҚазПИ-де оқыған жылдары Сәкеннің тәлім-тәрбиесін көріп,‭ ‬кейін ұстаздың ... ... есте ... ... ... сіңірген.‭ ‬1933‭ ‬жылдың өзінде‭ «‬Лениншіл жас‭» ‬газетінің бірнеше сандарында‭ «‬Қызыл ат‭» ‬және социалистік ... ... ... ... ... «‬Қызыл ат‭» ‬поэмасы‭ ‬[2,‭ ‬73‭]‬ төңірегінде туындаған дау-дамайға араласып,‭ ‬поэмаға шынайы баға беріп,‭ ‬Сәкентануға дұрыс ғылыми бағыт берді.‭ ... ... да‭ ... ... ... ... ‬деген мақаласымен Сәкен шығармашылығы туралы болашақ әділ сынның негізін қалыптастырды.‭ «‬Сәкен ... ... ... ... ‬алғашқы мақалаларымен оларды әділетсіз,‭ ‬оңшыл сыннан қорғауға қатысқан Мұхаметжан кейінгі зерттеу еңбектерінде де ... ... ... орын ... ... ... ... (‬1964‭) ‬атты кітапшасы,‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешудің‭» ... ... ... кіріспе мақаласы‭ (‬1964‭)‬,‭ ‬Сәкеннің‭ ‬70‭ ‬жылдығына байланысты‭ «‬Дружба ... ... ... ... ... ... ‬журналдары мен‭ «‬Комсомольская правда‭» (‬23‭ ‬мая,‭ ‬1964‭) ‬газетінде басылған мақалалары,‭ «‬Асау тұлпар‭» ‬атты монографиялық ... ... ... ‬кітабында‭ –) ‬бұл қатардағы еңбектері ішінде оқшау тұрады‭»‬.‭ ‬Сонымен қатар‭ «‬Социалистік реализмнің қазақ прозасында қалыптасуы‭» (‬1965‭)‬,‭ ... және ... ... ... ... зерттеу еңбектерінде‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешу‭» ‬романының жанры,‭ ‬мазмұны мен ... ... ... ... ... ашады.‭ ‬Соңғы еңбегінде Сәкенге‭ «‬Асқақ аға‭» ‬деген бөлімін арнап,‭ ‬Сәкеннің ұстаздық үлгісін,‭ ... ... ... бағалаған.‭
Сондай-ақ,‭ ‬ғалым М.Базарбаев‭ ‬[3‭] ‬ әдебиеттің әр түрлі‭ ‬мәселелеріне қатысты‭ ‬зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... дәстүрін молырақ зерттеді.‭ «‬Қазақ поэзиясындағы дәстүр‭ ‬мен жаңашылдық жайында‭» ... ... ... ... адамының бейнесі‭» (‬1961‭)‬,‭ «‬Өлмес дәстүрлер‭» (‬1962‭)‬,‭ ... және ... ... ... ‬зерттеулерінде С.Сейфуллиннің‭ ‬поэзия саласындағы жаңашылдық‭ ‬қызметін,‭ ... жаңа ... ... ... сөз ... ‬Әдеби дәстүр,‭ ‬оның жалғастығы,‭ ‬әдебиеттер туысқандығы,‭ ‬әдеби‭ ‬байланыс‭ –‬Мүсілім зерттеулерінің‭ ... ... ... ... ... ... ... ол‭ ‬әрдайым үңіле қарайды,‭ ‬содан‭ ‬үлгілік өнеге табады.‭ ‬Сейфуллинге‭ ‬Мицкевич,‭ ‬Пушкин,‭ ‬Лермонтов‭ ‬поэзиясының әсері ... ... ... кеңестік дәуірдегі ақын‭ ‬шығармаларын‭ «‬В.Маяковский,‭ ‬Демьян Бедный,‭ ... ... ... ... сияқты‭ ‬ақындардың шығармашылығымен‭ ‬байланыстыра отырып,‭ ‬зерттеудің‭» ‬қажеттігін ... ... ... М.‭ ... ... мен ... (‬1958‭)‬,‭ ‬Сәкен шығармаларының‭ ‬соңғы бес томдық жинағына‭ ‬алғысөздер‭ (‬1986‭) ‬жазды.‭ ‬Оның‭ «‬Теңдік,‭ ‬бақыт,‭ ‬әділдік‭ ‬орнаталық‭» ... ... ... («‬Өркен‭»‬,‭ ‬23‭ ‬желтоқсан,‭ ‬1989‭) ‬ақын творчествосына қайта‭ ‬құру дәуірінің ... ... ... ... ‬20-30-жылдардағы қазақ әдебиетінің‭ ‬дамуы жағдайларына жаңаша‭ ‬көзқарас туғызуда ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде Сәкеннің журналистік қызметіне зор баға берілген.‭ ‬Ол еңбегінде Сәкен Сейфуллин Ұлы Қазан революциясының жеңуіне,‭ ‬Совет үкіметінің орнап,‭ ... ... ... зор үлес ... ... ‬Қ.Сыздықовтың еңбегінде Сәкен жайлы айтылады.‭ ‬Ол еңбегінде Сәкенді туған халқының тағдыры мен ... үшін ... ... деп ... Ә.Нарымбетов‭ ‬[5‭]‬ Сәкен шығармаларының алғашқы библиографиясын жасаушылардың бірі.‭ ... ... оқу ... ... әдістемелік,‭ ‬нұсқаулық еңбектерінде де Сәкен шығармашылығын басты назарда ұстап келеді.‭ ‬Сейфуллин поэзиясы ... ... ... ... ... ... жөніндегі энциклопедиялық мақалалар авторы‭ (‬1999‭)‬.‭
Сәкентану ғылымының ... жеке ... ... туып,‭ ‬қалыптасуына академик Серік Қирабаев ерекше еңбек сіңірді.‭ ‬Ақын шығармашылығы жөніндегі алғашқы ... ... ... ... ... ... туралы‭» ‬деген көлемді ғылыми зерттеу мақаладан басталып,‭ ‬ондаған мақалалар ... ... ... ... ... ... ... монографияға ұласты.‭ ‬Орта және жоғары оқу орындарына арналған оқу ... да ... ... ... ... ... ... шығармаларын орыс тіліне аудару ісін ұйымдастырды.‭ ‬Сәкеннің әр ... ... ... ... ‬текстологиялық түзетулер енгізу,‭ ‬ғылыми түсініктерін жазу ісіне белсене араласып,‭ ‬жарық көрген шығармаларының басылымдарының толық библиографиясын әзірледі.‭ ... күні ... ... ... ... ... ғалымдардың бірі болып келеді.‭
Фольклортанушы ғалым Әуелбек Қоңыратбаев та Сәкенмен жиі араласып,‭ ‬Сәкенді‭ ‬1925‭ ... ... ... ... ... ... ... жолықтырған.‭ ‬Әр жылдары‭ «‬Сәкен жаңашыл ақын‭»‬,‭ «‬Сәкеннің жаңашылдығы мен ... ... ... ... ... ‬т.б.‭ ‬өзекті,‭ ‬ойлы мақалалар жазып,‭ ‬Сәкен шығармашылығына шынайы бағасын берген.‭ ‬Ғалым‭ ‬1930‭ ‬жылдардағы‭ ... ... ... ... ... ... келіп:‭ «‬...солардың көбісі социалистік реализмнің өзін жетік білмеуші еді.‭ ‬Сондықтан да Сәкеннің шын мүсін образ жаңалығын түсінбеді‭»‬,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... келгенде әр түрлі естелік жазбаларында көзі көрген ағаның жақсы қасиеттері мен ақындық,‭ ‬ағалық,‭ ‬азаматтық тұлғасы жайында жылы ... ... ... ... да Сәкен шығармашылығы жөнінде айтылған Алаш қайраткерлері:‭ ‬Ғ.Тоғжанов,‭ ‬Н.Төреқұлов,‭ ‬С.Садуақасов т.б.‭ ‬пікірлері бар.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... біз ... ... ‬қоғам қайраткері ретінде танимыз.‭ ‬Ақын шығармаларын зерттеу,‭ ‬талдауда зерттеуші ғалымдарымыз ғылыми негіздегі,‭ ‬жаңалығы мен ... зор ... ... ... ... дәлелі Қарағанды‭ «‬Болашақ‭» ‬университеті ғалымдарының ізденісі нәтижесінде жазылған‭ –«‬С.Сейфуллин энциклопедиясы‭»‬.‭ ‬Алайда,‭ ‬күні бүгінге дейін Сәкен жайлы‭ ‬100‭ ‬астам ... мен ... ... ... ... ... мен ... әңгімелер жазылыпты.‭ ‬Осы орайда аталмыш шығармаларды жинақтау және ақын бейнесінің жасалу жолдарына назар аудару кезек күттірмейтін өзекті мәселелердің бірі болмақ.‭ ... ... де ... ... ... ... кейіпкеріне айналу мәселесін зерттеу бүгінгі күн талабынан алынып тасталмайды,‭ ‬яғни әлі де зерттеуді қажет ... тың ... ... ... ... мақсаты‭ –‬С.Сейфуллин өмір жолы мен қоғамдық қызметтеріне,‭ ‬шығармашылық жолына шолу жасай отырып,‭ ‬көркем образ ретінде ... ... ... ... ... ...
1.‎ ‏Ақынға қатысты өлеңдерді оның шығармашылық өмірбаянымен байланыстыра қарастыру‭;
.‎ ‏С.Сейфуллиннге қатысты өлеңдердің ... ... ... ... шығармаларына талдау‭;
3.‎ ‏Қаламгер жайлы жазылған өлеңдерінің көркемдік сипатына ... ... ... ақын ... ... жолдарына назар аудару.
С.Сейфуллин туралы көптеген ақын-жазушылар бірталай еңбектер жазып қалдырған.‭ ‬Солардың ішінде белгілі сәкентанушы Тұрсынбек Кәкішевтің‭ ... ... ... ... ... ... ... еліне деген қамқорлығы,‭ ‬қоғамдық қызмет пен шығармашылық ... ... ... және ... өлмес мұра қалдырғаны туралы дәлелді баяндалады.‭ ‬Сондай-ақ Серік Қирабаевтың еңбектері де Сәкентануды ... ... ... ... айналып отыр.‭ ‬Заман,‭ ‬қоғам өзгерсе де‭ ‬Сәкеннің ұлттың ұлы тұлғасы болып қала беретіндігі бұл еңбектерде айқын көрсетілген.
Жұмыстың теориялық және ... ... ... ... негізгі нәтижелерін мектеп оқушыларын сәкентану курсы бойынша факультативтік сабақ өткізуде,‭ ‬теориялық ұғымдарға қатысты көркем образдарға талдау жасауда қосымша ... ... ... ... ... жыршысы,‭ ‬келешек заманның жаршысы,‭ ‬ұрпағына өлмес мұра,‭ ‬ұмытылмас даңқ ... ақын ... ... ... бұл ... жұмыс‭ –‬кіріспе және үш тараудан,‭ ‬сондай-ақ,‭ ‬қорытынды мен әдебиеттер тізімінен тұрады.‭
Ақынның өмірі мен ... ... өмір ... ... ... Ақмола облысы,‭ ‬Ақмола уезі,‭ ‬Нілді болысының бірінші ауылында‭ (‬Қазіргі Қарағанды облысы,‭ ‬Шет ауданы,‭ ‬Қарашілік елді мекені‭) ‬23‭ ... ... ... шағын шаруалы отбасында дүниеге келген.‭ ‬Өзінің өмірі туралы бір жазғанында,‭ ‬Сәкен әке-шешесінің ... ... ... ... ... ... айтады.‭ ‬Елдегі белгілі ақын,‭ ‬әншілер сол үйдің ... ... ... ... ... ... ... шешесі Жамал ақындық,‭ ‬шешендік сөзді жақсы білген.‭ ‬Ол өзінің тұңғышы Садуақастың‭ (‬Сәкен деп еркелетіп атап кетеді‭) ‬халық өміріне,‭ ... ... ... ... ... өсіреді.
Зерек,‭ ‬алғыр Сәкен ауыл молдасының сабағын қанағат тұтпағаннан ... оны ... ... (‬Успенский‭) ‬мыс заводындағы орыс-қазақ мектебіне‭ ‬1905‭ ‬жылы оқуға береді.‭ ‬Сәкен өзінің осы ... ... ... ... ... ... үш жыл оқыдым.‭ ‬Сол үш қыста,‭ ‬бір сабақ‭ –‬орысша әліпби кітапшасынан алған оқуым ... ... ... –‬ұсталардың дүкен күйінен,‭ ‬аласұрып жұлқынған машина әрекетінен жер астында жұмыс істеп шығатын шахты,‭ ‬кен жұмыскерлерінің жатақ,‭ ‬тұрмыс-күйінен,‭ ‬тіршілік күйлерінен ... ... ... ... орнаған тоқу болды.‭ …‬алғаш өлең жазуды мен бала күнімде осы Нілді заводында бастадым‭»‬ [7,‭ ‬21‭]‬,‭ ‬-‭ ‬деп жазды.‭ ‬Ол Спасскі ... ... ... ... сұсты көрінісін көзімен көріп,‭ ‬көңіліне тоқыды.‭
Жас Сәкен еңбек адамдарының ортасында білім,‭ ‬алғашқы поэзиялық әсер алып қана ... ... ... жапа ... ... ... жұмысшылардың өмірі оның таптық ой-санасының ерте оянуына да әсер етеді.‭
-1912‎ ‏жылдары Ақмола қаласында әуелі Приходская школада,‭ ‬одан кейін екі ... ... ... ... ... ... ... орыс тіліндегі әдебиет кітаптарын көп оқумен қатар,‭ ‬алыс ауылдардан оқу ... ... ... ... ... ... сабақ береді‭ [‬8,‭ ‬10‭]‬.
Сәкеннің қоғамдық,‭ ‬эстетикалық ой-пікірінің қалыптасуына Ақмола,‭ ‬Омбы қаласындағы орыстың озық ойлы ... ... ... ... ... өзі де,‭ ... да ... растайды.‭ ‬Революционер жазушы Ф.Березовскиймен достығы көп жайды аңғартады.‭ ... ... ... ... ... ... және ... шығармаларын,‭ ‬сонымен қатар татардың Ғ.Тоқай бастаған азатшылдық әдебиетін қадағалап оқуы,‭ ‬қалада,‭ ‬елде ... ... ... ... ... байланысты болуы‭ –‬Сәкеннің дұрыс идеялық бағытын анықтай береді.‭ ... ... ... ... ... ... тарихи қозғалыс сынынан сүрінбей өтуіне жол ашқандығы даусыз.
Әрине,‭ ‬бұл келтірілген үзінділер Кеңес үкіметі тұсында Сәкен ... ... ... ... ... ... кең ... ашып-білу мүмкін емес.‭
Егемендік алғаннан бері халқымыз тарихын евроцентристік және ұлы державалық шовинистік көзқарастан тыс жаңаша танып-білу,‭ ‬зерттеу,‭ ‬тарихи тұлғаларымызды ... ... ... алынды.‭ ‬Қандай адам болса да,‭ ‬мейлі ол ұлы ... ... ... ... болсын,‭ ‬өз заманының перзенті.‭ ‬Сол заманында дәуірлеген идеология мен талап-тілекке сай өмір ... ... ... ... ‬Кеңес дәуіріндегі қаламгеріміз идеология майданының жауынгерлері ретінде уақыт ұсынған идеялар мен ... ... ... болды.‭ ‬Бұл олардың қуанышы‭ –‬бақыты,‭ ‬сондай-ақ қателігі мен кемшілігі.‭ ‬Сондықтан кешегі ... ... Алаш ... ... ... ... ... ‬енді бүгін келіп төңкерісті жырлаған ақын-жазушыларға теріс қарауға хақымыз ... ... ... ‬кедей деп бөліп тастап,‭ ‬жұмысшы‭ –‬шаруаның үкіметін,‭ ‬пролетарлық мәдениет жасаймыз деп даурыққан кезеңде В.И.Лениннің‭ «‬Пролеткульт‭»‬,‭ «‬Біз қай ... бас ... ... ... шықты.‭ ‬Оларда әр ұлттың мәдениетінің екі түрлі элементі болады деген.‭ ‬Бірі‭ –‬ағартушы-демократиялық,‭ ‬екінші‭ –‬ұлтшыл-буржуазиялық.‭ ‬Біз оның ағартушы ... ... ... және оны ... қарама-қарсы қою үшін аламыз,‭ ‬-‭ ‬деген қате қағидасын негіздеді.‭ ‬Осыдан‭ «‬тұрпайы социализм‭» ... ... ... ... осы бір ... кейін біздің Сәкен сияқты азаматтарымыздың адасуы басталды.‭ ‬Күрмеуі қиын ... ... мол ... ... ... тура келді‭… [‬10,‭ ‬112‭]‬.
Қазақстанның жақсы болсын,‭ ‬жаман болсын социализмнің заманында жасағанын,‭ ‬ойсыраған олқылықтарымен қатар тамаша жетістіктерге жеткенін ... ... ... ... ... ... социалистік реализм рухында жасалған әдебиеттен,‭ ‬оның ұлы өкілдерінен,‭ ‬негізін қалаушылардан қашсаң да құтыла алмайтындығымыз ... ... ... де,‭ ... ... де ... Сейфуллин төңірегіндегі әңгіме бір толасып көрген емес.‭ ‬Бұл оның бақыты да,‭ ‬соры да.‭ ‬Бақыты болатыны оның мұрасы,‭ ‬іс-әрекеті архивке ... ... ... ... мемлекеттік-әлеуметтік тірлігімізге араласып жатуында,‭ ‬әлі күнге дейін оның ой-пікірінің,‭ ‬тарихи деректерінің дәйектілігі мен пәрменділігінде,‭ ... ... ... ... ... ... ‬қолында қаламы бар парасатты пенде ретінде өзімізбен араласып жүргендігінде‭ [‬10,‭ ‬113‭]‬.
Ал ... ... ... ... ... болатындығы.‭ ‬Ол елдің аузында бірде мақталып,‭ ‬бірде датталып жүреді.‭ ‬Соған ... ... ... ... ... ма екен деп ... ... дейін десең,‭ ‬жасап кеткен істері ірі,‭ ‬ауқымды,‭ ‬кесек.‭ ‬Аузын бағып,‭ ‬аяғын санап баспай,‭ ‬елім,‭ ‬халқым үшін ... ... ... ар әмірімен адал орындаймын деп талпынған жанның айбатты келбетін көреміз.‭ ‬Осы жолда ол ... ... ... ‬қастық көрді,‭ ‬сүрініп құлады,‭ ‬қайта тұрып ілгері жүрді,‭ ‬көпшілікке ... ... ... ... ... біреуге обал,‭ ‬біреуге сауап болады деп ойлаған емес.‭ ‬Еңбекші ... ... ғана ... ...
Алашордашылардың да,‭ ‬төңкерісшілердің де тілегі біреу‭ –‬елді азаматтыққа ... ... ... сүйенгендері,‭ ‬бағыттары басқа болды.‭ ‬Олар темір жолдың релісіндей басы қосылмайтын идеологиялар соңына түскен болатын.‭ ‬Міне,‭ ... ... ... бір ... да,‭ ... ... ... ‬басқа болды осыдан.‭
Біз Сәкенді құлан-таза ақтаудан аулақпыз.‭ ‬Коммунистік идеяларының жаршысы болғандар халыққа қастандық жасаушылар емес.‭ ‬Олардың трагедиясы,‭ ... ... ... ... ... ... ‬Сәкеннің бұлқынған сәттері болған,‭ ‬бірақ қылбырау түскеннен кейін тарпаңдығын тастаған.‭ ‬Алған жолдан айнымауға Сәкеннің табандылығы,‭ ‬шыншылдығы,‭ ‬адалдығы себепші болған‭ [‬10,‭ ... ... ... ... ... үшін әрқашанда тарих алдында толық жауап бере алатын ұлы тұлға,‭ ‬социалистік деп аталған ... ... ... ... ... оның ... ‬мемлекеттік,‭ ‬өнерпаздық қайраткерлігінен жарқырап көрінеді,‭ ‬еңбекші елдің рухани көсемі,‭ ‬жаңа заманның жаршысы‭ [‬10,‭ ... ... ... ... ... ...
Осы жерде халқы сүйген сұңқар Сәкеннің сыртық сымбатын да айтып өткен артық болмас.‭ ‬Бұл жөнінде ақынның ... ... ... ... ... ... ... Қаратаев былай дейді:‭
«… Сәкен‎ –‏аға.
Бір көрген адам оны ұмыту мүмкін емес.‭ ‬Себебі:‭ ‬ол басқадан өзгеше еді.‭ ‬Атақты ... ... ... шыққан қаһарман қайраткер,‭ ‬қайыспас коммунист,‭ ‬өзінің даңқымен де,‭ ... ... де,‭ ... ... ... ... де ... ‬еліктіріп әкететін.‭
Әу бастан суретін‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешу‭» ‬кітабының бетінен көргенде,‭ ‬есімде сылау ... ... ... ... ... сұлу,‭ ‬сұрша жігіттің бейнесі қалып қойған-ды‭» [‬11,‭ ‬55‭]‬.
жылы Алматыға келіп,‭ ‬сырт таныс ардагер ақынды ... ... ... ... ... ... ‬Шымқай қара мұртының екі ұшын қиғызып,‭ ‬шағын ғана басқызған.‭ ‬Бұрынғы ашаң жүзі сәл толығып,‭ ‬қоңырқай тартқандай.‭ ‬Суреттегідей ... ... ... тік тұлғасымен де айрықша көз тартады,‭ ‬көңіл сүйсіндіреді.‭
Ойлы да өткір,‭ ‬мөлдір қара көзі бір түрлі от шашатындай кейде кейігенде ... ... ... атса,‭ ‬көбіне жылы,‭ ‬жұмсақ мейірлі назар аңғартатын.‭ ‬Оның көзқарасы ақындық жанының бейне бір айнасы іспетті.
Қиын тағдыр кешкен,‭ ‬тарихта бедерлі із ... ... ... ... ... ... жиі ... ‬-‭ ‬өмірдегі заңды құбылыс.‭ ‬Қашан да кесек мінез бен қайтпас қайсарлық соқталы тартыс ... ... ... ... өткен-кеткен тарихына,‭ ‬қоғамдарға қосқан үлесіне,‭ ‬сол қадау-қадау қайраткерлер ғұмырына зер сала қарау‭ –‬бүгінгі сезімтал ұрпақтың үлесі.‭ ‬Болашақ ... ... ... ... ... де‭ ... іс.‭ ... ‬1913-1916‭ ‬жылдар аралығында Омбы мұғалімер семинариясында оқыды.‭ ‬Осында жүріп қазақ ішінде мәдениет пен білім таратуды мақсат ... ... ... ... мүше ... ... семинарияны бітіргеннен кейін Ақмола уезінде оқытушы болып қызмет ... ... ... ... ... ... ... басталып,‭ ‬Сәкен көтеріліс жасаған елдің ортасында жүріп,‭ ‬өзінің шығармалары арқылы қалың ... ... ... ... ... ... ашынған ызалы күрестерін қостап,‭ ‬ауыр халге душар болған халыққа жаны ашиды‭ ... ... ... ... бір атап ... ... ... публицистикалық материалдарының бәрінде дерлік оқу-ағарту ісін,‭ ‬мектеп,‭ ‬медресе жайын,‭ ‬оқушы,‭ ‬оқытушы ... баса сөз етіп ... ... ... ... оқу ... ... күштің көбін оқу ісіне салу керек‭»‬,‭ «‬Қазақстан ел ... ... ... кісі оқу ... бар ... ... ... ‬көмек қылуы керек‭»‬,‭ «‬Барлық күш оқуға‭!» ‬деп ... ‬Ол ... ... ... не ... ... ‬деп сұрау қояды да,‭ «‬Қазақ халқына ең әуелі оқу керек,‭ ‬оқу керек,‭ ‬оқу керек‭»‬,‭ ‬деп еселей жауап береді.‭ ‬Ел-жұртты ілім-білімге ... ... ... ... ... көзі ашылады.‭ ‬Көзі ашылса,‭ ‬айтпай-ақ,‭ ‬ымдамай-ақ,‭ ‬нұсқамай-ақ өзі көреді.‭ ‬Оқымаған адам,‭ ‬оқымаған ... ... ... ... ... күні ... ‬-‭ ‬деп оқу,‭ ‬өнер мәнін түсіндіреді.‭
Бірде‭ «‬Біздің кедей қазаққа ең алдымен оқу керек деп‭ ‬1920‭ ... бері ... ... ... қызмет басындағылардың көбі оқу ісіне көңілдегідей қарамай жүрді‭» ‬деп кейіді.‭ ‬Енді‭ «‬Елдің атқа мінген бастықтары оқу ісіне ... ... ‬ел ... ... ... ... мінген ел адамдарының мойнына қазақтың кейінгі келешек жас буынының мың лағынаты артылады‭»‬,‭ «‬Ісіңмен,‭ ... ... ... да,‭ ... ... жәрдем қылмасаң‭ –‬кейінгі жас буынның қолы жағаңда‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп ескертті.
‎«‏Еңбекші қазақ‭» ‬газеті С.Сейфуллиннің редакторлығымен шығып тұрған тұста елге жаңа ... ... ... ... күшейтіп,‭ ‬саяси сана беруде көп жұмыс тындырды.‭ ‬Көзі ашық азаматтарға ел билеу,‭ ‬әдебиет,‭ ‬ішкі-сыртқы жағдайлардан қажетті мағлұматтар ... ... ... ‬жылғы ашаршылық зардаптарын жоюға,‭ ‬қазақ бейнетқорларының ежелгі арманы‭ –‬жер мәселесін шешуге ат салысты.‭ ‬Қазақ кедейлерінің ... ... ... бастады.‭
Жиырмасыншы жылдары күйзелген шаруашылықтарды қалпына келтіру басталды.‭ ‬Енді елді оқыту-ағарту ісіне қарай бет бұруға тура келді.‭ ‬Өйткені халықты надан ... ... ... ... жету ... емес ... ... де партия мен үкіметіміз Қазан революциясының он жылдығына дейін ел жаппай хат ... ... ұран ... ... бұл ... ... асыруға әлі мүмкіндік жоқ-тын.‭ ‬Қазақ мектептерінің,‭ ‬оның ... ... қиын ... ... ... жоқ болатын.‭ ‬Өзара пікір алысатын,‭ ‬тәжірибе ауысатын,‭ ‬бір-бірінде не болып жатқанын білісіп отыратын құралдан құр қол ... ... ... ... ... ‬нұсқауларды кезінде алып,‭ ‬біліп отыра алмады.‭ ‬Мұғалімдер мамандығын жетілдіруге көмектесетін баспасөз де ... ... ... ... ... мақсатымен‭ ‬1925‭ ‬жылы тамыз айында‭ «‬Жаңа мектеп‭» ‬журналы шығарылды.‭ ‬Бұл журналдың бір бөлімін Сәкен басқарды.‭ ‬Осында отырып қазақ ... ... ... ... ... ... мектептегі күйіне,‭ ‬күнделікті жұмысына қамқорлық етті.‭
Жер-жердегі оқу оқытудың жайын зерттеп,‭ ‬олардағы жақсы іс-тәжірибелерді ортаға салып,‭ ‬таратып отырды.‭
Жастар баспасөзінің ... да ... ... ... ... ... ... газет-журналы оның қамқорлығынсыз шықпаған.‭ ‬Үнемі қаржы,‭ ‬рухани жағынан қол ұшын беріп,‭ ‬көмектескен.‭ ‬Оларға өзі тікелей қатысып,‭ ‬қалай жазу ... ... ... ... ... таза ... ‬ол үшін терминдерді пайдалана білу жөнінде де білікті пікір қосты.‭ «‬Затқа ат іздеу,‭ ‬ұсынысқа сөз іздеу‭» ‬атты арнаулы мақала жариялады.‭ ... ... ... «‬коммунисті‭» ‬еншілес деп аударуды келіссіз деп тапты.‭ ‬Оларды және‭ «‬большевик‭» ‬атауын аудармай пайдалануды,‭ «‬Центральный Комитет‭» ‬дегенді‭ «‬Кіндік Комитет‭» ‬емес,‭ ... ... ... ... ... ... ... «‬төрағасы‭»‬,‭ «‬бастығы‭» ‬деген сөздерді балама етуді ұсынды.‭ ‬Бұл атау,‭ ‬терминдер жөніндегі Сәкен ұсынысының қабылданып,‭ ‬тілімізге солай еніп ... ... ... куә.
Партияның ХІІ сьезі‭ «‬бұрын патша заманында кемділікте болған,‭ ... ... ... уақ халықтардың жерлеріндегі мекемелердің істері де сол уақ халықтардың ана ... ... ... ... берді.‭ ‬1923‭ ‬жылы қарашада Қазақ АССР-і Орталық ... ... бұл ... жаңа ... ... ... байланысты ардагер азаматымыз өз халқының тіліне деген ықыласы мен қамқорлығын бұрынғыдан да күшейте түсті.‭ ‬Қазақ тілін мемлекеттік тіл етуге,‭ ‬кеңселерде істі ұлт ... ... көп күш ... ... істі қазақ тілінде жүргізуге кірісу‭» ‬деген мақаласында мұның қажеттігін,‭ ‬маңызын кеңселерінде іс сол халықтың өз тілінде жүрсе,‭ ‬ол ... ... ... ... ... заманында патшаның жасауылдарының тізесін,‭ ‬ызғарын көріп қалған қалың надан бұқарасы өзге халықтардың бұқараларымен теңелгенін іс жүзінде көреді.‭ ... ... ... ... ... ‬тәртіп,‭ ‬заң,‭ ‬жол-жобаларымен танысып,‭ ‬үкімет істеріне өздері де қатысатын болады.‭ ‬Бұрын кемдікте жүріп,‭ ‬қараңғылықты надан болып артта қалған,‭ ‬езіліп басы ... ... бара ... ... халықтардың сансыз еңбекшілері‭… «‬революцияның бекініп ілгері басу ісіне‭» ‬батыл кіріседі.‭ ‬Бұл күнге шейін қадірсіз болып келген қазақша хат ... ... ... артады.‭ ‬Жұрт оқуға ынталырақ болып кіріседі‭»‬.‭ ‬Мұның бәрі ... ... үшін де сол ... ... басшысы Сәкен жергілікті жерлерде кеңсе ісін қазақша жүргізуді үйрету үшін,‭ ‬нұсқалар көрсетіп,‭ ‬жарамды адамдарды табу үшін ... ... ... ... ‬Әр губернияда қазақша хатшылық курстарын ашқан.‭ ‬Осы игілікті ... ... ... ... ... жұмылдырған.‭ ‬Артынша бұл шаралардың қалай жүзеге асырылып жатқанын деректеп,‭ «‬Не қылдыңдар‭?» ‬деген материал жариялаған.‭ ‬Бұған Ақмола,‭ ‬Семей,‭ ‬Бөкей,‭ ... ... ... ... «‬ешбір жерде қазақ тілін ешкім іске асыруға ойланған жоқ,‭ ‬ойланатын да емес‭»‬,‭ ‬жергілікті ... ... ... ... ... анау керек,‭ ‬бұған мынау керек‭» ‬деп сылтау айтады,‭ ‬деген хабар алынды.‭
Істің бұл барысына Сәкен қатты реніш білдірді.‭ ... ынта ... ... ... ... ... ... сенген иман болса,‭ ‬қолдан келмес іс жоқ.‭ «‬Қызыл әскер жалпы жұмылған ынтаның,‭ ‬қайратты жігердің,‭ ‬ерліктің арқасында‭… ‬Қамаған қалың жауын жеңді.‭ ... ... ... ісі қиын ... ... болар‭» ‬деген пікір айтты.‭ ‬Барлық жерде бұл іске бет бұруды,‭ ‬ден қоюды талап етті.
Қазақ ... ... ... ... ... ... тіл етуге кірісіп жатқан қазіргі кезеңде де Сәкеннің сонау‭ ‬20‭ ‬жылдардағы бұл қажырлы ... ... ... ... ... тіл ... қайраткерлері мен ана тілінің парқын білетін әрбір азаматқа әлі маңызын жоймаған тарихи сабақ,‭ ‬ескертетін ақыл-кеңес болуға ... ... ... ... әлі ... ... пікір,‭ ‬идея Сәкенде көп-ақ.‭ ‬Қазір Ұлы Қазан Революциясының Совет өкіметінің езілген еңбекші елге көп нәрсе бергеніне күдіктенушілер бар.‭ «‬Олар ... ... ... ... не береді‭» ‬дегісі келетіндер бар.‭ «‬Көрмес түйені де көрместердің‭» ‬бұл сұрағына Сәкен ... ... ... ... ... мың ... ... мақаласымен жауап беріп қойған.‭ «‬Совет өкіметі қазақ халқына не береді‭?» ‬дегенде,‭ ‬алдымен ... ... ... оқып ... осы еңбекшіл қазақтың екі мың ұлдары түседі.‭ ‬Бұл‭ –‬Қазақстанның тарихында өнер-білім ретінде ... ... іс.‭ ... ... ... ... екі мың ... ‬екі жүз бала оқыған уақыт болмаған еді.‭ ... ... ... халықтың өз өкіметінің заманында бір қалада екі мың жас оқып жүр‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп,‭ ‬тек ... ... ... ... ... ... ... атап айтқан.‭ ‬Сәкеннің бұл пікірі де революцияның ... ... ... ... бүгінгі өкініп жүргендерге соққы.
С.Сейфуллиннің оқу-ағартуға байланысты үлкен еңбегін ... ... ... еске ... ... аға ... ... әдебиеті тарихынан дәріс оқиды.‎ ‏Тек қана дәріс оқыды десек және тек қана әдебиет тарихынан оқыды десек,‭ ... ... көп ... ... жете ... болар едік.‭ ‬Ол бізге толық мағынасында және ең қадірлі де ... ... ... етіп,‭ ‬көп ретте үлгі,‭ ‬өнеге көрсеткен адам.‭ ‬Әрине,‭ ‬біз оның дәрістерімен,‭ ‬оқулықтарынан әдебиетіміздің тарихын,‭ ‬жақсы үрдіс,‭ ‬дәстүрін,‭ ... ... ... ... ... ‬эстетикалық принциптерін таныдық.‭ ‬Сонымен бірге біз одан туған ... тап ... ... ... ... ... ... үйрендік.‭ ‬Ол идеялық қасастық пен қате-кемшіліктің қандайына болса да қатал,‭ ‬ал жас совет әдебиетінің жақсы жаңалығының бәріне шын ... ... ... ... ... ... ұстаздың әдебиетті білу мен сүюі оқушыларына да күшті әсер ететіні белгілі.‭ ‬Бұл ретте біз,‭ ‬ҚазПИ оқушылары,‭ ... ... ... ‬С.Асфендияров,‭ ‬М.Баталов,‭ ‬М.Жолдыбаев,‭ ‬Қ.Жұбанов сықылды ұстаздарымыздың ырқымен әдебиет,‭ ‬тарих,‭ ‬тіл кітаптарын көп оқитын болдық.‭ ‬Әсіресе,‭ ‬осы кісілердің өз шығармаларын түгел ... ... ... ... ... ... ... «‬Асау тұлпар‭»‬,‭ «‬Экспресс‭» ‬жинақтарына енген өлең,‭ ‬поэмаларын бұрын Орынборда техникумда жүргенде оқып,‭ ‬көп өлеңдерін тақпақ етіп айтатын едік.‭ «‬Тар ... ... ... ... ... ... күн ... оқығанымыз әлі есімде.‭ ‬Ал‭ «‬Көкшетау‭» ‬поэмасын өз басым бір жыл бұрын қайта-қайта оқып,‭ ‬көп жерін жаттап алғаным бар.‭ ‬Енді сол ... ... ... ... ... ... ... шыққан әрбір сөзін қағып алатын болдық.‭ ‬Сәкен мен Мұхтар жазған шығарма болсын,‭ ‬айтқан әңгіме болсын,‭ ‬студенттердің тура талқысына ... ... ... ... ... ... жазушылардың ол кезде жиі шақырылатын жиын,‭ ‬жиналыстарының барлығы ҚазПИ-де өтетін ғой.‭ ‬Және бірде-бір шығарма талқыланбай ... ... соң да ... түрде талқыға түсетін,‭ ‬мұның өзі жастар үшін әрі қызық,‭ ‬әрі тиімді мектеп еді.‭ ‬Мен институтта оқыған төрт жылдың ішінде ... ... ... үш ... ... өтті.‭ ‬Бірі‭ –«‬Альбатрос‭» ‬плэмасы туралы,‭ ‬екіншісі‭ –«‬Қызыл сұңқарлар‭» ‬пьесасының өңделіп қайта қойылған спектаклін көрермен жұрттың жылы қабылдағанын көзіміз көрді.‭ ‬Оның ... ... ... ... ... ‬негізгі қаһарманы Еркебұланның‭ (‬Сәкеннің өзінің‭) ‬халық сүйіктісі екендігінен деп білемін.‭ ‬Театрда отырған жұрт ... ... ... артистен бұрын алдыңғы қатарда отырған авторға қарап қол ұрып отырғаны бәріміздің есімізде.
жылы ... ... ... СССР ... бірінші сьезіне Сәкен аға да делегат болып барды.‭
Сьезге барудың қарсаңында январьдан бастап‭ ... ... ... шыға ... ... ай ... он екі нөмірі шыққан тұңғыш әдебиет газетінің жарық көруіне ... ... ... ... ... Майлинмен бірге күш салған да,‭ ‬газеттің атын қойған да Сәкен болатын.‭ ‬Және ... ... ... ... еді.‭ ‬Сондықтан газеттің хатшысы болған соң енді Сәкенмен оқу ... ... ... ғана ... ... ... ... байланысты көп араласатын болдық.‭ ‬Өзінің творчествосынан есеп беріп,‭ ‬бір рет мақала жазды,‭ ... ... ... редактормен қатар оқып беріп отырды.‭ ‬Бұрын байқауымда газет-журналдың тапсырмасына онша ... ол кісі ... ... әдебиеті‭» ‬шыға бастаған тұста Биағамен бірге үлкен ықыласпен көмектесетін болды.‭ ‬Осы күні ... ... ... ... ... ‬жазушылардың төл газеті деп қарағандық болу керек‭ [‬13,‭ ‬68‭]‬.
С.Сейфуллин‭ –‬Кеңес дәуіріндегі қазақтың ақын-жазушыларының көбіне аға,‭ ‬ұстаз.‭ «‬Еңбекші ... ... ... ... Қазақстан‭» ‬журналының төңірегіне халық ортасынан шыққан жас таланттарды жинап,‭ ‬олардың қаламгерлік өнерінің ... ... ... ... отырды.‭
Ақынның мән-мағынаға толы қысқа ғұмырында қоғам қайраткері болып қалыптасуына сол кездегі қоғамда болып жатқан түрлі өзгерістер,‭ ... ... ... әсер ... ... өмірбаянының өзі‭ –‬тұнып тұрған тарих.‭ ‬Оның алғашқы адымынан-ақ өз қоғамына деген ... ... өр ... ... ... күрескер болып шыңдалуына табиғат берген тәкәппарлық болмысы да сай келетін.‭
Сәкен өз өмір жолы және шығармаларымен үлкен бір дәуірдің ... ... ... ... ... жолы
Сәкен‭ –‬жалпы демократиялық желеуді емес,‭ ‬таптық мақсат-ты жыға түсінген,‭ ‬еңбекші елдің мұрат-мүддесін жоқтаған,‭ ... ... ... адал ... ететін қайраткерлігін жасырмаған,‭ ‬көлгірсуді білмеген.‭
Сәкеннің тарихи-әлеуметтік сахнаға ... ... ... ... дәуірінің өзіменен тікелей байланысты.‭ ‬Яғни,‭ ‬Сейфуллиннің қазақ әдебиетінің жаңа бетін ашуы‭ –‬тарихи қажеттілік еді.‭
Жаңаша ... мен ояну ... өз ... ... ... ... ... тұғырына шығарады.‭ ‬Сәкенді шындығында да,‭ ‬шын мәнінде күрескер тұлға ретінде көрінуіне алдымен түрткі болған жағдай,‭ ‬ол‭ –‬туған халқының тағдыры мен ... ‬Өз ... ... кем ... ... ... ... сәйкес,‭ ‬қаламы мен қаруын қатар ұстанған ақын тікелей күреске шақырады.‭ ‬Осы тұстан бастап жаңа ... арна ... ... ... ... ... дүниеге келді.‭ ‬Сол күрес дәуірінің көркем шежіресі болып көрінген жаңашыл ... ... ... ойландырып,‭ ‬толғандыратын тұстары аз емес‭ [‬14,‭ ‬16‭]‬.
Сәкен‭ ... ... ... ... ... ... ‬Атқару Комитеті председателінің орынбасары қызметін атқарады.‭ ‬Әлеумет ісіне белсене араласып,‭ ‬елдегі саналы кедейлердің жаңа өмір құруына басшылық ... ... ... ... Республикасы құрылғанда С.Сейфуллин Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің президиум мүшесі,‭ ‬Жер-су комиссиясының председателі болып ... ... ... ... уақыт Халық Ағарту Комиссарының орынбасары,‭ ‬ІІ советтер сьезінде Қазақстан Халық Комиссарлары Советінің председателі ... ... ... жылы ... Атқару Комитетінің мүшесі болып сайланып,‭ ‬бүкілодақтық сьезд,‭ ‬мәжілістерге қатысады.‭ ‬Мұнан кейінгі жылдарында да ... ... ... Комитетінің мүшелігіне әлденеше рет сайланады.‭ ‬Қандай жауапты мемлекеттік істе жүрсе де мәдениет құрылысы оның негізгі ... ... ... ... ... «‬Еңбекші қазақ‭» ‬газетінің редакторы болды.‭
жылдан‭ ‬1937‭ ‬жылға дейін Қазақстандағы мәдени-ағарту мекемелерінде істеді.‭ ... ... ... оқу орындарында оқытушы‭ «‬Әдебиет майданы‭» (‬қазіргі‭ «‬Жұлдыз‭») ‬журналында ... ... ... ... ... тынымсыз да қажырлы еңбегіне қарап,‭ ‬Сәкен ағамыздың тек қазақ әдебиетіне ғана емес,‭ ‬ұлт мәдениетіне де елеулі үлес қосқанын сезінеміз.‭ ... ... ... ... ‬өз ... ... «‬Түс‭»‬,‭ «‬Қазақ сабағы‭»‬,‭ «‬Надан бай‭»‬,‭ «‬Оқымаған қазақ‭»‬,‭ «‬Кім ... аға ... ... ... ... ... көп ... аңғаруға болады.‭ ‬Тіпті Сәкен үшін ел пайдасын ойламағандардың бәрі кінәлі.‭
Орысша оқыр кей ақымақ теріс жазып,‭
Тымақ кимей,‭ ‬қалпақ киіп,‭ ... ... ... ... ... ... ... азып,‭ ‬хаққа жазып,‭ ‬-‭ ‬дегенде Сәкен‭ «‬консерватор‭» ‬болып көрінгенімен ... ... ... кеткендерді,‭ ‬бүгінгі біздің мәңгүрттіктердің ата-ағасын сол кезде-ақ кінәлі санаған,‭ ‬оқығанның бәрі емес,‭ ‬ел пайдасын ойлайтындар ғана қадірлі ... ойды ... ... ... ... ... ... басшы‭ –‬аға халыққа‭» ‬деген өлеңінде:‭
Басшысы жоқ адасқан қара халықты
Кім бастайды қараңғыдан жарыққа‭?! ‬-‭ ‬деп қамығып,‭ ‬келешектен ... ... ақыл да ... ... ... ... ... ‬газеті бетіндегі жалынды публицистика деңгейіне көтеріле алмай жатқанымен,‭ ... ... жоқ ... ... ... ... ‬даулы,‭ ‬дүбірлі болғанын‭ ‬1911-1914‭ ‬жылдарда‭ «‬Айқап‭» ‬пен‭ «‬Қазақ‭» ‬бетіндегі жер жөніндегі текетірестерден айқын байқалып қазақы мінезімізге таң боларлықтай‭ [‬15,‭ ‬52-53‭]‬.‭ ... ... ... екпіні‭ ‬1905‭ ‬жылғы орыс революциясынан кейін қазақ ... ... ... ... ... айтқандай,‭ «‬у каждого народа лишенного общественной свободы,‭ ‬литература‭ –‬единственная ... ‬с ... ... он ... ... крик своего возмущения и своей совести‭» ‬дегеніне бағыт,‭ ‬бірден халық жадында жатталып,‭ ‬санасына сіңген күрескер жыр‭ «‬Оян,‭ ‬қазақ‭» ‬болғанын қасы да,‭ ... да ... ... ... ... ‬асыл арманы бар.‭ ‬Қазақ санасы көңілдегі шерін сыртқа шығара бастады.‭ ‬Онда күні кеше ғана ... ... ... құлқы үшін жер сатуды әдетке айналдырғандар,‭ «‬переселен заңы шықпай тұрғанда мұжықтарды өзі шақырып,‭ ‬қоңсы қондырғандар‭» ‬тарылған жер,‭ ‬азайған ... ... тер мен ... айта ... ‬[15,‭ ‬53‭]‬.
Сәл қатқылдау советтік тілмен жазылғаны болмаса‭ ... ... ішкі ... Таутан былайша түйіндейді:‭ «‬Сәкеннің Омбы дәуіріндегі әрекеті көбінесе‭ «‬Бірліктің‭» ‬төңіргінде өтті деуге болады.‭ ‬Омбыдағы‭ ‬100-ге тарта қазақ шәкірттерінің басын ... ... ... ... ... ... пен Сәкен екен.‭ ‬Ұйым басшылығына да осы екеуі ... ... ... ... ... ... ... алғаш құрылыуында тек қана‭ «‬әдеби ұйым‭» ‬деп құлақтандырылған көрінеді.‭
Бұған‭ «‬әлеуметтік‭» ‬немесе‭ «‬саяси‭» ‬деген атақты ... осы ... ... ... ‬Бірақ ұйымның негізгі мақсаты‭ ‬-‭ ‬әлеуметтік әрекеттер‭ (‬оқушы жастарға қоғамшылдық тәрбие беру,‭ ‬ел ... ... ... қысымына қарсы үгіт-насихат жүргізу сықылды‭) ‬екенін‭ «‬Бірліктің‭» ‬әрбір мүшесі бірінші күннен-ақ ... ... ... көп ... ... ... екі жік ... –«‬оңшылдар‭» ‬және‭ «‬солшылдар‭» ‬топтары.‭ «‬Оңшылдар‭» ‬тобын Мағжан Жұмабаев‭ (‬семинарист‭)‬,‭ ‬Сейітовтер,‭ ‬ал‭ «‬солшылдар‭» ‬тобын ... пен ... ... ... ... мақсаты кейіннен‭ «‬шәкірттерді үгіттеп,‭ ‬көпшілікті өз жағына аударып алу екен‭» [‬15,‭ ‬64-66‭]‬,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... жаңа,‭ ‬тың деректер қосып отырғанын көреміз.‭
Сонымен‭ ... ... ... ... ... ... не әкелгенін былай қойғанда,‭ ‬қан-жоса болып жатқан қазақ даласы үшін аспаннан түскен ұлы олжа болды.‭ ‬Оған шаттанбаған,‭ ‬қуанба-ған адам ... ... ... ‬ақ ... қарны жарылды деген сүйінші жырлар,‭ ‬қуанышты хабарлар бүкіл сахараны кезіп,‭ «‬уһ‭» ‬деп дем ... ... ... ... ... қаншама шалғай болса да Дала уалаятының орталығы Омбы жаңалығы Сарыарқаның кіндігіндегі Ақмолаға түп-түгел жетіп ... ... ... ... ауыл учителі Сәкен‭ ‬1917‭ ‬жылы‭ ‬9‭ ‬наурыз күні‭
Қуантуға ел-жұртты,
Асығып тез ... ... ... ... ... ... мыс ... күмп беріп түсті де кетті.‭
Жалпы қазақ сьезі шешуші де өтпелі кезең болды.‭ ‬Әр жерде әр қилы талпыныс,‭ ... ... ... ... ... сотына да,‭ ‬биіне де айналған.‭ «‬Жас қазақ‭» ‬ұйымы мен қазақ комитеті қажы-молдаларды,‭ ‬би-болыстарды өзіне қас қылып үлгерді.‭ ‬Тамызда Ақмола уездік ... ... ... ... ... қазақ комитеті төрағасының орынбасары,‭ ‬бірінші жалпықазақ сьезі хатшыларының бірі болған Асылбек Сейітұлы арнайы ... ... ... ... ... ... ... қазақ‭» ‬ұйымының федеративтік республиканы таңдаймыз деген идеясының қалай өткендігін,‭ ‬құрылтай жиналысына кандидат етіп ... ... пен ... ... айтқанда Сәкен‭ «‬Олжабай,‭ ‬Нұрмағанбет тәрізді адамдардың батасын алған ... біз ... ... ‬-‭ ... ... келіспей қалды.‭ –‬Тізімнен өзімді өшіріп тастадым‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп еске алады да,‭ ‬араларына сызат түсе бастағанын ... ... ... болыстар мен молдалардың ықпалына түсіп‭… ‬комитетке‭ «‬Жас ... ... ... кіргізбейді.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬біз комитеттен шығып қалдық‭»‬,‭ «‬Облыстық комитеттің өкілі‭ ... енді ... ... ... Кемеңгерұлы,‭ ‬Д.Әділұлы,‭ ‬Бірмұқамет Айбасұлы Ақмоладан кетіп қалды‭» ‬деген деректердің бәрі де ... ... ... ... ... басталғанынан хабар береді.‭
Сонымен,‭ ‬Сәкендер Ақмола уездік қазақ комитетінің билігінен айырылып,‭ ... ... ... ... мен‭ «‬Тіршілік‭» ‬газеті арқылы ғана іс-әрекет жасайтын ... ... ‬Ең ... ... ... пен ...
«Күрес үшін,‎ ‏еркін,‭ ‬шаттық еңбек үшін туған‭ –‬сендер шақырыңдар арттағы ұйықтаған,‭ ‬именшек,‭ ‬бақыт жолын білмейтін бауырларыңды‭! ‬Шақырыңдар,‭ ‬арттағы құлдықта ... ... ... ... ‬Жаңғыртыңдар ескі дүниені,‭ ‬қайратты,‭ ‬ер жастар‭!» –‬деп қазақ жастарына рух береді.‭
Сәкен Ақмолаға оралған кезде кеңестердің уездік ... ... ... ... кезі ... ... іске Сәкен араласып жүре берді.‭ ‬Он күннен кейін,‭ ‬яғни‭ ‬1920‭ ‬жылы‭ ‬17‭ ‬мамыр күні Сәкен төтенше мандатпен елге ... ... ... ... әкімшілік бөлімі меңгерушісінің көмекшісі Сәдуақас Сейфуллинович Сейфуллин қызмет бабымен Ақмола ... ... ... ... ... ... болыстық,‭ ‬селолық және ауылдық ревкомдардың жұмысын тексеруге,‭ ‬кемшілігі болса түзетуге,‭ ‬ал лауазымды адамдар тарапынан қылмыс не ауыр күнәлар ... ... ‬ол ... ... ... ... ‬жаңа адам тағайындауға ерік берілген.‭ ‬Барлық лауазымды адамдар мен кеңес мекемелері Сейфуллин жолдасқа заң шеңберіндегі көмек көрсетуге міндетті‭» ‬деп ... ... ... мен ... ... ... ‬теңдік алып берсе,‭ ‬елге тізесі батқандардың сорын қайнатты.‭ ‬Сәкеннің ісі‭ –‬анық,‭ ‬қимылы батыл.‭
Сәкен өмірінің жаңа белесіне,‭ ... ... ... ... ... куә ... ... ‬нөмірлі бұйрық Сәкеннің өз қолымен былай деп жазылды:‭ «‬Ақмоланың уездік атқару комитетінің осы жылғы‭ ‬26‭ ‬шілдедегі‭ №‬1‭ ‬бұйрық ... мен ... ... ... ... бөлімінің меңгерушісі қызметіне сол күннен бастап кірістім.‭ ‬Мұны барлық бөлімдердің хабардар болуы үшін жариялап ... ‬-‭ ... ... [‬15,‭ ‬71‭]‬.‭ ‬Осының өзі Сәкеннің қоғам қайраткері болғанын дәлелдейді.‭
Сәкен‭ –‬Қазақстандағы советтік құрылыс,‭ ... ... ең ... ... ... маркстік-лениндік нысана тұрғысынан дұрыс шешілуіне жігерлі араласқан белсенді қоғам,‭ ‬мәдениет қайраткері,‭ ‬білімпаз сыншы,‭ ‬әдебиет зерттеушісі.‭ ‬Ол қазақтың ауыз әдебиеті мұрасын,‭ ... ... ... ... ... ... ... сияқты көптеген ақындармен жақын араласып,‭ ‬олардың өлең-жырларын жариялады‭ [‬8,‭ ‬271‭]‬.
Сәкеннің революцияшыл поэзиясымен үзеңгі қағыста туған драматургиясындағы идеялық,‭ ... ... ... ... ... ... анық байқаймыз.‭ ‬Өзінің революциялық,‭ ‬қоғамдық қызметіне байланысты Сәкеннің көптеген мақалалары мен публицистикасы ағымдағы саясат мәселелеріне совет мәдениеті құрылысына арналған.‭ ‬Егер‭ ... ... ... ... ... мақалалары револю-циялық күрестің мақсаттарын сөз ететін болса,‭ ... ... ... ... ... ... ... «‬Советтік Россияның жайы‭»‬,‭ «‬Октябрь һәм ұлт мәселесі‭»‬,‭ «‬В.И.Ленин‭»‬,‭ ... ... ... ... ... ... ... фабрика керек‭» ‬сияқты көптеген мақалалары Қазақстанда социалистік революцияның жеңісін баянды ету,‭ ‬лениндік ұлт саясатын іске асыру ... ... ... ... ... ... жазса да өзінің суреткерлік,‭ ‬сезімталдық ерекшелігін танытпай отыра алмайды.‭ ‬Оның‭ «‬Ғабдолла тірі екен‭»‬,‭ ... ... ... һәм ... келе ... ... «‬Орал қаласы‭»‬,‭ «‬Орынборда‭»‬,‭ «‬Қазақ шаруашылығы‭»‬,‭ «‬Орал губерниясы‭» ‬сияқты ... ... мен ... ... ... үлгіде жазылған.‭ ‬Бірде революция дәуірінен естелік айтса,‭ ‬енді бірде өзі жүріп аралаған ауылдың қоғамдық,‭ ‬мәдени тіршілігінен елес ... ... ... екі мың ... жасының оқығандығына сүйсінген жазушы‭ «‬Қазақстанның жалпы надандығын,‭ ‬жалпы кедейлігін ойлағанда,‭ ‬Қазақстанда жөндеп іс жүргізе ... ... ... ... ... ... ... ‬шойындай білекті оқыған екі мың жас еске түседі‭»‬,‭ ‬-‭ ‬дейді.‭
Октябрь революциясының жеңісі жолында құрбан болған Бәкен ... ... ... ... ... т.б.‭ ‬революция ардагерлеріне арналған ең алғаш сөзі жалынды сезімге толы.‭ «‬Бұлар ... ... ... ... ... ... азаматтар‭! ‬Өздерінің өлсеңдер де,‭ ‬қасиетті есімдерің өшпес,‭ ‬қасиетті тілектерің өлмес‭»‬,‭ ‬-‭ ‬дейді ол‭ ‬20‭ ... ... ... ... ... еңбектерін алғаш әділ де асқақтата айтқан С.Сейфуллин.‭
Ал,‭ ‬Сәкеннің ... ... ... ... жазушылық қабілеті айқындала түседі.‭ «‬Екі кездесу‭»‬,‭ «‬Сырын білмей,‭ ‬сыртына сенбе‭»‬,‭ «‬Қыр балалары‭»‬,‭ «‬Аштардың ... ... ... ... очеркінде де Сәкен революция дәуірінің қоғамдық шындығын суреттейді.‭ ‬Бәрінде де ауыл ... ... ... ... күрес,‭ ‬кедейлердің аянышты халі,‭ ‬жеңіп келе жатқан жаңалық нышандары қастерленеді.‭
Социалистік ... қай ... ... да ... публицист Сәкеннің назарынан тыс қалмай,‭ ‬дер кезінде аумақты ой,‭ ‬салмақты пікір айтуға өзек болып,‭ ‬өткір де түсінікті тілмен жазылып,‭ ‬газет-журналдарда ... ... ... сыншысы,‭ ‬сәкентанушы ғалым Серік Қирабаев:‭ «‬1934‭ ‬жылғы Қазақстан Жазушыларының бірінші сьезінде ... ... ... ... әдеби мұраны жинау және оны зерттеу қажеттілігіне баса ... ... ... ... өзі де ... ... ... революциядан бұрынғы әдебиеті мен мәдениеті мұраларын жинауға,‭ ‬зерттеуге белсенді ат салысты‭» [‬16,‭ ‬244‭]‬,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... аса ... қызметі соларды жинап бастыруымен байланысты.‭ ‬Тіпті,‭ ‬сол бір қолға ұстайтын кітап жоқ,‭ ‬оқулық тапшы болған‭ ‬30‭ ‬жылдардың өзінде ол‭ ... ескі ... ... ... ... ‬І.Жансүгіровтермен бірігіп‭ «‬Әдебиеттану оқу құралын‭» (‬1932‭)‬,‭ ‬Ө.Тұрманжанов екеуі‭ «‬Көркем әдебиет‭» ... ... ... ... ... ... ‬бастырып шығару Сәкен бастаған топқа оңайға түскен жоқ.‭ ‬Бұл жұмыс қажырлы еңбекті,‭ ... ... ... ... ... етті‭ [‬1,‭ ‬82-83‭]‬.
Сәкен Сейфуллин‭ ‬1929‭ ‬жылғы қарашада‭ «‬Еңбекші қазақ‭» ... ... ... ... ... ... ... «‬Қазақ әдебиеті туралы ашық хат‭» ‬жазады:‭ «‬Халық тарихын,‭ ‬әдебиет тарихын тәртіппен жазып ... ... ... ... әр ... ... ... жүргеннен жалпының ортасындағы‭ «‬ұлы қазан‭» ‬тәрізді университетке жіберулерін өтініш қыламыз.‭ ‬Кейбір маңызды ... ақша ... ... ... ... отырған мағлұматтар:‭ ‬Асан қайғы сөздері,‭ ‬Бұқар жырау,‭ ‬Шортанбай,‭ ... ... ... ... ... ... «‬Хал-ахуалы‭»‬,‭ ‬Ақан серінің сөздері,‭ ‬өлең-күйлері,‭ ‬Жаяу Мұса өлеңдері,‭ ... ... ... ... ... ... ... өлеңдері,‭ ‬әсіресе,‭ «‬Терме‭» ‬деген өлеңі.‭ ‬Бұлармен қатар ел ауызша айтып жүрген түрліше өлең-жыр,‭ ‬әңгімелер.‭ ... ... ... ... ... ‬Боз айғыр,‭ ‬Бозінген,‭ ‬Балбырауын,‭ ‬Ақжелең,‭ ‬Сарыжайлау,‭ ‬Қосбасар,‭ ‬Терісқақпай,‭ ‬Қорқыт күйі,‭ ‬Ықылас,‭ ‬Балабақсы,‭ ‬Дайрабай,‭ ‬Тоқа ... ... бәрі ... ... ... ... тарихына керек мағлұматтар‭» [‬17,28‭] ‬-‭ ‬ деп,‭ ‬өз ... ... ... ... ... ... жұрт ... көп жазатын болады.‭ ‬Сәкен болса,‭ ‬өлеңдер,‭ ‬ескі сөз,‭ ‬шежіре-дастан жіберіп тұрғандарын сұрыптап,‭ ‬қайталанып келгендерін бөлек іріктіріп,‭ ‬сақтап ... ... ... ... ... ‬қарап,‭ ‬күтіп отырмай,‭ ‬өзі де талай рет фольклорлық экспедицияға шыққан.‭ ‬Мәселен,‭ ‬Сарыарқада алты айлық ... ... ... ... ... ... ел-жұрттың көкейінде,‭ ‬жадында қалған өлең-жырларды тере жүру мақсатымен,‭ ‬Сәкен‭ ‬1930‭ ... ... ... ... ... Мәжитті ертіп алып ауылдан аттанады.‭ ‬Әуелі Успен,‭ ‬одан ... ... ата ... ... ... ... ... ‬Күйлі,‭ ‬Қашқан теңіз,‭ ‬Итішпестің алакөлі,‭ ‬Бурыл байтал,‭ ‬Аңырақай,‭ ... ай ... ай ... ... де ... ... [‬18‭]‬.
‎«‏Осы сапарларында өзі болған,‭ ‬жүрген-тұрған аймақтарының белгілі адамдарын,‭ ‬ақын,‭ ‬әнші,‭ ‬күйші-жыршыларын,‭ ‬сұлу қыздарын аузынан тастамай айтып ... ... ‬-‭ ... еске ... ... ... ‬-‭ ‬ол қазақтың көне әдебиетінің тарихын жазарда республикамыздың ... ... ... ... ... ... хат жазу ... қолжазбалар жинастыратын‭»‬.
Сәкеннің ауыз әдебиеті үлгілерін жинау жөніндегі ізденістері өнімді болды.
ХХ ғасырдағы ... жаңа ... ... ... ... ... ... тарихында көрнекті орын алатын қайраткер Сәкен Сейфуллин аз ғана ғұмырында найзағайдай жарқырап өтті.‭ ‬Жаңашыл ... ... ... ... ... ... ... ‬өзекті тақырыптарын аша көрсетті,‭ ‬жанды бейне,‭ ‬көркем тұлғалар арқылы терең идеялар айтып,‭ ‬эстетикалық игіліктер жасады.‭
Ұлттық ... жаңа ... ... түр,‭ ‬жаңа идея әкелген жазушы туындылары халқымыздың қымбат рухани ... ... ... ... ... шыққан кейбір туындылар әр түрлі себептердің салдарынан толық аяқталмаған,‭ ‬кейбір тараулары ... ... ... ‬Сәкен шығармаларының жоспарлары,‭ ‬алғашқы нұсқаларының қолжазбалары бүгінгі ұрпаққа жеткен жоқ,‭ ... ... ... ... аяқталмаған‭ «‬Біздің тұрмыс‭»‬,‭ «‬Сол жылдарда‭» ‬хикаяттарында көптеген көркемдік игіліктер,‭ ‬өмірдің нақты картиналары,‭ ‬есте қалар адам бейнелері,‭ ‬сан алуан идеялар ... ... ... ... ... ... ... ауылындағы сан алуан салт-сана,‭ ‬тұрмыс ерекшеліктері әдемі суреттеледі.‭ ‬Құрдастар қалжыңы,‭ ‬той,‭ ‬дәм беру,‭ ... ... ... ... күресі,‭ ‬ат шабыс‭ –‬осының баршасын жазушы аса ықшам,‭ ... ... ... ‬монолог,‭ ‬полилогтардан тірі адамдардың даусын естиміз,‭ ‬түрлі мінездерді жазушы бір-біріне ұқсатпай,‭ ‬дара ерекшелеп бере білген.‭
Табиғат суреттері де есте ... ... ... ... ... ... ... басқа далада қыбырлап жүрген жан жоқ.‭ ‬Жалғыз-ақ ауылдың күншығыс жағында,‭ ‬ойда,‭ ‬өзен ... ... ... ... төрт-бес түйе жүр.‭ ‬Сағыммен бұлдыраған түйелер көкте,‭ ‬аспанда жүзіп,‭ ‬арбиып бұлдыраған көлеңкелер сияқты немесе алыстан көтеріліп,‭ ‬қалқыған теңізде жүзіп ... ... ... ... ... ... өлеңінің құрылысында кездесе бермейтін өрнек тауып,‭ ‬интонациясына толып жатқан ... ... ... мен ... әр түрлі.‭ ‬Олай болмауы мүмкін емес,‭ ‬ұшқыр қиялды ақындар түгіл,‭ ... ... ... ... ... өзі ... ‬бір-біріне ұқсамай жататыны табиғат заңдылығына бағынады.‭ ‬Олай болса,‭ ‬ақындардың бір құбылысты суреттеуінде ұқсастықтар кездесумен қатар,‭ ‬жалпы аңғарын бір ... ... ... ... ... ... ... қою шарт емес.‭ ‬Міне,‭ ‬осы арадан әр ақынның өз қолтаңбасы,‭ ‬танымы,‭ ‬сезімі көрініп,‭ ‬ерекшілігі айқындалады.‭ ... ... ... ... ‬Ол өз ... ... соншалық,‭ ‬жаңа заманның барлық жаңалықтарына дер кезінде үн қосып отырды.‭ ... ... ... ... ... ... орасан зор.‭
Өз елінің,‭ ‬ұлтының басқалармен терезесі тең,‭ ... ... ... ... үшін ... халық арасында болып,‭ ‬көпшілікті мәдениетті қылуға талпынды.‭ ‬Ұлттық тілімізді ... ... ... елдің еңсесін көтеріп,‭ ‬бақыт жолына жетеледі.‭
Сәкенің ... ... ... ... ... ... ... ‬1914‭ ‬жылы жарық көрді.‭ ‬Аталмыш жинақтағы өлеңдердің негізгі тақырыптары:‭ ‬қазақ елінің қараңғылықтан көз ашқандығы,‭ ‬яғни білімге ... ... ... ... ... ... сынау және тағы басқа саяси-әлеуметтік мәселелерді қамтыған.‭ ‬Мұның өзі Сәкеннің ХІХ ғасырдың екінші жартысында Абай,‭ ‬Ыбырай,‭ ‬Шоқандар бастаған ағартушылық,‭ ‬демократтық ... ... ... «‬Өткен күндер‭» ‬жинағы жарыққа шыққанда Сәкеннің небәрі жиырмаға жаңа ... ... ... ... ... өміріндегі,‭ ‬халық тұрмысындағы маңызды әлеуметтік тақырыптарды көтеріп,‭ ‬жоқтық зардаптары,‭ ‬білімге ... ... ... мұраттары тұрғысынан жауап іздеуі ақынның биік азаматтық ой-өрісін танытады.‭ ‬Халықтың қараңғылық халі,‭ ‬соған орай жас ұрпақты ... ... ... ... «‬Түс‭»‬,‭ «‬Кім басшы‭ –‬аға халыққа‭»‬,‭ «‬Қазақ сабағы‭»‬,‭ «‬Інішегіме‭»‬,‭ «‬Надан бай‭»‬,‭ «‬Оқымаған қазақ‭» ‬сияқты өлеңдерінде айқын көрінеді‭ [‬20,‭ ‬38-39‭]‬.
Жас ұрпақты ... ... ... ... ‬Демек,‭ ‬мұндай идеяны ХХ ғасырдың басындағы оқыған қазақ зиялылары М.Дулатұлы‭ «‬Оян,‭ ‬қазақ‭!» ‬деп ұрандатып жырласа,‭ ‬С.Торайғыров‭ «‬Қараңғы қазақ көгіне,‭ ... ... күн ... ... ... кім ... ‬деп жар сала жеткізеді.‭
Қай-қайсысының шығармаларын алсақ та,‭ ‬тұтас ... ... ... ... ... ... ... де осы идея жалғасын тауып,‭ ‬дайын асқа,‭ ‬молшылыққа үйренген қазақ байларының жағымсыз бейнелері ... ... ... адам мінезіндегі жалқаулық,‭ ‬надандық сияқты қасиеттер жалпы қазаққа ортақ мін ретінде аталады.
Олай болса,‭ ‬кейбір зерттеуші ғалымдардың революцияға дейінгі Сәкен ... ... ... дарытып,‭ ‬әлеуметтік жікке бөлушілігі үлкен қателесушілік екендігін ерекше атап көрсеткен дұрыс.‭ ... ... ... ... ... ... байын қарама-қарсы қоя суреттейді.‭ ‬Бірақ,‭ ‬мұнда қазақтың барлық байы‭ –‬надан,‭ ‬оқымаған,‭ ‬сауатсыз деген идея жоқ.‭ ... ... ... ... ‬деген атының өзі жеке адамға,‭ ‬жекелеген топқа қатысты айтылғандығын көрсетеді.‭ ‬Жалпы мазмұнындағы өнер туралы ойы‭ –‬Ы.Алтынсариннің‭ ... ... бар ... ... ... ... ‬Өнерлі адамға қарсы‭ –‬надан бай.‭ ‬Әрине,‭ ‬бай ұғымы қазақ түсінігін-дегі‭ –‬барлықты,‭ ‬молшылықты білдіреді.‭ ‬Демек,‭ ‬осындай қолында ... ... ... мүмкіндігі бар адамды әрі надан ретінде,‭ ‬әрі сараң ретінде алып,‭ ‬өнерлі адамға қарама-қарсы қояды.‭ ‬Қазақ ... ... да ... ... ... ... ... идеяны жеткізуге тырысқан.
Қазақтың бұл кездегі ақын-жазушылары қазақ халқын ояту,‭ ‬ілгері бастыру жолдарын,‭ ‬халықтық саясат,‭ ‬шаруашылық,‭ ‬мәдениет жөнінен өркендету,‭ ‬жетілу жолдарын,‭ ... ... ... жету ... қарастырады.‭
Бұл ретте олардың тапқан жолдары‭ –‬халықты білімге,‭ ‬мәдениетке,‭ ‬ынтымақ,‭ ‬бірлікке,‭ ‬еңбекке шақыру ... ... ... сол кездегі бір топ қазақ жастары жазған‭ «‬Өткен күндері‭» ‬жинағының алғы сөзінен де аңғаруға ... ... ... ... ... ... биік ... көтереді деп айтпаса да кітаптың жарық көруіне жәрдем көрсетіп,‭ ‬мүмкіндік туғызулары арқылы-ақ қазақ халқының саяси санасының оянуына белгілі ... әсер ... ... ... қазақ даласын дүр сілкіндірген үш кітап шықты.‭ ‬Оның бірі‭ –‬Абайдың өлеңдер жинағы,‭ ‬екіншісі‭ –‬Ахмет Байтұрсыновтың‭ «‬Қырық ... ... ... ... ... ... Дулатовтың публицистикалық-лирикалық жинағы.‭
Көрнекті қоғам қайраткері,‭ ‬ақсұңқар ақын С.Сейфуллин сол кездегі қоғамдық өмірге баға бере ... ... ... ... ... мақаласында:‭
«Қазақ оқығандарының арасында‎ ‏1905‎ ‏жылдан бастап-ақ,‭ ‬революциялық идея,‭ ‬ұлттық теңдік пен азаттық ... етек ... ... ... келе ... қазақ интеллигенциясының ол кездегі дем берушілері‭ –‬Бөкейханов,‭ ‬Дулатов,‭ ‬Байтұрсыновтар болды‭» [‬22,‭ ‬5‭]‬,‭ ‬-‭ ‬деп жазуы тегін ... ... ... ... ‬ХХ ... басында қазақ даласындағы жарыққа шыққан кітаптардың халықты бей-жай қалдырмайтындығы.‭ ‬Бұл ойға‭ «‬Өткен күндер‭» ‬жинағындағы өлеңдерге назар ... ... тағы да көз ... ... ... ... ел‭»‬,‭ «‬Нұра‭»‬,‭ «‬Жайлауға көшу‭»‬,‭ «‬Жайлауда қымыз ішу‭»‬,‭ «‬Айт күні‭» ‬сияқты өлеңдер аттары айтып ... ... ... ... өлке ... жаны сүйетін дала табиғаты этнографиялық тақырыпқа жазылған.‭ ‬Ақынның туған жер,‭ ‬өскен өлкеге деген ыстық сүйіспеншілігі қырағы сыншылар тарапынан саяси астарлы идея ... деп ... ... ... көшпелі қазақ ауылының тіршілігін сынап-мінейді.‎ ‏Көбінесе,‭ ‬оны сырттай тамашалайды.‭ ‬Ол сол ауылдағы бай мен кедейді,‭ ‬бағынышты мен ... ... ... да ... ескі ... қоғамдық қайшылықтары ашылмайды‭…» [‬23,‭ ‬80-82‭]‬.
‎«‏Асығып тез аттандық‭»‬,‭ «‬Тергеген болсаң айтайын‭»‬,‭ «‬Қырда‭»‬,‭ ... ... ... ... ‬сияқты ақынның идеялық-көркемдік қалыптасуын танытатын өлеңдері және көптеген мақала,‭ ‬фельетондары,‭ ‬очеркі‭ «‬Тіршілік‭» ‬газеті арқылы халық арасына кең ... ... ... ‬атты тұңғыш революцияшыл драмасын жазып,‭ ‬қалалық сахнада қояды.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬Октябрь революциясынан ... ... ... ... жаңа ... баста-лады.‭ ‬Оның творчестволық өнері ұлы революцияшыл күрестің өткір құралына айналады‭ [‬8,‭ ‬269‭]‬.
Шиеленіскен тап тартысы,‭ ‬азамат ... ... өзі ... ... ... ... қатал күрес ақынды қаншалықты идеялық-творчестволық жағынан желпіндіріп,‭ ‬шыңдап кемелдендіре түссе,‭ ‬оның жеке өміріне соншалықты зор қауіп те тудырып отырды.‭ ... ... ... ... күштер Ақмола қаласында Совет үкіметін уақытша құлатқанда Сәкен бір топ большевиктермен бірге тұтқынға алынады.‭ ‬Қол-аяғын кісендеп,‭ ‬жеті ... ... ... ... ... сары аязында Петропавл қаласына жаяу айдайды.‭ ‬Онан Колчак түрмелері мен ... ... азап ... ең ауыр ... ... кешіреді.‭ ‬Бірақ социалистік революция ісіне жан-тәнімен берілген ақын сол айдауда жүргенде де ... үшін ... ... қызметтен бас тартпаған.‭
Азаматтық таңын аңсаған ақын Колчактың Омбыдағы тұтқын лагерінен‭ ‬1919‭ ‬жылдың ... ... ... ... тырнағынан аман құтылады.‭
Сібір даласы мен Сарыарқадан пана таба алмай,‭ ... ... ... ‬Совет үкіметі толық орнаған Түркістан еліне жетеді.‭ ‬Міне,‭ ‬осындай қиын-қыстау күндерде де Түркістанның Әулиеата‭ (‬қазіргі Жамбыл облысы‭) ‬уезіне қарасты ел ... ... ... ... ... ‬Бір жағынан,‭ ‬совет заңын іске асырумен шұғылданса,‭ ‬екінші жағынан,‭ ... ... ... ... ... марсельезасы‭»‬,‭ «‬Қашқынның ауылы‭»‬,‭ «‬Тау ішінде‭» ‬сияқты тамаша лирикалық,‭ ‬этикалық шығармаларын жазып ... ... ... ... ‬жинағы‭ «‬Бақыт жолы‭» ‬мен‭ «‬Қызыл сұңқарлар‭» ‬атты революцияшыл драмалары жарияланды.‭ ‬Бұлар қазақ совет ... жыл құсы ... ... ... ... ... (‬1924‭)‬,‭ «‬Экспресс‭» (‬1926‭) ‬атты өлең,‭ ‬поэмалар жинағын жариялап,‭ «‬Көкшетау‭» ‬поэмасын жазуға кіріседі.‭ ‬Бұл шығармалар өмір шындығын жан-жақты ... ... ... ғана ... ... ... барынша айқындай түседі.
жылы‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешу‭» ‬атты мемуарлық романы,‭ «‬Еңбек шарт‭ –‬жалшылар қорғаны‭» ... ... ... ... ... қазғандар‭» ‬повесі мен‭ «‬Тұрмыс толқынында‭» ‬атты өлең,‭ ‬поэмалар жинағы,‭ ‬1929‭ ‬жылы халықтық дастан‭ –«‬Көкшетау‭»‬,‭ ‬1932‭ ‬жылы‭ «‬Қазақ әдебиеті‭» (‬әдебиет тарихы ... ... ... ... ... (‬поэма‭)‬,‭ ‬1934‭ ‬жылы‭ «‬Қызыл ат‭» (‬поэма‭)‬,‭ ‬1935‭ ‬жылы‭ «‬Социалистан‭» (‬өлеңдер мен поэма‭)‬,‭ «‬Айша‭» ... пен ... ... ... жарияланады.‭ ‬Сәкеннің бұлардан басқа әркезде газет-журналдарда басылған әңгіме,‭ ‬очерк,‭ ... ... ... ... ... да ... ‬1932-1936‭ ‬жылдары‭ «‬Біздің тұрмыс‭»‬,‭ «‬Сол жылдарда‭» ‬атты повесть,‭ ‬роман-дары үзінді болып газет-журналдарда,‭ ‬жинақтарда басылған.‭ ‬Сәкен-нің жинап,‭ ‬құрастыруымен ауыз ... ... ... да ... ... «‬Қызыл ат‭»‬,‭ «‬Айша‭» ‬т.б.‭ ‬шығармалары орысшаға аударылған.‭
Қазақ әдебиетінде сын жанрының қалыптасуында Сәкеннің сыншылдық,‭ ‬зерттеушілік еңбектерінің ... ... ... ‬Оның‭ ‬1914‭ ‬жылғы‭ «‬Манап‭» ‬драмасы туралы мақаласынан бастап,‭ «‬Әдебиет майданында‭»‬,‭ «‬Көшпелі дәуірдегі қазақ әдебиеті күйлерінен‭»‬,‭ «‬Әдебиет тап ... ... ... ... ... ... ... ‬мақалалары мен сөйлеген сөздерінде бүгінгі әдебиеттің творчестволық ... мен ... ... ... ... құралы екендігіне айрықша назар аударып,‭ ‬әдебиет саласындағы ескішілдік,‭ ‬ымырашылдықпен аяусыз күресті.‭ ‬Орыстың классикалық және пролетарлық әдебиетінен үйреніп,‭ ... ... ... ... ... алғашқы зор қадамы болып есептелетін‭ «‬Қазақ әдебиеті‭» ‬атты күрделі ғылыми еңбек те С.Сейфуллиннің қаламынан ... ... ... орта ... ... ... ... «‬Көркем әдебиет‭» ‬атты оқулық-хрестоматия жасауы да әдебиеттануға қаланған кірпіш.‭ ‬С.Сейфуллиннің сыншылық,‭ ... ... ... өрбіген тұрпайы социологиялық көзқарастың салқыны кездесіп қалатыны да ... ... ... ... мен сөйлеген сөздерінде,‭ ‬оқулықтарында әдебиет пен өнердің ... ... ... ... ... ... ... негізгі принциптері,‭ ‬жаңа әдебиетті соны творчестволық арнамен ... ... ... ... да ... ... ‬қомақты ойлары қазірде де ескірген жоқ.‭
Шындықты айтуға келгенде ол ешкімге бас имес батыл да,‭ ... ... ... да,‭ ... ... құдіретті де ақын.‭ ‬Сәкен ізгі адамшылық қызметке жат екі жүзді ... ... ... іздеген тауықтай жанама‭ «‬достықпен‭» ‬көз бояушылықпен батыл ... ... ... орта кезі ... үлкен бір творчестволық жұмыспен шұғылданған,‭ ‬әдебиеттің күрделі жанрларында жаңа шығармалар жазуға бет бұрған шабытты дәуірі ... ... ... ... ... ... ісімен де,‭ ‬Қазақстан жазушыларының ынтымағын,‭ ‬Совет Одағындағы көрнекті жазушылармен байланысын ... ... де ...
Осыншама ерен еңбек еткен ұлы дарынның әдеби қызметінің‭ ‬20‭ ‬жылдығы‭ ‬1936‭ ‬жылы тойланды.‭ ‬Совет әдебиетін өркендетудегі еңбегі жоғары бағаланып,‭ «‬Еңбек ... ... ... ... ... кемеліне келіп,‭ ‬өз заманының шындығын өндіре жазып келе ... ... ... ... ‬жылы жалған жалаға тап болды.‭ ‬Сонан‭ ‬1938‭ ‬жылы жазықсыздан-жазықсыз ату жазасына кесілді.‭
Сөйтіп,‭ ‬елі үшін,‭ ‬ұлты үшін жан ... ... ... есіл ... әділетсіздіктің құрбаны болып кете барған‭… [‬24,‭ ‬27‭]‬.
Коммунистік партияның тарихи ХХ сьезі дәуір ... ... ... туған халқына қайтып оралуына мүмкіндік берді.‭ ‬1964‭ ‬жылы бүкіл совет жұртшылығы жазушының туғанына‭ ‬70‭ ‬жыл толу мерекесін ... ... ... бері ... ... ... ... том болып,‭ ‬көп тиражбен басылып,‭ ‬халық арасына кең таралуда.‭ ‬Оның таңдамалы өлеңдері,‭ ‬әңгімелері,‭ ‬повестері,‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешу‭» ... орыс ... және ... ... ... ... ... таралды.‭ ‬Сәкеннің мол әдеби мұрасын,‭ ‬ақындық,‭ ‬күрескерлік өмірін жан-жақты зерттеу,‭ ‬насихаттау жолында да,‭ ... ... ... ... жөнінде де елеулі жұмыстар істелді.‭
Сәкен Октябрь,‭ ‬азамат соғысы дәуірінің әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... таптық күресін лирикалық кейіпкердің ізгі жаңа толғаныстары арқылы елестеді.‭ ‬Үлгі тұтып ұсынар,‭ ‬ой тоқтатып ... ... ... ... желден жүйрік тұлпар мініп,‭ ‬кең даланы кезген жас жігіт.‭ ‬1917‭ ‬жылы жазылған‭ «‬Кел,‭ ‬жігіттер‭»‬,‭ «‬Асығып тез аттандық‭»‬,‭ «‬Далада‭» ‬сияқты өлеңдер тек ... ... ... жаңа ... ғана ... ‬бүкіл қазақ поэзиясының жаңа замандағы соны үні,‭ ‬тың тынысы,‭ ‬биік асуы еді‭ [‬25,‭ ‬76‭]‬.
Февраль революциясын қуанышпен қарсы алып ... ақын ... ... ақын ... ... деп жалпылама жырласа,‭ ‬Сәкен өзінің‭ «‬Асығып тез аттандық‭» ‬атты өлеңінде Сарыарқаны,‭ ‬қалың елді оятып ... ... ... ... ... жолға шыққанын білдіреді.‭ ‬Тұспалдап жырласа да,‭ ‬ақынның идеялық нысаны айқын.‭ «‬Далада‭» ‬атты табиғат ... ... ... лебі ... ... ... ... ‬өлеңдерін ақын қазақ ауылының табиғатына,‭ ‬тіршілігіне байланысты шығарған.‭ ‬Тамылжыған түнде қалғып,‭ ‬тауды оятып,‭ ‬баяулатып ән салған,‭ ‬армандай аруын сол ... ... ... салып іздеген жігіт көңілі сұңқардай қанаттанып,‭ ‬сонау биіктікті шарлайды.
Ақын өзінің лирикасында махаббаттың сәулелі үмітке,‭ ‬ізгі арманға,‭ ‬тәтті қиялға талпынған құпия ... да,‭ ... мол ... де ашады.‭ ‬Сүйіспеншіліктің ащы-тәттісін өмір сынынан өткізіп барып қана айыруға болады ... ... ... ... ... көркем шешіммен берілген тұжырымды ойлары өмір шындығынан туған ... ... ... ... ой мен ... сезім,‭ ‬әсем бейнелі сөздердің белгілі бір музыкалық үн ырғағымен жарастық табуы,‭ ‬ізгі адамгершілік жайын,‭ ‬көңіл-күйін сұлу табиғат суреті арқылы адам ... ... ... бір романтикалық поэзия тудыру осы бір күшті лириканың көркемдік ерекшелігі.‭ ... ... ... ... ... ... ... ат‭» (‬1934‭)‬.‭ ‬Ақын мен аттың кеңесі түріндегі мысалдау әдісі арқылы Сәкен‭ ‬1930‭ ‬жылдардың бас ... ... ... ... ... болу ... ... ‬Бай-құлақтар мен олардың қолшоқпары‭ –‬жалған белсенділердің зиянкестік әрекеттері салдарынан және Қазақстанның бұрынғы басшылығының өрескел қателіктер жіберуінен ... ... ... ... ... ат‭ –‬ақын поэзиясының қайнар көзі.‭ «‬Қызыл ат‭» ‬колхоздастыру дәуірінің шындығын жарқын елестеткен әлеуметтік мәні,‭ ‬көркемдік маңызы зор ... ... ... ақын ... ... ‬-‭ ‬өзі туып өскен қоғамдық ортаның,‭ ‬тарихи дәуірдің жарқын сәулесі.‭ ... ... ... ... ... ... ‬сол өмірді өзгертудің өткір құралы болды.‭
«Тар жол,‎ ‏тайғақ кешу‭» ‬романы‭ –‬Сәкен прозасының биік шыңы,‭ ‬ол ... ... ... ... ... роль атқарды.‭
жылдары жазыла бастап,‭ ‬үзінділерді‭ «‬Қызыл Қазақстан‭» ‬журналында жарияланған‭ ‬1927‭ ‬жылы жеке кітап болып,‭ ‬1936‭ ‬жылы толықтырылып,‭ ‬жөнделіп,‭ ‬екінші рет ... ... ... ‬жылдары қазақша,‭ ‬орысша жарияланып,‭ ‬кең таралған‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешу‭» ‬атты мемуарлық роман‭ ‬-‭ ‬әдебиет жұртшылығын ... ... ... ... ... ... аса ... шығарма.‭
¤зi туған май айы туралы ақын былай дейдi:
Май айында керемет,
Б±лттанды аспан к‰ркiреп.
Рахман жаңбыр қ±йып т±р,
Басыла қалды сiркiреп.
Жерге т‰сiп қызыл ... ... рух ... ... тамаша
Тау,‭ ‬тас,‭ ‬орман жаңғырды.
Қаһарлы қыстан рух кеткен
Жер ж‰зiне жан кiрдi.
Жапырақ ... ... ... ... кiрдi.
Сансыз қ±с жырлап ерте-кеш,
Орманға шаттық ән кiрдi.
Жапырақ,‭ ‬балау қызғалдақ
Қ±лпырды ж±тып жаңбырды‭ ‬[26,‭ ‬78‭]‬.
Сәкен рух пен жан ... ... ... ... ... ... ... ‬оның кµркi‭ –‬сән мен шаттық,‭ ‬ән келуi де заңдылық сияқты.‭ ‬Ақын осы шумақтарымен‭ ‬µзiнiң‭ ‬µмiрге,‭ ‬µлеңге деген кµзқарасын аша ... ‬Ол ... ... ... табиғатпен тек с‰йсiнбейдi,‭ ‬Сәкен мәңгiлiк адамның рухы мен жанының бiрiгуiн аңсайды.
Сәкен орысша‭ ‬‰йренiп,‭ ‬заводтың орыс-қазақ мекте-бiнде оқиды.‭ ‬Еңбек адамдарының ... ... ... ақын ерте ... ... ... ... қанаумен ерте танысқан Сәкеннiң µлең жазбауы м‰мкiн емес едi.
‎“‏Тергеген болса‭” ‬айтайын‭” ‬µлеңiнде ақын былай деген:
Кейде толып кµкiрекке
Кектер толып ... ... ... ... ... ... ... сорлыны‭”‬,
Екпiндi қызу µлеңдi
Кµкiрегiм жылап еңiреген
Айтпауға ерiк бермеген‭ ‬[26,‭ ... ... ... ... кеңес кезiнiң туындысы деп қараған бүгiн д±рыс емес.‭ ‬Оған кµз жеткiзу‭ ‬‰шiн ақынның µлеңдерiне‭ ‬‰ңiлейiкшi.
жылы Орынбордан ... ... ... ... ... алғы сµзiнде Сәкен былай деген:‭
“Әдiлдiк,‎ ‏теңдiк‭ ‬iздеген,
Т±рмыстың таршылық зынданын б±зып.
Еркiндiк,‭ ‬кеңдiк‭ ‬iздеген,
Кµкiректерi жанып бахыт‭ ‬iздеген,‭ ‬жастар,
Сендерге арналды б±л ... ... ... к‰н ... ... ... ‏д‰ниенiң сасық байлығына жетудi мақс±т қылмай,‭ ‬қырандай жер-кµкке қанат жайып,‭ ‬қырандай д‰ние шетiне кµз жiберген,‭ ‬асау т±лпардай ... ... ... ... ... ... ... ‬жастар сендерге арналды б±л әндер‭!‬.
Сендерге арналды б±л әндер‭ –‬асауменен алысып ж‰рiп салған әндер‭!” [‬26,‭ ‬64‭]‬.
Асау уақытта µмiр кешкен Сәкеннiң шығармашылығын ... ... не ... ... ... ... ... заңдылық.‭ ‬¤йткенi,‭ ‬нағыз кµркемдiк схемаға сыймайды,‭ ‬Сәкен µлеңдерiнiң‭ ‬iнжу-маржан мағыналарын,‭ ‬жанр мен стилдiк жаңалықтарын аршып алар кез ... ... ... ... әр ... ... ... ‬тµркiнiн б‰гiнгi‭ ‬±рпақ саясаттан бµлiп алып қарауы абзал.
Б‰гiнгi қазақ әдебиеттануы б±рынғы зерттеулердi жоққа шығармайды.‭ ‬Бiрақ,‭ ... ... ... жаңа ... ... ... ... де рас.‭ ‬Қазақ елiнiң басына т‰скен ауыр к‰ндердiң суретiн бiз Сәкеннiң‭ “‬Қамауда‭”‬,‭ “‬Адасқандарға‭”‬,‭ “‬Сағындым‭”‬,‭ “‬Т±лпарым‭”‬,‭ “‬Қамыққан кµңiлге‭”‬,‭ “‬Шәһит ... ... ... ... ... ... µлең ... ыза мен µкiнiшке ғана толы емес,‭ ‬б±л т±тқынды,‭ ‬оның зардабын бастан кешкен асыл ердiң толғаулары.
Сәкеннiң‭ ... ... ... ... ... бiр ... оның ... ‬б‰кiл қазақ зиялыларының басына т‰скен трагедиялық аласапыран к‰йдiң формуласы‭ ‬iспеттес.‭ ‬Б±л бiр‭ ‬±лттың кµзi ашық зиялыларының арасын бµлiп,‭ ‬бiр-бiрiне қарсы қою ... ‬iсi ... бiз ... ... ... деген ойын Сәкен‭ ‬1919‭ ‬жылы былай деп бiлдiрген екен:
Ағайынның,‭ ‬алаштың,
Кµбi-ақ саған қас ... боп ... ... кµңлiң тас шығар.
Елдiң кµбi тыңдамай,
Айтқан тура сµзіњдi.
¤ңкей залым:‎ “‏сен б±зғыш‭!” –
Дейтiн-ақ шығар µзiңдi.
Залымнан қорлық кµрдiм деп,
Бола ма,‭ ... ... ... ... ит,‭
Итке салар кiм айып‭? [‬26,‭ ‬125‭]‬.
Ахмет Байт±рсын±лының м±расына тарихи әдiл баға ... ... ... сол ... ... ... ... нағыз д±шпанының пiшiнiн осы µлең соңында былай суреттеп ... ... ... ... оқ ... “‬б±зғыш‭” ‬деп,
Тобынан қуып,‭ … ‬атқан‭! [‬26,‭ ‬125‭]‬.
Ахмет,‭ ‬Мiржақып,‭ ‬Мағжан,‭ ‬Ж‰сiпбек пен Сәкендер бiрiгiп кетсе қазақ елiнiң тағдыры,‭ ‬Кеңес‭ ‬‰кiметiнiң к‰нi ... ... ... ... байға қарсы қою саясаты кµпке жетпедi,‭ ‬бiрақ осы ... ... ... ... ... ... басшы‭ –‬аға халыққа‭?” ‬µлеңiнде Сәкен ағынан жарылғандай:
Халық ағасы ж±рт қорғайтын панадай,
Адасқанды жµнге салар данадай.
Қара халық жµн бiлмейтiн,‭ ‬адасқан,
Соңынан ерiп ... ... аз ... аға ... ер‭ ... ... µз ж±ртының қамын жер,
От басында ынтымақсыз µздерi,
Солар аға,‭ ‬солар басшы ... ... ... ... ... олар µздерi,
Қыңыр-қисық қазақ халқын т‰зеуге
Қане олардың қ±рған‭ ‬‰йтiп тездерi‭?!
Олар µйтсе,‎ ‏кiм басшы-аға халыққа‭?
Қисайғанды кiм салады қалыпқа‭?
Басшысы жоқ адасқан қара ... ... ... ... ‬[26,‭ ‬51‭]‬.
Ќазаќ елiнiњ ќамын ойлаѓан,‭ ‬ол‭ ‬‰шiн µмiрiн саналы т‰рде осы биiк маќсатќа баѓыштаѓан ќазаќтыњ ХХ ѓасыр басындаѓы зиялыларын бiздiњ ... ... ... ... есте ... ... ... зиялы элитасы саяси к‰ресте шынығып,‭ ‬µз елiнiң ... ... ... к‰й кешпеген‭ ‬±рпақ.‭ ‬Оларға тән мәрттiк,‭ ‬турашылдық,‭ ‬әдiлдiк,‭ ‬имани тектiлiктi бiз б‰гiн аңсаймыз.‭ “‬Қазақ сабағы‭” ‬атты µлеңiнде ... ... ... “‏Иесi болса дағы алтын тақты‭”‬,
Кµнедi бенде‭ ‬iсiне жалғыз хақты‭”‬.
Тағдырға мойын с±нып,‭ ‬елден безiп,
Мен ... ... ... боп ... ... ... ... затты‭”‬.
Сағынып,‭ ‬әке-шеше,‭ ‬қ±рбыларды,
Мен ж‰рмiн ортасында қасiреттi‭”‬.
Менi ешкiм зорлаған жоқ шетте ж‰р деп,
Не‭ “‬хасiрет”болса дағы µзiм таптым.
Шалқамнан жатар едiм мен де‭ ... ... ... боп ... ... ‏жолдастығы жоқ‭”‬,‭ ‬-‭ ‬дейдi ойым.
‎“‏Атадан қалған артта мал мен бақты‭””‬.
Я Алла‭! ‬Жеткiзе кµр м±радыма,
Рақаты бар ... едi ... ... ... µлең ... ... мiнәжәт емес пе‭? ‬Сәкен бiзге басына т‰скен қиыншылықтарын,‭ ‬тағдыр соққысын айтып отыр емес пе‭? “‬Ақынң µлеңi былай ... кµзi ... ... ... ... ‬сµз‭ –‬соққан салқын.
Ойында санасыздың еш нәрсе жоқ,
Iлгерi бассын деген қазақ ... ... ... ... ... ... ... “‬Жан мен Дене һәм кµңiл‭” ‬атты µлеңiнде былай деген ... ендi ... ... ... б±л ... ... ‬±ғыңыз.
Жан мен Дене‭ –‬қосылған ерлi-қатын,
Екеуiнен туады кµңiлiмiз.
Табиғат бiрде былай,‭ ‬бiрде олай,
Кетерi ... емес ... ... ... дене болып,
Кµңiлiмiз сол себептен екiталай.
Анық қара:‭ ‬жан‭ –‬µзiң,‭ ... ... ... –‬денеге берген сыйың.
Жанға м±ндай алдауың азық емес,
Оған пайда не ... ... ... µз замандасының осы ойын жалғастыра т‰седi.‭ “‬Кµңiл‭” ‬деген µлеңiн ақын ... ... ... ... тыныштық етпейдi.
Т±ңғиық терең,
¤лшеусiз ерен‎;
Шетiне кµз жетпейдi.
Жоқты‭ ‬iздеп,‭ ‬кµңiлiм,‭ ‬жоқтайсың,
Тыншығып қашан тоқтайсың‭?
Жел,‭ ‬қ±йын,‭ ‬ағын,‭ ‬бәйгi кµк,
‎¦‏шқыр ... ... ... оқ‭ ‬-
Бәрi де ж‰йрiк µзiнше,
Кµңiлден бiрақ ж‰йрiк жоқ‭” ... ... ... сµз ... ... ... ... рухани ғибрат емес пе‭?
С.Сейфуллин‭ –‬ќазаќ єдебиетіндегі жањашыл,‭ ‬революцияшыл поэзияныњ бастаушысы дей ... ‬ол ... ... ... ... ... ... асыл дєст‰рін єрі ќарай дамытып,‭ ‬µз поэзиясы арќылы ... ... ... бір от жаќты.‭ ‬Ќоѓамныњ даму ќарќынына ќарай жањашыл аќын‭ ... ... ... ... ... ... сай шыѓармалары да жања т‰р,‭ ‬ерекше мазм±нѓа ие ... ... ... ... ... ... ... ‬поэмасы.
В.Маяковскийдіњ орыс µлењ ќ±рылысына енгізген жањалыќтары тоникалыќ µлењ ќ±рылысына негізделсе,‭ «‬Сєкенніњ ќазаќ µлењдеріне енгізген жањалыѓы силлабикалыќ µлењ ... ... ‬-‭ ... ... ... ќара ... ‬,‭ ... аѓымы,‭ ‬таза сегіз буын мен таза буынды аралас келтіріп,‭ ‬µзінше айшыќ,‭ ‬µзінше шумаќ ... та ... ... ... ... ‬т.б.‭ ‬Абайдыњ‭ «‬Сегіз аяќ‭»‬,‭ «‬Алты аяќ‭» ‬µлењдерініњ‭ ‬‰лгісінде жазылѓан да ... ... ... ... ‬Оныњ‭ «‬Советстаны‭» ‬негізінде‭ ‬11‭ ‬буынды µлењніњ‭ ‬‰шінші т‰рін µзінше мєнерлеп кей тармаѓын даѓдыдаѓы ќалпынан µзгертіп,‭ ‬жањадан буын,‭ ‬тармаќтар ... ... ... бір ойды ... жања µлењ шумаѓын жасап шыѓарѓан.‭ ‬Осыныњ негізінде ќ±лаѓымызѓа ќаныќ,‭ ‬єрќайсысы белгілі бір ойды ... жања µлењ ... ... ... ... ... бір ... келетін он бір буынды µлењ аѓымы м‰лде µзгеріп,‭ ‬жања µлењ т‰рі‭ «‬Советстан‭» ‬келіп туса,‭ ‬оныњ негізінде туып,‭ ‬дамытылѓан‭ «‬Альбатрос‭» ‬поэмасы ... ... ‬11‭ ... ќара ... ... ... буын µлшемін б±зып,‭ ‬µзара‭ ‬±йќасатын шаѓын бунаќты‭ ‬‰ш жолѓа т‰сірді.
Советстан‭ –‬сегіз жасар арыстан,
Сансыз жауын ... ... ...
Шынжыр салѓан,
Ескі жалѓан
Жеті басты жалмауызбен алысќан.
Осылай ырѓаќ,‭ ... ... ... ... жања мазм±нѓа сєйкес µзгеріп отырады.‭ ¦‬йќас Сєкен µлењдерініњ сырт формасын ѓана ... ... ... ... ‬динамикасы к‰шті келеді.‭ ‬Мысалы:
Кондуктор,
‎ ‏Жатпа т±р‭!
Электр,
‎ ‏Таѓы жаќ,
‎ ‏Саќ бол,‭ ‬саќ‭!
Жаќсы баќ‎!
Жол‎ ‏±заќ‎!
Так,‎ ‏-‎ ‏так,‭ ‬-‭ ‬так
‎ ‏Так,‭ ‬так,‭ ‬так
‎ ‏Рудзутак.
Осындай жањалыќтар аќынныњ поэтикалыќ тіл ... да ... ... ... жол ... ‬Жања заманныњ бейнесін ашатын жања сµздер тізбегін ќолдана ... ... ... ескі сµздерді де жања маѓынада пайдалана білді.‭ ‬Ол µзініњ жања мазм±нѓа лайыќ жасалѓан жања ... ... ... да ... бола алды.
Б±рынѓы ќазаќ поэзиясына ќараѓанда м±ндаѓы жањалыќ ... ... неде ... ... тууы ... ‬Ол ... ... ‬ырѓаќты идеясында,‭ ‬жања т±рмыстыњ µмірге сай суреттелуінде.
Экспресс зырлайды,
Ешќайда ... ... ... ... ... жыласын,
Шыдамаса ќ±ласын Аямай сілте барыњды‭!
Ќазаќ поэзиясы кµгінде шолпан ж±лдыздай жарќырап кµрінсем деген арман ќандай да болсын ... ... ... ... ... µлењ ... ‬1912‭ ‬жылы,‭ ‬Сєкенніњ‭ ”‬¤ткен к‰ндері‭” ‬1914‭ ‬жылы шыќќанмен,‭ ... ... ... ... ой-пікірінде‭ ”‬Оян ќазаќтай‭” ‬немесе‭ ”‬Масадай‭” ‬ж±рт назарын µздеріне бірден аудармады.‭ ‬Алайда‭ "‬Маѓжан Ж±мабаев ќазаќ єдебиетінде µмірді романтикалыќ арнада суреттеу ... ... ... ... кезде реализмніњ ж±ртына аунатып алу арќылы ел-ж±ртќа хош исі ањќыѓан керемет поэзия‭ ‬±сынды"деп.
Уаќыт талабынан ешбір аќын,‭ ‬олардыњ ішінде ... мен ... де ... кете алмайтын еді.‭ ‬Міне сондыќтан да болар,‭ ‬Сєкен µлењдері‭ “‬Туѓан жерім,‭ ‬µз елім‭”‬,‭ “‬Н±ра‭”‬,‭ “‬Т‰с‭”‬,‭ “‬Ќазаќ сабаѓы‭”‬,‭ “‬Кім басшы-аѓа халыќќа‭” ... ... ... µзі кµп ... ... ... ... аќынныњ бір баѓыттаѓы µлењдерініњ бір-біріне‭ ‬±ќсастыѓымен емес,‭ ‬ойдыњ даму,‭ ‬жетілуі жаѓын да кµре аламыз.‭ ‬Єр аќынныњ µз‭ ... ... ... ... ... ... ќандай кµркем бояуѓа орап жеткізе алды деген сауалдардыњ жауабы µзінен-µзі байќалады.
Маѓжан‭ ‬1912‭ ... ... ... ... ... µзді-µзімен ќазаќ сорлы
Жерінен аузын ашып ќалып жатыр‭…
Жетті енді ќам жер мезгіл,‭ ‬жатпа бекер
Ойламай келешекті т‰пке жетер‭ ‬-‭ ‬десе,‭ ... ... ... ... ... ... ... µлењінде:
‎“‏Басшысы жоќ адасќан ќара халыќты
Кім бастайды ќарањѓыдан жарыќќа‭?!” ‬-‭ ‬деп ќамыѓып,‭ ‬келешектен‭ ‬‰міттенеді.‭ ‬Сєкен Кµкшетауды:
Шалќыѓан біздіњ жаќтыњ кµлдері ... ... ... ... бар.
¤зен су,‎ ‏кµлдер жайлап,‭ ‬тау ќыстайтын
Меймандос,‭ ‬берекелі елдері бар,‭ ‬-‭ ‬десе,‭ ‬Маѓжан:
Кењ дала,‭ ‬кµресіњ ѓой ана ... ... ... ... жапќан.
Асќар тау,‭ ‬балдан тєтті сулары бар
Єне,‭ ‬сол анам еді мені ... ‬-‭ ... ... ... ‬бейне µлік с±лап жатќан,
Кебіндей-аќ селеулер бетін жапќан‭!
Тау да жоќ,‭ ‬орман да жоќ,‭ ‬µзен де ... ... ... шашып т±р к‰ні батќан,‭ ‬-‭ ‬деген жолдарда екі аќынныњ ойы бір-біріне‭ ‬±ќсастыѓын еске т‰сіріп,‭ ... ... ... ... ... ‬Оларды Кµкшетау ќол былѓап шаќырѓандай болып т±рады.
Єдебиетте,‭ ‬єсіресе,‭ ‬поэзияны кµњіл ермегі,‭ ‬шабыт шалќуы лєззат ќайнары деп ... ... ... ... ... Сєкен мен Маѓжанныњ,‭ ‬Ілиястыњ Азия тауларына шыѓарѓан атаќты µлењдеріне кµз ... ... ... ... ... мен ... ... ќоѓамдыќ-єлеуметтік маѓына,‭ ‬тіпті єрі-беріден соњ мєн саясат туындайтынын кµреміз,‭ ... ... ... µмірінен нєр алмай µмір с‰ре алмайды.
Сєкенде,‭ ‬Маѓжанда,‭ ‬Ілияста табиѓатты бейнелеп ќана ќоймайды,‭ ... ... ... ... ... ... µз ... тиянаќ табады.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Сєкенніњ‭ “‬Алтай‭” ‬деген µлењінде:
Б‰ркіттей отырсам мен келіп,‭ ‬ќонып
Айнала д‰ниені ... ... ... салсам‭ ‬±ран
Жиналса ќызыл ерлер лек-лек болып,‭ ‬-‭ ‬десе,‭ ‬Маѓжан:
Ќыраѓы Тянь-Шяньмен,‭ ‬Памир,‭ ‬Алтай
К‰теді кµптен сені ќарай-ќарай
Кене мен Абылайдыњ ... ... ... мєні ... ... ... ... т±маннан шыѓа алмай,
Ж‰регі‭ –‬жара,‭ ‬кµзі‭ –‬кµл.
Гималай сорлы,‭ ‬сор мањдай‭…
Тау талѓанбай,‭ ‬ќозѓалмай,
Дерт жыланнан,‭ ‬т±маннан
Айыѓа алмас Гималай,‭ ‬-‭ ... µлењ ... аныќ ... ... де сол кездегі µмірдіњ тартќан табаѓынан нєр татып,‭ ‬дємін µздерінше айырып жатќан.‭ ‬Сырт кµзге б±лар тау,‭ ‬табиѓат болып ... ... ... ... ... ... µз ... жаңа сµздерiн қалыптастырумен қатар,‭ ‬Абайдан келе жатқан классикалық дәст‰рдi жалғастырды.‭ ‬Сәкеннiң лирикалық кейiпкерi µзiнiң ойы,‭ ‬оның логикалық дамуы бар,‭ ‬µз ... сай тiлi ... ... ... ... ‬±стаздық‭ ‬қызметiн Сәкен‭ ‬қазақ елiнiң тәуелсiздiк жолындағы к‰ресiмен тiкелей байланыстырғаны айқын.‭
Сәкеннiң шығармашылығы‭ –‬қазақ зиялыларының ... ... ... ... кешкен‭ “‬тар жол,‭ ‬тайғақ кешу‭” ‬тарихы екенi сµзсiз.‭ ‬¤зi жырлаған µкiметiнiң қолынан қаза тапқан Сәкендi бiз ... ... ... ... ... ж‰регi қазақ елiнiң тәуелсiз болуын ғана аңсағанын бiз оның ... ... ... ... ... µз ... сай ... жоғын жоқтай бiлген,‭ ‬халқының намысын қайрай бiлген,‭ ‬елiм деп соққан ... әр ... ... ... кез ... ... ... жеңісі жолындағы қатал,‭ ‬қажырлы күрестерді кеңінен баяндайтын,‭ ‬революцияны ... ... ... ... ... оқ ... ... кім екендігін фактілердің,‭ ‬документтердің молдығымен де,‭ ‬жазушының нақты көркем суреттеуімен де жеткізіп суреттейтін бұл күрделі роман әрі ... ... ... ... пен ... жарастық табуымен кімді болсын қызықтырады.‭ ‬Сәкен оқиғаны‭ ‬1916‭ ‬жылғы көтеріліс кезіндегі елдің ... ... ... ... революциясы,‭ ‬Октябрь революциясы,‭ ‬азамат соғысы,‭ ‬қазақ ауылында совет үкіметінің орнауы сияқты күрделі оқиғаларды қамтиды.‭
«Тар ... ... ... ... болатын негізгі өзекті мәселе‭ –‬топтар арасындағы мүдде қайшылығы,‭ ‬саяси ... ... ... ‬ондағы образдардың қадір-қасиетін таразылап,‭ ‬сүрлеу-соқпағын белгілеуші сол алаулаған асау арна.
С.Сейфуллин романында қазақ елінің көп шындығы тұңғыш рет ... ... ... ... елестетіледі.‭ ‬Революция алдындағы ауылдың әлеуметтік қайшылықтары,‭ ‬қазақ халқының‭ ‬1916‭ ‬жылғы ұлт-азаттық қозғалысы,‭ ‬алашордашылардың мақсаты мен істері,‭ ‬Ақмолада совет өкіметінің ... ... ... ... ауыр ... ‬ақтардың халыққа көрсеткен азабы,‭ ‬Қазақстанның түрлері өлкелерінің сол тұстағы жай-күйі бұл шығармаларда кеңінен көрсетілген.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬ақиқат екендігі даусыз.
Кітаптың беташарында автор:‭ «‬Бұл‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешу‭» ‬әңгімесінің бас жағы бұрын‭ «‬Қызыл ... ... ... ... ... ‬Сол басылғандарды жиып,‭ ‬жөндеп,‭ ‬тағы қосып жазып кітап қылдым.‭ ‬Бірақ,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬тізіп отыруға уақыт жоқ.‭ ‬Мақсұт:‭ ‬1916-17-18-19‭ ‬жылдардағы тарихи қозғалыстың,‭ ‬ұлы өзгерістің‭ ... ... өзім ... ... ... оқиғаларынан баспа жүзінде әйтеуір із қалдыру болды.‭
Мұнда талай кісіледің аттары аталды.‭ ‬Тарихи қозғалыстың көрген,‭ ‬білген оқиғаларын ... ... ... ... ... ... ... ‬Мақсұт біреуді көтеру,‭ ‬біреуді жамандау емес,‭ ‬зор қозғалыстың,‭ ‬зор өзгерістің әр кезінде әр түрлі пікір,‭ ‬әр ... ... ... ‬Ол‭ –‬тіршіліктің,‭ ‬тарихтың ісі‭»‬,‭ ‬-‭ ‬дейді,‭ ‬жазушы бұл арада өзінің тарихи құбылыстар мен адамдар ... ... ... ... ұмтылғанын ескерткен.‭
Тарих‭ –‬замана тағдыры екені көпшілікке аян.‭ ‬Сол заманның шын сырын жеткізбек ... ... ... ... шынайы шындықты мөлдіретіп жазып қалдыруды өзінің азаматтық парызы санап,‭ ‬үлкен жауапкершілік арқалайды.‭ ‬Осындай ұлы ... ... ХХ ... ... тарихи оқиғалардың энцикло-педиялық анықтамасы есептелетін‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешу‭» ‬роман-эссесі дүниеге келген.‭
Ұлтымыздың тағдыры тәлкекке ... ... ... ... ... болған,‭ ‬1917‭ ‬жылдағы елді қансыратқан қиямет қайымның ішінде жүрген тілі ... ... ... сөз ... аз емес ... ‬Алайда,‭ ‬солардың ішінен шыңға шыққан шынардай тек Сәкеннің ... ... ... ... кешуді‭» ‬жазуы,‭ ‬автордың кіршіксіз адал жүректілігін,‭ ‬батылдығын,‭ ‬әлеуметтік парызын мықтап сезінгенін аңғартса керек.‭
Көркемдік те,‭ ... ... ... де,‭ ... та өмірдің өз көрінісіндей болса деген мақсатпен Сәкен қолына қалам алған,‭ ‬жанрлық жаңалық ашқан,‭ ... ... ... сол ... ... қауқары деңгейінде қаламгерлік танытқан.‭
Оқу-ағарту және әдебиет пен өнер жайында Сәкен Сейфуллиннің айтарлықтай еңбектенгені ... ... ‬Ол ең ... сауатсыз халықтың көзін ашып,‭ ‬санасын оятқысы келген қарлығаш ұстаздардың бірі.‭ ‬Өзі мұғалім бола жүріп,‭ ... ... ... ‬Журналист бола жүріп,‭ ‬көптеген газет-журналдардың жарыққа шығуына мұрындық болды.‭ ‬Жазған мақалалары,‭ ‬очерктері сол кездегі ... ... ... әсер ... ... бірге әдебиеттің барлық саласында да өнімді еңбек етіп,‭ ‬өз шығармашылығын келер ұрпақтың рухани асыл ... ... ... Сәкен образының жасалу жолдары
2.1‎ ‏Қазақ поэзиясы және Сәкен бейнесі
С.Сейфуллинге алғашқылардың бірі болып өлең арнаған ақындар қатарында‭ –‬Шолпан ... ... ... ... ... ‬Қорғалжын ауд.‭ –‬.9.1926,‭ ‬Астана‭) ‬тұр.‭ ‬Ш.Иманбаева Сәкеннің рухани қолдауымен әдеби-шығармашылық жолға түскен тұңғыш ... ... ... ‬1926‭ ‬жылы Шолпан қазасына орай Сәкен‭ «‬Шолпан өлді‭» ‬деген некрологын жариялады.‭ ‬Мұнда Шолпанды ертеден ... ... ... ... ... ... ... үшін өзіне жібергендігін айтады.‭ «‬Жыл сайын өлең кестесін әдемілеп келе жатқан‭»‬,‭ «‬қазақтың кедей әйелдерінің ... ... ... ... ізденген‭» ‬ақын деуі,‭ ‬Шолпанның болашағынан зор үміт күткендігін аңғартады.‭ ‬Шолпанның‭ «‬Сәкен жолдасқа‭» ‬деген арнау өлеңі ақынның ақынға деген,‭ ‬ағаға деген ... ... ... өлең ... ақындардың бірі әрі бірегейі,‭ ‬Сәкеннің құрдасы Ілияс Жансүгіров болатын.‭ ‬Ілияс Сәкен шығармашылығымен ертеден таныс болған.‭ ‬Ол өзінің ғылыми-сын ... да ... ... ... ... ... ... ‬Мәселен,‭ «‬Ән-күй туралы‭» ‬мақаласында‭ «‬Советстан‭» ‬поэмасын ... ... ... ... ... ... ... қотыры‭» ‬ретінде сынайды.‭ ‬Соған қарамастан әркез Сәкен шығармашылығына ойлы көзбен қарап,‭ ... ... ... ... табыстарына сүйсініп отырады.‭
Ілиястың‭ «‬Жікке жол жоқ‭» («‬Еңбекші қазақ‭»‬,‭ ‬1930.‭ ‬12‭ ‬фев.‭)‬,‭ ... ... ... ... қаулысын орындау және Қазақ кеңес әдебиетінің міндеттері‭» (‬Қазақстан Жазушылар одағының‭ ‬1‭ ‬пленумында жасаған‭ ... ... ... ... ... «‬Өзара сын және‭ «‬ұсақ‭» ‬жанр туралы‭» (‬Жазушылар‭ ‬ұйымының пленумында сөйлеген сөзінен,‭ «‬Қазақ әдебиеті‭»‬,‭ ‬1937.‭ №‬24.‭) ... да ... ... ... ... ... ... мен жетістігін атап көрсетеді.‭ ‬Мұнда Сәкеннің жаңа дәуір ... ... ... ... баға ... ... ... Сәкен шығармашылығының‭ ‬20‭ ‬жылдығына орай Ілияс Жансүгіров‭ «‬Тұлпарға‭» ‬деген өлеңін жазды.‭ ‬Өлеңде Сәкен шығармашылығынан ... ... ... үдей ... ... ... ... ‬шырқа,‭ ‬көкке өрле,
Қыран‭ «‬Қызыл сұңқарым‭!»
Қуанамын бәйгіңе,
Тарпаң‭ «‬Асау тұлпарым‭!»
Жас күніңмен ... ... дуда ... ... ... ... алыстың.
Жауға туды тулатып,
‎«‏Асығып тез аттандың‭»‬.
Жұртың жауды қиратып,
Майдан сайын мақтандың.
Алуан әсем күйменен
Әндеттің‭ «‬Сыр сандығын‭»‬.
Тәтті ой,‭ ‬өткір тілменен
Кең даланы жарды ... ... ... ... қаламың.
Ұлы ұранға күй шерткен
«Домбырасы‎» ‏даланың.

«Қара жерді‎» ‏шаршылап,
‎«‏Экспресс‭» ‬ұшқанда,
‎«‏Қара айғырдай‭» ‬аршындап,
Шаптың‭ «‬Советстанда‭»‬...
‎«‏Тұлпарымдай‭» ‬ағынды,
‎«‏Аспандағы‭» ‬асыл сөз‭;
«Жолдастардай‎» ‏жалынды
Жырларыңды жазшы ... ... шегі ... ... ақын тегі ... ... ... түрінде жазылған бұл өлеңде‭ «‬Қызыл сұңқар‭»‬,‭ «‬Асау тұлпар‭!»‬,‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешу‭»‬,‭ «‬Асығып тез ... ... ... «‬Домбыра‭»‬,‭ «‬Қара жер‭»‬,‭ «‬Экспресс‭»‬,‭ «‬Қара айғыр‭»‬,‭ «‬Советстан‭»‬,‭ «‬Тұлпарым‭»‬,‭ «‬Аспанда‭»‬,‭ «‬Жолдастар‭» ‬сияқты Сәкен өлеңдерін ақынның өз бейнесін жасауға ұтымды қолданады.‭ ‬Сәкеннің ... ... де,‭ ... ... бостандық сүйгіш мінезі де,‭ ‬күрескерлік,‭ ‬қайраткерлігі де,‭ ‬ақындық ұшқыр ой-қиялы да осы жолдардың астарына сығызылған.‭ ‬Сол ... бір ... ... ... ... ... кемел ақынның қалам қарымын‭ ‬айқын байқатады.‭ ‬Әр ... ... ... ... тұлпарым‭!»‬,‭ «‬Жау қолында алыстың‭»‬,‭ «‬Майдан сайын мақтандың‭»‬,‭ «‬Кең даланы жарды үнің‭»‬,‭ ««‬Домбырасы‭» ‬даланың‭»‬,‭ «‬Шаптың‭ ... ... ... ... ... ... ... да ақынның кесек қимылын аңғартып,‭ ‬бірінен-бірі асып түсіп жатады.‭ ‬Осылайша,‭ ‬Сәкен өлеңдерін тізбектеу арқылы ақындық қуатын танытса,‭ ... ... ... ақын тегі ... ‬деген жолдар арқылы қазақ әдебиетінің тарихындағы құрметке бөленген тұңғыш ақын екендігін шынайы қуанышпен жар сала жеткізген.‭ ... ... ... ... ... ... із сайрап жатыр.‭ ‬Оның әдеби мұрасы рухани ... ... ... орын ... ... де ... ... тұра бермек.‭ ‬Өзімен тағдырлас,‭ ‬мұңдас,‭ ‬поэзия құлагері атанған Ілияс Жансүгіров Сәкенді тұлпарға теңеді,‭ ‬жүректен шыққан жыр ... ... ... ... ... ... бұл өлеңі сөзсіз,‭ ‬қазақ поэзиясындағы Сәкенге арналған әрі ақынның мінез ерекшелігін жан-жақты ... ... ... ... деп ... жылы ақын Әбу ... Сәкен шығармашылығына арналған‭ «‬Еліміздің сүйген еркесі‭» ‬деген шашу ... ... ... ‬11‭ ... ...
Жазған жжарық көрді.‭ ‬Өлеңде Сәкенің қоғамдық қызметіне,‭ ‬қайраткерлік іс-әрекетіне,‭ ‬шығармашылық қадамына оң баға беріліп,‭ ‬мерейтойға орай құттықтау ... ... ... те Сәкен шығармашылығына зор құрметпен қараған.‭ «‬Сәкеннің‭ «‬Қызыл ат‭» ‬және ақынның кемшілікті батыл сынауы жайында‭» ‬атты мақала ... ... ... ... мен ... ... ... ‬1936‭ ‬жылы‭ «‬Социалды Қазақстан‭» ‬газетінің‭ ‬12‭ ‬шілдедегі санында Сәкенге арнап‭ «‬Ақынға‭» ‬деген өлеңін жариялаған.‭ ‬Бұл өлеңде айтылған ойды ... ... ... ... ... ‬1936‭ ‬жылғы‭ № ‬6‭ ‬санында жарияланған‭ «‬Ағама‭» ‬аты ... ... ... ... ... рухани қолдауын жоғары бағалап,‭ ‬өлеңмен жеткізеді.‭
Отызыншы жылдары ... ... ... ‬жас қаламгерлер қатарында‭ ‬Д.Әбілов те бар..‭ ‬Ол өзінің‭ «‬Қазақ әдебиеті‭» ... ... ... ... ... ... ... елдің еркесі‭»‬,‭ «‬Ұмытылмас күндер‭» ‬(Өткен‭ ‬күнде белгі бар:‭ ... ‬-‭ ... ... ... ‬-‭ ... ‬б.‭)‬ мақалаларында және Ержанов,‭ ‬Баймұратовтармен бірігіп ... ... ‬20‭ ... ... ... ... «‬Жақсы‭ ‬көріп оқитын жазушымыз‭» (‬Соц.‭ ‬Қазақстан.‭ ‬-‭ ‬1936.‭ ‬-‭ ‬12‭ ‬шілде‭) ‬мақалаларында Сәкеннің Кеңестік‭ ‬қазақ әдебиетінің ... ... ... ‬жазушылық‭ ‬шеберлігіне зор баға береді.‭ ‬Сонымен қатар‭ ‬1936‭ ‬жылы‭ «‬Әдебиет майданы‭» ‬журналының‭ № ‬6‭ ... ... ... ... өлеңін жариялаған.‭
Келесі ақын‭ –‬Жақан Сыздықов‭ ‬Сәкеннің әдеби мектебінің тәлім-тәрбиесін алған.‭ ‬20-жылдардағы әдеби сынға белсене араласып,‭ ‬Сәкен шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... туы‭»‬,‭ ‬1923.‭ ‬29‭ ‬маусым,‭ ‬20‭ ‬шілде,‭ ‬6‭ ‬қыркүйек‭)‬,‭ «‬Кең ... ... ... ... ... ... ‬14‭ ‬қыркүйек‭) ‬мақалаларында Сәкеннің қоғамдық қызметіне,‭ ‬Сәкенге жазылған сындарға баға береді.‭ ‬Сәкен шығармашылығының‭ ‬20‭ ‬жылдық мерейтойына орай‭ «‬Сәкен Сейфуллинге‭» ‬деген ... ... ... «‬Ұмытылмас сәт‭»‬,‭ «‬Кезеңдегі кездесулер‭» ‬т.б.‭ ‬естелік мақалаларында көзі көрген ұстазының ... ... еске ... ... ... ‬қайраткерлік тұлғасын баяндаған.‭
Сәкен шығармашылығына зор құрметпен қараған әрі іні,‭ ‬әрі досы‭ ... ... ... ... «‬Жаршы‭» ‬газетінде‭ «‬Сәкенге әзіл сөз ретінде‭» ‬деген өлең жарияласа,‭ ‬Сәкеннің әдебиет саласындағы қызметіне‭ ‬20‭ ‬жыл ... ... ... ...
Біз үшін бұл мереке емес ақтық,‭
Ойнақтар алдымызда талай шаттық.‭
Сүйікті ... ... ... кең ... от жақтық,‭ ‬-‭ ‬деп басталатын‭ «‬Ақ досқа‭» ‬деген арнау өлеңін жазды.‭
Ақын ... ... те ... ... ... рухани демеушілігі мен қолдауын көрген А.Тоқмағанбетов өзі де алдыңғы ағалар жолымен жүрді,‭ ‬солардың шығармашылығынан ... ... ... ... ... ‬жылы Сәкен шығармашылығының‭ ‬20‭ ‬жылдық мерейтойы алғаш ... ... ... ... ‬20‭ ... ... ‬деген айдармен‭ «‬Ақын мен ана‭» ‬атты арнауымен шашу шашты.‭ ‬Ақынның‭ ‬70‭ ‬жылдық тойында да Сәкен,‭ ‬Ілияс,‭ ‬Бейімбеттер мен ... ... ... ... ... ... «‬Саңылақтармен‭ ‬бір сапарда‭»‬,‭ «‬Көз алдымда әлі‭ ‬тұр‭» ‬деген атпен Республиканың‭ ‬бірнеше газеттерде жариялады.‭ ‬Мұның барлығы А.Тоқмағанбетовтің ... ... ... ... бір ... ... да‭ ‬толас таппағандығын көрсетеді.‭
Ал Сәкеннің‭ ‬1964‭ ‬жылғы‭ ‬70‭ ... ... орай ... ... да ... сөздің шебері,‭ ‬өлең өнерінің тарланбозы екендігін танытатын Т.Жароковтың‭ «‬Сөз сұңқары‭»‬,‭ ‬Еслам ... ... ... ... ... «‬Сұңқар туралы жырлар‭» ‬деген топтамамен жыр‭» ‬топтамасында‭ «‬Сәкенді жоқтау‭»‬,‭ ... ... ... ‬жарияланған.‭ ‬Бұл өлеңдердің барлығына ортақ негізгі сипат‭ ... ... ... ... мен ... ... ... ‬Осы орайда көркемдік қуаты жағынан болсын,‭ ‬айтар ойы,‭ ‬жағынан болсын бөле-жара айтатын өлең‭ –‬Ізтай Мәмбетовтің‭ «‬Сәт сайын Сәкен жыры ... ... ... отыз ... соң ... ... оралған жалынды ақынның көркем образы ақынның ойша сырласуы негізінде жасалған.
Өлеңнің өршеленген от көмейін,
Дариға-ай біліппін ғой көптен ... мен ... ... ... ... ... мұрады ма,‭ ‬құмары ма,-
Ақынды қамады өмір тұманына.
Сонда да Сәкен аты ... ... ... ... ... енді ... ‬дастаны‭ ‬-
Адамның сырластары,‭ ‬мұңдастары.
Сезімнің самсап ұшып аққулары,
Көңілдің күмбір қағып күлді аспаны‭… [‬29,‭ ‬57‭]
Ізтай үшін Сәкеннің ақталып ... ... ... ұшып ... ‬Көңілдің күмбір қағып күлді аспаны‭» ‬дейтін бейнелі тіркестермен жеткізіліп,‭ ‬пәктік пен ... ... ... ақын ... ... ... шуақ ... келгендігі шынайы сезімнен туған шыншыл жыр арқауына айналған.‭ ‬Ақынның қуанышы мен қамығуы,‭ ‬қызығуы мен ... ... өн ... егіз қатар өріліп келіп отырады.
Жыр ғой бұл іздесем де таппай келген,
Бәйгесін қалың қауым шаппай берген
Апыр-ай,‭ ‬осы өнерді қалай ... да ... ... ... мерген‭?!
Мезгілсіз қыс келіпті-ау азынаған,
Айырып асыл тұнба қазынамнан.
Соны ойлап осы күні өкінемін,
Өкінем өлең үшін жазылмаған...
Болса да көзден таса көпке дейін,
Жазғаны ... ... ... ... ... жыры саңқылдады
Көтеріп ақын атты жұрт мерейін‭! [‬29,‭ ‬58‭]
Ізтай ақын Сәкеннің бар болмысын,‭ ‬өлең-жырын‭ «‬асыл тұнба қазынаға‭» ‬теңеп,‭ ‬содыр ... ... ... ... ... ... ... ‬Араға сандаған жылдар түссе де,‭ ‬жұрт мерейін көтерген Сәкеннің жаһұт жырларын‭ «‬Жазғаны өршеленген өртке ... ... ... ... дөп басып жеткізген.‭ ‬Қай уақытта да,‭ ‬қай ... да ... ... ... мұрасының елді оятар қуатын‭ –«‬Сәт сайын Сәкен жыры саңқылдады‭» ‬деген образды оймен жеткізуі де ақын ... ... ... ... ... деп ... арналған жырлардың ішінде,‭ ‬ой өзгешелігі,‭ ‬идеялық нысанасы жағынан Сәкен бейнесін ... ... ... ... бірі ... ...
–«Жыр өлкесі‎» ‏туындысы.‭ ‬Өлеңнің мына бір негізгі түйіні бүкіл қазақтың көңілінен шығатыны анық.
‎…‏Өлімге жан екенсің қия алмайтын,‭ ... ... сия ... ... ... келсе,‭ ‬міне,‭ ‬осы деп,‭
Көрсетсе жер жүзіне ұялмайтын‭ [‬30,‭ ‬112‭]‬.
Аяулы ақынның ақындық қуаты да,‭ ‬қазақтың мақтанышына айналған кербез мүсін де ұлт ... ... ... етіп ... ... ... ... ұлттың трагедиясы да,‭ ‬ұлт үшін қызмет еткен асқақ ақынның ақиық тұлғасы да барынша даралық сипатқа ие болған.‭ ‬Өлең ... ... ... ... ... ... ... ақындар қатарында тұрғандығын тағы бір рет дәлелдей түседі.
Сол сияқты Жұмағали Саинның‭ «‬Бұлбұлға‭» ‬деген арнау өлеңі де ақынның тіл шеберлігіне,‭ ‬сөз ... ... ... ... ... ... ‬1962‭ ‬жылғы‭ ‬9‭ ‬шілдеде‭ «‬Советтік Қарағанды‭» ‬газетінде жарық көрген.‭ ‬Авторы‭ –‬Жаманов Хамит Смайылұлы.‭ ‬Баллада‭ ‬-‭ «‬Өзіміздің‭ ‬Сәкен екен‭» ... ... ... ... ... ... толығырақ тоқталуға мүмкіндік болмады.
Қазақ поэзиясындағы Сәкен тақырыбын орта көлемді эпикалық жанрға көтерушілердің көшбасында‭ –‬Әбділдә Тәжібаев тұр.‭ ‬Ақын әрі ... ... ... ... ‬20‭ ... ... арнайы баяндама‭ ‬жасап‭ «‬Қолыңды қысамын‭» ‬деген‭ ‬мақаласын‭ «‬Қазақ әдебиеті‭» ‬газетінің‭ ‬1936‭ ‬жылғы‭ ‬21‭ ‬шілдедегі санында жариялады.‭ ... ... ... ... ... «‬Өмір және поэзия‭» ‬монографиясында Сәкеннің‭ ‬лирикасына жан-жақты ғылыми‭ ... ... ... ... ... ... лайықты‭ ‬баға берген.‭ «‬Монологтар‭» ‬атты‭ ‬сахналық ... да ... ... ... арқылы азаттық‭ ‬үшін күрескен ақын бейнесімен‭ ‬дәуір шындығын танытады.‭
Тартқаным жоқ тізгінінен‭ ‬тұлпардың,‭
Әнін ... аққу ... ... ... ақ ... бірге‭ ‬өстім.‭
Көкпенен де,‭ ‬Көкшемен де‭ ‬тілдестім.‭
Мұңын шерттім,‭ ‬зарын айттым‭ ‬қазақтың,‭
Өшірістім жанған отын‭ ... ... ... ... үлгісін,‭ ‬Сәкен дәстүрін,‭ ‬оның жас ұрпақты тәрбиелеудегі‭ ... ... ... ... ... ... ‬поэмасында да‭ ‬жалғастыра жырлайды,‭ ‬осылайша,‭ ‬ұстаз‭ ‬ұлағатын кейінгі ұрпаққа тәлім‭ ... ... ... ... келесі поэма авторы‭ –‬Қалижан Бекхожин.‭ ‬Сәкен есімін ұмыттырмауда Қалижан ақын көп үлес ... ‬Ол ... ... ... ... ... ... ретінде үнемі ыстық ықыласпен еске алып келді.‭ ‬Ол жөнінде‭ ‬1965‭ ... ... ... аңыз‭» ‬атты поэма жазып,‭ «‬Ардагерлер туралы‭ ‬154
аңыз‭» ‬жинағында жариялаған.‭ ‬Сәкен алдында өзінің шәкірт‭
болып енген ... ... ... ... күз ... ... де кең де ... ағалардың
Тағлым тұттық,
Ар-ұят ұялаған кеудемізге...
Тап осы кең есіктен ... ... ... ... ... ... беріп қалдым қатып,
Естілмей жүрек үні дүбірлеген.
Бәлкім бұл жырға тұңғыш ... ... ... сын соңы жоқ,
Сәт алды бар...
Өзгеден ол өзгеше
Сұңқар адам,
Даңқынан,‭ ‬сымбатынан сыр ... ... ... ‬-‭ ... ... қимылына жұрт қараған.
Көргенде сөз гулеген жиын жерде,
Сұсты еді
Әлдекімге шүйілгенде.
Ал қазір
Жомарт жүзі жылы тартты,
Алғашқы ... ғой үйін мен ... ... тұр ... кең,
Нұсқады орындықты иегімен.
Отырдым үнсіз ғана тұлғасына
Телміріп,‭ ‬пейілімді ие мүлдем...‭ ‬[32,156‭] ... жыр ... ... бұл ... ... арналған алғашқы поэзиялық эпикалық туындылар қатарынан‭
орын алатын поэтикалық қуатты шығарма.
Ақын Тұманбай Молдағалиев те Сәкеннің әр жылдардағы ... орай ... ... ... ... ... ... жерде‭» ‬өлеңдерін жазды.‭ ‬Бұл өлеңдерде Сәкеннің болашақ ұрпаққа аманаты,‭ ‬ақын туған жердің сұлу табиғаты ой өзегіне айналған.
Сонымен қатар ақын ... ... ... ... ... ... көшесінде‭» ‬өлеңінде оқшау ой айтылып,‭ ‬бүгінгі қазақ трагедиясы ... ... ... ... арналмаса да,‭ ‬ақын есіміне берілген қасиетті көшенің жұмыссыздар мен босқындарға,‭ ... мен ... ... ... сұлу ақын ... мен сүреңсіздікті қатар қою арқылы жырланған.‭ ‬Ақынның жан айқайы‭ –‬арсыздық жайлаған алып көшені арашалап қалуға шақырады.
Халықтық трагедия,‭ ... зары ... ... ... ‬атты өлеңінде де жалғастық тауып,‭ ‬Сәкен моласының белгісіздігі алаңдатады.
Құлагерін көңілімнің қамшылама,
Сәкен десе,‭
Ет-жүрек жаншыла ма‭?
Қара ... ... қара ... ... ... ... ‬аға‭!
–Арысым‎ –‏деп,
‎–‏Арым‭ –‬деп ел айтады.
Сарыарқаның сырнайлы желі ... ... көлі ... ... неге ... ... ... азған жұрт мұз артады.‭
Сені қапқан қанденнің күшіктері
Бүгін ... ... ... ... ... ... бекем,
Сыр сандығын сезімнің бебеулетем.
Сұңқар,‭ –‬дейді Сәкенді самғайтұғын,
Сұңқар деген Сәкенге ... ме ... атты ... ... –‬керме,
Магаданға мола іздеп,‭ ‬бара берме‭!
Сәкен деген‭ –‬халқымның рухы ғой,
Рухтарды көмбейді қара жерге.
Аққулардың арман бар ұясында,
Ор,‭ ‬Абаның зарлы ән бар ... ... ең алты ... ... ... ... сиясың ба‭?! [‬33‭]‬.
Өлеңдегі ақынның Сәкенді халықтың рухына теңеуі,‭ ‬рухтың қара жерде жатпайтындығы тыңнан табылған тапқыр тармақтар.‭ ... ... ... ... ... ... ‬оның мүрдесі сонда жатыр дейтін алыпқашпа әңгімелер аяулы ақынын іздеушілерді біраз әбігерге түсіргендігі ... ... ... деректің болмауы,‭ ‬ізеудің нәтижесіз аяқталуына әкеліп соқтырды.‭ ‬Осыдан орынды ой түйген Ғалым ақын сәкен рухын мазаламауға шақырады.
Алайда,‭ ‬өлеңнің ... ... ... ... ең алты алаштың‭ –‬Алты шумақ өлеңге сиясың ба‭?!‬» -‭ ... ... ... ... біз ... тоқталған С.Мәуленовтің‭ «‬Жыр өлкесі‭» ‬өлеңіндегі‭ «‬Өлімге жан екенсің қия ... ... ... сия алмайтын‭» ‬деген жолдарды еріксіз қайталап тұрғандығы ... ... ... ... ... ... ... бекем‭»‬,‭ «‬Ғұмырыңды ғасырлар ұзартады‭»‬,‭ «‬Сұңқар,‭ –‬дейді Сәкенді самғайтұғын,‭ ‬Сұңқар деген Сәкенге теңеу ме екен‭?‬..‭ ‬т.б.‭ ‬тармақтар ақын образын ашуда ... ... ... ... ... болады.
О.Асқардың,‭ ‬Ғ.Жайлыбайдың елімзі тәуелсіздік алғаннан кейін жазған бұл ... де‭ ... ... ... ... ұзартатындығын‭»‬,‭ ‬ақынға деген халық махаббатының бір сәтте болса ... ... ... ... ... ақын ... ... танысқан,‭ ‬ақынның мұражайын жасауда елеулі еңбек сіңірген ақындарымыздың бірі‭ –‬Серік Тұрғынбеков.‭ ‬Ақын Астанадағы‭ ‬С.Сейфуллин мұражай үйінің директоры ... ... ... ... ... ... деректер жинастырып,‭ ‬ғылыми құнды мақалалар жазды.‭ ‬Сәкенге арналған бірнеше өлеңдер мен‭ «‬Сәкен‭ –‬сұңқар‭» ‬поэмасы да ... ... ... ... ... ... ... пейілі кең.‭ ‬Көңілі түскен жанға‭ «‬Сәкеннің сәнін,‭ ... ... ... ... ... ... ... орай классик жазушымыз Сәбит Мұқановтың‭ «‬еркек кіндіктіде Сәкендей сұлу адамды кездестірген емен‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп жазуы тегін емес.
Сәкеннің ғажап келбетін,‭ ‬көрікті ... ... ... Салықов ағамыз былай сипаттайды:
‎«‏Аңсағандай аңыз-арман асылын,
Қандай ару демес сені ғашығым.‭
Жігіттіктің патшасы едің сал-сері,‭
Ақындықтың бастадың бір ғасырын‭»‬.
Ал ақын Сырбай ... ... жан ... қия ...
Өлеңнің құшағына сия алмайтын.‭
Қазақты көргің келсе,‭ ‬міне,‭ ‬осы деп,‭
Көрсетсе жер жүзіне ұялмайтын‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп жырға ... ... ... Серебрякова болса‭ «‬Сәкен Сейфуллиннің өр тұлғалы сұлу келбетіне мен қайран қалдым.‭ ‬Ұзын бойлы,‭ ... ... жүзі ... ... ... ... ақылды қара көздері әлі есімде.‭ ‬Ол жанарын тура қадап,‭ ‬адалдықпен тік қарады,‭ ‬сол сәтте ежелгі парсы жұртының хас ... ... ... ... табиғи сымбаты қандай болса,‭ ‬жан дүниесі онан да сұлу еді‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп тамсанған.
Ақын Р.Ниязбеков Сәкенге арнап‭ «‬Сәкен Сейфуллин ескерткіші‭» ‬атты ... ... ... ‬-‭ ‬бағаңды түсірмеген,
Тастан қашап,өзіңді мүсіндеген.
Сен кінәлі емессің,‭ ‬сардар аға,
Жандар болса ... ... ... ‬жан аға,‭ ‬бір ғасырда,‭
Сұлулықтан құйылған тұлғасың ба‭?
Мен білетін әйтеуір жалғыз нәрсе,‭
Қалған жоқсың өмірдің жылғасында.
Не пәленің ... ... ... ... ... та ... ... жыртығын көңілдердің.
Сұлулыққа жаралған,‭ ‬сұңқарым-ай,
Өлең бердің жұртыңа,өмір бердің.
Өзің ... ... ... жүрген
Ескерткішің тұр содан төрінде елдің.
Тас тұлғаң тұр,
Тұлғаңа жақын бардым,
Өзің барда от ойнап,‭ ‬жарқылдар кім‭?
Серісі едің бұрынғы ... едің ... ... ... ... ... те ... тұрсың атыңмен желіп кетпей.
Мойынқұмның жері де,‭ ‬елі де ыстық
Тұр әйтеуір тас ... еріп ... ... ... жас ...
Сені көріп мың сан жау қашты қырда.‭
Көк сүңгідей шаншылып тұрсың енді,‭ ... тау ... тас ... ... ... сыз ... ... көріп өскен ең ізетті елде.‭
Тұрсың ба әлде ... еріп ... ... ... қасыңнан біз өткенде‭ ‬[34,76‭]‬.‭
Бұл өлеңде ақын Сәкен ескерткішімен ... ... ... қоғамдық қызметіне жоғары баға береді.‭ ‬Оның Мойынқұм арқылы таразға барған сапарын еске алады.‭ ‬Ақынның‭ «‬Көк ... ... ... ... ... тау ... тас тұғырда‭» ‬деген өлең жолдары‭ ‬өлеңнің көркемдік қуатын арттырып қана қоймай,‭ ‬Сәкеннің өмірлік бағасын да айқындап ... ... ... ... ... да аса көп жазды.‭ ‬Мәселен,‭ ‬Сәбит Бексейіттің Сәкен жайлы ... ... ... ... ... ... ... ‬шығармаларын атауға болады.
Қорытындылай келгенде айтпағымыз Сәкен тақырыбы Кеңес дәуірінде де аса көп ... ... ... ... кейін де үздіксіз жырланып келеді.‭ ‬Аталған шығармалардың барлығында да Сәкеннің еліне сіңірген еңбегі,‭ ‬ақындығы,‭ ‬азаматтығы өмір шындығынан ... ... ... көркем образға айналған.
2.2‎ ‏Қазақ прозасы мен драматургиясындағы Сәкен ... ... өнер ... ... ... ... міндеттің бірі‭ –‬сонау от-жалынға оранған кезеңнің,‭ ‬азамат соғысы дәуірінін,‭ ‬шынайы әдеби бейнесін жасау.‭ ... ... ... ... ... ... ‬қайрат-жігерді дәріптеу,‭ ‬сол қан майданда ерекше көзге түскен даңқты ұл-қыздарға еңселі ескерткіш орнату.‭ ‬Әдебиетіміздің шежіресіне ой жібере отырып бұл ... ... ... атқарылып келе жатқанына сүйсінеміз.‭ ‬Мәселен,‭ ‬бүгінгі ұрпақ аласапыран айқастың алдыңғы легінде болған талай-талай патриотпен өнер ... ... ... ... ‬замана хақында,‭ ‬елдік,‭ ‬ерлік хақында келелі пікір алысып ... ... ... ‬-‭ ... ... ‬тайғақ кешудің‭» ‬авторы.
Жалынды революционер С.Сейфуллин азаттық күресінің алғашқы күндерінен-ақ жауларға қарсы поэзияны да құрал етті.‭ ‬Академик-жазушы С.Мұқановтың сөзімен ... ... ... ... ... ... ‬1917‭ ‬жылы‭ «‬Кел,‭ ‬жігіттер‭!» ‬деген атпен жазылған шығармадан басталады.‭ ‬Бұл бүкіл қазақ әдебиетінде Октябрь революциясына ... ... ... ... ... ... бастап қаланған қазақ совет әдебиетінде‭ ‬1919‭ ‬жылға дейін Сәкеннен басқа,‭ ‬советтік яғни ... ... ... ... бір де адам болған жоқ...‭ ‬Бұл тұрғыдан алғанда,‭ ‬Сәкен қазақ совет ... ... ғана ... ... ... ... ... совет әдебиетінің өркендетушісі ғана емес,‭ ‬оны бастаушы‭»‬.
Сәкен Сейфуллин қазір іргесін өзі қалаған әдебиеттің кейіпкеріне айналып отыр‭ [‬36‭]‬.‭ ‬Жекеленген өлең шумақтарын,‭ ... ... ... ... ... өмірінің әр тұсын сипаттайтын көлемді шығарманың өзі бірнешеу.‭ ‬Оның ең бастылары:‭ ‬С.Талжановтың‭ «‬Сейфулланың Сәкені‭» ... ... ... ... ‬Ә.Көшімовтің‭ «‬Лашын хиқаясы‭» (‬1963‭) ‬атты повестері,‭ ‬А.Тоқмағамбетовтің‭ «‬Ақын тағдыры‭» (‬1965‭)‬,‭ ‬Қ.Бекхожиннін‭ «‬Сұңқар туралы ... ... ... «‬Кездеспей кеткен бір бейне‭» (‬1967‭)‬,‭ ‬Ә.Тәжібаевтің‭ «‬Монологтар‭» (‬1967‭)‬,‭ ... ... ... ... ... ... Сәкен өмірінің соңғы‭ ‬кезеңіне арналған‭ «‬Қайран Сәкен‭» (‬1976‭) ‬атты деректі әңгімесі,‭ ... ... ... ... соттатуға әрекет жасаған Орынжайық Ыдырысовтың ерлік ісін баяндайтын‭ «‬Полковниктің ашуы‭» (‬1989‭) ‬атты деректі әңгімесі,‭ ‬Алдан ... ... ... ... ... ... ... баяндайтын‭ «‬Біздің‭ ‬жақта‭» (‬1989‭) ‬атты деректі әңгімесі,‭ ‬Ж.Смақовтың Сәкеннің‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешуінде‭» ‬сөз‭ ... ... ... ... ‬тарихын баяндаған.‭ «‬Әупілдек‭» (‬1964‭) ‬новелласы,‭ ‬А.Сатаевтың‭ «‬Жол үстіндегі тамұқ‭» (‬1970‭) ‬атты драмалык повесі,‭ ‬С.Мұқановтың‭ «‬Сәкен Сейфуллин‭» (‬1966‭)‬,‭ ... ... ... ең ұзақ ... (‬1969‭) ‬пьесалары т.б.
Ә.Әбішевтің шығармашылығынан Сәкен тақырыбы ерекше‭ ‬орын алады.‭ ‬Үнемі ... ... ... ... ... ‬арналған драмалық шығармаларын‭ ‬үздіксіз толықтырып,‭ «‬Сәкен аға‭» (‬1964‭)‬,‭ «‬Сәкен‭» (‬1965‭)‬,‭ ... ... ... ‬деген атпен‭ ‬жариялап келді.‭ «‬Сәкен аға‭» ... ... ... ... ... ... театры‭ ‬сахнаға қойған.‭ ‬Драма оқиғасы‭ ‬1964‭ ‬жылғы ақынның туғанына‭ ‬70‭ ‬жыл толуына ... ... ... басталады.‭ ‬Жас‭ ‬автордың Сәкен туралы пьесасын‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬Сәкен өмірінің соңғы кезеңі,‭ ‬Сәкеннің ... ... ... ... бірінші секретары‭ ‬Мирзоянмен кездесуінде партия‭ ‬саясатында асыра сілтеушілікке‭ ... ... ... ... ... «‬Сәкеннің аманаты‭» (‬1984‭) ‬аталмыш пьесаның‭ ... ... ... нұсқасы.‭ ‬Пьеса‭ ‬С.Сейфуллин атындағы халықтар‭ ‬достығы орденді Қарағанды қазақ‭ ... ... ... ... ... ... қойылып келеді.‭
С.Мұқановтың‭ «‬Өмір мектебі‭» ‬трилогясының екінші және үшінші томында‭ «‬Ғ.Мұстафиннің‭ «‬Көз ... ... ... ... ... ... ‬романдарында С.Сейфуллиннің өмір жолына қатысты талай мәлімет бар.‭ ‬Г.Серебрякова‭ «‬Өткен жылдарға саяхат‭» (‬1966‭)‬,‭ ... ... ... ‬есімді кітаптарында дала дауылпазына бірнеше жолдар арнаған.‭ ‬Ал Т.Кәкішевтің‭ «‬Сәкен Сейфуллин‭»‬,‭ «‬Сәкен ... ... ... және ... ... ... ... өмірі,‭ ‬қоғамдық қызметі және творчествосы жөнінде жаңа деректер ... ... кету ... ... ... де күніміз туды‭» ‬повесіндегі Шамиль Манаптың прототипі С.Сейфуллин деген ... ... де ... емес.
Жоғарыда келтірілген шығармалардың қайсысында да аумалы-төкпелі шытырман заманның ... ... ... ... ... ... мұқалмас қайрат-жігері,‭ ‬кең атыраптың келешегі жолында қар жамылып,‭ ‬мұз жастанудан ешбір тайынбаған азаттық күресінің солдаты‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ‬Белгілі сөз зергері Ә.Тәжібаев өзінің сахнаға лайықтап жазған‭ «‬Монологтарында‭» ... ... ... ... ... әнін айтын‭»‬,‭ «‬қалын,‭ ‬елі,‭ ‬қазағы,‭ ‬қайран жұртының‭» ‬бостандығы,‭ ‬тендігі үшін‭ «‬каторга мен түрмеден қаймыңпай‭» ... ... ... оқ ... ‬қылыш сермеген ер ұланды уақытпен,‭ ‬бүгінгі ұрпақпен сәтті кезіктірген.‭ ‬С.Сейфуллинің ... ... ... мұңая айтқан сөздері қай жағынан да занды,‭ ‬қай жағынан да ақылға сиымды...‭ ‬Сондай-ақ айбынды азаматтың қадір-қасиеті,‭ ‬оның көпшілікпен ара ... ... ... ... ... ... еңбектерінде де әсерлі баяндалған.
Сәкеннің тікелей тәлім-тәрбиесін көрген,‭ ‬рухани қамқорлығына ие болған санаулы ... ... ... ... ... ... ... ‬достық қарым-қатынасы Сәкен өмірінің соңғы күндеріне дейін жалғасса,‭ ‬ұстазға деген Сәбиттің құрметі ондаған мақалалары мен естелік ... ұзақ ... бойы ... тапты.‭ ‬Омбыдағы рабфакта оқыған жылдарынан бастап,‭ ‬Сәкенмен араласа бастаған ғалым,‭ ... әр ... ... ... ... ... «‬Кеңес поэзиясы туралы‭»‬,‭ «‬Көркем әдебиет туралы‭»‬,‭ «‬Қазақ әдебиетіндегі биік тұлға‭»‬,‭ «‬Қазақ әдебиетіндегі жаңа дәуір‭»‬,‭ «‬Қазақ өлеңі туралы‭»‬,‭ ‬т.б.‭ ‬ғылыми мақалаларында ... ... ... ... ... белсене араласып,‭ ‬Сәкеннің пролетарлық әдебиеттің негізін салушылығы,‭ ‬ақындығы,‭ ‬драматургтігі,‭ ‬жазушылығы жайлы кең толғанып,‭ ‬жаңашылдығына,‭ ‬шеберлік қырларына,‭ ‬Сәкеннің жалпы шығармашылығына‭ ... ... жаңа ... ... ... баға ... ... ‬естелігі мен‭ «‬Есею жылдарымыз‭»‬,‭ «‬Өсу жолдарымыз‭» («‬Өмір мектебі‭» ‬трилогиясына айналған‭) ‬естелік ... ... ... ... ақынның жарқын бейнесін сомдайды.
Мемуарлық романның екінші кітабында‭ («‬Азатты жолда‭») ‬ол ... ... ... ... ... ... көмегімен рабфакқа оқуға түскенін,‭ ‬Сәкен үйінде пәтерде тұрып,‭ ... ... ... ... ... ... ‬батырақтан шыққан жас ақынның Қазақстан Орталық Атқару Комитетіне мүше болып сайлануын әңгімелейді.‭ ‬Осы әңгімелер ... ол ... ... ... берілгендігін,‭ ‬кедейден шыққан ақындарды қолдауын,‭ ‬гуманистік,‭ ‬адамдық мінездерін суреттейді.‭ ‬Ал Сәкен өмірі романның үшінші кітабының‭ («‬Есею жылдары‭») ‬бүкіл композициялық құрылысымен,‭ ... ... ... ... ... ... ‬жылдар ішінде қазақ елінің есеюін,‭ ‬оның адамдарының ер ... ... ... ‬автор соның көп фактыларын Сәкеннің қоғамдық қызметі арқылы ашады.‭ ‬Романда Сәкеннің Қазақ АССР Халық ... ... ... ... бастап,‭ ‬оның Қазақстанда советтік шындықты бекітудегі қызметі,‭ ‬сол жылдардағы идеялық айтыс-‭ ‬тартыстардағы ... ... ... жаңа ... жасау,‭ ‬онда партиялық,‭ ‬халықтық принциптерді орнықтыру саласындағы еңбегі жан-жақты әңгімеленеді.
‎«‏Советтік шындықтың жемісі есебінде тәрбиеленіп өскен жаңа адам‭ –‬Сәбиттің өзі де ... ... жаңа ... үшін күрескер дәрежесіне көтеріледі.‭ ‬Сол дәуір шындығының шытырман,‭ ‬күрделі уақиғаларын суреттеу негізінде Сәбит қандай күйді бастан кешсе де ... ... ... ... ... Сәкендей ардагер адамның бейнесін қадыр тұта еске ... ... жеке ... ... ... де кең орын ... ‬Шығарманы Халық Комиссарлары Советінің председателі Сәкеннің ауруханада ... жас ақын ... ... ... ... ... жазушылық қызметінің‭ ‬20‭ ‬жылдық тойын суреттеумен аяқтаудың өзі роман желісінде ақын образының қаншалықты роль атқаратынын көрсетеді.‭ ‬Сәкен тойын автор қазақ ... ... ... ... бағалайды.‭ ‬Егер үш кітаптық‭ «‬Өмір мектебі‭» ‬бойында біз кешегі жетім батырақ Сәбиттің қоғамдық дамудың сатыларына ілесе ер ... ... ... күрескер азамат ақыны күйіне жетуін танысақ,‭ ‬оның негізінде жаңа қоғамдық шындық жағдайында өсіп шыққан жаңа ... ... ... сол геройға жол көрсеткен,‭ ‬ағалық қамқорлық жасаған беделді революционер коммунистің халықтық бейнесі‭» ‬[1,‭ ‬88‭]‬.‭
Сәбиттің‭ «‬Сәкен Сейфуллин‭» ‬пьесасы‭ (‬196З‭) ‬ақынның ... ... ... ... өмірін суреттеуге арналады.‭ ‬Онда Сәкеннің Ақмолада құрылған алғашқы ... ... ... ... ... мен Омбы ... қашып,‭ ‬қайта күрес жолына аттануы уақиғалары көрсетіледі.‭ ‬Бұл ... ... ... ... өзінің‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешу‭» ‬кітабымен,‭ «‬Қызыл сұңқарлар‭» ‬пьесасымен үндес.‭ ‬Ал шығарманың образдық жүйесі,‭ ... ... ... еңбектерін қайталамайды.‭ ‬Сәбит осы материалдар негізінде Сәкеннің революция кезіндегі қажырлы қызметін,‭ ‬езілгендерге,‭ ‬әсіресе,‭ ‬теңсіздіктегі әйелдерге азаттық әперудегі еңбегін,‭ ... ... ... ... мінездерін,‭ ‬әр қилы өмір сабағы тұсындағы ақындық сезімтал жан дүниесін ашуға ұмтылады.‭ ‬Сәкеннің Надежда,‭ ‬Үміт,‭ ‬Үмила‭ (‬ақынның ... ... ... ... ... қыздармен кездесуі,‭ ‬қарым-қатынасы оның бойындағы гуманистік азаматтық мінез-кұлықтарды,‭ ‬ақындық ... ... ... ашу үшін ... ‬Ал ... ... ... оның тап дұшпандарымен қақтығысын,‭ ‬бұл тұстағы бір беткей көзқарасын танытады.‭ ‬Шафран,‭ ‬Абдолла,‭ ‬Бәкен сияқты революция ардагерлерімен ... ... оның ... ... ... аша ... ‬Осылар арқылы Сәбит Сәкен бейнесін әр жақты ашуға тырысады.‭ ‬Тіпті тап дұшпандарының Сәкен ... ... де‭ ... ... арқылы тараған‭) ‬пьесадан орын алып,‭ ‬екі жақты таптық күрестің ... ... ... ... ... ... жыл жақын қарым-қатынаста болған С.Мұқановтың‭ «‬Сәкен Сейфуллин‭» ‬пьесасы‭ –‬қиян-кескі тартысқа толы дүние.‭ ‬Мұнда автор саяси билікке таласқан тілек-мақсаты бір-біріне қарама-қарсы ... екі ... ... мен кедейлердің арасындағы сан-қилы қақтығысты,‭ ‬негізінен,‭ ‬әрбір характердің ... ... ... ... ... ... тілек-мақсатқа сай әркімнің бедел-атағы әртүрлі.‭ ‬Күрес аясынан шеткері жүрген ешкім жоқ.‭ ‬Орталық кейіпкер бірөңкей алыс-жұлыстың ауқымында қалып қоймай өзіне тән ... ... ... ... ... нәзік жанды,‭ ‬сезімтал адам екенін дәлелдейтін деталь,‭ ‬эпизодтар пьесада баршылық.‭ ‬Мәселен,‭ ‬С.‭ ‬Сейфуллинің туған шешесімен кездесу көрінісін алайық.‭ ... ... ... ... ... ... ... қарсылық әрекеті тиылмаған,‭ ‬қайта ушыға түскен аласапыран тұс‭ –‬контрреволюциялық төңкерістің қарсаңы.‭ ‬Осындай қарбалас күндердің бірінде ... ... ... ... анасы келеді.‭ ‬Көптен көрмеген ғазиз жанның ұлына деген ықылас-мейірімі айтып таусылмастай.‭ ... сәт ол ... ... қауіп-қатер әлдеқалай жазым болып кетерсің,‭ ‬аман-есен тұрғанда ауылға алып қайтам деп талап қояды.‭ ‬Бір жақсысы ақиық ақын дереу қызыл сөздете ... ... ... ... ... уақыт ой теңізіне бойлады.‭ ‬Қайтарар лайықты жауабын іздестірді.‭ ‬Алыс-жақынды толық ұғынып үлгермеген дүниедегі ең ... ... ... ... жанашырлығына,‭ ‬қамқорлығына әдеппен алғыс сезімін білдірді.‭ ‬Осындай қиын-қыстау шақта жолдастары сеніп тапсырған қызметті тастап ешқайда бармайтынын бірде өтіне,‭ ... ... ... ... ... сөйлей отырып түсіндірді.‭ ‬Эпизод психологизмге бай,‭ ‬сәтті әрі нанымды.‭ ‬Ол кезең сырын айқындаумен қатар,‭ ‬халық өкілінің ... ... ... ... ... ... жауапкершілікті қандай денгейде сезінгенін аңғартады,‭ ‬интеллектуальдық бітімін ... ... ... ‬айтылмыш драманың мерейін биіктетіп тұрған әсерлі әуен,‭ ‬сырлы суреттің бірі‭ –‬осы көрініс.
Есімдері аталған туындылардың ... ... ... ... оларды жазуда авторлардың,‭ ‬көбіне,‭ ‬С.Сейфуллиннің өз творчествосына әсіресе,‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ ... ... ... ... сүйегенін ескерте кеткен жөн.‭ ‬Мұны негізінен,‭ ‬күрескер ақынның‭ ‬1916‭ ‬жылғы ұлт-азаттық қозғалысы,‭ ‬революциялар және азамат соғысы кезіндегі ... ... ... анық ... ... ... да.‭ ... мемуардың қашан да көркем әдебиетке материал беретіні белгілі.‭ ‬А.Дюма талай романын‭ «‬Воспоминания господина д‭' ‬Артаньяна‭» ‬деген кітаптың негізінде жазған.‭ ... ... ... ... ... мен көркем әдебиеттің бір-біріне әсер ететінін,‭ ‬бұдан екі ... да ... ... ... ... ... ... арналған алғашқы‭ ‬көркем шығарма.‭ ‬Сәкенді жақсы‭ ‬білетін,‭ ‬үрім-бұтақтарына дейін‭ ‬бүге-шігесіне дейін мәліметі‭ ‬бар,‭ ‬қазақтың ... ... ... Талжановтың‭ ‬1959‭ ‬жылы жарық көрген повесінің‭ ‬атауы‭ –«‬Сейфолланың Сәкені‭» ‬деп аталады.‭ ‬Өмірдің қиын‭ ‬соқпақтарын басынан ... ... осы ... ... ... ... көшіп,‭ ‬жұрт сүйсіне‭ ‬оқитын шығарма болыпты.‭ ‬Кейін Сәкенге қатысты сандаған көркем шығармалар жарық ... ... ... ... ... және Сәкенді сағынған жұрттың мауқын басуға‭ «‬Сейфолланың Сәкені‭» ‬повесі салихалы ой салып,‭ ‬ақынның көркем ... ... басы ... ... ... повестерінде С.Сейфуллиннің жарық дүниеге келген күнінен бастап Колчак ... ... ... ... аралықтағы өмірі қамтылған.
‎«‏Сейфолланың Сәкені‭» ‬атты повестің бастапқы беттерінде әке-шешесінен ... ... ... ... ... ... Сейфулланың ауыр өмірі суреттеледі.‭ «‬Топқа түскенде түйе балуан,‭ ‬ат үстінде он ... ... ... да ... ... қанша тырысқанымен Мақажан,‭ ‬Бибатырлардан‭ ‬шырай көре алмайды.‭ ‬Әбден көңілі қалған ол бірде бай туыстарының соңынан жайлауға ере көшпей,‭ ‬жатақта ... ... ... жаңа бет ... түрткі болған көбіне-көп жас нәрестесі‭ –‬Сәкенінің тағдыры.
Шығармада Сейфолланың тұрмыс-тіршілігі,‭ ‬Сәкеннің ... ... ... ... ... ... шәкірттік жылдарына көп орын берілген.‭ ‬Жазушы С.Сейфуллиннің ұлт-азаттық қозғалысы,‭ ‬революциялар,‭ ‬азамат соғысы кезінде атқарған қызметтерін‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешудің‭» ‬арнасымен ... ... ... ... ... ... алуан сөйлемдерді де сол күйінде алып отырған.‭ ‬Мысалы,‭ «‬Тар ... ... ... ... «‬Шәріп абзи,‭ ‬сіз оқыған адамсыз ғой,‭ ‬мені ұрғызбай апарыңыз,‭ ‬көшеде қолмен ұру адамшылыққа ... ... ... ... ... ... ‬сол күйінде орналасқан‭ (‬188-бет‭)‬.‭ ‬Ақмолада контрреволюцияшылдардың тұтқын больщевиктерді жауаптау процесі де ұқсас.
Кітапта халқының бақыты,‭ ‬бостандығы ... ... ... ... Сәкеннен де бірнеше кейіпкер бар.‭ ‬Олар:‭ ‬Кәкен,‭ ‬Еркексары,‭ ‬Битабар сынды даланың тойымсыз обыр шонжарлары және Бәтима,‭ ... ... ... ... жаңашыл жастар.‭ ‬Әсіресе,‭ ‬Сейфолланың құрбысы Бәтиманың жөні тіптен бөлек.‭ ‬Повесте ол былай бейнеленген:‭ «‬еркекше киініп жылқы бақты,‭ ‬қойды да ... ... ... ... ... жүкті де артты,‭ ‬көш жөнекей ауған түйені аттың үстінен басты.‭ ‬Желі басында бұғалық тастап шу асуды шыңғыртып ұстады,‭ ‬қашағанды да ... ... ... ... ... келе ... түсіп тайсалмай сөз сөйледі.‭ ‬Өткірлігімен ғана емес,‭ ‬ақылымен де ел аузына ілінді.‭ ‬Бәтима дәуірлеп көзге түскенде жұрттың бәрі:‭ «‬Бәтима ... ‬би қыз ... ‬-‭ ... ... ‬Одан әрі тағы мынандай жолдар оқимыз:‭ «‬Өзі менсінбей жүрген күйеуін Бәтима оң ... ... ... ... қыс қатты болады,‭ ‬жылқысын Шуға айдатсын.‭ ‬Жұтқа ұрынбасын,‭ ‬ерте қамдансын.‭ ‬Қараөткелге кірекеш жіберіп,‭ ‬астық алдырсын.‭ ‬Бәленбай малын сатсын,‭ ... ... ... ... ... ақыл ... ... (‬38-бет‭)‬.
Шығармада Бәтима тым аз көрінеді.‭ ‬Авторлық ремаркаға көп орын ... де ... ... ол ... ... ... ... жазушы да,‭ ‬оқырмандар да ұта түскен болар еді.
Кітапта С.Сейфуллиннің идеялық жағынан толысып ер ... ... ... ... ... ... ... аласапыран күндерде онымен‭ ‬бірге болған А.Асылбековтың,‭ ‬З.Катченконын,‭ ‬Ж.Нұркиннің Б.Серікбаевтың есімдері жиі аталады.‭ ‬Көңіл аударатын ... ... ... ... ... ‬Бұрын Нілдіде ағылшын капиталистеріне белсене қызмет еткен ол Колчак диктатурасы кезінде контрреволюцияға қолғабыс ... ... ... ... ... ... ‬жаңа заманның қайраткерлері Омбыға айдалғанда Анненков баскесерлерінің сапынан табылады.
Шалтайбай ... ... ... ... ... сөздерге келеді.‭ ‬Бұл образдың прототипі‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешуде‭» ‬екі-үш жерде есімі аталатын Хамит болса керек.‭ ‬С.Мұқановтың‭ «‬Сәкен Сейфуллин‭» ... да ... ... ... ... ... ... алынуына Ақмола Совдеп мүшелерін Омбыға айдасып бара жатқанның өзі ... ... ... ... ... шырқау биікке көтерілмей,‭ ‬ойламаған жерден кілт үзіледі.‭ ‬Біздінше,‭ ‬Шалтайбай қазасының ... ... ... ... ... ... жалғасы.‭ ‬Мұнда күрескер ақынның Колчак түрмесінен қашып шығып,‭ ‬Славгород-Павлодар арқылы туған ауылына бара жатқаны сөз болады.‭ ‬Жолда ол‭ ... ... ... ... ... ... ... орта шаруаның ауылына тоқтап аз-кем тыныстайды.‭ ‬Шығармадағы барлық оқиғаны бастан-аяқ айтып беруші‭ –‬сол Балатай қарт.‭ ‬Көп жасаған,‭ ... ... ол ұзақ ... ... ... ... ... бас кезіндегі ел өмірін,‭ ‬өзінің туған шешесі Ұлдайдың Сапақ байдан қайтарған кегін баяндайды.‭ ‬Сапақ,‭ ‬Лау,‭ ‬Байсақал,‭ ‬Торғауыт т.б.‭ ‬бай-шонжарлардың арасындағы ... ... ... ала көз ... ... неше ... ... сап түзеп көз алдымыздан өтіп жатады.
Бұл повесте Дүйсенбі‭ –‬Сәкен қатысатын жөнді оқиға жоқ.‭ ‬Ол Балатайдың тыңдаушыларының бірі ғана.‭ ‬Анда-санда реплика ... ... бір ... ұзақ ... ... ... ... ‬Оны айтушының өзі де сезіп:‭ «‬...әңгімем өздеріңді жалықтырды-ау деймін‭» (‬61-бет‭)‬,‭ «‬бұл астың ... ... ... ... ... ... сіздерді жалықтырғым келмейді‭» (‬66-бет‭)‬,‭ «‬...жалықтырсам аздан кейін бітірейін‭» (‬71-бет‭)‬,‭ «‬енді аз ғана сабыр ... ... ... ... ... ... қарайтын жазушы.‭ ‬Осы повестерде талай көріністер өзіне лайық бояулармен өрнектелген.‭ ... ... ... ... ... ... қарсыласынан қалай да үстем шығу үшін‭ ‬айла-амалдары,‭ ... ... реңі ... ... ... ... сөз саптаулары да мүмкіндіктерінен алшақ емес.‭ «‬Сейфолланың Сәкеніндегі‭» «‬Кәкен болыстың үйінде түстеніп отырып Алтай Құтжанның Имамұсасы мен Еркексары қалжыңдаса кетті.‭ ... ... ... оның алдын тосып буа сөйледі.‭ ‬Имамұса тынысын кең алып артынан қуа сөйледі‭» (‬71-бет‭) ‬деген сөйлемдердің жай ... ... ... ... ... қолданылғанын кітаптың бетін аударған сайын айқын сезінеміз.
Алайда,‭ ‬С.Талжанов аталған шығармаларында байлардың бәрін соншама ... жуан етіп ... ... ... тоқ ... ... ‬Дегенмен де шонжарлардың тұлға-пішінін даралай түсу керек еді.‭ ‬Автордың би-болыстардың жандайшаптарынан тек итке,‭ ‬күшікке тән мінез ... да ... ... ... ... ... бәрі ... бермейтін:‭ ‬тоқсыру,‭ ‬текіту,‭ ‬бәткерде торамжылау,‭ ‬ендіркелеу,‭ ‬жайуат,‭ ‬шүнәмдай шобыр т.б.‭ ‬сөздерді былай қойғанда,‭ ... ... ... жас ... ... кегі‭»‬,‭ ‬18-бет‭)‬,‭ «‬Киімнің ішінде адамның бәрі де жалаңаш жүреді ғой...‭» (‬Сонда,‭ ... ... ... ... ұтымды емес.‭ ‬Ұнамды кейіпкер Жазираның қос бұрымын‭ «‬екі ... ... қос қара ... ... ... ... ... де үйлесіп тұрған жоқ.‭ ‬Сапақтың жендеттерінің қимыл-әрекеттерін,‭ ‬кескін-келбетін сипаттаған тұстағы поэтикалық тілдер де тым ... ... ... ... ... ... жер жастандырып қанын ұрттаған сырғауылдай екі жендет әпжыландай ысқырады.‭ ‬Екі беті мөлік келген сиырдың талағындай ісіңкі.‭ ‬Көздері аусыл ... ... ... өлезиді.‭ ‬Еріндері көктемде жүндеген қара қайыс түйенің мойнақ терісінен аумайды.‭ ‬Маңдайлары қыртыс-қыртыс шала үйтілген сирақ тәрізді‭ («‬Ұлдай кегі‭»‬,‭ ... ... қара қоян ... ... көзінен жас парлап,‭ ‬жылап жіберді‭» («‬Сейфолланың Сәкені‭»‬,‭ ‬142-бет‭) ‬деген сөйлемдегі ой да аса нанымды емес.
Ә.Көшімовтің жоғарыда аталған повестінде ардагер ... ... ... ... ... жылы ... ... айтылса,‭ ‬Х.Есенжановтың романында оның өз қолымен құрысқан жаңа қоғамның абырой-атағын қорғауда көрсеткен сан-сала еңбегі,‭ ‬коллективтендіру науқаны тұсында ... ... ... ... ... ... ... көп жазған әрі құнды мұра қалдырған қаламгерлеріміздің бірі‭ –‬Ғ.Мүсірепов.‭ ‬Ғабит.‭ ‬әдебиет майданына‭ ‬1920‭ ‬жылдардан белсене араласып,‭ ‬әдеби сында өзінің ... де,‭ ... ... ... бастаған.‭ ‬1924‭ ‬жылы жазған‭ «‬Қисық сынға әділ төре‭» ‬мақаласында Темірбай деген бүркеншік атпен Сәкен шығармаларын ... ... ... ... ... ... жауап жазды.‭ «‬Әдебиет айтысына‭»‬,‭ «‬Жолдастарға жауап‭»‬,‭ «‬ҚазАПП-тың бүгінгі міндеттері‭» ‬т.б.‭ ‬мақалаларында да Сәкен шығармалары оң ... ... ... ... ... ... ... ‬70‭ ‬жыл толуына орай жазылған‭ «‬Күрес пен өнер жаршысы‭» ... ... ақын ... ... өміршеңдік сипатына жоғары баға береді.
Сәкен өміріне қатысты жазылған елеулі шығармасы‭ –«‬Кездеспей кеткен бір бейне‭» ‬қарасөзбен ... ... ... Абай ... ... ... алған сонау жиырмасыншы жылдардың бас кезінде С.Сейфуллиннің редакторлык.‭ ‬еткен‭ «‬Социалистік Қазақстан‭» ‬газетінің‭ ‬1966‭ ... ... ... сандарында жарияланды да жазушының бес томдық шығармалар жинағының бірінші томына‭ (‬1972‭) ‬енді.‭ ‬Сондай-ақ ол‭ ... и на всю ... ... ... ... орыс ... ... оны‭ «‬поэма‭» ‬деп атаған.‭ ‬Оған жазушының ақын өмірі туралы жазған шығармасының лирикалық ... ... ... ... тәрізді.‭ ‬Шығарма прозамен жазылған жырдай,‭ ‬ақындық албырт сезім мен жүрек сырын шертеді,‭ ‬ақын аңсаған алыс арманды бейнелейді.‭ ‬Жастай есімі ел ... ... ... Еркебұланның күрескерлік және ақындық бейнесі‭ –‬шығарманың желісі боп тартылып,‭ ‬қос өрімдей үзілмей,‭ ‬бірін-бірі толықтырып отырады.‭ ‬Ел оның жалынды ... ... ... ... ... ‬жаңа туған баланың аты Еркебұлан қойылады.‭ ‬Жаңа өмірге ұмтылған жастар‭ (‬Қайсар сияқты‭) ... аға ... ... ... ‬Бәйкен сияқты қариялар оны жылап қарсы алады.‭ ‬Еркебұланның осы кездегі іс-әрекетінде,‭ ‬сөзінде заманның екпінді ырғағы,‭ ‬лебі,‭ ‬үні бар.‭ ‬Ол дала ... ... ... келе ... ‬Ол ... ауыл ... керіауыздығыңды пысқырмайды да.‭ ‬Ол сенің бақай-қулығыңа сүрінбейді.‭ ‬Ол келе жатқан маңдайдан соғып құлата салар Ақан серінің Құлагері де емес.‭ ‬Ол‭ ... ... ... ... келе ... от арба.‭ ‬Қара бұйра жал-құйрығын аспанға шаншып,‭ ‬қараңғы түнді қақ жарып,‭ ‬жарқырап келе жатқан паровоз.‭ ‬Сол ... тез ... ... ... ... ... па‭?» –‬деп сөйледі.‭
Сын-зерттеу мақалаларда күрескер акынның бейнесін жасауда Ғ.Мүсіреповтің үлкен іс тындырғаны айтылып жүр.‭ ‬Шығарма қара ... ... да‭ ... ... ... ... ... реті де бар,‭ ‬Т.Нұртазиннің атап көрсеткеніндей,‭ ‬мұнда‭ «‬поэмаға тән ... ... ... ... сюжетті құрайтын оқиғалар бастан аяқ тәптіштелмей‭ «‬басты түйіндері қаралыпты‭» ‬да ... ... ... ... ... ... ‬Ол‭ –‬қара сөзбен жазылса да поэмаға бергісіз,‭ ‬бастан-аяқ нәзік те әсерлі әуендермен оқырмандарды өзіне тым ... ... ... ... ... жүрек лүпілімен ерекше бір үйлесім тауып,‭ ‬үндесіп кететін бірегей туынды.
Шығарманың бүкіл өн-бойынан ... ... ... ... сүйкімді тұлғасын көреміз.‭ ‬Оның дүние танымы,‭ ‬өмірге деген құштарлығы,‭ ‬ақындық талантының қуаты,‭ ‬алдына қойған арман-мақсаты терең сипатталған.‭ ‬Ол‭ ... бір ... ... тән ... ... ашылып,‭ ‬әсем қырларымен жайнай құлпырып,‭ ‬бар болмыс-бітімімен биік тұлғаланып тұр‭»‬.
‎«‏Кездеспей кеткен бір бейнеде‭» ‬ақын азамат,‭ ‬әрі белгілі қоғамдық қайраткердің ... ... толы ... ... кезеңі қамтылған.‭ ‬Бұл ниет‭ «‬Тар жол,‭ ‬тайғақ кешудің‭» ‬кейбір тұстарын жаңа эпизодтармен қиюластыру арқылы ... ... ... ... арна домбыраның қылаусыз үндескен қос ішегіндей бір мақсатқа мүлтіксіз қызмет етіп тұр.‭ ‬Поэманың бас кейіпкері Еркебұлан сондықтан да‭ ... ... ... ... ... ... ‬егіздің сыңары емес,‭ ‬ол‭ –‬жазушы қиялы дүниеге ... ... ... ‬Қаһарманның басқа есіммен аталуы да осыған орай.
Шығарманың бас жағынан азаттық таңының алғашқы хабаршыларының бірі боп,‭ ‬көпшіліктің арасында жаңа ... ... ... аяқ ... ... баяндап тұрған Еркебұланды көреміз.‭ «‬Сұңғақ бойлы,‭ ‬сом денелі,‭ ‬қалың қара шашты қарсы қайырған,‭ ‬жігерлі қара ... әсем ... жас ... ... ... ... жай ... біреу емес,‭ ‬жұртына кеңінен‭ ‬танылып қалған‭ ‬белгілі‭ ‬азамат.‭ ... ‬ол ... ... екі ... ... ... ... ‬Жиырма үшінде уақытша үкіметті құлатысты.‭ ‬Енді міне,‭ ‬Колчактың жалаң қылышы ... ... ... ... ... даласының қақ ортасында қызыл жалау орнатты‭! ‬Ақын да,‭ ‬батыр да осындай ... да‭! ... ... ... ‬I‭ ... ... ... ‬деуі соның айқын дәлелі.
Асау тұлпарға мініп,‭ ‬туған даласын ... ... ... тап ... бұранғыдан бетер жек көргенімен,‭ ‬шаршы топтың алдына оған қарсы сөз ... ... ... ‬Баяғы дәурен жоқ.‭ ‬Қазіргі басты құралы‭ –‬бақай құлық.‭ ‬Одан өнімділеу,‭ ‬одан өктемділеу қимылға жүрек дауалай бермейтін шатқалаң ... ... ... ... ... соңғы жиындарда көбірек көзге түсуі‭ –‬соның салдары.‭ ‬Ол да ескіліктің жаңалыққа көлденең ұстаған көп ... ... ... ... ... ... толқынының қалай бет бұрғанын түсіне бастаған халық өздерінше бөксесін алысырақ ұстап,‭ ‬белдеспек болғандардың қайсысын да ... ... ... аштырмайды.‭ ‬Қулық-сұмдыққа тиісінше тойтарыс береді.‭ ‬Бұл,‭ ‬сөз жоқ,‭ ‬кезең сырын дәл бейнелейтін мағыналы суреттер.
Жазушы поэмада әр нәрседен дәме ... ... ... сан қилы қылмысты әрекеттеріне орын бере отырып,‭ ‬олардың ештеңеден жерінбейтін тағылық табиғатын ашады.‭ ‬Жаулар азу ... ... ... қарамастан,‭ ‬реті келсе,‭ ‬қызыл иекпен де қайрат ... ... ‬Ол үшін ... ... ... ... бермей,‭ ‬бұғалық тастауға қолайлы деген жықпыл-қалтарыстардың қайсысын да пайдалануға тырысқан.‭ ‬Соның бірі‭ ... ... ... жария мақтан тұтып,‭ ‬одан қалған қан дағы бар жуан ... асыл ... ... тас ... ... сорақы қылықтары.‭ ‬Оның сыбайластары да‭ «‬қотыр атқа соқыр ат үйір‭» ‬деген халық даналығын еске түсіргендей:‭ ... ... ... ... ... ... ... кешке дейін есіңде тұрмайтын,‭ ‬көр білте жүзді‭» ‬біреулер.‭ ‬Байқаған кісіге ... қай ... да құр жаяу ... ... ... ... да ... іргелі топ.‭ ‬Бірішнісінде жоқ қасиет екіншісінде бар.‭ ‬Айла-амалдың талайымен таныс.‭ ‬Бірақ ... ... ... ... ... ... ... айырылып қалған Қоянжырықтар енді баяғысынша төтесінен тіке қойып кетпей,‭ ... ... ... көшкен.‭ ‬Отарбай отауындағы қақтығыс соның дәлелі.
Шығармада буырқанған қоғамдық процестің тас ... ...... ... ... қалай есеп‭ ‬айырысқанын‭ ‬соншама қисынды бейнелейтін осы деталъға арқаның ардагер ұлдарының бірі‭ –‬Біржан Қожағұлұлының басында болған бір трагедиялық оқиға ... ... ... ... ... ... тіс қамшысымен дала еркесі‭ –‬Біржан салды жауырыннан тартып өткен екен.‭ ‬Ол өзінің осы бассыздығын ерлік деп түсініп,‭ ‬кейін ... ... ... ... ... ... ... ғана емес,‭ ‬ақын.‭ ‬Біржанның мұрагері боп,‭ ‬оның жауларына қол сілтейді.‭ ‬Азынабайдың Поштабайының баласын сағадан бір ұрып құлатады.‭ ‬Біржанды ... ... тіс ... ол ... ... да.‭ ... ... дүниенің өктем күші,‭ ‬ескіні тізе бүктірген тегеурінді күш.‭ ‬Еркебұлан‭ –‬осындай күш иесі ғана ... ... ... ... ... ... ... сезім иесі.‭ «‬Майда қоңыр домбыра тартатыны бар екен.‭ ‬Безілдетпей,‭ ‬бездірмей,‭ ‬шертіп ... ... ‬Ән мен ... ... ... көп ... ‬ішкі бір нәзік сырларын толғандырады.‭ ‬Кейде ән де емес,‭ ‬күй де емес,‭ ‬бұлақтың сылдырындай,‭ ‬кешкі самалдың лебіндей бір ... ... ... ... ... да,‭ ‬ыңыранған қоңыр әндерге ауысады.‭ ‬Мөлдір,‭ ‬таза ерке әуендерден әлденені іздейтін тәрізді.‭ ‬Таба алмай жүргені бар екені байқалады.‭ ‬Өзі де ... бір ... ... бір ... өң мен ... ... ... мен сейілдің араласындай бір бейне жасайтын сияқты‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп суреттейді жазушы.‭ ... ... ... ... данғойлығын ақылға сыйғыза алмай қатты кектеніп жүретін Еркебұлан оның өзінен айнымай тартып туған бұзық мұрагерін бетпе-бет ... ... ... ... ... отырып қалған.‭ ‬Тура сойып қаптап қойғандай ұқсастықка ғажаптанып:‭ «‬баласы мынандай бітеу қара,‭ ... ... ... ... ... екен ... ‬топас заманның адамы бұдан гөрі де хайуанырақ болуы мүмкін ғой‭» ‬-‭ ‬деген ойдан қапелімде арыла алмаған.‭ ‬Осы оқыс жайт бір ... ... бір ... ... өмір кешкен қарапайым кісінің ауыр тағдырын бейнелесе,‭ ‬екішшіден,‭ ‬ол‭ –‬дәуір мен ... ... ... ... аңғартқандай.‭ ‬Мынау соңғы Қоянжырықтар қаншама мықтысынғанымен,‭ ‬көпшілік алдында Еркебұланға қол көтермек түгіл,‭ ‬қарсы келіп сөз айтуға да жараған жоқ.‭ ‬Қызыл ... ... тіс ... ... ... де ... ... қайраткер болуымен бірге‭ «‬дүние жүзінің мәдени байлығын бойына жинақтап,‭ ‬шеберлік ... ... ... ... арман еткен‭»‬ айтулы суреткер.‭ ‬Өнер адамы әманда азабы мен қуанышы аралас қиын да ... ... ... ... ... ... ‬ешкімнің жүрегін жылыта алмайсың,‭ ‬көңіл пернесін дәл баса алмайсың.‭ ‬Көркем әдебиеттің ... ... ... ... ... ... жас ... творчестволық талпыныс үстінде жүріп,‭ ‬өзін қиынға тартқан өзгеше бір мазасыздықты сезінген.‭ ‬Оны үлкен-кішінің жан дүниесін аялай ... ... ... ... ... сұлулығы мен жан сұлулығын бір жерге ұштастырған ғажайып тұлғаны мүсіндеу талабы‭ –‬қайта-қайта ойға оралып,‭ ‬алаңдата ... ... де ... ‬жетіле қоймаған бұл ізгі ниет әсіресе,‭ ‬Леонардо да Винчи жасаған‭ «‬ұрты мен ... ... екі ... ... ... ... ... көргеннен кейін орныға,‭ ‬беки түскен.‭ ‬Гуманизмнің нұрынан жаралған мұндай бейненің нақты прототипіне асқақ ақын тосыннан әрі қас қағым уақыт ұшырасып ... ‬Ол ... ... бал ... Ақлима еді.
‎«‏Кездеспей кеткен бір бейнеде‭» ‬апалы-сіңлілі Ақлима мен Ақбаланың ... ... ... ... ... ұқсастық та айырмашылық та бар.‭ ‬Енді-енді бой түзей бастаған Ақбаланың саудасы аяқ астынан әрі тез шешілген.‭ ‬Сол кезде қазақ даласына ... ... ... ... жұт атты сұрапыл қадірменді аруды әй-шәйға қаратпай,‭ ‬Отарбай сынды бас терісі келіспеген біреудің ... ... ... ... ... ‬асылдың мерейі қашанда биік,‭ ‬шапағаты қашанда айдынды.‭ ‬Тот баспайтын,‭ ‬мәңгі жарқырайтын ерекше қасиет,‭ ‬сөнбейтін алау бар онда.‭ ... ... ... «‬жарты қап бидай мен жалғыз бұзаулы сиырға‭» ‬айырбасталып,‭ ‬басқа біреу болса бір ... ... ... сөзі ... ... ... ... келгеніне алғаш қатты намыстанған.‭ ‬Бірақ жазымышқа не ... ... ... ... ... ... мүжіліп таусылмаған.‭ ‬Жүнжіп,‭ ‬майырылмаған.‭ ‬Сөз жоқ,‭ ‬бұл да үлкен ерлік.
‎«‏Кісі жетегінде жүріп жем ... ... ... да оңай жау ... ... алуға жарамаса да,‭ ‬аяқтан шалуға оңтайлы-ақ,‭ ‬жат пен жақынның ... тани ... жаңа ... ... ... ... ‬бұрынғы өгіз оқалақтан тиылмаған Қоянжырықтармен қалай айқасса,‭ ‬жегі құрттай жиіркенішті отарбайшылдықпен де солай аянбай алысуы‭ ... ... ... керек.
Еркебұланның ескілікке деген ашу-ызасының бір тармағы әйелдер қауымының теңдіксіз хал-жайына қатысты.‭ ‬Ол ары таза,‭ ‬жаны жайдары Ақбала,‭ ‬Ақлималардың үш ... ... ... әлде ... қол ... айналып,‭ ‬қасірет отына өртенуін шын мағынасындағы трагедия деп қабылдаған.
Ақлима‭ –‬поэмадағы кесек фигура,‭ ‬философиялық ой түйіні.‭ ‬Ол тек махаббат сезімін оятар жай сұлу қыз ... ... ... қиял ... ... ... ‬талпыныстың қол бұлғар көкжиегі.‭ ‬Еркебұлан осындай ғазиз жанның жарқ етіп,‭ ‬жоқ ... ... ... ... қайырымсыз қара бұлт торлаған Ақлиманың ең соңғы сағаты,‭ ‬әсемдік пен жарастықтың синониміне дер кезінде қол ұшын бере ... ... ... ... толы ... ... әсерлі.
Еркебұланның көрген түстей Ақлимаға кездесуі,‭ ‬оның жарқ етіп,‭ ‬жоқ болып қайта ұшыраспауы ақын сезімін алабұртып ... де,‭ ... ... із қалдырады.‭ ‬Бұл‭ –‬ақын аңсаған алыс арманның,‭ ‬өшпес махаббаттың,‭ ... пен ... ... ‬Қандай өмір қыспағынан өтсе де ақынды мойытпай,‭ ‬қажытпай,‭ ‬ілгері сүйреп жүрген,‭ ‬бойына өмірге құштарлық дарытқан алыс сәуле.‭ ‬Сондықтан ол бас ... ... ... ... ... ... ... ‬Түрме терезесінде отырған тұтқын Еркебұланның көз алдынан қарлығаштай‭ (‬қара ... ... ... ақ ... ... ... ... ‬Сөйтіп,‭ «‬алыс бір елес,‭ ‬өзі жасап,‭ ‬өзі толықтырып алған бейне ақын өміріне бір ... алды да,‭ ... бойы ... ... ... ‬Кездеспей кетті.‭ ‬Биік қияда емес,‭ ‬терең шатқал,‭ ‬тар жолда тағы бір кездескенде ой мен жүрекке бірдей арнап қалған бейненің өмірі ... ... ... мен ... қатерлі минутта ұшырасып,‭ ‬ұзамай опат болған жас арудың келісті кескіні мен сүйкімді мінезі ақын ойынан мүлде кетпей ... ... ... ... бейнені сол сезінген қалпында қағаз бетіне түсіруді түбегейлі ... ... ... сөз зергері ерінбей-жалықпай бояу үндестігін іздеген.‭ ‬Ойсыз көңілдегі көрікті ойдың сыртқа шыққанда солғын тартып,‭ ‬бастапқы өңінен айрылып қалуы мүмкін.‭ ‬Әлеумет ...... ... ... өтеу ... ... ... таппаған айтулы суреткердің ерен де жарастықты мінезі жұртшылықтың ... ... ... ... эпилог іспетті соңғы бөлегі де,‭ ‬біздінше,‭ ‬ерекше тапқырлықпен жүзеге асқкан сияқты.‭ ‬Шығарманың бұл бөлімінде өзгелермен қоса уақыт туралы,‭ ... мәні мен сәні ... ... тән және өнер ... тән ... қасиет туралы ағынан жарыла пікір айткан ғұлама философ‭ –‬автордың өз тұлғасын да ... ... ... ... ... ырза ... ... өтіп кетіпті.‭ ‬Заман тас іргесін қалап енді қат-қабаттап биіктеп барады‭»‬.‭ ‬Дәуір ілгерілеген сайын аға ... да ... арта ... ... ... ... ... біртіндеп арылып,‭ ‬образбен сөйлейтін салтқа ауыса берген ... ... ... ... деп ... емес,‭ ‬ой мен әдеміліктің өзара қиындасып жымдаса өрілуі.‭ ‬Онсыз ешкімді терең тебіренте алмайсың.‭ ‬Оқырмандардың өскелең талабына сай ізденіс сапарын үздіксіз ... ... ерен ... ... ... ... жазғандарын қайыра қарап,‭ ‬олардан гөрі де толғамы кең,‭ ... де көз ... ... дүние ұсынсам деген тағы бір игі мақсатқа иек артқан.‭ ‬Оған қоса жаңа мен ескінің аралығындағы тар көпір,‭ ‬шатқалаң ... қас ... ... ... ‬қара түннің қойнауында мәңгі қалып қойған ғажайып бейнеге жан бітіру,‭ ‬жарық дүиеге қайыра әкелу ... да өз ... ... ... ... ‬тіршілік тауқыметінен күрделі еш нәрсе жоқ.‭ ‬Қабаттаса,‭ ‬қатарласа бой түзеген сан-сала проблема.‭ ‬Бірін игерсең,‭ ... төбе ... ... тән мінез бен мүмкіндіктің одан туындайтын талап пен нәтиженің деңгейі де әркелкі.‭ ‬Жұртың бәріне жаға бермеуің де сондықтан.‭ ‬Қаншама ... ... ... жөнсіз,‭ ‬жобасыз кейістік естуің,‭ ‬кеселдік көруің мүмкін.‭ ‬Әдебиет майданында да көш бастаушынын қызметін атқарған Еркебұланды ұнатпаушылар да ... ‬Ол ... рет ... бос көк езу солақайлардың‭ «‬сынына‭» ‬ұшыраған.‭ ‬Бірақ Еркебұлан олардан ығысқан жоқ,‭ ‬өзін еркін ұстады,‭ ‬нағыз ерлерше ұстады,‭ ‬өйткені заман өзінікі,‭ ... ... ... мен ... ... ... нәр ... ‬бір бағытқа бет түзеген жаңа ғасырдың түлектері.
Алайда жаңалықтың,‭ ‬жақсылыңтың өркен ... ... ... ... ... ... азаматтың ана бір кез бұршақ араласа жауған құтсыз жаңбырдың астында қалып,‭ ‬қатты азап‭ ‬шеккені бар.‭ ‬Оның сол бір ... ... ... әрі ... ... әке санаған Біржан салдың тағдырын есіне алуы ... ... ... ... ... ... боран-шашынды бастан кешірген дауылпаз жыршы салмақпен,‭ ‬сабырмен аспанның ашылуын,‭ ‬ауа райынын жөнделуін күтті.‭ ‬Бұйырған ... ... ... ... ... жанжалдаспай көтеріп алды.‭ ‬Күрес деген биік ұғымға қылау түсірген жоқ.
Ақынға өлім бар ма‭? ‬Ол ... ... ... ... ... емес,‭ ‬алдырмақ емес.‭ ‬Өйткені ақын қашанда халықпен бірге.‭ ‬Оның ... ... ой ... ... осы ... ... өте ... ‬өте шешен жазылған.‭ ‬Жақсы да,‭ ‬жаман да өзіне лайықты ... ... ... ... таң ... ... ақынның даналығына таң қаларсың.‭ ‬Ақын‭ –‬қыран,‭ ‬қияға да қонады,‭ ‬ақын‭ –‬адам ... да ... ... ... да ... ... ‬ойын да жасыра алмайды.‭ ‬Ақын жаны оңай жараланады,‭ ‬оңай жазылады,‭ ‬емі көп.‭ ‬Ақын жүрегіне кек тұрмайды.‭ ... ... қақ ... ... ... ... –‬тот басқан асыл,‭ ‬енді одан берекелі ұя шықпайды.
Ақын‭ ... ... ... те ... ... те ... ‬Оның кешегісі‭ –‬бүгіндік,‭ ‬бүгінгісі‭ –‬ертеңдік.‭ ‬Ақын бойына адамгершілік ... ... ... ақау ... ... ... ... ‬Бұл‭ –‬Еркебұлан сөзі,‭ ‬бұл‭ –‬Еркебұлан мінезі‭» ‬[35,‭ ‬29‭] ‬-‭ ‬деген ... ... сыр ... ... ... үзінді сонымен бірге шығарма авторының сөзі,‭ ‬шығарма авторының мінезі ғой.‭ ‬Екі суреткердің ақын жөніндегі,‭ ‬ақындық жөніндегі ортақ ... ... ... деген орынды шығар.‭ ‬Жалпы ел туралы,‭ ‬заман туралы,‭ ‬әдемілік,‭ ‬әсемдік туралы екі алыптың ... ... ... ... ... ... айшықты қағидалары қаншама‭! ‬Жазушы шығармасында ақын бейнесін осы принциппен дамытады.‭ ‬Сондықтан да оның ... ... ... ойшылдық белгілейді.‭ ‬Бұл шығарма жөнінде‭ ‬1974‭ ‬жылы Т.Кәкішұлымен болған‭ «‬Таланттар туралы толғау‭» ‬әңгіме-сұхбатында Ғ.Мүсірепов кең ... ... сөз ... Ғ.Мүсрепов бұл поэмасында да көркем әдеби тілдің не бір шұрайлыларын ... ... ... ... ... ... ... даралық ерекшелігіне орай нақтылы поэтикалық тілдермен сипатталған.‭ ... ... ... ... ... да қабат-қабат.‭ ‬Бір-екі мысал келтірелік.
Еңбекші халықтың бұрындары нан,‭ ‬жарық сияқты күңделікті ... ең ... ... аса ... ... белгілі.‭ ‬Еркебұландар Ақмолада саяси билікті өз қолдарына алысымен осы проблемаларды тез арада ... ... ... ... ... ‬Бірақ жаулардың төңкеріс жасауымен байланысты ол мәселелер шешіліп үлгірілмейді.‭ ‬Осы ... ... ... ауыз ... анық ... ‬Яғни онда ақтар тұтқындауға келгенде Еркебұланнын‭ «‬Нан‭»‬,‭ «‬Шамның зары‭» ‬атты жаңа ғана жазып ... ... ... ... алғаны айтылады.‭ ‬Бұл арада қаламгер ол проблемалар да төңкерісшілдермен ... ... ... ... мағынаны ұқтырып отыр ғой.
Ғ.Мүсірепов Қайсар сынды жас жігіттің кейбір наным-сенім,‭ ‬мінез-құлқын нәзік юмор мен бейнелесе,‭ ‬Қоянжырық,‭ ‬Отарбай ... ... ... ... ... іс-әрекеттерді суреттегенде сатираның уытын күшейтіп,‭ ‬өткірлей түседі.‭ ‬Еркебұланның дәл де ауыр соқкысынан есенгірей жығылған Қоянжырықтың ... ... ... ... ... ‬сол жақ аяғы жанып тұрған отты көсей ... ... ... майын сүртетін кең қоныш,‭ ‬бұзау бас былғары етік ... ... ... ... ... от жылт етті‭» [‬1,‭ ‬35‭]‬.‭ ‬Өліммен тең көрініс деп осындайды айтатын шығар,‭ ‬сірә.
Әдетте,‭ ... ... ... ... ... ‬не бір мақсатка пайдалану‭ –‬этикаға симайтын қылық.‭
Кейде суреткер ұнамсыз типті қалайда жексұрын етіп көрсету ниетімен оның ... де ... ... ... ... ... ... де күніміз туды‭» ‬атты повесінде маңайына озбырлығымен танылған Сарманды одан әрмен құлдырату үшін бір сәт оның келінін ... ... ... ... ... кісі ... ... күні ол Ақжолды оңды-солды аямай тілдейді де,‭ ... ... ... ... ... ... сылти жөнелген Ақжолды кесірлі әйел өзін әдейі мазақтап бара жатыр деп түсініп,‭ ‬кері шақырып алады да қатал жазаға бұйырады.‭ ... ... ... таяқ ... ... аши отырып,‭ ‬оспадар әйелдің босқа күдіктенгеніне мысқылдай езу ... ... ... ... ұқсас жайттар‭ «‬Кездеспей кеткен бір бейнеде‭» ‬де мол.‭ ‬Әңгіме ерінің төңірегіне ауыса қалса,‭ ‬кеудемсоқ,‭ ‬тас соқыр Қоянжырық діңкесі құрып,‭ ... түсе ... ... ғана ісіп-кеуіп,‭ ‬желе жортып отырған дарақының аяқ астынан ойсырап,‭ ‬бүрісіп калған түріне қарап күлмеуің,‭ ‬ызалы да ... ... ... ... ... ‬Сезімі төмен,‭ ‬көкірегі балдыр-батпақ Отарбайдын бар жанды жері‭ ‬-‭ «‬көз‭» ‬деген сөз.‭ ‬Қос шырағы іркіс-тіркіс ол осы ... ... ... ... ... ... иығы ... ‬бейшаралана қалады.‭ ‬Бірақ жаңағы табиғи кемістіктің кейде оған‭ «‬тиімді‭» ‬қызмет‭ ‬атқаратыны‭ ... ... ... ... ... ... амалсыз арқасын тосқан тірі аруақтың сиқы мынау:‭ «‬Кешкі шай да көңілді басталды.‭ ‬Ақ жарқын жас айел шайды ... ... ... ... ... ... қалжың айтып,‭ ‬ақынды сөзге тартып отыр.‭
-‎ ‏Ақын қайным-ай,‭ ‬көрші ауылдар жайлауға көшіп ... ... ауыл ... кез ... ... ‬Қыз-бозбаласыз ауыдда екеуі екі жерде томпиып отырған ерлі-байлының қасында қор ... бір ... ... та...
-‎ ‏Мен ондайды жоқтай қоятын жолаушы емеспін...‭ ‬Ашық‭ ‬ ақ жарқын көңілден асар құрмет болады деймісің‭? –‬деп Еркебұлан көзін әйелге ... ... ... ... ... көзіне шақырая қадалған қитардың бір көзін көрді,‭ ‬екінші көзі әйеліне қадалып тұр‭» ‬[35,‭ ‬16‭]‬.
Болмашыдан көңіліне секем ... ... ... ‬іші тар Отарбайды осы келтірілген үзіндінің соңғы жолдары тура жер жастандырып тұрған жоқ ... ... ... да ... тән ... ... ... ‬Қайғы мен қуаныштың,‭ ‬жақсы көру мен жек көрудің дәлелдері толық.‭ ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынас мейлінше шынайы әрі дәл сипаттаған.‭ ‬Колчак түрмесінен жаңа ғана құтылын елге оралған айбынды ... ... ... ‏Арыстаным-ай‭! ‬Сағынғаным-ай‭! ‬Аман оралдың ба‭? ‬Көп күттірдің ғой‭! ‬Күнде күтумен көз сарғайып еді ғой‭!‬..‭ ‬[35,‭ ‬49‭]‬ деп қарсы алуы әркімнің-ақ ... ... ... ... жақсы жиенін көптен көрмеген қадірменді нағашының дара көңіл-күйі емес,‭ ‬серкесімен қайта ... ... ... ... ... деген ыстық ықылас.‭ ‬Жан төзгісіз азаптың таңбасынан ... бет ... ... ... ... ... ... сақтанып алғашқы кезде оның өзі де ешкімге жөн айта қоймайды.‭ ‬Әуелі тани алмай,‭ ‬кейін біліскенде Қайсардың:‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... емес пе ... ‬Дәтің қалай шыдады‭? ‬[35,‭ ‬49‭]‬ деген сөздерінде қаншама інілік наз,‭ ‬қаншама сүйіспеншілік жатыр‭!
Қысқасы,‭ «‬Кездеспей кеткен бір бейне‭» ‬-‭ ‬жұртшылықтың жүрегінен ... орын ... ... ақынның реалистік образын жасаған‭ ‬сүбелі туынды,‭ ‬ұлттық ... ... ... ...
С.Сейфуллиннің әдеби мұрасымен ұзақ жылдар бойы айналысқан Е.Ысмайлов,‭ ‬С.Қирабаев,‭ ... ... ... ... сан сала ... сүйене отырып оның өмірбаяның творчестволық портретін жасады.‭ ‬Сондай-ак ... ... ... ... ... ... ... Сейфуллин‭» ‬энциклопедиясынан табуға болады‭ [‬36‭]‬.‭ ‬Бірақ ақын өмірі түгел қамтылды деуге әлі ... ... ... ... ... ... айқындай түсуге мүмкіндік бермей отыр,‭ ‬С.Сейфуллиннін жазысқан хаттарының қазірше қолда бары сан жағынан тым мардымсыз,‭ ‬В.Г.Белинский И.С.Тургенев,‭ ‬А.П.Чехов тәрізді алып ... ... ... ... ‬Тарихқа,‭ ‬әдебиетке,‭ ‬мәдениетке байланысты көптеген мәселені жүйелеп қалпына келтіруде олардың баға ... ... ... ... ... мәлім.‭ ‬Ғылми қағидалар батпандай деректерден ғана тумайды,‭ ‬кіші-гірім болмашы фактілерге де сүйеніп кемелденеді.‭ ‬Мұны зерттеу методикасы анағүрльм ... орыс ... анық ... ... ... ... т.б.‭ ‬қайраткерлердің өмірін,‭ ‬творчествосын зерттеуші мамандар олардын қолжазбаның,‭ ... ... әлде ... сала ... ... де ... мән беріп,‭ ‬сыр-сыйпатын ашуға тырысады.‭ ‬Т.Цявловскаяның‭ «‬Рисунки Пушкина‭» (‬Москва,‭ ‬1970‭) ‬деген кітабы сол айтылғанның айғағы.‭ ‬Ж.Серженттің‭ «‬Рисунки Гюго‭» ... ... ... ... де ... ... мәлімет бар.
‎«‏Қызыл сұңқар‭» ‬жинағына ақынның өзіне тете туған інісі Мәжит Сейфуллиннің естелігі‭ («‬Қыран ұшқан ұя‭») ‬енген.‭ ‬Мұнда абзал ағаның ... ... ... ... және ... ... ... бірсыпыра құнды деректер келтірілген.‭ ‬Бірақ автор‭ «‬Әрине,‭ ‬Сәкеннің бұдан басқа да қасиеттерін айтып беруге болар еді.‭ ... ... ғана ... ... ... ... (‬85-бет‭) ‬деп,‭ ‬жазбасын тым келтелеу қайырыпты.‭ ‬Рас,‭ ‬о баста журналдың‭ (‬ол алғаш‭ «‬Жұлдыздың‭» ‬1964‭ ‬жылғы‭ ... ... ... келіңкіремеген шығар.‭ ‬Ал кейін жинаққа дайындағанда оны қайыра қарап,‭ ‬біраз толықтыруға ... еді ... ... ... ... оған ... бар дерек атаулыны мұқият іздестіріп,‭ ‬табылғанын көздің қарашығындай сақтау‭ –‬жұрттың бәріне ортақ міндет.‭
Қорытынды
Сәкен‭ –‬тарихи дәуірдің қаламгері.‭ ‬Оның өмірі де,‭ ... да ... ... тарихымен тығыз байланысты.‭ ‬Ол революциямен бірге туған қазақтың жаңа ұлттық мәдениетінің үстем болуына күш салды.‭ ‬Оның шығармаларында ылғи ... ой,‭ ... ... ... ... ... батылдығымен,‭ ‬көркемдік жаңалықтарымен Сәкен кітаптары әр түрлі пікір тудырып,‭ ‬айтыс-тартыс обьектісі болды.‭
«Асау ... ... ... ... ... кешу‭»‬,‭ «‬Қызыл ат‭» ‬туралы дискуссиялар бұған дәлел.‭ ... өзі ... ... ‬өз ... ... ... ... ‬Сәкен есімі қазақ халқының сүйікті ұлдарының қатарынан құрметті орын ... ... ол ... ... ... ... ұлттық батырларының аты аңызға айналған қаһармандарымыздың бірі.‭ ‬Ол өткен жолдың шындығының өзі аңызға пара-пар еді.‭ ‬Атаман Анненковтың азап вагоны мен ... ... ... қашып құтылып,‭ ‬қараңғы түнекке қажымай қайта күреске шыққан адамның ерлігінің өзі аңызға айналды.‭ ‬Сәкен ақынға ортақ ой-пікірді адамзат бойына жарасымды ... ... ... ... қосып,‭ ‬бірін сөз күресіне пайдаланса,‭ ‬екіншісін майдандағы күреске жұмсады.‭ ‬Ол өз шығармаларына жаңа заманның талап-тілегін арқау етті,‭ ‬азаттық ... ... ... ... ... ... ... қазақ өлеңінің байыпты ырғағына революцияның өр дауысын қосты.‭ «‬Жас ... ... ... ... ... ... ... ауылында өз кезінде революцияның гимні қызметін атқарды.‭
Ақынның мән-мағынаға толы қысқа ғұмырында қоғам қайраткері болып қалыптасуына сол кездегі қоғамда ... ... ... ... ‬көптеген қайшылықтар үлкен әсер етті.‭
Сәкеннің өмірбаянының өзі‭ –‬тұнып тұрған тарих.‭ ‬Оның алғашқы адымынан-ақ өз қоғамына ... ... ... ‬өр ... аңғарылған.‭ ‬Саяси күрескер болып шыңдалуына табиғат берген ... ... да сай ... ... өз ... ... ... терезесі тең,‭ ‬қатар болғанын қалады.‭ ‬Сол үшін күні-түні халық арасында болып,‭ ... ... ... ... ‬Ұлттық тілімізді көтеруге атсалысты.‭ ‬Езілген елдің еңсесін көтеріп,‭ ‬бақыт жолына жетеледі.‭
Оқу-ағарту және әдебиет пен өнер ... ... ... ... баршаға мәлім.‭ ‬Ол ең алдымен сауатсыз халықтың көзін ашып,‭ ‬санасын оятқысы келген қарлығаш-ұстаздардың бірі.‭ ‬Өзі мұғалім бола ... ... оқу ... ... ... бола ... ... газет-журналдардың жарыққа шығуына мұрындық болды.‭ ‬Жазған мақалалары,‭ ... сол ... ... ... ... әсер ... ‬Сонымен бірге әдебиеттің барлық саласында да өнімді ... ... ‬өз ... халықтың қажетіне жаратып,‭ ‬келер ұрпақтың рухани асыл ... ... ... ... қарсы болып,‭ ‬бір кездегі Тұран тұтастығын аңсаған түркі дүниесінің ірі тұлғасы Мағжаннан гөрі Анненковтың азап ... ... ... ... ... ... коммунист Сәкеннің трагедиясы зілдей ауыр.‭ ‬Өз күшігін өзі жейтін ... ... ... ... да өз ... ... өзі ... ‬Сталиндік жаппай жазалауға ұшыраған боздақтардың бәрі адамзат тарихындағы ең қасіретті азап ... ... ... ‬Егер‭ «‬Прометей пәлсапа күн парағындағы ең қасиетті әулие және азапкер‭» ‬болса,‭ ‬Сәкен қазан төңкерісі шежіресіндегі ең қасиетті әулие һәм азапкер ... қала ... ... ... ... аярлықпен Лениндік,‭ ‬Сталиндік зымияндықтың не екенін білу үшін Сәкеннің ... еске ... ... ... ... ең ... ... дегенді білмейтін адам болған.‭ ‬Оның досы да,‭ ‬дұшпаны да көп болды.‭ ‬Солардың ешқайсысы не бұрын,‭ ‬не қазір Сәкеннің жалған ... не ... ‬не ... ... ... ‬Сәкен үнемі ағынан жарылатын.‭ ‬Сонысынан өзі де,‭ ‬кейде ұсталып қалатын ... да ... ... ... өсек айтуды білмейтін кісі еді.‭ ‬Сәкен ешкіммен де ... ... ... ... ... болса біржола берілетін.‭ ‬Сәкен аса тазалықты жақсы көретін,‭ ‬аса уәдешіл ... ... ісін ... ... ‬Екі сөзді айтпайтын ерекше адам болған.
Ұлттық әдебиетіміздегі мәңгілік әрі,‭ ... ... ... жаңғырып,‭ ‬соны қырынан жырлана беретін тақырыптардың бірі‭ –‬Сәкен бейнесі.‭
Сәкен кеңес дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... құлаш ұрған әрбір жастың шабыт шақырып,‭ ‬рахаттанатын құдірет-киесі.‭ ... ... ... сөз ... ... бар деп ... ... қазақ ақыны,‭ ‬сұңқар Сәкен жырларымен сусындап,‭ ‬оның шығармашылық әлеміне ене отырып,‭ ‬ақын туралы өз ... ... ... ... ... ... ... мерзім аралығында қазақ әдебиетінің тарихында ірілі-ұсақты жүз елуге тарта өлең жазылыпты.‭ ‬Біздің бір байқағанымыз‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... жағынан бір-біріне ұқсас болып келеді.‭ ‬Оның өзіндік себебі де бар.‭
.‎ ‏Сәкенге арналған барлық өлеңдер ... ... ... сырт ... ... ... ... ‬керісінше Сәкенің қоғамдық-саяси қызметі мен қайраткерлігіне,‭ ‬ақындығына баса көңіл бөледі.
.‎ ‏Кейінгі ақындардың барлығы ... ... ... ... ... ... ... дәстүріне ден қойып отырады.‭
.‎ ‏Барлық өлеңдер идеялық мазмұны,‭ ‬көркемдік-эстетикалық қуаты жағынан дауылпаз ... ... ... ‬ақындық биік азаматтық бейнесін ашуға жұмылдырылған.‭
Халқын сүйгені үшін‭ «‬қызыл‭» ‬Сәкенді қызыл ... ... ... –‬ұлтшылсың деп айыптады,‭ ‬атты.‭ ‬Жазған-сызғандарын құртты,‭ ‬кітап қоймаларынан аластатты,‭ ... ... ... ел ... ... ... өшіре алмады.‭ ‬Сәкеннің сұлу жырлары‭ «‬Гауһар тас‭»‬,‭ «‬Ғайни‭» (‬Сегіз ... ... ... ... бидай‭» (‬Ж.Аймауытов‭)‬,‭ «‬Сарыарқа‭» (‬Иманжүсіп‭) ‬сияқты халық әндері деп орындалып жатты.‭ ‬Оның‭ «‬Біздің жақта‭»‬,‭ ... ... ... әні кең байтақ Сарыарқа аспанында үнемі қалықтап тұрды.‭ ‬Сәкен шығармаларына тыйым салынған жиырма жылға жуық уақыт ішінде‭ ... ... ... ... «‬Ақсақ киік‭»‬,‭ «‬Көкшетау‭» ‬поэмаларының үзінділері ел ішінде жатқа айтылып,‭ ‬ауыздан ауызға тарады.‭ ‬Қазақ бар жерде ... тірі ... осы емес ... өзгерді,‭ ‬ұрпақ ауысты,‭ ‬саясат өзгерді.‭ ‬Қылышынан қан тамған қызыл империя құлады.‭ ‬Алаш жұртының көгілдір аспанында бүгін тәуелсіздік туы желбірейді.‭ ‬Сәкеннің асыл ... ... ... ... орай ... ... қайраткері,‭ ‬Қазақстанның халық жазушысы Әбіш Кекілбаев мырзаның‭ «‬...‭ ‬Арманда ... ... ... ... ... мақсатын халқы жалғассыз қалдырған жоқ.‭ ‬Редакторлық‭ ‬еткен‭ ... ... ... ... ... ... ... алты алашқа үндеп жатыр.‭ ‬Өзі‭ ‬басқарған ағарту керуені ... ... бет ... ... ... ... ... іргесін өзі қаласқан мемлекеті егемендікке жетті‭»‬,‭ ‬-‭ ... сөзі ойға ... ... ... поэзиясында ХХ ғасырдың алғашқы ширегінен бастап жазылған көркем шығармалар С.Сейфулинді ұлт қайраткері,‭ ‬өлең сөздің шебері ... ... ... бағыт берген.‭
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Қирабаев С.‭ ‬.‭ ‬Екі томдық шығармалар жинағы.‭ ‬Т.‭ ‬1.‭ ... ... ... ... ... Б.‭ ‬Туған әдебиет туралы ойлар.‭ –‬Алматы:‭ ‬ҚМКӘБ,‭ ‬1962.‭ ‬271‭ ‬б.
Базарбаев М.Әдебиет және дәуір.‭ –‬Алматы:‭ ... ... ... ... Т.‭ ... не үшін ... ‬//‭ ... ‬1994.‭ №‬7-8.‭ –‬Б.‭ ‬84-95.
Нарымбетов Ә.‭ ‬Сәкен Сейфуллин.‭ ‬Әдебиеттердің көрсеткіші.‭ –‬Алматы:‭ ‬Қазақстан,‭ ‬1965.‭ ... ... Т.‭ ... ... ... ... ‬Өнегелі өмір.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жалын,‭ ‬1976,‭ ‬-191‭ ‬б.
Сейфуллин С.‭ ‬Мен қалай жаздым‭? ‬//Кітапта:‭ ‬Сөзстан.‭ ‬8-кітап.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жалын,‭ ‬1986.‭ ‬-216‭ ‬б.
Мұқанов С.‭ ... ... ... ... ‬-‭ ‬528‭ ‬б.
Бердібаев Р.‭ ‬Бүгінгі проза және өмір шындығы.‭ ‬//‭ ‬Қазақ әдебиеті,‭ ‬9‭ ... Т.‭ ... ... ... очерк.‭ –‬Алматы:‭ ‬Қазақстан,‭ ‬1968.‭ ‬-189‭ ‬б.
Қаратаев Б.‭ ‬Әдебиет және эстетика.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1970.‭ ‬-218‭ ‬б.
Кәкішев Т.‭ ‬Сәкен Сейфуллин.‭ ... ... ... ... ‬-‭ ‬87‭ ... Б.‭ ... ... –‬Алматы,‭ ‬Жазушы,‭ ‬1979.‭ ‬-‭ ‬164‭ ‬б.
Лекеров Қ.‭ ‬Қазақ‭ ‬әдебиетіндегі Сәкен бейнесі‭ ‬//‭ ... ... ‬16‭ ... ‬1969.
Кәкішев Т.‭ ‬Мағжан‭ –‬Сәкен.‭ –‬Алматы:‭ ‬Қазақ университеті,‭ ‬1999.‭ ‬-449‭ ... С.‭ ... ... ... жинағы.‭ ‬Т.‭ ‬2.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1992.‭ ‬-216‭ ‬б.
‎ ‏Сейфуллин С.‭ ‬7‭ ‬томдық шығармалар жинағы.‭ ... ‬6.‭ ... ... ... ... ... Т.‭ ‬Қамырдан қыл тартқандай...‭ ‬//‭ ‬Жұлдыз,‭ ‬1967,‭ №‬10,‭ ‬-Б.‭ ‬142-148.
Ысмағұлов Ж.‭ ‬Көкейде қалған сол бейне‭ ‬//‭ ... ... ... ... ... З.‭ ‬Жылдар ойлар...‭ –‬Қарағанды,‭ ‬2004.‭ ‬-352‭ ‬б.‭
Нұрғалиев Р.‭ ‬Тастың‭ ‬түйедейінен‭ ... ... ‬//‭ ... ... ... ‬1968.
Омаров І.‭ ‬Әдебиет туралы ойлар.‭ –‬Алматы:‭ ‬ҚМКӘБ,‭ ‬1962.‭ –‬б.
Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы.‭ ‬2-кітап‭ ‬/‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬2002.‭ –‬б.
Мүсрепов Ғ.‭ ‬Суреткер парызы.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1975.‭ ‬-556‭ ‬б.
Әдібаев Х.‭ ... ... ... ... ... ‬1971.‭ ‬-‭ ‬235‭ ‬б.
Сейфуллин С.‭ ‬7‭ ‬томдық шығармалар жинағы.‭ ‬Т.‭ ‬3.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы.‭ ‬2008.‭ ‬-278‭ ‬б.
Жансүгіров І.‭ ... ... ... ... ... ... ... А.‭ ‬Қазақтың Сәкені.‭ –‬Қарағанды,‭ ‬2004.‭ ‬-212‭ ‬б.
Мәмбетов І.‭ ‬Ақпан.‭ ... ... ... ‬-‭ ... ... С.‭ ‬Алтын тасқын.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,1981.‭ ‬-‭ ‬221‭ ‬б.
Тәжібаев Ә.‭ ... бес ... ... ... ‬Жазушы,‭ ‬1978.‭ ‬-223‭ ‬б.
Бекхожин Қ.‭ ‬Таңдамалы шығармаларының үш томдығы.‭ ‬Т.1.‭ ‬-‭–‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1983.‭ ‬-191‭ ... Ғ.‭ ... ‬//‭ ... ... ‬26‭ ... ‬2009.‭ №‬181-182.
Ниязбеков Р.‭ ‬Биіктей бер,‭ ‬тауларым.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1983.‭ ... ... Ғ.‭ ... ... бір ... ... ... ‬1981.‭ ‬-‭ ‬182‭ ‬б.
‎ ‏Сәкен Сейфуллин.‭ ‬Энциклопедия.‭ –‬Алматы:‭ ‬Темірқазық,‭ ‬2010.‭ ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
С.сейфуллиннің "тар жол, тайғақ кешу" романы5 бет
Сәбит пен Сәкен шығармашылық байланыстылығы84 бет
Сәкен Сейфуллиннің өмірі мен шығармашылығы16 бет
Қазақтың қайсар Үш Арысы54 бет
С. Сейфулиннің «Тар жол тайғақ кешу» романындағы күрескер ақынның бейнесі31 бет
Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасының танудың технологиясы. мектепте дастан оқыту мәселесі10 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь