Етістік форманттарының қазақ тіліндегі құрылымдық жүйесі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1 ТАРАУ ГРАММАТИКАЛЫҚ КАТЕГОРИЯ ЖӘНЕ ЛЕКСИКА.ГРАММАТИКАЛЫҚ КАТЕГОРИЯНЫҢ СИПАТЫ, ЕТІСТІК ТУРАЛЫ
1.1. Категория түрлері түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1.1. Лексика.грамматикалық категория ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.1.2. Грамматикалық категория ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2. Етістіктің лексика.грамматикалық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2.1. Етістіктер жүйесінің айқындалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
1.3. Етістіктің морфологиялық сипаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
1.4. Парадигма ұғымының лингвистикалық сипаты және етістік форманттарының тіл жүйесіндегі жұмсалу парадигмасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25

2 ТАРАУ ЕТІСТІК ФОРМАНТТАРЫНЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЖҮЙЕСІ
2.1. Н.Оралбаеваның етістіктің аналитикалық форманттарын зерттеуі ... ... 33
2.2. Аналитикалық форманттар хақында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
2.3.Аналитикалық форманттардың құрылымдық ерекшеліктері. Көмекші етістіктер мен аналитикалық форманттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...40
2.4. Тұр, жүр, отыр, жатыр етістіктерінің сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
2.5. Бол, ед, қыл етістіктерінің көмекшілік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49
2.6. Де етістігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
2.7. Салт және сабақты етістік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
2.8. Етіс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56
2.9. Болымдылық және болымсыздық категориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
2.10. Қимыл атауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
2.11. Амалдың өту сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
2.12. Аналитикалық форманттардың грамматикалық категорияларға қойылатын талаптарға қатысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .67
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделілерінің бірі. Оның күрделілігі лексика-семантикалық сипатынан, грамматикалық формалары мен категорияларының көптігінен, синтаксистік қізметінен айқын көрінеді. Етістіктің осындай сан кырларын зерттеуге арналған еңбектер аз жазылмаса да, оның грамматикалық категория ретіндегі барлық ерекшелігі танылып, толық зерттелді деуге бола қоймас. Өйткені етістіктің лексика- семантикалық сипатын, грамматикалық ерекшеліктерін зерттеуде толықтыра түсуді қажет ететін тұстар, сондай-ақ жекеленген мәселелердің төңірегінде ала-кұла пікірлер де кездеседі. Соның бірі етістіктің аналитикалық форманттарының құрылымдық жүйесі болып табылады. Диплом жұмысы етістіктің толықтай дерлік мәселелерін жинақтап, тұжырымдауға бағытталған.
Диплом жұмысының мақсаты: Қазақ тіліндегі етістік форманттарының құрылымдық жүйесін айқындау, бұл мәселелер төңірігіндегі іргелі зерттеулерді тоғыстыру, нақты тілдік деректер арқылы түсіну.
Мақсатқа жетуде шешілуі тиіс міндеттер:
- етістікті категория ретінде тұтас қарау;
- категория түсінігі төңірегіндегі орныққан көзқарастарға сүйене отырып етістік категориясы түрлерін ажырату;
- етістіктің аналитикалық форманттарының жасалу ерекшеліктерін айқындау;

Зерттеудің нысаны – қазақ тіліндегі аналитикалық етістіктердің құрылымдық жүйесі.
Зерттеудің пәні – қазақ тілінің етістік категориясы, етістіктің аналитикалық форманттарының құрылымдық мәселелерін грамматикалық тұрғысынан талдау.
Зерттеудің дереккөздері. Қазақ тілі грамматикасы бойынша отандық лингвистердің еңбектерінен диплом жұмысын жазуда мәліметтер пайдаланылды, теориялық әдебиеттер негізге алынды.
Зерттеу әдістері. Зерттеуде грамматикалық-құрылымдық, сондай-ақ сипаттамалы, салыстырмалы әдістер, жинақтау, сұрыптау, жүйелеу, топтастыру әдіс-тәсілдері қолданылды.
Диплом жұмысының теориялық маңызы мен практикалық, әлеуметтік мәні. Диплом жұмысының ғылыми нәтижелері мен тұжырымдары қалыптасқан грамматика теориясын түсінуге ықпал етіп, тілдік бірліктерді функционалдық-құрылымдық аспектіде ғылыми дәйектеуге негіз болады және лексикалық бірліктердің грамматикалық мағыналарын жүйелейді. Грамматикалық мағынаны қалыптастырушы тілдік факторлар, құрылымдық-функционалдық ілімдердің ғылыми-теориялық негіздерін меңгеруге ықпал етеді.
Зерттеу нәтижелері мен материалдарын орта және жоғары кәсіптік оқу орындарында қазіргі қазақ тілінің морфологиясы пәнінен лекция, семинар, лабораториялық сабақтар, өз бетімен жұмыстар, сабақтан тыс жұмыстар жүргізуде пайдалануға болады.
Диплом жұмысының жаңашылығы: Етістік сөз табының аналитикалық форманттарының құрылымдық жүйесін функционалдық аспектіде қарастыру мынадай тұжырымдар жасауға әкеледі:
• Етістік күрделі грамматикалық категория;
• Таза грамматикалық категория дегеніміз - морфологиялық категория;
• Грамматикалық категория ұғымына берілген анықтамаларды сараптағанда, олардың бір тобы грамматикалық категорияны мағына пен форма тұтастығынан тұратын «бүтін» ретінде танитын ортақ идеяға негізделеді;
• Етістікке тән грамматикалық (парадигмалық) формаларға да, етістіктен жасалатын барлық басқа сөз таптарына тән туынды формаларға (есім және басқаларына) да түп таяныш я түп негіз есебінде қызмет ететін етістік-тұлға болады;
• Әрбір аналитикалық форманттың өзді-өзіне тән мағынасы бар, демек әр форманттың семантикасы бір –бірінен өзгеше болады.

Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. Алматы: Рауан, 1998. -305 б.
2. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. Алматы: Сөздік-Словарь. 2002. – 306 б.
3. Щерба Л.Н. Избранные труды по русскому языку. Москва, 1957.7
4. Виноградов В.В. Русский язык.Грамматическое учение о слове. М., 1972
5. СмирницкиЙ И.В. Грамматика русского языка. М., 1981
6.Қазақ грамматикасы. Астана, 2002. -783 б.
7. Хасенова А. Қазақ тіліндегі туынды түбір етістіктер. –Алматы, 1959. –176
8. Маманов Ы. Қазақ тіл білімі мәселелері. Алматы: Арыс, 2007. -490 б.
9. Исаев С. Қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. Алматы, 1992
10. Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы, 1966. –183 б.
11 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы, 1991. –381 б.
12. Оразов М. Етістік. –Алматы, 2001. –385 б.
13. Хасенова А. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты. –Алматы, 1971. –307 б.
14. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. –Алматы, 1998. –303 б.
15. Исаев С. Қазақ тілі жайында ойлар. –Алматы, 1997. –225 б.
16. Грамматика киргизского литературного языка. Часть 1. Фонетика и морфология. Фрунзе: издательство «Илим», 1987. – 402 с.
17. Ерғалиев Т. Қазақ тіліндегі есімше категориясы. –Алматы, 1958. –80 б
18. Хасенова А. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты. Алматы
19. Қапалбеков Б. Көсемше бағыныңқылардың дамып қалыптасуы мен мағыналық түрлері. Филол.ғылым.канд.дисс. –Алматы, 2000. 150 б.
20.Словарь по языкознанию. –Алматы, 1998. –540 б.
21. Фердинанд де Соссюр. Труды по языкознанию. –Москва, 1977. 695 с.
22. Москальская О.И. Проблемы системного описания синтаксиса. –Москва, 1981. –173 с.
23 Сергалиев М. Синтаксическая синонимия. –Алматы, 1984. –30 с.
24. Шведова Н.Ю. Парадигма простого предложения в русском языке//Русский язык: Грамматически исследования. –Москва, 1967. –С. 67-70.
25 Седельников Е.А. Структуры простого предложения с точки зрения синтаксических и парадигматических отношений. –НДВШ, ФН, №3, 1961.
26. Тестелец Я.Ч. Введение в общий синтаксис. –Москва, 2001. –765 с.
27. Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктік аналитикалық форманттары/ филология ғыл. докт. диссертацияның авторефераты. Алматы, 1979
28. Оралбаева Н. Қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық форманттарының құрылысы мен мағынасы. Алматы: Ғылым, 1979. – 196 б.
29. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. Алматы, 1974
30. Қалыбаева А. Етістіктің лексико-грамматикалық сипаты. –Алматы, 1971. –307 б.
31. Ерназарова З. Көсемше оралымды сөйлемдегі мезгілдік арақатынас жайында // ҚР ҰҒА хабарлары №2, 1993. –53-65 б.б.
32. Оразов М. Көмекші сөздер. 2- кітап. Ташкент: Наурыз, 1997. 185 б.
        
        ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: «Етістік форманттарының қазақ тіліндегі құрылымдық жүйесі»
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..................................................................................................................... 3
1 ТАРАУ ... ... ЖӘНЕ ... ... СИПАТЫ, ЕТІСТІК ТУРАЛЫ
1.1. Категория түрлері түсінігі...................................................................................5
1.1.1. Лексика-грамматикалық категория..............................................................5
1.1.2. Грамматикалық категория.............................................................................6
1.2. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты............................................................7
1.2.1. ... ... ... ... ... ...
1.4. Парадигма ұғымының лингвистикалық сипаты және етістік форманттарының тіл жүйесіндегі жұмсалу парадигмасы.....................................25
2 ТАРАУ ... ... ... ... ... ЖҮЙЕСІ
2.1. Н.Оралбаеваның етістіктің аналитикалық форманттарын зерттеуі........33
2.2. Аналитикалық форманттар хақында...........................................................36
2.3.Аналитикалық форманттардың құрылымдық ерекшеліктері. Көмекші етістіктер мен аналитикалық форманттар...............................................................40
2.4. Тұр, жүр, ... ... ... сипаты.............................................45
2.5. Бол, ед, қыл етістіктерінің көмекшілік қызметі.........................................49
2.6. Де етістігі........................................................................................................50
2.7. Салт және сабақты етістік............................................................................54
2.8. Етіс..................................................................................................................56
2.9. Болымдылық және болымсыздық ... ... ... ... ... өту сипаты...................................................................................60
2.12. Аналитикалық форманттардың грамматикалық ... ... ... ... әдебиеттер .................................................................................67
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделілерінің бірі. Оның күрделілігі лексика-семантикалық сипатынан, грамматикалық формалары мен ... ... ... ... айқын көрінеді. Етістіктің осындай сан кырларын зерттеуге арналған еңбектер аз ... да, оның ... ... ... барлық ерекшелігі танылып, толық зерттелді деуге бола қоймас. Өйткені етістіктің ... ... ... ... ... ... ... түсуді қажет ететін тұстар, сондай-ақ жекеленген мәселелердің төңірегінде ... ... де ... ... бірі ... ... форманттарының құрылымдық жүйесі болып табылады. Диплом жұмысы етістіктің толықтай дерлік мәселелерін ... ... ... ... ... ... тіліндегі етістік форманттарының құрылымдық жүйесін айқындау, бұл мәселелер төңірігіндегі іргелі зерттеулерді ... ... ... ... ... түсіну.
Мақсатқа жетуде шешілуі тиіс міндеттер:
- етістікті категория ретінде тұтас қарау;
- категория түсінігі төңірегіндегі орныққан көзқарастарға сүйене отырып етістік категориясы түрлерін ... ... ... форманттарының жасалу ерекшеліктерін айқындау;
Зерттеудің нысаны – қазақ тіліндегі аналитикалық етістіктердің құрылымдық жүйесі.
Зерттеудің пәні – ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық мәселелерін грамматикалық тұрғысынан талдау.
Зерттеудің дереккөздері. Қазақ тілі грамматикасы бойынша отандық лингвистердің еңбектерінен диплом жұмысын жазуда мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... Зерттеуде грамматикалық-құрылымдық, сондай-ақ сипаттамалы, салыстырмалы әдістер, жинақтау, сұрыптау, жүйелеу, топтастыру әдіс-тәсілдері қолданылды.
Диплом жұмысының теориялық маңызы мен практикалық, әлеуметтік мәні. ... ... ... ... мен ... қалыптасқан грамматика теориясын түсінуге ықпал етіп, тілдік ... ... ... ... ... негіз болады және лексикалық бірліктердің грамматикалық мағыналарын жүйелейді. Грамматикалық ... ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық негіздерін меңгеруге ықпал етеді.
Зерттеу нәтижелері мен материалдарын орта және ... ... оқу ... ... ... ... ... пәнінен лекция, семинар, лабораториялық сабақтар, өз бетімен жұмыстар, сабақтан тыс жұмыстар жүргізуде пайдалануға болады.
Диплом жұмысының жаңашылығы: ... сөз ... ... форманттарының құрылымдық жүйесін функционалдық аспектіде қарастыру мынадай тұжырымдар жасауға әкеледі:
• Етістік күрделі грамматикалық категория;
• Таза грамматикалық категория ... - ... ... ... категория ұғымына берілген анықтамаларды сараптағанда, олардың бір тобы ... ... ... пен ... ... ... «бүтін» ретінде танитын ортақ идеяға негізделеді;
• Етістікке тән грамматикалық (парадигмалық) формаларға да, етістіктен жасалатын ... ... сөз ... тән ... формаларға (есім және басқаларына) да түп таяныш я түп негіз ... ... ... ... ... ... форманттың өзді-өзіне тән мағынасы бар, демек әр форманттың семантикасы бір –бірінен өзгеше болады.
Жұмыстың құрылымы. ... ... ... екі бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1-ТАРАУ ГРАММАТИКАЛЫҚ КАТЕГОРИЯ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... түрлері түсінігі ... ... ... ... ... ... ... белгінің, қасиеттің сипатына қарай ажыратылады. Тілдік бірліктерді грамматикалық және лексикалық категорияларға топтастыруда ... бір ... бар. ... ... ... ... тілдік бірліктің лексикалық семантикасы, ал грамматикалық категорияларға жіктеуде оның грамматикалық сипаты басшылыққа алынады. Мәселен, ... ... ... белгілі бір мағынаны білдіретін сөз лексикалық мағынасы арқылы басқа ... ... ... екінші жағынан жалпы грамматикалық ортақ мағына арқылы өзара топ ... ... ... өмір сүру ... сөйлеу болып табылатындықтан сөйлеу процесінде ол ... ... ... ... ... ... жұмсалады және соған сай олардың лексикалық мағынасына түрлі мән-мағына үстеледі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жаңа мағыналы сөз жасауы да, сондай-ақ оның мағынасын өзгертпей, тек оған қосымша мағыналық реңк ... және ... ... ... ... ... ... тек грамматикалық мағына тудыруы да мүмкін. Осы ... ... тіл ... ... ... көрсеткіштері бар тілдік категориялардың негізінен жалпы үш түрін көрсету орныққан ... ... ... Олар:
• лексика-семантикалық категория;
• лексика-грамматикалық категория;
• грамматикалық категория. Келесі кезекте ... және ... ... ... сипаттамасына, олардың дифференциалды белгілеріне тоқталамыз.
1.1.1. Лексика-грамматикалық категория
Грамматикалық категория грамматикалық мағынаға негізделсе, лексика-грамматикалық ... ... ... мен ... ... ... көрінеді. Әдетте, лексика-грамматикалық категория термині, көп жағдайда, разряд немесе топ, класс ... ... ... ... ... сөздердің лексика-грамматикалық разряды түрінде қолданылады. Бұл ... ... ... ... сөз ... ... негізге алынатын сөздердің лексика-грамматикалық сипатына байланысты туындаған және грамматикалық мағына ... ... ... ... ... келеді. Мәселен, грамматикалық мағына екіжақты түсініледі. Біріншісі – белгілі бір сөздер тобына (сөз табына) тән тіл бірліктерінің ... ... ... ... ... бір топ ... біріктіретін сөздердің барлығын жинақтауға негіз болатын олардың бойындағы жалпы мағына дегенге саяды: етістіктерге тән қимылдық мағына; зат ... тән ... ... т.б.. ... – белгілі бір сөз табының құрамына кіретін сөздердің белгілі бір тұлғада көріктеніп келуі арқылы берілетін мағына: ... ... ... ... т.б.. Біз ... ... лексика-грамматикалық категория термині тікелей грамматика шеңберінде ... ... ... бір түрі ... ... ... С.Исаев грамматикалық категорияны екіге бөліп қарайды: ... ... және таза ... ... [1, 64 б.]. Таза ... ... деп отырғаны - морфологиялық категория. Ғалым мұнда түбір семантикасын өзгертпей, оған ешқандай қосымша мағына үстемей, таза грамматикалық мән немесе мағына ... ... ... етіп ... Ал ... ... ... қосымша түбірдің лексикалық мағынасына өзгеріс енгізеді. Сөйтіп, лексика-семантикалық және грамматикалық ... ... олар таза ... ... ... ... ... топтағы категориялардың қатарына етістіктің етіс формаларын, ... ... ... ... және ... етістік тұлғаларын немесе көріністі жатқызады. Бұл ... ... ... ... немесе көрініс деп отырғаны біздіңше қимылдың өту сипаты категориясына қатысы бар сияқты. Алайда ол еңбегінде ... өту ... ... ... және бұл ... ... ... мәлімет бермейді.
Лексика-грамматикалық категорияның өзіндік ерекшеліктері грамматикалық категориямен салыстырғанда айқын көрінеді және сол негізде оның ... ... ... ... ... етістіктің болымдылық тұлғасы мен болымсыздық тұлғасының мағынасын бір дей алмаймыз: бар – барма; айт – ... ... ... қосымшасы ... ... ... ... ... ... мағынасына болымсыздық мәнін үстеп тұр. Сонда лексика-грамматикалық категорияда грамматикалық категорияға қарағанда лексикалық мағына басымдық сипат алады. ... ... ... ... ... мағына жасайтын форма түбір мағынасына ешқандай өзгеріс, ешқандай мән қоса алмайды, тек қана грамматикалық ... ... ... ... ... деп танудың негізгі белгілеріне оның тұлғалық сипатын да қосады. Бұл орайда лексика-грамматикалық категорияның көрсеткіші болып табылатын ... ... жақ ... ... ... ... ... келетіндігін және тікелей жіктелмейтіндігін негізге алады. Жоғарыдағы болымды/болымсыз етістік тұлғаларына келсек, бар – барма; айт – ... ... ... райдың екінші жағына тұлғасы жағынан сай келеді. Ал енді оларды жіктік жалғауларымен түрлендірсек, ... ... бар – ... + мын ... айт + мын ... – айтпа + мын (+сың) тұлғасында ешуақытта айтылмайды. Бұл олардың «түбір» қалпында ... ... ... қарым-қатынасқа түсе алмайтындығын көрсетеді.
Орыс тіл білімінде сөздің грамматикалық мағынасы екіге ... ... таза ... ... мағына және лексика-грамматикалық (классификациялық) мағына. Мұнда грамматикалық немесе сөзөзгерімдік ... ... ... ... ... ... құралатындығы негізге алынады және категорияның бұл түрінде грамматикалық мағына парадигманың әр ... ... ... ... ... зат ... септік, көптік, етістіктің шақ категориялары. Ал лексика-грамматикалық ... ... ... ... ... тән ... ... Осындай біртектес лексика-грамматикалық мағына жиынтығы осы аттас категорияны қалыптастырады.
Сонымен, айтылған ғылыми тұжырымдарды жинақтай келе, ... ... ... ерекшеліктерін көрсетуге болады:
1. мазмұн тұрғысынан келгенде лексика-грамматикалық категория көрсеткіштері жалғанған сөздің лексикалық мағынасына сәл де болса ... ... ... ... жағынан келгенде, лексика-грамматикалық категория көрсеткіші жалған сөздің түбірі: біріншіден, тұлғасы ... ... ... ... ... сай ... ... тікелей жіктік жалғауын қабылдап, түрленбейді.
1.1.2. Грамматикалық категория
Грамматикалық категорияның көп жағдайда тар мағынада, морфологиялық категория ұғымында ... ... ... келеді. Тіл білімінде грамматикалық категорияларға берілген анықтама көп. Бұл анықтамаларда грамматикалық категория ұғымы түрліше түсіндіріледі. Мұны ... ... сан ... ... ... ...
Лингвистикалық түсіндірме сөздікте грамматикалық категория анықтамасы бірыңғай мағынасы бар грамматикалық ... ... ... ... ... деп ... [2, 55 б.]. Бұл мазмұндас анықтаманы Л.В.Щерба[3], В.В.Виноградов[4], А.И.Смирницкий[5] еңбектерінен де ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағына мен оның формальді белгілерінің тығыз байланысына негізделетіндігін және формальді ... ... ... ... [3, 65 б.]. ... ... ... берілген анықтамаларды сараптай келе, олардың бір тобы грамматикалық категорияны ... пен ... ... ... ... ретінде танитын ортақ идеяға негізделетіндігін байқаймыз. Бұл сипаттағы анықтамаларды грамматикалық категория табиғатын толық ... деп ... ... ... ... ... мағынаның жалпылануы арқылы берілетін грамматикалық мағынадан айырмашылығы да тек мәндес грамматикалық ... ... ғана ... әрі ... ... ... жиынтығының қатарынан тұратын жүйе болып табылатындығында. Бұл: біріншіден, грамматикалық категорияның тілдің құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... сипатын айқындайды. Үшіншіден, грамматикалық құрылымның мазмұнын сипаттайды.
Грамматикалық категорияға қатысты айтылған пікірлерге ... ... оның ... белгілерін көрсетуге болады:
1) грамматикалық категория ұғымы грамматикалық мағына және грамматикалық тұлғамен байланысты;
2) грамматикалық категория мағына мен тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... жүйенің болуымен байланысты;
3) грамматикалық категория кем дегенде өзара қарама-қарсылық ... ... ... ... тұрады;
4) грамматикалық категория мәні мен болмысы грамматикалық мағынаның берілу жолдары, яғни грамматикалық тұлғалардың жүйесі немесе ... ... ... ... ... Қазақ тілінде морфология оқулықтары мен етістікке қатысты еңбектерде оның (етістіктің) грамматикалық категориялары қатарында шақ ... рай ... ... ... ... етіс ... ... / болымсыз етістік категориясы, жіктік категориясы, қимылдың өту сипаты категориясы, қимыл атауы категориясы, есімшелер ... мен ... ... ... жүр. ... бұл ... ... ғалымдар пікірінде айырмашылықтар да кездеседі. Мәселен, «Қазақ грамматикасы» атты 2002 жылы жарық ... ... ... ... ... етістікке қатысты бөлімінің авторы - С.Исаев[6]. Ғалым етістіктің грамматикалық ... және ... ... ... ... үшін ... ... сөз табының) сөйлеудегі қолданылу ерекшеліктеріне көңіл бөлу қажеттігін айтады. Ол етістіктердің ... ... ... ... таза ... категориялар деп жақ категориясы, рай категориясы мен шақ категориясын ғана көрсетеді [6, 512-527 бб.]. ... бұл ... ... ... ... грамматикалық (морфологиялық) категорияларға қойылатын талаптарға толық жауап бере алатындығын негізге алған. Яғни бұл категориялардың грамматикалық ... ... ... құрылған мағыналардың парадигмалық жүйесін жасай алады. Ал қалған ... ... ... талаптарына толық сай келмейтіндігін, олардың өзіндік семантика-грамматикалық ерекшеліктерге ие болып келетіндігін айтады.
Етістіктің ... ... ... мен ... ... ... ... берілген мәліметтер оның формаларының жүйесіне тән сыр-сипаттары түгел ашып бере алмайды, ... ... ... ... ... ... етерлік, таяныш санарлық материал бола алады. Ал етістік формаларының жүйесін анықтау үшін, сол жүйеге енетін формалардың негізгі граммтикалық сыр-сипаттарын ашып алу ... ... ол жүйе ... арнаулы формаларынан құралады. Формалардың ерекшеліктері олардың семантикалық және морфологиялық сипаттарын анықтау нәтижесінде ашылмақ. Грамматикалық формаларының көптігі мен мазмұнының байлығы жағынан және ... ... мен ... ... етістіктер тіліміздегі сөз таптарының жүйесінде төтенше орын алады. ... бұл ... ... ... оның ... бәріне де тән, бәріне де ортақ, бәрінде де болатын ... ... ... сол ... өзді-өздеріне ғана тән, өзгелерінде жоқ жалқы ерекшеліктерімен байланысты. Өйткені етістік формаларының бәріне тән, бәріне ортақ, ... ... ... ... ... деп аталатын үлкен категориясының айналасына шоқтайтын жалпы белгі болса, әр формаға тән жалқы ... ... ... ... бір-бірінен ажырататын семантикалық және грамматикалық сипаттарының көрсеткіші ... ... ... ... ... да болсын, өзіне лайықты, үйреншікті болып, әбден қалыптасқан арнаулы қосымшалары қосылғанда ғана ... ... ... ... ... ... ие ... грамматикалық қызметін мүлтіксіз атқаратын формаға айналады. Өйткені етістік қосымшалары әрбір ... ... ... ... ... ... ... Ендеше, етістік формаларында жалпы қасиет те, жалқы қасиет те болады. Олардың алды-алдына сараланатын жалпы қасиеттерінен бір-бірін ... ... ... өз ара ұштасатын жалқы қасиеттерінен бүтін сөз табының – етістікке тән ... ... ... Солай болса, етістік формаларының түп-түрін, олардың мағыналары мен қызметтерін ...... ... сөз ... ... етіп ... білу, баяндау болмақшы. Осы тұрғыдан қарағанда, талданылмақшы етістік формаларының жүйесі төмендегі грамматикалық ... ... ... ... ... атауы категориясы.
3. Салттық және сабақтылық категориясы.
4. Етіс категориясы.
5. ... және ... ... ... өту ... ... Есімшелер категориясы.
8. Көсемшелер категориясы.
9. Рай категориясы.
10. Шақ категориясы.
Бұл категориялардың әрқайсысының ... мен ... ... ... ... алды-алдына баяндалады.
1.2.Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты
Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделілерінің бірі. Оның күрделілігі лексика-семантикалық сипатынан, грамматикалық формалары мен ... ... ... ... ... ... Етістіктің осындай сан кырларын зерттеуге арналған еңбектер аз жазылмаса да, оның грамматикалық категория ... ... ... ... толық зерттелді деуге бола қоймас. Өйткені етістіктің лексика- семантикалық сипатын, грамматикалық ерекшеліктерін зерттеуде толықтыра түсуді қажет ететін тұстар, сондай-ақ жекеленген ... ... ... ... де кездеседі.
Қазақ тіліндегі етістік түбірі - нақтылауды қажет ететін сондай тұстардың ... - ... әрі ... ... ... мағыналы түпкі бөлшегі екені белгілі. Етістік түбірінің өзіндік ерекшеліктері оның лексика-грамматикалық сипатынан туындайды. ... ... ... ... ... ... жағынан бұйрық райдың 2 жақ жекеше анайы тұлғасымен ... ... Сол ... ... тілі ... ... ... зерттеу еңбектерінде «етістіктің түбірі- бұйрық райдың 2 жағы» деп, ... ... ... ... қойылады. «Бұйрық мағына түбір етістіктің өзінде берілген, сондық-тан бұйрықтың қай жаққа қатысын білдіру үшін етістікке тек жіктік жалғау жалғанады.» Қазақ ... ... ... түрі ... ... 2 жақ ... ... ұқсас болып саналады. Әрине, бұл екеуі екі басқа тұлға екені ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші болмағасын түбірге сәйкес келетіндей сыртқы көріністе ғана болады.
«Етістіктің морфологиялық ... ... ... ... 2 жақтың бұйрық райы болады да, оның басқа түрлері оның осы формасына қосымшалар қосылу арқылы жасалады. Яғни оның ... ... ... ... ... ... ... -йтын, -ғалы, -й, -ған, -ып, -с, -ды т.б.
Етістік ... ... ... А.Хасенова етістік түбірі туралы былай дейді: «Түбір сөз немесе түбір тұлға деп аталатын термин тұрғысынан келгенде, етістіктің басқа сөз ... ... ... бар. Ол ... ... я ... түбір (біт, өкін, өйтіп, өйтпегенде) дара я күрделі (біліп ал) тұлғаларда келгенмен, шақ, рай, т.б. ... ... ... ... ... Осы ... әрбір етістік 2 жақ-тың жекеше анайы түріне қаратыла айтылып (сен оны біліп ал), ... рай, ... шақ ... ... ... айтқанда, бұл грамматикалық мағыналар етістік түбіріне тән қасиеттер деп ... бұл ... ... ... ... өзіне о бастан тән қимыл, іс-әрекетті білдіру мағынасымен бірге, түбір күйінде тұрып бұйрықтық мағынамен 2 жақ ... ... ... ... деуге саяды. Яғни етістіктің түбірі мен 2 жақ бұйрық рай тұлғасы бір ұғым ... ... Бұл- ... ... тілінде қалыптасқан пікір. Етістік түбіріне берілген осы ... өзі ... ... ... ... ... ... келуді қажет етеді. Қалыптасқан анықтама тұрғысынан емес, жаңа тұрғыдан қарайтын болсақ, осы анықтаманың дұрыстығы дау туғызады. Ең ... ... ... тұлғасы беретін грамма-тикалық мағына мен 2 жақ бұйрық рай тұлғасы беретін мағына-ның арақатынасын ажырату керек.
Қимылдың түбір тұлғасына ... ... ... грамматикалық мағына тән. Ал 2 жақ бұйрықтық мағына оның (етістік түбірдің) бұйрық райдың 2 жақ жекеше анайы түрінде, яғни етістік ... бір ... ... ... ... түбіріне 2 жақтық бұйрықтық мағына тән емес. ... ... 2 жақ ... ... түрі – етістік түбірінің бұйрықтық мағынаны білдіретін арнайы грамматикалық формасы.
Ал егер етістіктің түбір тұлғасы мен бұйрық райдың 2 жағы бір ... ... ... бір ұғым ... ... болса, бірдей екі нәрсені екі бөліп атаудың қажеті жоқ сияқты. Олай болса, ... ... бір, ... ... бір ... бір ... ... орынды. Егер етістік түбіріне бұйрықтық мағына о бастан тән болса, етістіктің белгілі бір тұлғадағы көрінісі, яғни бұйрық райдың ... жақ ... ... ... ол ... ... ... 2 жақ бұйрықтық, жекешелік мағына бар. Бірақ осы етістіктерді тұтасымен алып түбір ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келетін болымсыз етістік, етіс жұрнақтары жалғанған етістікті түбір деп қарастырмасымыз анық. Ендеше, етістік түбірі мен ... ... 2 жағы бір ... ... ... ... бірдей болып, қимылды білдіргенімен, екеуін бір нәрсе деп шатастыру дұрыс емес. Етістіктің түбір ... ... ... грамматикалық мағынасы- қимыл, іс- әрекетті білдіру мағынасы. Бұл мағына етістік қандай ... ... да ... Ал 2 жақ ... мағына етістік түбірінде жоқ, ол сөйлемде етістіктің бастауышпен (сен жіктеу есімдігімен ) қарым-қатынасқа түсу нәтижесінде пайда болатын ... ... ... сөйлем ішінде қолданылғаннан кейін бас-тауышпен тікелей мағыналық қатынасқа енеді, екеуі бұйрықтық, жақтық, шақтық және жекешелік ... ... ... осы ... ... 2 жақ бұйрықтық мағына үстеледі. Демек, бұйрықтық мағына – етістік түбірінің сөйлеу процесінде қолданылғанда пайда болатын мағынасы.
Етістіктерді мін, ер, түс, айт, жүр деп ... ... ... сен ... ... ... жіктеу есімдігімен байланыстырмай жеке алатын болсақ, оларда 2 жақ бұйрықтық мағына жоқ, етістік түбірінде о бастан бар қимыл, іс-әрекетті білдіретін ... ... бар. Бұл ... ... ... сен ... жақтық, жекешелік, бұйрықтық жақтарынан байланысып, етістіктің бұйрық рай формасында қолданылып тұр. ... рай- ... рай ... ... бір ... ол ... ... білдірудің арнайы грамматикалық формасы болып табылады. Ендеше, осы жердегі етістік түбірінің тағы бір ... ... ... Ол ... ... ... түбір күйінде қолданылмайтындығында.
«...Етістік түбір тұлғада сөздің лексикалық мағынасын және лексикалық ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағынаны білдіргенімен, сол күйінде сөйлеу процесінде басқа сөздермен тікелей синтаксистік қарым-қатынасқа түсе алмайды, сондықтан да етістік ... ... ... қолданылмайды»[8].
Сөйлемдерге айт, бол, тос, кет етістіктерін алайық.. Бұл етістіктер сыртқы тұлғасы жағынан етістік түбірімен сәйкес келеді де, бұйрық райдың 2 жақ ... ... ... ... ... айт, бол, тос, кет ... ... мен сөйлемдегі айт, бол, тос, кет деген етістіктер бүтіндей бір емес. Сөйлемдерде етістіктер түбір тұлғаларында емес, бұйрық ... 2 жақ ... ... ... ... анық көрінетіндей, айт, бол, тос, кет етістіктері бұл жерде сен деген бастауышпен қиыса байланысып тұр, ... ол ... да, оның бар ... ... ... анық ... еш күмән тудырмайды. Сонымен бірге етістіктің түбіріне тән, бірінші лекси- калық айту, болу, тосу, кету қимылы мағыналары, екінші, сол ... ... ... ... ... жалпы қимылды білдіретін грамматикалық мағыналар үстеліп отырады. Мәселен, айт-са-м, айт-қыз-ба-ды, айт-ып-ты, бол-айын, бол-ып, бол-сақ, бол-ғыз-ба, тос-қан, тос-ыңқыра, тос-ып-ты, кет-ті, кет-пе-сек, ... т.б. ... ... ... ... ... кету қимылы сақталған да, бұйрықтық 2 жақтық мағына жоқ.
Етістік түбірінің осы ерекшелігін алғаш байқап, оның бұйрық раймен 1, 2 жақ, ... ... бір ... тек ... ... айтқан ғалым – Ы.Маманов.
«...Негізгі етістіктер бұйрық райдың 2 жақ ... ... ... ... ... Ол ... түбірінің бұйрық райдың 2 жағымен сыртқы тұлғасы жағынан ғана сәйкес келуін айтумен қатар, қалып етістіктерінен басқа етістік түбірлерінің ... ... ... ... ... бұл ... толық зерттеуге бармай, тек үстірт атап көрсеткен. Ғалымның пікірін С.Исаев ... Ол ... ... ... ... ... ... ұғымдар» еңбегінде етістік түбірінің кейбір грамматикалық ерекшеліктеріне тоқтап өтті. ... ... ... ... ... ... емес, байқалмаған жаңа қырынан таныған.
«Етістік түбірінде 2 жақ бұйрықтық мағына жоқ, ол тек ... ... ... ... ... ғана ... ... Бұл етістік түбірінің бір ғана грамматикалық ерекшелігі»[9].
Қазіргі қазақ тілінде етістік грамматикалық тұлғаларға өте бай. Қимылдың, іс-әрекеттің әр түрлі ... ... ... ... сөйлемде сол қимылды атқарушы субьектімен және обьектімен әрқилы қатынасына байланысты ( шақтық, жақтық, райға ... ... ... ... т.б. ... ... ... отырады. Олардың әрқайсысы белгілі тұлғалар арқылы жасалады. Етістіктің ондай ерекшеліктері негізгі және көмекші етістік, дара және күрделі етістік, болымды және ... ... ... және салт ... болып бөлінуімен, сондай – ақ етіс, шақ, рай категорияларынан,жіктелуінен көрінеді[10.121].
Кейде етістіктің болымды және ... ... және салт ... пен етіс ... ... ... категориялары, шақ, рай, жақ 1 жіктелуі түрлері грамматикалық деп те аталады.
Қазақ тіліндегі етістіктің құрылымын жақсы ... үшін оның ... сөз ... және ... ... ... ... түрлі грамматикалық қызметтерін-функцияларын осы тілдің тұрғысынан, аглютинативтік ерекшелігін ескере отырып айыру керек.
Етістіктің түбір сөздерге әр ... ... ... ... ... синтетикалық тәсіл дейміз. Сонымен бірге қазақ тілінде сөздердің тіркесуі ... да, яғни ... ... жаңа мағыналық қимылдық ұғым тудыратын сөздер жасалады.
Бағалады - 1 туынды етістік, жедел өткен шақ 3 жақ ... ... ... ... 1 ... ... ... тәсіл, жедел өткен шақ, 3 жақ, нөлдік форма.
Қандай сөз табының лексика-грамматикалық сипаты дегенде, алдымен, лексикалық мағынасының жалпылануы негізінде пайда ... ... ... мағынасының ерекшеліктері (сол семантикасы арқылы сөздер бір топ құрайды) екіншіден, грамматикалық мағыналар мен оны ... ... ... ... ... ... сол топқа тән сөйлемдегі синтаксистік қызметі негізге алынады. Яғни белгілі бір сөз табының лексика-грамматикалық сипаты сөздерді топтасты-рудың негізгі үш ... ... Осы ... ... етістіктің басты семантикалық ерекшелігі - қимылды, іс-әрекетті, процестерді білдіру. «Оқулық, грамматикаларда ... атын ... сөз табы ... ... беріліп жүр. Бұл-дұрыс емес. Етістік қимыл, іс-әрекеттің, процестің атын емес, нақ өзін білдіреді, ал атауын етістіктің ... бір ... ... ... білдіреді». Етістік грамматикалық сипаты жағынан лексика-грамматикалық және таза грамматикалық категориялар жүйесінің ерекшеліктері мен атқаратын қызметтері арқылы да ... сөз ... ... ... ... ... бір жүйеге түсіруді»қажет ететін, жоғарыдағы әңгіме болған жаңсақ пікір етістіктің түбірі.
Құрамы жағынан етістік ... ... (оқы, айт, біл т.б.), ...
(шеге-ле, сан-а т.б.), біріккен (әкел- алып кел, сөйт- солай ет т. Б.) ... ... ... ... т.б.) ... (қор ету, жек көру т.б.) түбірлер болып келеді.
Етістік ... ... ... де, көмекші мәнде де қолда-нылады. Жеке тұрғанда лексикалық мағынасы бар ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық мәндерін білдіретін сыңарын көмекші етістік деп атайды. Көмекші етістік-тің ... ... ... Ы)[10] ... ... ... (Ысқақов А)[11] түрлері болады.
Қазақ тіліндегі етістік формасын лексика-грамматикалық қызметтеріне қарай, алдымен екі үлкен топқа бөледі: 1. Негізгі етістіктер.2. Функциялық ... ... ... мынадай қасиеттері арқылы бөлінеді. Біріншіден, қазақ тілінде негізгі етістіктер өздігінен жіктелмейді, яғни оларға жіктік жалғаулары, есім сөздер ... тіке ... Ал ... ... ... ... және ... жалғаулары арқылы жаққа бөлініп жіктеледі[12].
Функциялық етістіктердің екінші ерекшелігі, ... ... сөз ... грамматикалық фунциясын атқарады, яғни басқа сөз таптарымен мәндес ... ... ... орай ... үш ... бөлінеді. Бірінші тобы зат есімге бейім болып келеді. (тұйық етістік, -ғы формантты етістік, -с формантты ... ... ... ... ... ... жағынан сын есімге бейім болады (есімше формалар). ... ... ... функциялық етістік тұлғалары үстеуге бейім болады да, Қимыл үстеу деп аталады[13].
Бұған көсемше формалары, шартты рай ... ... Осы ... ... ... ... етістіктің рай, шақ формалары пайда болады.
Сөйтіп, етістік ... ... ... ... бөлуге болады. Бірінші орында түбір етістіктер, екінші орында ... ... ... ... функциялық етістік тұлғалары, төртінші орында рай, шақ категориялары.
Негізгі етістіктер - етістіктің грамматикалық категорияларының барлық формаларына негіз болады. ... ... ... ... рай шақ ... осы ... етістіктерге арнайы морфемалар жалғану арқылы жасалады. Функциялық етістіктерді негізгі ... ... ... ... ... ... болымсыздық түрін жасайтын –ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе қосымшалары негізгі етістіктерге тікелей жалғанады. Функциялық етістіктердің грамматикалық көрсеткіштері - морфемалары осы ... ... соң ... ... айтқанда, болымсыздық қосымшалар –ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... ... мен ... етістіктердің шекарасын көрсетіп тұратын белгі ретінде жұмсалады.
Түс-пе-й негізгі етістік ... ... ... ... көсемшенің жұрнағы.
Қорық-па-са негізгі етістік қорық- па болымсыз етістіктің қосымшасы – са шартты рай.
Айт-па-ған-ды ( ... ... ... ... ... ... – ған ... жұрнағы, – ды табыс септігінің жалғауы(нені)
Кешір-ме-йтін (негізгі етістік кешір – болымсыз етістіктің қосымшасы – йтін ... ... ... ... есім ... ... бір айыр-масы- жіктелу конструкциясында. Яғни, есім сөздердің түбіріне жіктік, ... ... ... ... ... ... болса, негізгі етістіктерге жіктік жалғаулары тікелей жалғанбайды[6].
Екіншіден, егер негізгі етістіктер ... ... ... функциялық етістіктер жіктік және тәуелдік жалғаулары жалғану арқылы ... ... ... ... ... негіздерінің болымды және болымсыз түрлеріне арнайы форма тудырушы қосымшалар жалғану арқылы етістікке тән әр түрлі грамматикалық ... ... ... ... мұндай формалары: есімше, көсемше, тұйық етістік, шартты рай формасы, -ғы тұлғалы және ортақ етіс тұлғалы қимыл есімдері.
Осы формалар өздерінің ... және ... ... ... үш түрлі қызмет (функция) атқарады. Бұлардың бір тобы өзінің ... және ... ... ... зат ... ... ... Бұл топқа тұйық етістік және -ғы тұл-ғалы, ортақ етіс ... (-с) ... ... ... ... бұл үш ... ... есімдер деп аталады. Қимыл есімдерден зат есімдерден зат есімдерге айналған сөздер өте көп. Мысалы:оқу, жазу, ... ... ... ... ... ... ... соғыс, күрес, қатынас, сөгіс, көсеу т.б. Мұндай сөздер қазақ лексикасын байытуда үлкен орын алады. Тұйық етістік пен ортақ етіс туралы ... ... зат ... тән ... ... және ... форма-ларымен түрленіп, қимылдың есімі түрінде зат есім мағынасында қолданылады да, сөйлемнің бастауышы мен ... ... ... ... ... –ғы ... қимыл есім тәуелдік жалғау арқылы үш жақта қолданылады да, кел көмекші етістігімен тіркесіп, күрделі ... ... ... басқа түрде –ғы тұлғалы қимыл есімі тілімізде қолданылмайтындығы туралы пікірін айтады.
Етістік формаларының екінші тобына жататындары – есімшелер. Есімшелер өздерінің морфологиялық ... және ... ... ... сын ... ... атқарады[14.201].
Яғни есімшелер зат есімнің тікелей алдынан келіп, анықтауыш қызметін ... да, сол ... ... ... ... ... ... мінетін ат, айтар сөз, келген кісі, оқыған адам т.б. Сонымен бірге есімшелер септік, тәуелдік, көптік формала-рында ... сын есім ... ... Яғни зат есім мағынасында жұмсалады. Сөйтіп, есімшелер, сын есіммен функциялық ұқсастығына қарай қимыл сын деп ... ... ... ... ... - ... шақ ... (-ып, -іп, -п) келер шақ көсемше (-а, -е, й), мақсатты ... ... ... ... ... шартты рай формасы (-са, -се).
Бұл формалар өзінің морфологиялық белгісі және ... ... ... үстеудің функциясын атқарады.Сондықтан да бұл аталған формалар қимыл үстеу деп аталады. Қимыл үстеуге жата-тын етістік формалары өз алдына жеке ... ... ... ... да, ... ... және сөз ... құрамында басқа етістіктермен қарым-қатынасқа түсу арқылы ғана белгілі ұғымға ие болады. Былайша айтқанда, қимыл үстеулер жақ ... ... ... ... ... бір ... ... тіркесіп келген жағдайда ғана олардың мағыналары тиянақталады. Мысалы: оқыпсың, оқыпты, жазамын, жазасың, қайтқалы отырсың, барғалы жүрсің, айтсаң етті т.б. Қимыл ... ... ... ... есім және ... сын ... өзгешелігі: бұлар зат есімге тән септік, тәуелдік, көптік ... ... Тек қана жақ ... ... түрленіп, предикаттық қызмет атқарады. Қимыл үстеуге жататын өткен шақ және ... шақ ... ... жіктік жалғауы арқылы жіктеледі.( жазамын, жазасың, жаза-сыз, жазады, оқыппын, оқыпсың, оқыпты).
Қимыл үстеудің мақсаты көсемше формасы ешқандай қосымша ... ... ... ... сөз ... функциясына атқаруына байланысты функциялық етістіктер деп аталады. Етістік формаларының ішінде басқа сөз таптарының функциясын атқармайтын, тек жақ жалғауларымен ... ... ... ... ... ғана ... ... өткен шақ формасы мен бұйрық рай формасы[15.54].
Ы.Маманов қазақ тіліндегі барлық етістіктердің тізбегін мына түрде көрсетеді:
1. Негізгі ... ... ... / ә) ... етістіктер
1. Негізгі түбір / 1. Етістер
2. Туынды түбір / 2. ... ... ... түбір / 3. Күрделі етістік
4. Қос ...
5. ... ... Етістіктер жүйесінің айқындалуы
Етістік жайында арнайы еңбек жазған Ы.Маманов етістіктер ... ... ... ... ... Ғалым қазақ тілінің жалғамалық қасиетін негізге алып, етістік ... ... ... ... ... ... Ол, ең ... етістіктерді екіге ажыратады: негізгі етістіктер және функциялық етістіктер. Негізгі етістіктерге негізгі түбір етістік, туынды түбір ... ... ... ... қос ... етістік, кіріккен түбір етістік сөздерді жатқызады және мұндай ... ... ... ... ... ... ... категорияға топтастырады. Ал осы етістіктерге жалғанып, грамматикалық мағына ... ... ... ... деп ... ... етіс категориясын, күшейтпелі етістік пен күрделі етістіктерді жатқызады. Сондай-ақ, үшінші топ функциялық ... деп ... да, ... ... ... ... көсемше жатқызылады [10]. Ғалымның тұжырымдамасы бойынша, етістіктер морфологиялық жағынан ең ... ... ... және ... ... ... екіге ажыратылады. Грамматикалық бүтін өз ішінде ... ... ... - түбір етістіктің лексикалық мағынасына грамматикалық мағына үстейтін етістіктің формалары - модификациялы ... ...... ... ... ... ... етістіктер. Ғалымның пайымдауынша, модификациялы етістіктер ... ... ... мағынасын өзгертпей, оған грамматикалық мағына үстейтін формалар жатады. Олардың қатарына ... ... ... ... ... ... жатқызады. Ал функционалды етістіктер қатарында тұйық етістікті, есімше мен көсемшені қарап, оларды топтастыруда тұйық ... ... ... қызметін, есімшенің сын есім қызметін, ал көсемшенің үстеу қызметін ... ... ...
Сонымен, жалпы грамматикалық категорияның жіктелуіне етістіктің түбіріне ... ... ... ғана шектелетін тұлғалардың және грамматикалық мағынаға қоса, ... ... ... жаңа мән ... ... сипаты негізгі белгі ... ... ... ... ... басқа грамматикалық тұлғалардан бұрын жалғанады. Бұл Ы.Мамановтың ... ... ... ... ... ... ... және оның негізгі етістікті функциялық етістіктен, жіктелетін формалардан ажырату ... ... ... ... ... ... -ма/-ме, -па/-пе көрсеткіштерінің тікелей түбірге жалғанатындығын, ал функциялы ... ... ... осы ... ... ... ғана жалғанатындығын айтады. Бұл тұрғыдан келгенде қазақ тіліндегі қимылдың түрлі ішкі өту ... ... ... ... ... көрсеткіштерінен бұрын жалғанады. Яғни Ы.Мамановтың тұжырымдамасына сай тікелей жіктелмейтін тұлға болып табылады.
Ал ... ... ... ... ... жіктемесіне, оның ішінде етістіктің грамматикалық категорияларына қатысты айтылған еңбектерге шолу ... ... ... ... ... ... мағыналар мен грамматикалық формалардың жиынтығы грамматикалық категория деп анықталған [16, 85 б.]. Бұл ... ... кез ... ... ... ... жиынтығы грамматикалық категория болып шығады. Анықтамада белгілі бір грамматикалық тұлғадағы бірыңғай мағыналардың ... ... ... болып келу шарты қамтылмаған. Алайда бұл ... ... ... ары ... ... ... ... мағыналардың кем дегенде екі тұлғада келу керектігі және осы ыңғайлас мағынаның өзара ... ... ... ... айтылады. Яғни анықтамада қамтылмаған мәселелер мысалдар негізінде түсіндіріледі. Бұдан қырғыз тілінде де айналып келгенде грамматикалық (морфологиялық) категорияға қатысты тұжырымдардың жалпы ... ... ... ... ... болады.
р/с Лексика-грамматикалық категория Грамматикалық категория
1. Сөйлеуде көрінеді Сөйлеуде көрінеді
2. Лексикалық мағына мен грамматикалық мағына тоғысынан көрінеді Грамматикалық мағынаға негізделеді
3. ГК-ның морфологиялық көрсеткіштері мағынасы ... ... ... ... ... ... өзара оппозицияда болады
5. Грамматика деңгейінде қаралатын категория (форма жасам мен сөзжасам арасындағы аралық құбылыс болып табылады) Морфология деңгейіне жатады
6. Лексика-грамматикалық мағына, бірақ ... ... ... сәл де ... ... ... грамматикалық мағына
7. Лексика-грамматикалық көрсеткіш жалғанған сөздің түбір тұлғасы тікелей жіктелмейді (ал қалып етістіктерінің тікелей жіктелу себебі оның тарихында жатыр) Грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... жіктеледі
Енді жоғарыда көрсетілген категория түрлеріне қойылатын ... ... ... ... ... ... ... қарастырылып жүрген кейбір грамматикалық категориялар (тар мағынада) жоғарыда аталған ... ... ... бере ... ... ... ... ұстанатын таза формальді белгілер тұрғысынан келгенде қазақ тіліндегі қимылдың өту сипаты категориясы осыған дәлел бола алады.

1.3. Етістіктің морфологиялық ... - ... ... сөз ... ішіндегі ең күрделі және қарымы ең кең ... ... ... ... ... ... етістіктер мен күрделі етістіктер деп аталатын екі салаға бөлінеді.
Жалаң етістіктер
Жалаң етістіктер ... ... ... ... және ... ... ... туынды етістіктер деген екі топқа жіктеледі. Жалаң етістіктер мысалы: ек, жек, оқы, жаз, кел, ... ... ... ... ... ... ... үймеле, кіріс, жуын, айтқыз т. т.
Түбір етістіктер
Түбір етістіктер деп арнаулы морфологиялық бөлшектері жоқ, ... ... ... ... жағынан түбір және жұрнақ деп бөлшектеуге болмайтындай ... ... ... Мысалы: аз, ал, айт, алда, арба, ат, ас, аш, ақ, бар, бас, бат, бер, без, бол, бөр, ... ... ... де, ез, ер, ес, жет, ... ... же, жел, ... жорт, жи, жар, жаз, жүз, жүгір, илан, тасы, тара, тос, тол, тоқы, түс, үр, ұқ, шал, шай, шаш т. ... өзге ... ... сияқты, етістік түбірі де тарихи дамып отырғандықтан, олардың қатары да бірте-бірте толығып, ... ... сол ... ... ... ішінде бұрын ұзақ замандар бойы, туынды сөз есебінде жұмсала-жұмсала ... ... ... мен жұрнағын ажыратуға болмайтындай болып кеткен сөздер бар. Мысалы, ... ... ... айт ... алда ... байла (бай+ла, бау+ла), бақырай (бақ+ырай), жыла (йығ+ла), баста (бас+та) дегендерді, сондай-ақ ... ... ... ... болыс (бол+ыс), сөйле (сөз+ле), тула (ту+ла), шегін (шек+ін), шегер (шек+ер) т. т. тәрізді қазіргі шақта түбір ... ... ... ... жақша ішінде көрсетілгендей, әуелгі түбір сөздер мен жұрнақтардан кейбіреулері деформаланбай-ақ, кейбіреулері ... ... ... ... ... ... ... әдетте, түбірлерден арнаулы жұрнақтар арқылы жасалған етістіктер жатады. Туынды етістіктерді тиісті түбірге және ... ... ... ... ол туынды тұлға есебінде қолданыла береді. Мысалы: ой+ла, той+ла, тер+ле, ... ... ... ... ... сын+а, мін+е, мол+ай, ес+ей.
Есім негізді етістіктер
Есім негізді ... ... өзге сөз ... ... етістіктер жатады, олар арнаулы жұрнақтар арқылы көбінесе зат есімнен,сын есімнен, үстеулерден, ... ... ... ... ... ... ... жұрнақтар мыналар:
1. -ла (-ле, -да, -де, -та, -те) жұрнағы; ... ... -дан, -ден, -тан, -тен) ... ... (-лес, -дас, -дес, -тас, -тес) жұрнағы;
4. -лат (-лет, -дат, -дет) ... ... (-е) ... ... (-ей, -й) ... ... (-ғар, -кер, -гер) жұрнағы;
8. -ар (-ер, -р) жұрнағы;
9. -ал (-әл, -ыл, -іл, -л) ... ... (ік) ...
11. -сы (-сі) және -ымсы (-імсі) жұрнақтары;
12. -сын (-сін) жұрнағы;
13. -сыра (-сіре) жұрнағы;
14. -ра (-ре, -ыра, -іре) ... ... ... жұрнағы;
16. тек белгілі бір есімдерден, кейбіреулері тек санаулы ғана есімдер мен етістіктерден туынды етістік жасайтын әрі ... әрі ... ... бар. Оларға мыналар жатады:
o -ы, -і (бай-ы, жас-ы, жан-ы, желп-і, кең-і, келк-і, тарп-ы т. б.)
o -шы, -ші ... -ен, -ын, -ін, -н ... ... ... ... ... -іне ... -ке, -ға, -ге
o -ди, -тый, -ти
Етістік негізді етістіктер
Бұл салаға етістік негіздерінен арнаулы жұрнақтар ... ... ... ... ... Бұл ... семантикалық ерекшеліктеріне қарай екі салаға бөлуге болады.
Бірінші тобына өзі жалғанатын етістік негіздерінің мағыналарына амалдың жиілену, еселену, қайталану, үстемелену, солғындау ... ... рең ... жұрнақтар жатады, олар, шартты түрде, амалдың өту сипатын білдіретін жұрнақтар деп аталады.
1. -ла (-ле, -да, -де, -та, -те) ... ... ... -гіле)
3. -мала (-меле, -бала, -беле, -пала, -пеле)
4. -ғышта (-қышта, -кіште, гіште)
5. -ыңқыра (-іңкіре, ... ... ... ... -мсыра, -місре)
7. -ыстрыр (-істір, -стыр, -стір)
Екінші ... өзі ... ... ... мағынасына амалдың субъектіге қатысын білдіретіндей реңк жамайтын жұрнақтар жатады, олар етіс ... деп ... ... ... бұл ... етістік категориясының арнаулы формалары болып саналады да, ... ... ... ...
8. -ыс (-іс, е)
9. -т
10. -тыр (-тір, -дыр, -дір)
11. -қыз ... -кіз, -гіз) ... (-іл, -л) ... (-ін, ... тән ... (парадигмалық) формаларға да, етістіктен жасалатын барлық басқа сөз таптарына тән ... ... ... және ... да түп ... я түп ... есебінде қызмет ететін етістік-тұлға болады. Тілімізде осындай грамматикалық (категориялық) формаларының бәріне де, сондай-ақ етістіктен жасалатын ... да сөз ... тән ... да түп нұсқа, таяныш болатын ерекше тұлға (единица) бар. Осы тұлға негізі деп аталады[17.]. Бұл тұлға тек лексикалық ... ғана ... ... тұлға ретінде саналады. Бұл тұлға қашан да болсын, сөйлеуші адамның тыңдаушыға адамға амал-әрекетті жүзеге асыруды ... ... ... ... ... бұйыра, өтіне айту сtмантикасын білдіреді. Мысалы: айт, оқы, жаз, кел, бар, тұр, жүр, ... ... мен ... ... ... негіздері жалаң да және күрделі де болады. Мысалы: ал, аш, ая, бар, бас, күл, күт, көр, қос, қоры, нан, тасы тер, сал, сен сана ...... ... ... де, ... арала, ақылдас, бағала, жылтыра, зырқыра, көмектес, майла, сақта, сырлас, тағайында - дегендер – жалаң туынды негіздер. Ал,кемі екі я онан да көп ... ... ... ... абай бол, ... сал, ... ет, алып бер, жаза сал, бас-көз бол, көз жібер, демеп жібере қой, ... сала жүр ... ... ... мен ... ... ... жалаң және күрделі деп бөлу етістік негіздерінің осындай нұсқаларына бацланысты туады. Жалаң етістіктің де, ... ... де ... мағынасы осы негіздерге байланысты болады; сөз тудыратын қосымшалар да, грамматикалық мағына тудыратын қосымшалар да осы негіздерге жалғанады. Ал ... ... ... ... ... ... демек бұйрық райдың екінші жағының анайы түрінде ... (сен ал; сен жаз; сен ... сен ... бер; сен ... көрсете жүр т.б.)
Етістіктің салттық, сабақтылық семантикасы да осы негіздерге қарап ... ... ал, айт, ая, ... ... баста, орна, күл, күт, тұзда, алып бер, жаза сал ... ... ... ... ... ... жауап беретін табыс жалғаулы сөздерге сабақталып тұрады. Ал, бар, күл, қажы, сен, ақылдас, аралас, жарқыра, желбіре, зырла, орнық, бас и, ... бол, көз ... ... ... ... жалғаулы сөздерге сабақталмай, өздерін салт ұстайды[18.9].
Етістікке тән төл формаларды ... да, ... ... есім ... ... да осы ... арқа ... таяныш есебінде қызмет етеді. Етістіктің семантика-грамматикалық категорияларына тән формалардың бәрі де ... ... ... етістік пен күрделі етістіктердің төмендегі нұсқаларынан көруге болады[].
Жалаң негіздер
1. айт (түбір негіз)
У (қимыл атуы қосымшасы)
Па ... ... ... ... шақ ... ... ... рай мәін білд.жұрнақ)
Шы (тілек өтініш формасы)

-ып ... ... ... формалары
Айт -атын
-пақ
-қыз-дыр-т
-тыр-т-қыз етіс ... ... ... өті сипатына тән формалары
Айт -пала
-у-шы-еді
-қай еді ... ... ... ... еді
2. айтыс – етістік түбірінен туған негіз
... ... ... ... ... -са игі ... ... Ойла – есімнен туған негіз
-у -й
-ма -п
ойла -ды ойла -ғалы
-са -майынша
-шы -ғанша
-ған
-ыр -т-тыр
ойла -йтын ойла -с-тыр
-мақ -н-т
-у-шы еді-м
-ғы-сы келген екен
ойла -са жарар еді
-ғой ... ... ... ет ... ... ... ... (көр)
Жәрдем ет -се Жәрдем ет -келі (отыр)
-ші -пейінше
-кен (болар) -кіз-дір-т (е көр)
-ер (ме екен?) -іс
Жәрдем ет -етін (шығар) Жәрдем ет -іл
-пек (көрінеді) -іңкіре
-у-ші едік
-кі-сі келген болар
Жәрдем ет -се игі ... ... Алып кел – ... негіз
-ме -е (ме екен?)
-ді -іп-ті
Алып кел -се Алып кел -гелі (отыр еді)
-ші -мейінше
-ген -у-ші -болма
-ер -гі-сі келді ме екен
Алып кел -етін Алып кел -се игі еді
-мен -гей еді
3. Көз жібер – ... ... ... ... ... ... ... жібер -іл
-мен -іңкіре
-у-ші ем
-гі-сі келсе керек
Көз жібер -се жарар
-ген еді
Сонымен, етістік негізі деп жалаң я күрделі тұлға ... тек ... атын ғана ... яғни ... лексикалық мазмұнын ғана білдіретін, сол амалды істеуді ғана агзейтін, бірақ жүзеге асырудың ешқандай да жолдарын я ... және ол ... ... ... ... ... ... туынды формалардың бәріне де осы негіз – етістік негізі тірек болады.Осы негізден тиісті грамматикалық көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... етістіктер
Күрделі етістіктердің түрлері:
• Құранды етістік
• Құрама етістік
• Сараламалы етістік
• Суреттеме етістік ... ... ... ... ... ... (есім) негіз болса, екінші компоненті (көмекші етістік) сол есім сөзді етістікке айналдыратын дәнекер ... ... ... ... ет, ән сал, үлгі қыл, қабыл ал т. б.
Құрама етістік
Бұл етістіктердің әрбір компонентінде өзді-өзіне дербес лексикалық мағына бар және ... осы ... ... кем ... ... парапар я тең түседі.
Мысалы: алып ал, ала кел, барып кел, бара кел, алып бар, ала бар, алып кет, ала кет, ... кет т. б. ... ... ... екі я одан аса ... ... құралады. Лексикалық мағынасына алғашқы етістік негіз (жетекші) болады да, оған қосылатын көсемшенің жұрнағы (-а, -е, -й, -ып, -іп) мен ... ... ... ... ... ... ... саралайтындай қосымша грмматикалық мән үстейді. Сарамалы етістік құрамындағы көмекші етістіктердің ... ... ... және ... ... да, ... де басқа-басқа болуларына қарай, олардың грамматикалық қызметтері де, грамматикалық семантикалары да ... ... ... ... асу я өту ... әр қилы ... сатысы сияқты абстракты құбылыстарды білдіреді.
Мысалы: айтып жібер, айтып жібере қой; айтып жібере жаздап ... ... көр, айта көр, айта сал, айта қой, ... қой, айта жүр, айта біл, айта түс т. б. ... етістік
Бұл етістіктер жетекші сөз бен көмекші етістіктен құралады. ... сөз ... ... я ... ... ... формасында, жалаң есімдер және есім мен етістік араласқан формаларында болады. Бұларға әрдемші болып ... ... ... ... ... көбі — е ... ... түрленген формасы болып келеді.
Мысалы: барып едім, барған едің, келетін еді, түсінуші едік, ұйықтап кеткен екенмін, кешігіп қалған екенсің, ... игі ... ... едіңіздер, жас екен; бармақ болды, келемек екен, жазатын болды, келетін көрінеді т. б. ... ... ... ... ... ... ... опық жеді, таяқ жеді, құр қалды, бас қойды, ауыз жаласты, арам тер болды, қырғи ... ... ... шіркеу салды, жан алқымға алды, ауыз салды, көз салды, жек көрді, жанын қияды т. б.
Етістік формалары
Етістік формаларының жүйесі төмендегі ... ... ... ...
2. Қимыл атауы категориясы.
3. Салттық және сабақтылық категориясы.
4. Етіс категориясы.
5. Болымдылық және болымсыздық категориясы.
6. Амалдың өту ... ... ... ... ... ... ... категориясы.
10. Шақ категориясы.
11. Жіктік, көптік жалғауларының шаққа қатысы.
Етістіктердің мағыналары
Етістіктерді іштей бір-біріне ... ... ... өз ара функция жағынан орайластықтарына қарай топ-топқа бөлуге болады:
• амал-әрекет етістіктері (босат, ... ... ки, сыз, өлше т. б.); ... етістіктері (ауна, аудар, домала, жыт, қаш, секір т. б.);
• қалып-сапа етістіктері (жат, жантай, тұр, тос, күт, ұлғай т. б.); ... ... (айт, ... де, ... жатта т. б.);
• өсу-өну етістіктері (балала, жапырақта, гүлде, өс, өн т. б.); ... ... (бар, кел, кет, ... ... әкет т. б.); ... күйі етістіктері (жыла, қайғыр, өкін, күл, қуан т. б.); ... ... ... ... дүркіре, тарсылда, сыртылда, сырқыра т. б.);
• дыбыс-сес етістіктері;
• көру-есту етістіктері;
• мінез-құлық етістіктері
деген сияқты ... ... ... саралауға болады.
Сондай-ақ, сыртқы түр-тұрпат ұқсастықтарына немесе мағына-мазмұнын алшақтықтарына қарай оларды
• омоним естістіктер,
• синоним етістіктер,
• антоним ... ... ... ... да ... ... Парадигма ұғымының лингвистикалық сипаты және етістік форманттарының тіл жүйесіндегі жұмсалу ... ... ... және ... ... ... біз әріден бастағымыз келіп отыр. Өйткені есімшелердің тіл жүйесіндегі жұмсалу парадигмасы деген мәселе ... тіл ... ... рет сөз ... ... Парадигманың лексикалық морфологиялық және синтаксистік түрі жөнінде жалпы тіл білімінде бұрыннан сөз болып келе жатқандығы мәлім. Ал жеке бір ... ... ... деген мәселеге әлі ешкім көңіл аудара қойған жоқ. Бұл мәселе алғаш рет 2000 жылы ... ... ... ... қолданылған болатын [19, 43 б.]. Біз де осы ізбен есімшенің тіл ... ... ... ... Ол үшін ... ... ... кеңірек тоқталып өтуді жөн көрдік.
Парадигма грек сөзі (paradigma). Тура аударғанда үлгі ... ... ... Тіл ... ... ... қолданылады: 1) кең мағынада бір-бірінен ерекшеленіп келетін, сонымен бірге бәріне ортақ белгілері арқылы біріккен кез ... ... ... ... 2) ... ... мен жиынтықтардың жасалу моделі (үлгісі) мен схемасы (сызбасы). Тіл бірліктері тобының жүйесіне қарай парадигма ... ... ... және ... ... ... [20, 245 ... мағынада алғанда біз бұған тіл жүйесіндегі фонетикалық парадигманы да ... ... ... ең кіші ... ... дейтін болсақ. Олар да қатарлық (тармақтық) қатынаста болатындығы белгілі. Мәселен, қазақ тілінде дауысты дыбыстардың жуан-жіңішке қатары бар ... ... Бұл ... қатар осы ұғымға қойылатын талаптарға толық сай келеді. Айталық жуан және жіңішке қатарлар бір тізбектің бойында қатар келе алмайды. Яғни ... төл ... я ... я жіңішке ғана айтылады. Бұл парадигма талаптарының бастыларының бірі. Мәселен, септік ... бір ... ... ... келе ... Немесе бір сөз бірден жекелік және көптік тұлғада тұра алмайды және т.б.
Тілдегі парадигмалық қатынастардан ... ... ... ... тіл ... тіл бірліктерінің вертикаль (тік) қалпындағы қатынасын зерттейтін тіл білімінің саласы ... [20. 245 ... ... тіл ... ... ... ... морфология саласында кеңінен қолданылады. Морфологиялық парадигманың көлемі мен сипаты әртүрлі ... ... ... ... ... ...
сен (сіз)
ол
– деп көрсетуге болады. Жіктік жалғауының парадигмасы деп:
келемін
кетесің(сіз)
кетеді
– деген етістіктің жіктелу ... ... ... және т.б. Морфология саласында «парадигма» ұғымының кең қолданылатын жері морфологиялық категориялар. Септік категориясын құрайтын ... ... ... ... ... ... болады. Белгілі бір тілде, мәселен қазақ тілінде қанша морфологиялық категория бар болса, сонша парадигмалық қатар бар деуге болады. Өйткені парадигма ... ... ... дегенді білдіреді. Ал морфологияда категория болу үшін грамматикалық мағынаны білдіретін бірыңғай кемінде екі грамматикалық форманың болуы шарт. Екі ... ғана ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады.
Дәстүрлі тіл бірліктерін жүйелеу барысында туындаған заңдылық және соған қойылған атау бір деңгейден ... ... өтіп ... ... Оған мысал көп, мәселен деривация термині ең алғаш лексика саласына қатысты қолданыла бастаған болатын кейін оның (деривацияның) тіл ... ... ... және ... ... пайда болып, орныға бастады.
Инвариант, парадигма терминдері жөнінде де ... ... ... ... ... ... рет ... саласына қатысты қолданылса, «парадигма» термині алғаш рет лексика саласына қатысты қолданылған. Бұл құбылысты өткен ғасырдың басында швейцар ғалымы Ф. Де ... ... ... ... парадигмалық және синтагмалық қатары ретінде ұсынған еді [21, 127 б.].
Парадигматика парадигмалық қатынастарды, ... ... ... ... ... ... тіл білімінің саласы ретінде ұғынылатын болса, онда оның тілдің деңгейлеріне де ... бар деп ... жөн. ... ... ... ... арасындағы түрлі қатынастарды қарастырады. Ондай қатынастар антонимдік немесе синонимдік болуы мүмкін. Кей лексемалар бір-біріне мағыналық ... ... ... кей ... ... қарсы мағынада келеді. Міне осындай тармақтық қатынасты парадигмалық қатынас дейміз. Бұл парадигма ұғымының тілдің лексика саласындағы қолданылуының шегі ... Оны кең ... кез ... топтауға сүйенілген лексемалардың қатары деп те қарауға болады (тақырыптық ... көп ... ... ... ... ... және т.б.). Бұл мәселенің сөйлеу тегриясына да қатысы бар. Сөйлеуші парадигмалық қатынаста тұрған лексемалардың бірін өз ... ... ... ... ... ... қатынастар тілдік қолданыста, мәтін ыңғайында әрдайым бірдей бола бермейді. Олар ... ... мен ... ... ұғым мен тілдік элементтердің арақатынасының көрінісі болып табылады. Олар бұл элементтердің сәйкестігін не грамматикалық тұлғаларға қарап, не мазмұнға ... ... ... ... мен мазмұнның екеуіне қарап байланыстыруы мүмкін.
Лексикалық парадигма туралы мына бір ... ... ... ... парадигмасы
Бас
(зат есім) 1, 2, 3, 4, ... ... п ... а
2 р ... ... т
3 и
г
м
4 ... ... ... ... ... ... заттың алғашқы бөлігі
3) жанды денені басқарушы және т.б.
Бұл лексикалық парадигманың бір түрі ғана. Түрлі лексикалық қатынастарға қарай лексикалық парадигма сан ... ... ...
Морфологиялық парадигманы танудың басты белгілері: 1) сөздің (лексеманың) өзгеріссіз түрі; 2) қатар құрайтын сөзформалардың мағыналық және тұлғалық ... ... ... болуы; 3) оппозициялық қатынастың рекурренті теңдестікте болуы [22, 98 б.].
Грамматикалық категория, ең ... ... ... және ... ... ... ... Грамматикалық мағына, грамматикалық форма болмаған жерде грамматикалық категорияның болуы мүмкін емес. Екіншіден, грамматикалық категорияның болуы грамматикалық мағына мен ... ... ... ... тұтастығымен, сәйкестікпен, ондағы жүйелілікпен байланысты. Яғни кез келген грамматикалық мағына ... ... ... ... ... категория құрай бермейді. Белгілі бір грамматикалық мағыналар бірлігі белгілі бір грамматикалық топ құрайтын сөздерге тән ... ... ... ... жүйесі болу арқылы грамматикалық категория құрайды. Үшіншіден, грамматикалық категория сипатына жету үшін грамматикалық мағыналар жиынтығы, бір жағынан, өзара бір ... ... ... екінші жағынан, бір-біріне қарама-қайшы мәндегі мағыналар болу керек. Яғни грамматикалық категория – өз ішінде бір-біріне қарама-қайшы қасиетте бола ... ... (кем ... екі ... тектес, мәндес грамматикалық мағынаның жиынтығы, бірлігі. Сол бірлік пен өз ішіндегі қарама-қайшылық ... және ... ... ... әр түрлі тәсілдер арқылы немесе соған тән арнайы грамматикалық формалар жүйесі я түрлену парадигмасы арқылы грамматикалық категорияның мәні, ... шегі ... ... [14, 54 б.].
Берілген грамматикалық мағына мен сол ... сан ... ... жалғану арқылы түрленуінен (септік, көптік, тәуелдік, жіктік жалғаулары, тағы семантикалық өзгеріс тудырмайтын жұрнақтардың жалғануы және т.б.) морфологиялық ... ... және ... ... ... ... және ... түрлері болатындығын байқауға болады. Көлемді морфологиялық парадигма кіші немесе шағын, толымды парадигмаларды қамтиды, ал толымсыз парадигма болса сол ... ... ғана ... ... ... синтаксистік парадигманың жасалуына негіз болады. Демек, қосымша морфемалардың өзгеріп ... ... ... да ... ... ... синтаксистік парадигманың ауқымы өте кең. Мысалы: суды іш – судан ішті; ауырып қалғандықтан жұмысқа бара алмайды – ауырып қалды да ... бара ... ... парадигма ұғымы тек лексика мен морфология саласында ғана қолданылмайды. Синтаксис саласында да қолданылады екен. Бұнда ... ... ... ... танылады және бұндағы парадигмалық құбылыстар сөйлемдердің динамикасынан туындайды. Яғни синтаксистік ... ... ... ... ... және ... заңдылықтарға қатысты болып келеді. Динамка – қозғалыс. Бұның өзі тіл ... ... ... ... ... тіл бірліктерінің жұмсалу парадигмасы мен синтаксистік парадигма арасында ... бар. ... де ... ...
Трансформацияланған сөйлемдер бірдей тепе-тең құрылымдар емес. Оған айтылу мақсаты ... ... ... құрылымы бірдей сөйлемдерді салыстыру арқылы көз жеткізуге болады:
Сен барасың (Хабарлы)
Сен барасың ба? ... бар! ... ... ... ... ... тұр. ... синтаксистік парадигма деп осыны айтамыз. Бірақ жоғарыда айтып өткендей, парадигма ... ... ... ... ... ... болымды, болымсыз және басқа да құрылымдық түрлері немесе модальділік типіне байланысты т.б.). ... ... бір ... жеткізудің түрлі құрылымдық тәсілдерінің жиынтығы синтаксистік парадигма болады да, ондағы жеке-жеке құрылымдар трансформациялық құбылыстар болып табылады:
Ол ... жоқ ... жоқ ... ... жоқ болсын.
Жалпы тіл білімінде синтаксистік парадигманы түсінудің екі ... жолы бар: 1) ... бір ... ... ... ... модальдік және т.б.) топталған сөйлемдер қатары парадигма болады (Ломтьев, ... ... 2) ... ... ... топтастырылған сөйлемдер қатары (Харрис, Адамец и Грабе). Д.И.Москальская орыс тіл білімінің материалдары бойынша синтаксистік парадигма мәселесін көп қарастырған ғалым. Ол ... ... ... кең және тар ... екі түрін бөліп көрсете келе, былай дейді: «Понятие ... ... не ... еще желанной четкости и однозначенности. Прежде чем произошло окончательное становление понятия, обнаружилось стремление ... ... ... ... при ... весьма разнородных явлений в синтаксисе» [22, 96 б.].
Парадигматика теориясының синтаксиске қатыстысы сөйлемдердің синонимдігімен байланысты болып келеді. Бұл ... ... ... ... тіл ... жеткілікті зерттелген [23].
Орыс тіл білімінде Н.Ю.Шведова [24] мен Е.А.Седельников [25] синтаксистік парадигма ... ... ... ... тиіс ... айтады. Мәселен, Е.А.Седельников сөйлемнің формасы сөздің формасы сияқты тілдегі бар бірлік дегенді айтады [25, 71 б.]. Егер морфологиялық ... ... ... ... онда үш ... ... бірақ бірдей тұлғада тұрған немесе бірдей құрылымда келіп, болымды-болымсыз тұлғаларда ... ... ғана ... ... жатқызатын боламыз. Біздіңше бұл жеткіліксіз. Синтаксистік парадигма ұғымы кең. Сол төмендегі бірліктердің жұмсалу орны сол ... ... ... ... синтаксистік бірліктердің өзі басқа төмен деңгейдегі бірліктерден ерекше. Мәселен, фонеманың, морфеманың, лексеманың санын, олардың жүйелік ... ... ... деривациялық) анық көруге болады. Жалпы кез келген ... ... ... мен ... анық ... ... ... фонетикалық және морфологиялық ерекшеліктер синтаксиске қарағанда молдау болады. Тілдерді типологиялық жағынан ... де ... ... ... ... ... ... парадигмалық арғы төркіні морфология екендігіне ешкімнің дауы болмауы тиіс. Өйткені, қосымша морфологиялардың ... ... ... ... ... ... ... конструкциялардың да өзгеріп парадигма құрауына себепші болады. Олардың іштей өзгешелігі мынада: морфологиялық парадигма негіз сөз өзгеріссіз қалады, ал синтаксистік ... ... ... (Т+Ә). ... ... қала ... Мәселен, Бала отын жарып, от жағып жатыр – Отын жарылып, от жағылып жатыр.
Орыс тіл ... ... ... ... ... де ... ... жатқызылады және ондай сөйлемдердің құрылымы мынадай болып келеді: Диірмен ұн ... – ұн ... ... ... тілінде құралдың септік барлық зат есімге қолданыла бермейді. Ет пышақпен кесілді, жер тырмамен ... Отын ... ... ... ... әрине, бірақ орыс тіліндегідей Жер трактормен жыртылды деп айту ... Орыс тіл ... ... етіс тұлғасымен келетін құрылымдар синтаксистік парадигма ретінде жиі көрсетіледі: книжная торговля – торговля книгами. Студенты читают книгу – книга ... ... және ... орыс ғалымдары синтаксистік топ арқылы анықталатын грамматикалық категориялардың түрін синтаксистік категория деп таниды [26, 236 б.]. Сөйлемдердің парадигмасын да осы ... ... ... ... ... Оның ең бір ... түрі – ... Модальділіктің тілдің ең жоғарғы деңгейінде көрінетіндігі туралы «Жалпы синтаксиске кіріспе» атты көлемді еңбек жазған Я.Ч.Тестелец былай ... ... ... на ... ... ... ... выступает в роли единицы коммуникации – высказывания» [26, 236 б.].
Жалпы синтаксистік парадигмаға бұл ... ... ... бір ... ... қатар құрауын жатқызып, морфологиялық парадигмамен синтаксистік парадигманың онша айырмашылығы болмайтындығын айтады: «Синтаксическая ... ... не ... от ... ... нам морфологической, т.е. таблицы форм словоизменения, только вместо морфологических единиц (слов) она включает ... ...... ... ... ... ғасырдың алпысыншы жылдарынан бастап парадигма (синтаксистік парадигма) ұғымы туралы сөз бола бастаса да бұл мәселе әлі бір ізге ... ... ол ... ортақ пікірге келді деу қиын. Оның үстінде қазір қазақ тіл білімінде жеке құралдардың жұмсалу парадигмасы ... де ... ... Бұл ... ... тұлғаларына қатысты қатынасты алғаш рет Б.Қапалбеков көтерген еді. Мына сызбаға көңіл аударайық:
2-сызба. ... ... ... 1 2 3 4 ... с и н т а г м а л ы қ б а ғ ы ...
1 ... ... ... ... ... қ ... қатынас
1) Себеп бағыныңқылы;
2) Мезгіл бағыныңқылы;
3) Амал бағыныңқылы т.б. сөйлемдерді жасауға қатынасады.
Парадигмалық қатынас
1) Сабақтас құрмаластарды;
2) Сөйлемде пысықтауышты;
3) Күрделі етістіктерді т.б. ... ... ... ... сөйлем жасаудағы қызметінің көлденең қатары ғана көрсетілген. Егер ... ... ... ... ... ... жасаудағы қызметінің біртектілік қатары қажет болса, онда сызбаға ... ... ... ... ... көсемшелердің күрделі етістік жасаудағы қызметін бірінші орынға ... оның ... ... қатарын түземіз де, құрмалас сөйлем жасаудағы қызметін соңына ығыстырамыз. Мәселен, 1) аналитикалық формант, 2) тұрақты тіркесті етістік, 3) жай күрделі ... ... ... ... [19, 39 б.]. ... ... сызықтың бойында, ал синтагмалық бірліктер көлденең сызықтың бойында орналасады. Парадигмалық қатардағы тілдік бірліктер көлденең ... ... ... Тік ... бойында парадигмалық қатар құрау үшін кемінде екі тілдік таңба орналасуы тиіс. Сөйлеуші, тілді қолданушы тұлғаның ... ... ... бар. Сондықтан парадигмалық қатынастар сөйлеуге емес, тілге (жүйеге) тән. Ал оның ... ... ... ... ... болуы парадигмалық қатардағы тілдік таңбалардың туынды құбылыс болуында. Мына мысалдарға көңіл аударайық: Сабақ өтіп жатыр. Сабақ өтуде. Осы ... ... ... ... ... ... болған туынды құрылымға жатады. Соның нәтижесінде синонимдес екі ... ... ... ... ... орын алып тұр. Екінші құрылымды тілдік норма жатырқап ... тіл ... ... ... туындау жүйесі, деривация мәселесінің синтаксистік деривацияға тікелей қатысы бар. Синтаксистік деривация динамикадан, тіл ... ... ... ... ... ... құбылыс. Деривация процесі – жаңа сөйлемдердің туындау жолы. Семантика мен синтаксис – бірінсіз бірі өмір сүре алмайтын байланысты ұғымдар. ... ... ... ... ... тек ... ... ғана емес мазмұндық ортақтығы да негіз болуға тиіс. Сөйлемдерді түрлі құрылымға келтіретін – морфологиялық құралдар. Біз қарастырып отырған есімшелер де ... ... ... Оның ... ... ... ... алдымен тіл жүйесіндегі жұмсалымдық өрісін анықтап алуды жөн көрдік.
2 ТАРАУ ... ... ... ... ... ... ... етістіктің аналитикалық форманттарын зерттеуі
Нұржамал Оралбайқызының қазақ тілінің ғылым ретінде дамуына қосқан үлесінің ерекше ... атап ... ... ... қай ... ... да қазақ тіл біліміне қомақты үлес болып қосылған дүниелер. Оның ең алғашқы ірі ғылыми жетістігі «Қазіргі қазақ ... ... ... ... атты ... ... ... тіл білімі грамматикасына үлкен жаңалық алып келді[27].
Ғалымның «Көмекші және ... ... ... ... атты ... мақаласында кейбір етістіктердің көмекшілік қызметінде негізгі етістік мағынасынан мүлдем басқа мағынаға ие болатыны айтылған еді. Яғни ... ... ... ... ... ... қоса, бірнеше грамматикалық мағыналардың ұштасуы туралы айтылған ойы нақ осы шақ тұлғасындағы көмекші етістіктердің қимылдың созылыңқы, үзіліспен, ... ... ... ... ... бастауы, бірнеше субъект арқылы жасалуы, күрделі көмекші етістіктердің ... ... ... ... ... ... ... дамудың нәтижесінде етістіктің лексикалық мағынасынан айырылып, грамматикалық қызметке ауысқан көмекші етістіктерді: «Көмекші етістіктердің өте жоғары ... ... ... ... ... кеңеюі, түрлі категория мағыналарының көрсеткіштеріне айналуы, тұрақталуы – грамматикалық даму ... ... деп, ... ... ... категориялар көрсеткіші қызметіндегі мағыналық ерекшеліктерін саралап көрсетеді. Көмекші етістіктер өздігінен грамматикалық мағына бере алмайды, олардың грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... форманттар деп атайды. Бүгінде етістіктің аналитикалық форманттары қазақ тілінде ... ... өту ... ... көрсеткіштері болып танылып отыр. Сөздің аналитикалық формасы индоеуропа тілдерінде ғана бар, ал ... ... ... ... ... ... ... деген теория ұзақ уақыт ғылымда берік орын алып ... ... ... ... ... ... тек ... мен аяқталмауына байланысты көрініс (вид) категориясына сыймайтын түркі тілдеріндегі сематикасы өте бай ... ... екі ... түсіндіріп келген еді. Кейбір ғалымдар қимылдың аяқталуы мен аяқталмауына қатысты тілдік көрсеткіштерді үш, алты ... ... ... ... көрініс категориясына арналған пікір қайшылығы туындап, олардың жасалу жолдары мен грамматикалық ... ... да ... ... ... Яғни ... тілі ғалымдары да бұл категорияның табиғаты туралы екі ұдай пікірде болды. Кейін бұл ... ... ... ... ... жаңа бағыт қалыптаса бастады. Солардың қатарына жаңа бағыт ... бірі ... ... ... ... ... ... аналитикалық форманттардың кең орын алатындығын ғылыми-теориялық тұрғыда бай тілдік деректермен дәлелдеп Нұржамал Оралбайқызы қосылды. Нұржамал Оралбайқызы 1971 жылы ... ... оның ... ... ... осы ... дейін дұрыс шешімін таппай келген тілдік құбылысты қимылдың өту сипаты категориясы деп, оның қимылдың жасалу тәсілі мен ... даму ... ... докторлық диссертациясында дәлелдеген болатын. Олардың берілу жолдары мен көрсеткіштерін толық сипаттаған еді. ... ... ... ... ... ... немесе немқұрайлы жасалуы, жасанды, мақсатты, ынта, жігермен, қысқа, батыл, ерекше қарқынмен, орындалатын қимылға дайындық сияқты толып жатқан түрлері ... ... ... олар ... ... ... пен ... етістіктердің тіркесуі арқыла жасалады. Н.Оралбайқызы зерттеуінен тек қимылға ғана ... ... ... ... ... тіл ... байлығына, бейнелілігіне, өмірдегі адам әрекетін дәл суреттеуіне сүйсінбеске болмайды. Ғалым ... ... ... ... жасандылығын білдіретін тілдік бірліктер -ған бол, мысалы, ұйықтаған бол, қалжыңдаған бол, айтқан бол, ... бол; ... ... ... ...... мысалы, құлай жаздады, кетіп қала жаздады, ұра жаздады, айта ... ... ... ... -п ал, -п бер, мысалы, тойып алдым, көшіп алдым, жазып бердім, алып алдым, қайтып бердім; қимылдың ерекше ынтамен ... - ып бақ, ... ... бақ, ... бақты, жылап бақты, тыңдап бақты; қимылдың немқұрайды жасалуы - а сал, -а отыр, - е жүр, ... айта сал, ... ... жаза сал, оқи сал, ... жүр, көре сал, тыңдай отыр; қимылдың күтпеген жерден ... -а қой, -а кет, -а қал, ... баса ... сезе ... айта ... ... кет, отыра кет, келісе кетті, елеңдей қалды, сезе ... ... ... ... ... ... ... -п таста, -п жібер, - п түс, - п қал, ... ... ... айтып жібер, қойып жібер, күліп жібер, жазып таста, тіліп түсті, қауып түсті, айқаса түсті, айтып қал, қимылдың ерекше қарқынмен жасалуы -п кеп ... -п кеп қал, ... ... кеп ... ... кеп қалды; қимылдың созылуы, қайталануы -е бер, -е түс, мысалы, айта бер, ойнай түс; қимылдың жасалуына шек ... -е тұр, ... күте тұр, оқи тұр, жата тұр; ... ... бейімділігін білдіру -ғалы отыр, -ғалы жатыр, -ғалы тұр, ... жүр, -йын де, ... ... ... айтқалы жатыр, барайын деп отыр; қимылдың динамикалық қалыптан статикалық қалыпқа ... -ып қал, ... ... ... ... ойланып қалды, жатып қалды; бір қимыдың соңынан ілесе екінші қимылдың жасалуы -е сала, -а ...... ала ... келе сала, бара салып, оқи сала, түсіне сала[28]
Ғалым идеялары 1974 жылы шыққан А.Ысқақовтың «Қазіргі казақ тілі. Морфология» атты ... ... 1964 ... басылымында ол жоқ болатын. Оқулықтың 1991 жылғы басылымында да ол сақталған. Нұржамал Оралбайқызының аналитикалық форма идеясы, ... ... тілі ... қалыптасқан, орнықты деуге толық дәлел ретінде 2002 жылы жарық көрген «Қазақ ... да ... ... болады. Ғылыми идеяның оқулықтар арқылы қолданысқа түскені, монографиялары арқылы жарық көріп, көпшілікке тарауы – еңбектің жоғары ... деп ... ... ... хақында
Етістіктің аналитикалық форманты деп жетекші еістікке қосылып айтылатын қосымшалар мен көмекші етістіктен құралған, етістіктің белгілі бір грамматикалық категориясына ... ... ... морфологиялық көрсеткіштерді айтамыз. Аналитикалық, форманттар , негізінде жетекші сөзге қосылған бір қосымша мен бір көмекші етістіктен құралды. ... ... ... өте жиі ... ... олар сан ... көп. ... соған қарамай, олардың компоненттерінің орны мейлінше берік, құрамы тұрақты болады. ... ... ... тұрақтылығына байланысты, әрбір аналитикалық формант белгілі бір құрамда, белгілі бір мағынаны ... ... ... ... ... бара алмады десек, -а алма форманты субъектінің бару ... ... ... ал көре сал ... -с сал ... ... ... немқұрайды жасалуын білдіреді[11.251].
Әрбір аналитикалық форманттың өзді-өзіне тән мағынасы бар, демек әр форманттың семантикасы бір –бірінен өзгеше болады. Ол мағыналардың өзге ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, көріп қой , көре қой деген екі аналитикалы етістік ... ... бір , ... ... ... бір емес. Бұлардың грамматикалық семантикасының бірдей болмауына тек форманттарындағы айырмашылық қана себеп ... тұр. ... ... біреуінің аналитикалық форманты (қосымшасы) - -іп қой, екіншісі - -е қой, бемек, форманттардың екінші компоненттері бірдей (қой) ... ... ... ... ... ек» басқа (-іп және -е), осыған орай екі аналитикалық қосымшаның ... сәл де ... ... ... ... ала қой, ала сал, ала көр, ала бер, ала түс, ала ... деген аналитикалы етістіктердің де бәрінің лексикалық мағыналары біреу-ақ (бер деген етістіктің) лексикалық мағынасына қарама-қарсы ... ... ал ... ... ... ... ... әрқайсысының семантикалық реңктері басқа-басқа. Мұнда олардың басқа –басқа болуына ... ... ... ...... ... басқа-басқа (қой, сал, көр, бер, жүр, түс) болулары себеп болып тұр. Ал керісінше, алып ал, ... ал, ... ал, ... ал, ... ал, оқып ал... ... ... бұл аналитикалық етістіктердің лексикалық мағыналары басқа-басқа, бірақ бәрінің де семантикалық реңктері бірдей. Аналитикалық форманттар аналитикалық формалардың мағыналары және функцияларымен тікелей ... ... ... ... ... аналитикалық форманттардың мағыналары мен функцияларынан құралады. Олай болса, ол жүйені білу үшін бұл ... ... ...... форманттардың құрылысы мен семантикасын айқындау қажет. Төменде сол ... ... ... ... ... ... ... қысқаша сипаттама беріледі.
Аналитикалық форманттардың жасалуының мына сияқты жолдары бар. Ең алдымен, олар ... ... ... ... қосымша мен көмекші етістіктердің бірлестігі түрінде жасалады. Мысалы; барып ал , ... ал ... –п ал ... Бұл ... ал ... жетекші етістікпен көмекшінің –п жұранңы арқылы жалғасып тұр. Осы жалғасым арқылы ал етістігі ... ... өзі үшін ... ... ... ... ал етістігі көмекшінің –п жұрнақсыз бұл мағынаны бере алмайды. Сондықтан олар бірге, бір ... ... ... ... ... ... (-п ал) етістіктің аналитикалық форманты деп аталады.
Мұндай форманттың күрделі түрі де болады. Мысалы: құлап бара жатыр, деген аналитикалық ... ... –а жат ... ... жалаң форманттың алдына көсемшенің –п жұрнағы қосылған сөзді қосып айту арқылы –п бара жатыр деген ... ... ... айтылған[11.253].
Аналитикалық форманттар көсемше, есімше, рай, шақ көрсеткіштері қосылған жетекші етістіктерге ет, еді, екен, емес, жоқ дегендердегі –п еді, -ген екен, -ар ... -ген жоқ ... ... ... форманттар етістіктің қандай грамматикалық категориясының қосымшасы арқылы жасалса, сол категорияға қатысты ... ... ... көмекшінің –п және –а, -е, -й жұнақтары актив қатысады. Бұл жұранқтар арқылы –п ал, -а ал, -е ал, -п бер, -а бер, -е бер ... ... ... жасалған.
Есімшелер арқылы жасалған аналитикалық форманттар есімшенің –қан, -ар, -атын, -ушы жұрнақтары мен еді, бол ... ... ... ... еді, -ар еді, -атны бол сияқты формант түрінде жасалады. ... ... ... ... ... ... жасауға шартты райдың, қалау райдың жұранқтары да қатысады. Мысалы: -са еді, -са игі еді, -ғай еді т.б. ... ... ... жағынан әртүрлі болады. Олар құрамында қанша көмекші етістіктің болуына байланысты бір көмекшілі, екі-үш көмекшілі болып келе береді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... аналитикалық формантта (-ып бар) тек бір ғана бар толымды көмекші етістігі қатысып тұр. Ал, осы ... ... ... бара ... ... бара ... деп айтатын болсақ, мұндағы аналитикалық формантта (-ып бар) тек бір ғана бар толымды көмекші ... ... тұр. ... ... ... көмекші етістіктердің бір немесе бірнеше болуына байланысты аналитикалық форманттар жалаң және күрделі аналитикалық форманттар ... екі ... ... ... егер, аналитикалық формант –п ал, -п кеп жібер сияқты болса, аналитикалық форманттың дара түріне жатады, егер аналитикалық ... –п қоя ... -п кеп ... , -п кеп ... сияқты болса, аналитикалық форманттың күрделі түріне жатады.
Аналитикалық форманттар сөйлемде қолдану мақсаттарына қарай әр түрлі мән-мағыналар мен ... ... ... ... ... ие болады. Мысал үшін мфна төменде келтірілген көсемшенің –п және –й жұрнақтары арқылы жасалған жалаң ... ... ... ... ... ... –п ал ... жетекші етістікке жалғанғанда , субъект өзге істі қоя тұрып ... ... ... өзі ... өз мүддесі үшін жүзеге асырып алуды қалатындай мән (реңк) жамайды. Мысалы: көріп алды: жұлып алды; сыпырып ... ... ... ... алды; жазып алды; көшіріп алды т.б.
2. –п бар форманты жетекші етістікке амалдың бірте-бірте я үдеуін, я бәсеңдеуін білдіретіндей реңк ... ... ... ... ... ... таусылып барады; кеш батып барады; ауыл көркейіп барады т.б
3. –п бер ... ... ... ... бөгде адам үшін істелетініндей реңк үстейді. Мысалы: ... бер; ... бер; ... бер; ... бер; ... бер; ... бер; алып бер; алдырып бер т.т.
4. –п кел форманты жетекші етістікке амалдың бірте-бірте я ... я ... ... реңк ... Мысалы: өсіп келеді; көркейіп келеді; есейіп келеді (-п бар формантымен синонимдес).
5. –п қал ... ... ... ... бірден басқа күйге (динамикадан статикаға) көшкенін білдіретін реңк қосады. Мысалы: 1) ... ... ... қалды; т.б. 2) шаршап қалды; қорқып қалды; шошып қалды т.б. –п кетті ... ... ... ... ) ... ... ... (жығылып қалды; құлап қалды).
6. –п сал форманты ... ... ... ... ... ... реңк үстейді. Мысалы: айтып салды; суырып салды; ... ...
1. -й ал ... ... етістікке тіркескенде, оған сол амалды жүзеге асыру я орындау мүмкіндігін (бар , жоқ) ... реңк ... ... бітіре аласың ба, бітіре алмайсың ба? Шыдай алған екен; ... шыға ... ... –п бар ... жетекші етістікке тіркескенде, оған өзінің негізгі мағынасын қосады, бірақ жетекші етістік көмекші етістік ... ... ... не ... не одан бұрын жол жөнекей істелетін амалды ... ... ала бар; ... бар; көре бар; ... бар; ... бар; ... бар т.б.
3. –й бер форманты жетекші етістікке амалды амалды тоқтаусыз жүзеге асыра беруді нұсқайтындай реңк жамайды. Мысалы: жаза бер; көре бер; ... бер; ... бер ; ала бер; ... бер ... –й кей ... жетекші етістікке дәйім –й (-а, -е) немесе –ып (-іп, -п) ... ... сол ... аяқтау және одан кейін жүзеге асырылмақшы әрекетті бастау қарсаңында болатын кідірісті аңғартатын реңк жамайды. Мысалы: сөйлей келе; қорыта келе; баяндай ... ... ... баяндай келіп т.б.
5. –й қал форманты жетекші етістікке амалдың кенеттен басқа күйге немесе динамикалық процестің ... көше ... ... реңк жамайды. Мысалы: жата қалды; ұйықтай қалды; шошып қалды; келе қалды т.б.
6. –й форманты жетекші етістікке амалдың ... ... –ақ ... тез ... ... ... асуын білдіретіндей реңк қосады. Мысалы: ала сал; жаза сал; оқи сал; қоя сал; жия сал; іше сал; біле сал ... –п кет ... ... етістікке амалдың бірден я кенеттен басқа күйге немесе қалыпқа көшкенін білдіретіндей реңк үстейді. Мысалы: шаршап ... ... ... үсіп ... суып кетті; қайнап кетті; басып кетті; қорқып ... –п көр ... ... ... ... ... асырып байқау я жүзеге асырып көру мағынасын көрсететін реңк қосады. Мысалы: ашып көр; айтыа көр; жазып көр; ... көр; ... көр; оқып көр; ... ... –п қой ... ... етістікке амал- шығар; құрап шығардың нәтижесі күнтерліктей раймен тиянақтап орындауды алдын ала ... реңк ... ... ... қой; ... қой; оқып қой; тазалап қой; апарып қой; әкеліп қой т.б.
10. –п таста форманты жетекші етістікке ... ... ... ... тез ... ... реңк ... Мысалы: жазып таста; сыпырып таста; бітіріп таста; өшіріп таста т.б.
11. –п түс ... ... ... амалды шұғыл орындау реңкін жамайды, сондай-ақ бұл форманттың –п кеп түс деген ... түрі де ... ... ... күрделі формант амалды әрі кенет, әрі өте шұғыл істеу реңкін күшейтіңкіреп түсуді білдіреді (ыршып кеп ... ... кеп ... ... кеп ... ... –п шық форманты жетекші етістікке амалды ақырына дейін аяқтау тындыру мәнін үстейді. Мысалы: айтып шық; көріп шық; ... шық; бояп шық; ... шық ... –п ... ... ... емес)
14. –п біл (аналитикалық формант емес)
15. –п бақ (аналитикалық формант) формантты жетекші етістікке амалды шын ықыласпен, тыңғылықты ниетпен тынбай істеу ... ... ... ... бақ; ... бақ; ... бақ (түсіндіріп бақ; істеп бақ) т.б.
7. –й кет форманты жетекші ... ... ... лажсыздан, ырықсыздан басқа қалыпқа я күйге көшкенін білдіретіндей реңк қосады. Мысалы: қисая кетті; сұлай кетті; құлай кетті; жантая кетті т.б.
8. –й көр ... ... ... амалды орындауды я жүзеге асыруды өтіну, тілеу, сұрау реңкін ... ... айта көр; ... көр; ... көр; біле көр ... –й қой форманты жетекші етістікке амал- (ойла-п шығар; қала-п жүзеге асыруды (асыра қоюды ) ... реңк ... ... айта қой; көре қой; біле қой; ... қой; жаза қой; ... қой; апара қой т.б.
10. –й таста форманты жетекші етістікке амалды басқа бір әрекеттен бұрын жол-жөнекей ... ... салу ... ... ... сілтей таста; көтере таста; лақтыра тастап; орай тастап; түйрей тастап т.б.
11.- й түс ... ... ... ... ... тағы да я ... я жалғастыра, күшейте, я бәсеңдете, солғындата істеу реңкін жамайды. Мысалы: айта түс; біле түс; көре түс; ... түс; ... түс ... –й шық ... ... ... ... бір әрекеттен я бұрын, я онымен жарыстыра тындыру мағынасын жамайды. Мысалы: айта шық; ала шық; біле шық, іше шық; жаза шық; ... шық ... –й ... ... ... етістікке амалдың басталуын білдіретін мағына жамайды. Мысалы: жиыла бастады; кірісе бастады; көріне ... жүре ... ... –й біл ... ... ... жетекші етістікке амалды жүзеге асыра алу қабілетіне ие болуын аңғартатындай мағына қосады. Мысалы: біле біл; жаза біл; ... біл; ... біл ... –й бақ ... ... ... –п біт (аналитикалық формант) формантты жетекші етістікке амалды шегіне жеткізу, аяқтап болу мағынасын қосады. Мысалы: айтып біт; жазып біт; ... біт; ... біт ... –п ... (аналитикалық формант) формантты жетекші етістікке амалды бірден кенет орындау я жүзеге асыру реңкін ... ... ... ... алып ... күліп жібер; жылар жібер; айқайлап жібер т.б.
18. –п қара ... ... ... жетекші етістікке амалды жүзеге асырып көру мағынасын үстейді, снодай-ақ, белгілі интонациямен айтып, зіл тастау, сес беру, сақтандыру тәрізді мағына жамайды. ... ... ... оқып ... ... ... ... қара; аяғыңды басып қара т.б.
16. –й біт (аналитикалық формант емес).
17. –й жібер (аналитикалық формант ... –й қара ... ... емес).
2.3.Аналитикалық форманттардың құрылымдық ерекшеліктері
Көмекші етістіктер мен аналитикалық ... ... ... ... ... ... ерекше. Көмекші етістік болмаса,аналитикалық етістік те жасалмайды. Сол ... ... ... негізгі белгілері болып табылатын аналитикалық формалар да көмекші етістікпен тікелей байланысты[30.171].
Жалпы, көмекші етістіктердің қызметтерін тани білу, ... ... ... ... білу – ... тілі грамматикасының аса бір қызық та, қиын да, маңызды мәселесі. Оның қызықтығы да, ... да ... ... ... Осы ... ... бір ... аналитикалық форманттарға тікелей қатысты.
Әдетте, көмекші сөз туралы әңгіме бола қалса, бірден оның не мағына жағынан олқылығы, не ... ... ... не ... ... ... бар ... туралы немесе осылардың бәрі бірдей оның басынан түгел табылатындай бір ой я ... ... ... ... ... ... атағанда да, дәл осы ұғым ілесе туа қалады.
Көмекші етістіктердің саны аз болғанымен,тілімізде атқаратын қызметі орасан зор. Олардың ... ... ... қаншалықты олқы бола тұрса да, мағынасы толық дербес сөз арқылы білдіре алмайтын неше ... ... ... ... ... ... ... я беріліп отырады. Мысалы, шөлдеп кеттім және шөлдеп қалдым, серпіп жіберді және ... ... бере ... және бере ... ... кете ... және ... қала жаздадым... деген етістіктердің бір-бірінен ерекшеленетін нәзік реңктерін тек ... ... ... ... ... ... ғана ... болады.
Көмекші етістіктердің қолдану шеңбері де, жетекші етістіктерге қосатын семантикалық үлестерде, түрлену ... және ... ... да ... ... емес. Солай болғандарымен де, ортақ сипаттарын ескере отырып, оларды ең әуелі толымды көмекшілер және толымсыз көмекшілер деген екі салаға бөліп ... ... Бұл ... ... және ауыспалы деп аталады[31.54].
Толымды көмекші етістіктерге бір жағынан, негізгі лексикалық мағынасын толық сақтап, дербес грамматикалық ... ... ... ... ... тән парадигмалық формалардың бәрін қабылдап, жазба тілде де, сөйлеу тілінде де дербес сөз мүше ретінде қолданыла беретін, солай бола ... ... ... ... ... ... тиісті жетекші етістікке белгілі дәнекер арқылы тіркесіп, оған қосымша абстракты грамматикалық ... ... бір ... (30 шамалы) етістіктер жатады. Ондай толымды көмекшілердің қатарына жататынетістіктер мыналар: ал, бар, бер, баста, бақ, бол, біт, жатыр, жүр, жөнел, ... кел, кет, көр, қал, ... ... таста, тұр, отыр, өт, шық, де, қыл, ет.
Толымды көмекшілердің әрі жетекші (негізгі), әрі көмекші (жәрдемші) етістік ретінде атқаратынын ... ... ... әбден болады. Мысалы: ол поездан қалып қойды; ол үстелді қойып қалды дегендерді салыстырсақ, қал етістігі алғашқы тіркесте жетекші, соңғы ... ... ... ... қой ... ... ... - көмекші, соңғыда - жетекші болып тұр. Сондай-ақ бере сал және сала бер, сала қой және қоя сал, бере көр және көре ... ... ... тіркестердің сипаттары да осындай. Етістіктікке тән парадигмалық фомалардың бәрі де қажетіне қарай аналитикалы етістіктің көмекші компонентіне ... ... ... ... ... ... ... қоятын,қалып қояр, қалып қойса, қалып қойма, қалып қойғалы(отыр), қалып қойып (жүрме), қалып қоймайыншы, қалып қойғанша, қалып қойғандықтан, қалып ... т.б. ... ... ... негізі басқа етістікке я жетекші, я көмекші болып қана қоймай, өзіне-өзі әрі жетекші, әрі көмекші болып, аналитикалы ... ... ... ... ала ... ба? Үйде қала қалған екенсің ғой; ендігісін айтпай, қоя қой; мынаны жәшікке сала сал; дәптерді үлестіріп бере бер; қара түсе ... игі еді; сол ... көре көр; біле ... ... ... бала ... жүр; ... жатып жатыр, сіз сәл тұра тұрыңызшы т.б. ... ... ... ... ерекше, қызметі де төтенше екені айқындала түседі.
Толымды көмекшілердің бірде-біреуі негізгі етістікке тиісті дәнекер қосымша (-а, -е, -й; -ып, ... ... ... -тын, -р... ) ... яғни ... етістікке айналмаса, көмекші етістікке тән қасиетке ие бола алмайды, яғни көмекші етістік ретінде жұмсалмайды да, оның ... де ... ... ... ... ... ... (қосымша) жалғанбаса,екінші (көмекші) етістік оған (бірінші етістікке) грамматикалық семантика үстейтін компонент бола алмайды. Мысалы, айта сал, айта қой, айта көр, айта бар, ... қой, ... көр ... бірінші (негізгі) етістікке жалғанып тұрған –а, -ып жұрнақтарын алып тастасақ, бұл тіркестердің бірде-біреуінен де айқын түсінік аңғарылмай, олар ... ... ... ... ... сөздің тізбегі (айт сал; айт көр; айт көр) болады да шығады. Сондай-ақ, айта сал, ... ... ... ... ... етістіктерді алып тастап, тек негізгі етістікті қосымшасымен (айт, ... ғана ... та, ... ... ... ... да, мағынасы да жоғалып, кәдемгі жай көсемше форманың (айта, айтып) соқа басы ғана қалады.
Толымды көмекшілер мен жетекші ... ... ... ... ... ... ... қабілеті де, бұл екі компоненттің бірлесіп, жетекші етістікке үстейтін ... ... да ... ... ... ... ал, бар, бер, кел, кет, көр, қал, қой, сал, таста, шық, жатыр, жүр, тұр, отыр ... ... –а (-е, -й) ... де, -ып (-іп, -п) ... де тіркесіп, семантикалық айырмашылықтары бар, демек, алды-алдына формант ретінде жұмсалып, екі түрлі ... ... ... жасауға қатысады. Ал, кейбір көмекшілер тек –а (-е, -й) ... ғана ... ... тыңдай түсті) тіркессе, кейбіреулері тек –ып (-іп, -п) форма ... ғана ... ... тыңдап қара) тіркесіп, сыңар аналитикалы етістіктер жасауға ғана ... ... ... Бұл ... ... көмекші етістіктердің саны көп емес. Оларға сөздіктен жеке сөз ретінде лұғаттық орын алғанымен, практикада (ауызша, ... ... я ... (ер), я ... (е) ... ... ... жалғыз сөз –е етістігі ғана, ол негізден өрбіген формалардан ... ... ... еді (ер + ді), екен (ер + кен), емес (ер + ме + с) ... және ... ... қос сөз ғана жатады.
Бұл көмекші етістіктің е түбірінде қазір толық лексикалық мағына жоқ. Оның тек ... ... еді, ... ... ... ... ғана ... өзге парадигмалық формалары қазіргі тілден шығып қалған. Сөйтіп, бұл көмекшілер – мазмұны жағынан да, ... ... да ... ... ... ... Бірақ лексикалық мағыналары да, грамматикалық формалары да толымсыз ... ... олар ... ... мол ... ... ... жалаң және күрделі есімдерге де, етістіктің көптеген категорияларына да, құрам-құрылыстары аралас басқа сөздерге де талғамай тіркесе береді. ... бала еді; аға ... ... ... ... ... ... ала емес; тап-таза екен; бесеу едік; бес-алтыдай еді; біз едік; келіп еді; келер еді; келетін еді; ... екен ... ... емес ... аса жиі ...... ... байлығына айғақ. Бұл көмекшілер өздері тіркескен сөздерге ... да ... ... я реңк ... тек грамматикалық мағына жамайды. Олардың қысқаша сипаты мынадай:
1) Еді көмекшісі тарихи е (ер) ... ... ... шақ ... (ер + ді) ... ... сәйкес, еді формасы қай сөзге тіркессе де, оған өткен шақ мағынасын үстейді және ... ... да, қай жақ ... ... көмекші сөз ретінде қызмет етеді. Сөйлеу тілінде де, жазбашада да еді сөзі ... І, ІІ ... ді ... ІІІ ... ... і ... толық сақталып та (е-дім; е-дің; е-ді), кейде сақталмай, ықшамдалып, түсіп қалып та (е-м; е-ң; ед) ... ... ... ... ... жар едің сен, жар ете ... ... ең. Ол кезімде бала едім мен, Аямасқа бекіп ем (Абай); Мен ғашыққа мас емес пе ем? Кетсең еді ұзатып (бұл да) т.б. ... осы ... ... түрі ... да, ықшам түрі болса да, еді көмекшісі тіркескен сөздерге лексикалық реңк (мағына) жамап тұрмағаны, тек қана грамматикалық шақ, жақ ... ... ... дәнекер болып тұрғаны көрінеді. Осы көмекшінің дәнекерлігі (қатысы) арқасында тілімізде өткен шақ мағыналарын білдіретін мынадай ... ... ... -ып еді ... еді); -қан еді ... еді); ... еді (айтатын еді); -ар еді (айтар еді); -са еді (айтса еді); -ушы еді (айтушы еді);-са игі еді ... игі еді); -а (-е, -й) ... еді ... ... еді, келе жатыр еді); -а жатқан еді (бара жатқан еді) т.б. Өткен шақ мағыналарын ... ... ... ... бұл ... ... тең емес, олардың реңктері басқа-басқа («шақ категориясы» деген тақырыпты қараңыз).
Тілімізде барған-ды, келген-ді, барғанмын-ды, құрбымыз-ды... ... –ды ... ... көп ... Бұл шылау – осы аталған еді көмекшісінен форма жағынан ықшамдалып, мағына жағынан шақталып қалыптасқан форма. 2) Екен ... ... ер ... ... ... (-ген, -қан, -ған) жұрнағы қосылған формадан қалыптасқан. Бұл көмекші де (екен) өзі тіркескен сөзге лексикалық реңк (мағына) ... тек шақ, жақ ... ... ... үстейтін дәнекер есебінде жұмсалады. Екен көмекшесі де жіктелгенде, формасын толық сақтап та, ықшамдалып та, сәл ... те ... ... түс ... ... деп те, түс көрген екем, екенсің деп те қолданыла береді. Екен көмекшісі есімшенің өткен шақ формасында (-кен, -ген...) қалыптасқандықтан, ... өзі ... ... ... өткен амл я әрекет екенін білдірерліктей қосымша мағына үстейді. Осыған сәйкес, екен көмекшісінің қатынасымен күрделі өткен шақ категориясын жасайтын ... ... ... ... -ған екен ... ... ... екен (баратын екен); -ады екен (барады екен), -са екен ... ... -ар ма екен ... ма ... -ып па екен ... па ... ... екен (бармақшы екен); -а жатыр екен (бара жатыр екен); -ып жатыр екен (барып ... ...... екен ... ... ... т.б. Сондай-ақ, тұр, жүр, отыр етістіктері қатысып та ... ... ... (ып тұр ... Бұл форманттардың да өткен шақ мағынасын білдіру ... ... ... ол ... ... ... ... қилы-қилы («өткен шақ» деген тақырыпты қараңыз). 3) Емес ... ... ер +м + с ... пайда болған. Бірақ бұл форма өзі тіркесетін сөзге ешқандай да ... мән ... тек ... ... үстейді, бірақ қажетіне қарай, жақ формаларын қабылдайды. Мымалы: мен бала емеспін; сіздер көрген емессіздер т.б. ... бұл ... ... ... ... айрылып, тек болымсыздық мағына білдіретін дәнекер сөз болып қалыптасқан.
Қазіргі еміс-еміс ... ... ... қос сөз ... ер + міс (ер + міш) ... қайталануынан туған сөз тәрізді. Сонымен, екен, емес еді көмекші етістіктері біріншіден, өздері тіркесетін сөзге шақ, жақ ... ... ... реңк ... форма ретінде және сол форманың көрсеткіші есебінде жұмсалады, екіншіден, аналитикалық фоманттардың тұрақты компоненттерінің бірі ретінде ... ... ... етістіктер қатарына жазда етістігін де жатқызуға болады.Жазда етістігінің ... да, ... да, ... де ... ... гөрі толымсыз етістіктерге жақын. Оның өзіне тән мынадай сыр-сипаттары бар[11.150].
Жазда етістігі ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын сөз болған. Оған жаздым-жаңылдым; жазығым не? не ... ... ... формалар айғақ. Бірақ қазіргі тілімізде бұл сөз тек жазда (бастпқы төркіні – йаз, жаз) ... ғана ... да, ... жұмсалмайтын нағыз көмекші уеістік болып қалыптасқан.
Жазда етістігі толық емес, шағалай сөз. ... ... ... ... ... ... етістігіне ұқсас, бірақ түрленуі, функциясы жақтарынан оған ұқсамайды. Өйткені бұл көмекші өзге етістіктерге жалғанатын парадигмалық формалардың ... де ... ... және ... –й (-а, -е) ... ... аналитикалық формант (-й жазда) құрайды. Бұл сипаттары жағынан жазда толымды көмекші етістіктерге ұқсас және қызметі жөнінен де ... ... кем ... ... ... ... көмекшінің тек –й (-а, -е) формасы арқылы ғана (й ... ... де , оған ... амал бірсыпыра істелгениен, бір себеппен тынбай қалғанын білдірерліктей реңк үмтейді, демек, амал я әрекет басталысымен-ақ немесе үзіліп қалғанын, бағдарлатады. Мысалы: ... ... ... ... ... жығылту, ұмыту процестері басталғанымен аяқталып тынбағаны , жеріне жетпей ... ... ... ... қала ... ... тастап кете жаздадым; ұмытып кете жаздап қалған ... ... тек -а ...... -е жазда) формантына тән семантикалық реңкті ажырату жағынан ғана болмаса, тіркеу жүйесі, жұмсалу реті және ... ... ... ... табылмайды.
2.4. Тұр, жүр, отыр, жатыр етістіктерінің сипаты
Адамзат атаулының қай-қайсысы болсын я жатқан, я тұрған, я ... я ... ... ... және олардың амал-әрекеті сол аталған қалыптың бірінде жүзеге асады. Осындай табиғи күй-жағдайлардың атауы есебінде жұмсалатын етістіктер қалып етістіктер деп аталады. ... ... жүр, тұр, отыр ... ... Амал әрекет қаншалықты шапшаң я қаншалықты созалаңдап жасадса да, осы төрт түрлі қалптың бірінде ғана жүзеге асуға лайық немесе ... ... ... ... іс ... ... ... және мезгіл мезетте өтінуіне байланысты туатын енше алуан аса нәзік көріністері мен құбылыстардың бірсыпырасы тілімізде осы төрт ... ... да , ... ... де, ... да ... ... бірыңғай ерекшеліктер мол.
Ең алдымен бұл төрт етістік өзді-өзіне тән түпкілікьі лексикалық мағыналарын толық сақтап, барлық парадигмалық формаларда түрленіп, дербес ... ... ... атқарып отыратын негізгі етістік есебінде қолданылады (ат қорада тұр; сіз жүре ... сәби ... ... ... есік ... отыр; қорада тұрған сиырлар өріске беттеді; төрде отырған ақсақал ... ... ... ... ... бұл етістіктер аналитикалық тіркесте жәрдемші (көмекші) етістік ретінде жұмсалады (күн жауып тұр:қырықтықшылар қой қырқып жатыр; Сәкен хат жазып отыр т.б.). ... бұл ... әрі ... әрі ... ... бола ... ... бұл төрт етістіктің әрі жеткші етістік ретінде, әрі көмекші етістік ретінде қызмет атқару қабілеттері де, түрлену жүйесі де ... ... ... ... ... әрине, басқа-басқа, демек, төрт түрлі. Мысалы: Найзатастың басында бір кісі тұр; Найзатастың басында бір кісі ... ... ... бір кісі жүр; ... басында бір кісі жатыр дегендердегі төрт етістіктің мағынасынан төрт түрлі қалып ашық түсініледі. Тыныш тұрған адам ... ... ... адам ... тыныш жүрген адам едім, тыныш жатқан адам едім деген сөйлемдерде де қалып ... ... ... ... ... болғанмен, олардың семантикалары басқа-басқа. Сондай-ақ, Абзал сурет көріп тұр; Абзал сурет көріп отыр; Абзал сурет ... жүр; ... ... ... ... ... те, субъекті (Абзал), объект (сурет), амал процесі (көр) бәрінде де біреу-ақ, бірақ процестің өту қалпы, сипаты бөлек-бөлек екені ... ... ... көрінеді. Қалып етістіктерінің семантикалық айырмашылықтары олардың жетекшілік қызметін ғана емес, көмекшілік қызметтерін де не тежеп, не ... ... ... ... ... ... жауып тұр деуге де, жаңбыр жауып жатыр деуге де болады. Әрине, екеуінің мағынасында жауу процесінің жақында я алыста болуын білдіру ... ... бар. ... ... жауып жүр я жаңбыр жауып отыр деуге болмайды. Ендеше, бұл етістіктердің қай жерде қолданылмау машығына ... ... ең ... ... ... сипатына байланысты.
Бұл етістіктердің көмекші болғандағы семантикалық реңктері ... ... пен ... ... ... дәнекерлерге де байланыстты. Мысалы: қарап отыр және қарай отыр; құлақ қойып жүр және ... қоя жүр ... ... бір ... ... араларынан тыңғылықтық және жол-жөнекейлік немесе түбейттілік және жүрдім-бардылық ... ... ... ... ... бұл ... жетекші етістікке жалғанған көсемшенің –ып және –й қосымшаларының екі басқалығына байланысты. Ал, бұл төрт ... ... ... осы дәнекерлермен селбесіп, аналитикалық формант құрағандағы беретін реңктері мынадай:
1. –п тұр форманты жетекші етістікке амалдың өзгеріссіз, бір қалыппен ... я ... ... немесе заттың дағдылы бір қалыптағы күйін аңғартатын реңк қосады. Мысалы: естіліп тұр; жанып тұр; ... тұр; су ағып тұр ... –п жүр ... ... ... ... (әрекетті) үнемі қозғалыс я көшу (ауысу) үстінде бір қалыппен ... ... ... я ... беруін білдіретін мағына жамайды. Мысалы: (бала) жүріп жүр; ойнап жүр; оқып жүр; күліп жүр; көріп жүр; кездесіп жүр; ... етіп жүр ... –п отыр ... ... етістікке амалдың үздіксіз я үздік-создық, жалпы алғанда, ... ұзақ ... ... ... ... аңғартатын мағына қосады. Мысалы: айтып отыр; көріп отыр; оқып отыр; хабарлап отыр; жазып отыр; сұрап отыр; қызмет көрсетіп отыр т.б.
4. –п ... ... ... ... ... ... жерде тоқталмай, үздіксіз, үнемі, ұзақ жүре я жүргізіле беретінін немесе заттың ... ... ... ... үстейді. Мысалы: айтып жатыр; оқып жатыр; сөйлеп жатыр; жауып жатыр; істеп (істеліп)жатыр; келіп ... ... ... ... ... т.б.
1. –й тұр форманты жетекші етістікке амалдың белгілі бір ... ... ... ... беруін я істеле беруін білдіретін мағына үстейді. ... тұра тұр; жүре тұр; ... тұр; жата тұр; көре тұр; ... тұр; ... ете тұр ... –й жүр ... жетекші етістікке амалды жол-жөнекей, немқұрайды түрде орындау немесе қайталап жүзеге асыра беру ... ... ... айта жүр; біле жүр; келе жүр; көре жүр; ... жүр; ақыл брер жүр ... -й отыр форманты жетекші етісткке амалды я жарыстыра, я жол-жөнекей жүзеге асыруды білдіретін ... ... ... айта ... көре отыр; сөйлей отыр; түсіндіре отыр; баяндай отыр т.б.
4. –й жат (-й ... ... ... ... ... ... я ... я жол-жөнекей жүзеге асыруды аңғартатын реңк жамайды. Мысалы: қарай жат; әңгіме айта жат; көмек көрсете жат; оқып жат т.б
Үшіншіден, ... өзге ... ... ... бұйрық райдың екінші жағына тән мағынаны білдіріп, сол қызметте жұмсалса, қалып ... (жат ... ... әрі ... райдың екінші жағының анайы түрі есебінде (сен; сен отыр; сен жүр; сен жат), әрі ашық райдың ... ... ... есебінде қызмет етеді (ол тұр; ол отыр; ол жүр; ол жатыр
Төртіншіден, тіліміздегі өзге ... ... ... жалғауды тікелей қабылдамаса, қалып етістіктері жіктік жалғауды тікелей қабылдап, нақты осы шақ ... ... ... Мысалы: мен тұрмын; сен тұрсың, сіз тұрсыз; біз ... ... ... ... ... т.б. Осы ерекшелік олардың аналитикалы етістік құрамында ... ... да ... Мысалы: мен түсініп тұрмын; сен күліп жүрсің; сіздер күліп отырсыздар т.б. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ұқсас.
Бесіншіден,логикалық және практикалық талапқа қарай, тіліміздегі өзге етістіктерге етіс жұрнқтары қосыла береді, ал қалып етістіктерінен өзге етіс формалары жасалғанымен ... ... т.б.), ... етіс ... ... ... ... емес).
Алтыншыдан, тіліміздегі басқа етістіктердің негіздеріне толымсыз (суреттемелі) көмекші етістіктер тіркеспейді. Ал, ... ... ... бұл ... тіркесе береді. Мысалы: тұр еді, жүр еді, отыр еді, жатыр еді, тұр ... отыр ... ... ... жүр екен ... еді ... оқы екен ... айтылғандар – жатыр, жүр, тұр, отыр етістіктерінің семантикалық және морфологиялық сипаттарына қатысты жалпы және жалқы қағидалар. Бұлар функция ... да әрі өте ... әрі аса ... ... қызметтер атқарады. Бұл етістіктер амалдың, әрекеттің, қимылдың, қозғалыстың т.т. бір қалыппен өту процесін және сонымен бірге, сол процестің кейде ... ... де ... ... ... ... тынбай дамып я үдеп отыратынын, ұзаққа да созылатынын білдіреді. Осындай семантикалы ерекшеліктеріне орай олар (бұл төрт ... ... ... ... екі үлкен грамматикалық категорияның – яғни амалдың даму кезеңі (фазасы) категориясының және нақтылы осы шақ категориясының жасалуына, сараланып айтылуына мейлінше ... ... ... ... ... «Күн ... ... «Ит үріп жүр», «Инженер жұмыс процесін түгел біліп отыр» ... ... ... ... ... ... Осы ... күрделі етістіктерді алсақ, олардың қайсысы болсын басталған, бірақ аяқталмай, бір қалыпты ... ... ... ... бір ... ... амалдың болып я жүріп жатқан кезеңін білдіреді. Ал, ... әр ... ... ... жатқанын білдіріп тұрған күрделі етістіктің жетекші компоненті (кел, жау,үр, біл) емес, оған қосылған –ып (-іп) жұрнағы мен көмекші етістік ... (-іп ... -ып тұр; -сы жүр; -іп ... яғни ... екі компоненттің бірлігі.
Сондай-ақ, Совхоз шаруашылығы жыл санап өсіп келе жатыр, өте-мөте оның егін ... ... өсіп бара ... ... ... де өсу ... ... үдеп келе жатқаны, демек, өсу үстінде екені ... ... ... ... өсу процесінен гөрі кейінгі сөйлемдердегі өсу процесі қарқындырақ, жылдамырақ сияқты болып көрінеді. Бірақ екеуінде де ... ... бола ... оның үдеу ... ... болуы жетекші етістікке (өс) байланысты емес, оған тіркескен көмекші компоненттерге, олардың өзара айырмашылықтарына байланысты (-іп кел + е ... -іп бар + а ... Егер өсіп ... мен өсіп келе ... дегендердің бір-бірінен семантикалық айырмашылықтарын ажырата білсек, өсіп келе жатыр мен өсіп бара жатыр дегендердің парқын да ... ... ... ... аналитикалы форманттың өзіне тән мағынасы болатынын жадымызда ұстасақ, -іп кел + е жатыр және –іп бар + а ... ... ... ... тез ... Оған ... құрамдары, түрлері таяныш болады. Сол сияқты, оқып отырса, шақыртпай-ақ қой; жазып отырса, алаң қылмай-ақ қой; Ол кезде Абзал ... оқып ... мен ... оқып ... Мен оқып ... әке-шешем үзбей ақша жіберіп тұратын еді де, мен оны кезінде алып тұратындықтан, қаржыдан тарықпай ... ... ... ... да – үйреншікті құбылыс. Осылардағы оқып отырса, ... ... оқып ... оқып ... ... ... еді, алып ... тарықпай жүретінмін тәрізді күрделі етістіктердің көмекші компоненттеріне ... рай ... (-ып жат + са; -ып отыр + са), ... шақ формасы (-ып жүрді), есімше формалары және бсақа қосымшалары (-ып жүр + ген + де, -іп тұр + атын еді; -ып тұр + атын + дық + тан; -й жүр + етін + мін) ... Бұл ... және ... ... (еді), әрине, оларға тиісті грамматикалық мағыналар жамаған. Дагенмен, қандай формада қолданылса да, мұндағы көмекші етістіктер (жат, жүр, тұр, ... ... ... (-іп) селбесіп, жетекші етістікке басталған процестің тынбай жүріп жатқан кезеңін білдіретін реңк үстеп тұр. ... ... жүр, тұр, отыр ... ... ... ... дәнекер арқылы тіркесіп, оған амалдың я әрекеттің (ұзақтылы-қысқалы) созылып я созалаңдап тынбай жүріп жатқан кезеңін ... мән ... Ал, бұл ... қай ... ... да ... береді (Амалдың өту кезеңі категориясы деген тақырыпты ... ... мен үйде ... мен үйде мақала жазып отырмын деп те, Сен қайда тұрсың? Сен не айтып тұрсың? деп те, Ол тауда жүр, ол ... не ... жүр деп те айта ... ... осы сөйлемдердің қайсысын алсақ та, одан амалдың (әрекеттің) дәл ... ... ... ... ... ... асып ... тұр, отыр етістіктері нақтылы осы шақ мағынасын білдіру үшін де жұмсалады. Бұлардан басқа бірде-бір етістік дағдылы осы шақты (құс ... ит ... ... ... ... осы шақты білдіре алмайды.
Сонымен, бұл төрт етістік, өздерінің негізгі мағыналары мен қызметтерін атқарумен бірге, бір жағынан амал-әрекеттің даму ... ... өту ... ... ... ... ... жағынан, етістіктің нағыз осы шақ категориясын құрауға негіз болады. Бұл категорияларды жасуға осы төрт ... ... ... ... ... ... жұмсалады: -ып жатыр; -а жатыр; -ғалы жатыр; -ып тұр; -а тұр; -ғалы тұр; -ып жүр; -а жүр; ғалы жүр; -ып ...... ғалы ... -ып ... ... -ып бар +а ... т.б.
Бұл форманттардан кейін ,қажетінше, еді, екен көмекшілер тіркесіп , -ып жатыр еді; -ып ... ... -ып жүр еді; -ып жүр ... -ып ... жатыр екен... деген сияқты суреттемелер (перифразалы) етістік форманттары да ... ... бұл ... арқылы жасалған күрделі етістіктерге есімше, көсемше, рай, шақ формалары тіркесіп , тиісті грамматикалық мағыналар туғызыла ... ... ... ... ... оқып ... ... өтініп отырса; үнемі келіп тұратын-ды; аң-таң болып қарап отырып қалды т.б.
2.5. Бол, ед, қыл ... ... ... үш ... әрі жетекші, әрі көмекші болып қызмет атқарады. Үшеуінің мағыналарында ад, түрлену жүйелерінде де , ... да, ... ... ... ... ... ... өзгешеліктер де бар. Бірақ бол етістігі өзінше бір басқалау да, ед, қыл көмекшілері өзара бірыңғайлау. Дегенмен олардың қай ... ... ... тіркесе қойып, құранды етістік жасауға аса бейім тұрады және сонда ... өте жиі ... Осы ... болу ... әдетте , олардың жетекшілерінен гөрі, көмекшілік қызметтері басымырақ сияқтанып көрінеді. Мысалы: ... ... ... ... болды
Қарық болды
Қорған болды
Адам ед
Алаң етпе
Дайын ет
Мәз етті
Қарық етті
Қорған ... ... ... ... ... ... ... және осы сияқтанған мысалдардан бұл үш етістіктің құранды ... ... әрі ең ... әрі өте ... әрі тіпті жиі қолданылатын сөздер екені анықталады. (соңғы кезде үш етістіктің қатарына істе (іс+те) деген етістік ене бастағанын ... ... ... ... ... осы мысалдардан бұл үш етістіктің бір-бірінен ажырайтын мағыналық ерекшеліктері барлығыда бағдарланады. Ол – ... ... ... ерег олар ... ... да , ... жағынан да дәл бірдей, барабар я тең болса, тілде «босқа» жарысып ... ... еді. Ал ... ... ... ... тең ... әрқайсысына тән өзіндік сипаттарынан да айқындала түседі. Мысалы: абай бол (абайла), сақ бол (сақтан), оқып бол , ... ... деп ... ... абай ет , сақ қыл, оқып ет, ... қыл ... ... Бұлардың осылайша ажырауы, әрине, мағыналарының ерекшеліктеріне, соған лайық қалыптасқан тіркесу қабілеттеріне байланысты. Демек бұдан сөз-сөздің өздеріне тән мағыналық аясы, қолданылу ... ... ... керек.
Бұл үш көмекші етістік арқылы жасалатын құранды етсітіктер бір күрделі сөз ретінде ... ... тән ... ... бәрі де ... ... ... сондай-ақ олардан тиісті форманттар арқылы аналитикалы (сараламалы) , ... ... ... ... ... ...
1) Алаң бол
Алаң болады
Алаң болған
Алаң болар
Алаң болатын
Алаң болғалы
Алаң болма
Алаң болмашы
2) алаң бола ... бола ... ... ... бола ... алаң болатын еді
Алаң болған екен
Алаң болғысы келмейді
Алаң болмаса екен
Алаң ет
Алаң етеді
Алаң еткен
Алаң етер
Алаң ететін
Алаң еткелі
Алаң ... ... ете ... ете ... ... ... ... ете алмаймын
Алаң ететін еді
Алаң еткен екен
Алаң еткісі келмейді
Алаң етпесе екен
Алаң қыл
Алаң қылады
Алаң қылған
Алаң қылар
Алаң ... ... ... ...
Алаң қылмашы
Алаң қыла көрем
Алаң қыла қалды
Алаң қылмай қоймайды
Алаң қыла алмаймын
Алаң қылатын еді
Алаң қылған ... ... ... қылмаса екен
Сонымен, бол, ет, қыл (істе) етістіктерінің көмекшілік қызметі өзге көмекші етістіктерден басқаша, ... ... ең ... және ... қызметі – есімдерден құрамды етістіктер тудыру. Олардың бұл «мамандығын» өзге көмекшілер ... ... ... ... «қыл» етістіктерінің жәрдемімен жасалған құранды етістіктердің соңғы компоненті түрленіп, саралана суреттеме етістіктер жасалумен қатар (қызмет ете көріңіз, қызмет көрсетсе екен т.б.), ... ... ... ... көп ... ... Де етістігі
Де етістігі сөйлеу және ойлау етістіктері деп аталатын топқа (сөйле, айт, болжа, ойла т.б.) ... да , ... ... ... айт, ... ... ... ретінде жұмсалады. Бірақ семантикасы мен функциясының жан жақтылығы ... ... ... мен ... ... жағынан болсын өзге сөйлеу етістіктерінің бірбе-біреуі де етістігіне барабар бола алмайды. ... айт, ... ... ... тек ... ... ... шеңберінде ғана , негізгі қызметтерінің аясында ғана қолданылса, де ... ... ... гөрі ... кең. ... не ... Не ... сөйледі? Ештеңе айтты ма? тәрізді сұраулардың орнына не деді? ештеңе деді ме? деп ... ... ... ... ... ... қажетіне қарай жұмсала беретін сөз тіркестерін, жай және құрмалас сөйлемдерді, сондай-ақ, әлденеше сөз ... мен ... ... ... ... та ... ... жинап-теріп түгелімен көмкере келіп, де, деп, деген, дейтін ... формалары арқылы үйіріп әкелуге болады және оларды өз ... ... ... әрі ... тағы да ... ... де болады.
Осы жағдайдың бәрінде де бұл етістік өзінң негізгі лексикалық мағынасынан бүтіндей айрылмайды, қалай да өзінің негізгі ... ең ... бір ... ... сақтап отырады (білеміз де-білеміз деп айт; сәлем де-сәлем айт).
Сөйтіп, де етістігінің жетекшілік қызметі де ... ... де әрі ... әрі ... Бұл ... өте жиі ... кейде де етістігінсіз тілімізде сөйлеуге болмайтын шығар, оның қызметіне тең түсетін басқа сөз жоқ шығар дегендей ой да , ... те ... ... ... да де ... ... өзге ... ғана емес, тіліміздегі барлық сөз атауының бірде-біоеуінен табылмайды. ... өзге ... ... ... етсітіктер мен көсемшенің –ып (-іп, -п) және –й (-а, -е) формаларының я екеуімен де ... я ... ... ғана ... де етістігі бұл формалар арқылы жетекші етістікке тіпті тіркеспейді. Мысалы, ... көр, айта көр, ... ... бірақ айтып де немесе айта де дей алмаймыз.
Да етістігі өзінен бұрынғы жіктік жалғаулы, рай формалы , есімше жұранақтары жалғанған ... ... ... ... Оны әрі қысқа, әрі көрнекті төмендегі мысалдардан көруге болады:
келгенмін
келерсің
келмекшімін
келетінсіңдер
келемін
келсіз
келеді де ... ... ... ... ... ... ... не деген сөз?», «деген» дегенді орысша не дейді?», «келемін» дейді дейді» тәрізді сөз қолдану рәсімі-үйреншікті әдет. Бірақ осы үйреншікті әдет тек де ... ... ғана ... өйткені басқа етістіктердің сондай формаларын осылайша қолдану мүмкін емес. Есімдерден құралған сөз тіркестері мен ... де ... адам ... ... ) де ... оның ... жәрдемі арқылы үрйіріп әкеліп, қажетін еқарай бастаыштың да, ... да, ... да, ... да , ... да ... ... тиісті мүшелердің қызметтерін атқарта береді. Онымен ғана тынбай, одан арғы ойды тағы да сол де ... ... ... ... ... болады.
Де етістігінің есімше (деген, дейтін, дер , ... , ... (деп, дей, ... шақ ... ... деген-ді), рай (десе, дейік) формалары дербес те , әрі ... ... ... да ... береді. Осылайша я дербес, ятіркесіп қолданылатын бұл формалар өздерінің негізгі мағыналарында да, көмекшілік қызметте де жұмсалады және ... ... ... да жиі ұшырайды. Дегенмен, осы толған формалардың ішінен өзіне тән негізгі мағыналары мен функцияларын сақтау жағынан ... ... ... тіркесіп, неше алуан грамматикалық мағыналар білдіріп, қызмет көрсетуге дәнекер болу жағынан болсын, ең жиі қолданылатын, яғни ең елгезек ... ... және деп ... ... қайғы деген қарт болыпты; құс деген ұшар болар еді; Білімді боламын деген адам көп оқыр болар; Ананың балаға деген мейірімі-ай ... ... ... ... ... ... ... мен атқаратын қызметтерінің басты-басты кейбір нұсқаларын көруге болады.
Деп формасының функциясы да аса көп және тіпті ... Ең ... бұл ... ... ойға ... ... я ... түгелімен ертіп алып, айтылмақшы, я аталмақшы амал ... ... ... ... мақсаты, ниеті, сылтауы, себебі, салдары, нұсқауы сияқтандырып көрсету үшін қолданылады. Мұндайда деп формасы өзінің негізгі мағынасын түгел я жартылай сақтап ... ... осы ... ... деп ... ... ... деп түсініңіз; .. ақыл айтар деп күтіп отырмыз т.б.
Деп формасы нағыз көмекші болып жұмсалғанда , ... әр қилы ... және ... асу сипаттарын білдіретін көптеген аналитикалық форманттар жасауға дәнекер болып, сол форманттардың тұрақты ... бірі ... ... ... Ол ... және ... функциялары мынадай:
1. ...деп ал; ... деп бар; ... деп жібер; ... деп кет; ..деп сал; ... ... ... , қажетіне қарай түрленіп, өздерінен бұрынғы сөзді, сөз тіркесін, сөйлемді .. бұжытпай айтуға дәнекер болуларымен қатар, сол хабардың не ... ала ... ал...) , не ... ... ... бар....), не тым шұғыл (...деп жібер...), не бірден басқа күйге көшу (...деп ... не ... ... ... ... сипатын білдіретіндей реңк қосады, яғни бұлар сол ... ... мен ... ... деп ... алды; мен ...деп айтып; мен ...деп айтып барды; мен ...деп айтып жіберді; мен ..деп ... ... мен ... ... ... ... айтып тастады леген сияқты мағыналарды білдіретін форманттар (тіркестер) ... ... ...
2. –йын де форманттарына –п қал; -п ... -п ... ... қосылып, күрделі форманттар (-йын деп қал; -йын деп бар; -йын деп кел) құралады да , олар ... ... ... ... реңк ... Олардың сипаты мынадай:
а) –йын деп қал форманты жетекші етістікке тіркесіп, оған амалдың басталуының я аяқталуының соңғы шекке жеткенін білдіретін реңк ... ... ... бітейін деп қалды (жұмыс бітейін деп қалғанда; ... ...иін деп қалған соң); шай таусылайын деп ... т.б.
ә) ... деп ... ... жетекші етістікке тіркесіп, амадың басталуға я аяқталуға бет алғанын, соған ... ... реңк ... ... су ... деп ... (бар ... тойғаннан сиыр жарылайын деп барады (құла,тасы,түс,ол.бат,кет.суалып,жазыл,сасы,жарыл,ері,жүр,тұр...).
б)-йын деп келеді форманты жетекші етістікке тіркесіп, амадың бірте-бірте я үдегенін, я ... ... реңк ... ... күн ... деп ... мен ... деп келемін т.б.
3. –йын де формантына –п тұр, -п отыр, -п ... -п жүр ... ... төрт ... ... ... жасайды. Бұлардың әрқайсысы жетекші етістікке өзінше реңк жамап, ... ... бір ... бір ... болатынын білдіреді. Ол реңктер мынадай:
а) –йын деп тұр форманты жетекші етістікке тіркесіп, амалдың басталу я аяқталу қарсаңында ... ... ... оған осы ойымды айтайын деп тұрмын; істің сәті түсейін деп тұр; жіп үзілейін деп тұр т.б.
ә) ... деп отыр ... ... ... ... ... ... я аяқталу қарсаңында екенін білдіреді. Мысалы: мен ... деп ... осы ... ... ... ... деп ... т.б. б) –йын деп жатыр форманты өзі тіркесетін жетекші етістікке амалдың дереу болғалы ... я ... ... ... жатқанын білдіретінін реңк үстейді. Мысалы: ол Москваға жүрейін деп ... ... ... жазайын деп жатыр т.б.
в) –йын деп жүр форманты жетекші етістікке тіркесіп, ... ... ... асыру қамында екенін я жүзеге асыру қарсаңында жүргенін білдіреді. ... осы ... ... ... ... деп ... ол ... Москваға барып келейін деп жүр т.б.
Жетекші етістікке тіркесетін күрделі осы төрт ... ... деп ... компоненттің орнына –ғалы жұрнағын қолдануға да әбден болады. 4. –йын деді ... ... ... тіркесіп, оған амалдың я аяқталу қарсаңындағы әлі де үдеп кетпеген я ... ... ... үдеуге я бәсеңдеуге бет алған нақтылы бір кезеңін я мезетін ... реңк ... ... Мен бұдан сескенейін деп едім; ол маған ашуланайын деді; ... ... ... жел ... деді; бала ақылды болайын деді;егін жаппай пісейін деді; су таусылайын деді т.б. 5. –йын депті форманты да жетекші етістікке ... деді ... ... ... үстейді. Бірақ –йын деді және –йын депті форманттарының, екі ... ... ... ... сәл де ... ... бар. Ол айырмашылық мынаған саяды: егер сөйлеушіамалдың тікелей басы-қасында болса, жетекші етістікке ... деді ... ... егер ... ... тікелей басы-қасында болмай, іс-кезеңдерінің басталуы я аяқталуы оның көргенінен, естігенінен, білгенінен бұрын болған болса, онда жетекші етістікке –йын ... ... ... ... ... ... ... жаңбыр басылайын депті; су бітейін деді; су бітейін депті дегендердің негізгі тура мағынасында да, көмекші ... ... да осы ... бар. Ескерту: -йын деді формантының мағынасына –й (-а, -е) бастады форманты мен ... ... ... ... ... ... бола ... Мысалы: ол сескейін деді – ол сескене бастады – ол ... ... ... ... өрбитін жалаң формалардан да (деп, дей, дер, деген, дейтін, десе, демек т.б.), күрделі формалардан да (-йын деп; -йын ... -йын ... -йын деп тұр; -йын деп ... -йын деп ... -йын деп жүр; -йын деп ... т.б. ... ... етістіктің еді, екен формаларымен тіркесіп, неше алуан күрделі сараламалы етістіктер мен арласқан күрделі суреттемелі формалар жасалады. ... ...... әбден қалыптасқан, мейлінше көп қолданылатын үйеншікті тәсіл. Мысалы: (кел) деп еді; (не) десем екен; (не) дер екен десеңші; (бірдеме) дейтін ... (көп оқы) ... еді; ... ... деп едім т.б. Сонымен, де етістігінің функциясы аса күрделі, қысқаша топшылағанда, ол мынадай. Де етістігі, біріншіден, жеке сөзді я сөз ... ... жеке ... я бірнеше сөйлемді болсын, қысқа я ұзақ лебізді болсын, олардың ... да, ... да ... ... сол ... ... айтуға дәнекерлік етеді; екіншіден, айтылмаған көкейдегі, көңілдегі, ойдағы ... я ... ... ... ... дәнекер болады («Қарайғанға қараймын қабан ба деп, қамшылаймын атымды шабам ба деп» немесе «Жоғары ұшсам, түлкі өрлеп ... деп, ... көз ... қағып шықса аспанға» дегендерді алыңыз); үшіншіден, бұл етістіктің әр қилы ... ... ... деп, дей, ... ... дер, деген, демек, дескен, дегенде...), әдетте, белгілі бір ... ... жеке ... я сөз ... ... әкеліп, мағынасын нақтыландырып, байланысын жымдастырып, сөйлемнің бір мүшесі етуге дәнекерлік істейді; төртіншіден, өзінен бұрынғы көсемше және ... ... ... етістіктің әр алуан форманттарының қалыптасуына себеп те, негіз де болған (-ып қал; -ал сал...), бесіншіден, көптеген ... ... ... да, ол ... ... тілінде қолданылуына да дәнекер болған.
2.7. Салт және сабақты ... ... ... мейлі ол іс я әрекетті атасын, мейлі қиыл я қозғалысты атасын – бәрібір, - субъекті ... ... ... процесті білдіреді. Сондай-ақ іс я процесс сөйлеу ... ... ... не ... ... ... не тіркелмей, жанай жүзеге асырылып жатады. Етістіктің осылайша тікелей ... ... ету я ... ... оның ... ... семантикасына байланысты. Мысалы, кейбір етістіктер сөйлемде қолданылғанда, табыс септіктегі ... – тура ... ... ... сабақталуды тілеп тұрса, кейбір етістіктер табыс септіктегі сөзді қаламай-ақ, оған сабақталмай-ақ, салт күйінде жұмсалып тұрады. Етістіктердің табыс септіктегі ... ... ету я ... ... олардың синтаксистік жағынан тура толықтауышты меңгеру я меңгермеу қабілетіне байланысты қалыптасқан. Сен кітапты ал да, үйге қайт дген құрмалас ... ... ... (ал) ... ... ... ... етіп, соған тірелетіндей, сабақталатындай қабілет болса, соңғы сөйлемдегі амал (қайт) ондай ... ... ... ... ... ... тек үйге ... кету бағытын ғана білдіріп тұр.
Аш, айт, бақ, бер, ек, ем, жаз, жай, қи, ер, сеп, сыз, тап, тер, үз, үй, шеш, ыс, іл, іш; ... ... ... ... ... еге, еле, ... жама, жасыр, жұмса, игер, күре, қама, қуыр, мата, мүжі, сапыр, теже, тес, тұса, түзе етістіктерін алсақ, бұлардың бәрі де, қолдана ... ... ... ... сұрауларға жауап беретін табыс септіктегі сөзге сабақталады. Әдетте, сөйлеу ... ... ... сөзді, демек, тура толықтауышты керек семантикасы бар осындай етістіктер ... ... деп ... ішінде кімді? нені? деген сұрауларға жауап күтпейтін, табыс ... ... ... ... ... етістіктер де көп. Мысалы: ау, бар, бұқ, жат, жет, жұқ, жүр, кел, көн, күл, кір, қал, қаш, нан, оз, өс, піс, сал, ти, тол, тоң, төз, тұр, түс, ұш, шық, ық, іс, ... ... ... ... ... ... есір, елті, жарыс, жүгір, зерік, күрес, қажы, қуан, құлшын, отыр, өкін, сергі, ұмтыл, үде, арпалыс т.б. Мұндай табыс септіктегі сөзге ... ... ... етістіктер, әдетте, салт етістіктер деп аталады.
Етістіктердің бәрі ... я ... я ... бола бермейді. Олардың ішінде әрі салт, әрі сабақты болатындары да бар. ... ... ... не ... етістіктерде, не полисемиялы (көп мағыналы) етістіктерде болады. Мыалы, арт, жүр, тара...етістіктерін қолдана қалсақ, ... ... ... ... және ... артты», «сен жетілік қарғаны жүр», шаштарыңды тараңдар» және «үйді-үйлеріне тараңдар» ... ... ... ... Ал ... ... әрқайсысы әрі салт, әрі сабақты болып қызмет атқарып тұр.
Салттық, сабақтылық ... тек ... ... ғана ... ... ... ... де, күрделі етістіктердің де бойына сіңген қасиет. ... ... ... ... сына, міне, бекіт, өсір, салдыр... дегендер – ... ...... да, ... ... ... мұзда, шөлде... сияқтылар – салт етістіктер. Ал апар, әпер, әкет, түрегел, ән сал, құлақ қой, айта сал, ... көр, ... ет, сақ ... ... ... ... ... салт етістіктер де (түрегел, сақ бол, құлақ қой, ән сал, қызмет ет), сабақты етістіктер де (апар, әпер, әкел, әкет, айта сал, ... көр) бар. ... ... ... ... мен ... ... енуіне қарай, салт етістік сабақтыға, сабақты етістік салтқа ауысады. Мысалы, ал, (сабақты), бер (сабақты), кел ... кет ... бар ... ... ... олардан құралған әкел, әпер, әкет, бара бер, бере бер ... ... ... ... ... ... ... Осындай өзгерісті етіс жұрнақтарынан да көруге болады. Мысалы: жу, қорға, тара... сабақты етістіктеріне өздік етіс жұрнағы (-н, -ын, -ін) ... ... ... ... ... ... ... таран); ортақ етіс жұрнағы (-с, -ыс, -іс) жалғанса, сабақтылық сипаты өзгермейді. ... ... ... ал, сол ... ... етіс ... (-л, -ыл, -іл) ... олар салт етістік сипатына ие болады (жуыл, қорғал, тарал). Керісінше, жет, кел, ... ... салт ... өзгелік етіс жұрнағын (-кіз, -тір) жалғаса, туынды етістіктер (жеткіз, келтір, күлдір) сабақтыға айналады.
Сонымен салттық пен ... ...... тілі ... грамматикалық семантикасымен байланысты қалыптасқан құбылыс. Бірақ бұл категорияның сырттай білініп тұратын, өзіне тән, ... ... ... да, субъекті мен обьектінің грамматикалық (синтаксистік) қатынасын өзгертіп отыратын ішік семантикалық мазмұны болады. Ол мазмұн етістік негіздеріне (түбір ме, ... ... бе, ... ... бе – шарт ... ... септікті қалау я қаламау қабілетін түпкілікті семантика-синтаксистік қасиеттің бірі етіп тапқан.
Дегенмен, салттық пен сабақтылық семантика қазақ тіліндегі ... ... ... ғана ... ... ... ... тек етістік атаулының бойынан табылатын түпкілікті, тұрақты бір қасиеті ғана. Өйткені қазақ етістіктері тек ... ... ... ... ... я ... аясында ғана қалып қоймайды, онан басқа да септіктерді меңгере алады. ... жау, там, ... ... салт ... ... бағытын да, шыққан орнын да білдіреді (мен үйден көшеге шықтым; ол төбеден жерге түсті т.б.), айда, ... ... ... ... ... ... септікті бірден меңгере береді (малды өріске атпен айда; баланы үйге тамаққа ... ... ... ... ... морфологиялық және синтаксистік сипаттары басқашалау болып келетін, бір алуан жұрнақтардың ... ... ... я етіс ... деп аталады. Етістерді етістіктің өзге категорияларынан еркшелендіріп тұратын сипаттары мынадай: «ол рнан жөн сұрады; олар бір-бірінен жөн ... ол онан жөн ... онан жөн жөн ... ол өзі ... ... ... етістік (сұрады, сұрасты, сұратты, сұралды, сұранды) формалардың соңдрындағы өткен шақтың қосымшасын (-ды, -ді) алып тастағаннан кейінгі сұра, ... ... ... сұран
Етістіктерін бір-бірімен салыстырғанда, олар бір түбірден өрбіген түбірлес негіздер екні айқындалады. Осы бес түрлі негіздің соңғы төртеуі сұра ... ... ... ... (-с, -т, -л, -н) ... ... ... тұр; осы формаларына қарай (түпті лексикалық мағынасы бір бола тұрса да), олардың семантикалық мәндерінде де ... ... бар. ... ... ... ... ... тасын,; жу, жуыс, жудыр, жуыл, жуын,; айт, айтыс, айттыр, айтыл тәрізді түбірлес етістіктерден де осы жүйе аңғарылады.
Осы түбірлес етістіктердің ... ... ... ... (-ма, -ме, ба, -бе, -па, -пе), ... рай категориясының (-ды, -ді, -ты,-ті), есімшенің (-ған, -атын, -ар, -мақ...), көсемшенің (-ып, -іп, -п, -а, -е, -й, ... және ... ... ... етістік негіздеріне етістікке тән парадигмалық фомалар тудыратын жұрнқтарды жалғай беруге болады. Мысалы: ... ... ... ... ... тіктіргелі т.б. Сөйтіп, етіс формаларының бұл ерекшелігінен, біріншіден, басқа жұрнқтар сияқты, туынды етістік жасайтын қабілет ... ... тек ... ... ... және сол етіс ... арқылы туған формалар етістік негіздері есебінде қызмет ететіні айқындалады. Ендеше, бұл жағынан ... етіс ... ... сөз ... ... ... ... де, лексикалық категорияға жатады.
Еікншіден, етіс категориясының формаларында субъекті мен обьектінің амалға қатысын, ... ... ... мен ... ... білдіретін грамматикалық сипаты күшті. Демек, етіс формалары ... ... ... ... ... ... Оны бағдарлау үшін жоғарыда келтірілген бес сөйлемдегі етіс формаларының грамматикалық ерекшкліктерін талдап көруге болады. ... ... ... ... сұра түбірі өзге формалардың түрлерін де, семантикаларын да және қызметтерін де салыстыруға, оларды талдауға, ажыратуға негіз болады. ... сұра ... тек ... ... ... я ... туралы жай сұрауды ғанан білдірсе, екінші сөйлемдегі сұрас формасы амалға бір субъекті емес, кемі екі я онан да аса ... ... және ... ... біреуінен ғана емес, бір-бірінен сұрасқанын білдіреді; сөйлемнің құрылысын өзгертеді. Соның нәтижесінде сөйлемнің ... ... ... олар амалға ортақтас болғанын (Асан мен Үсен жөн сұрасты) аңғартады. Үшінші сөйлемдегі сұрат формасының семантикасы алғашқы екі ... ... ... да ... ... онан (сұрат) әрекетті жасаттырушыы бір адам (субъекті) болса, ... ... бір ... адам ... ... ... ... грамматикалық бастауышы амалды жасаушының өзі емес, оны орындаттырушы адам болып көрінеді (Асан Үсен арқылы жөн сұратты). Төртінші сөйлемдегі сұрал ... ... ... сұрас, сұрат деген үш формадан да басқалашалау. Бұдан (сұрал) амал жасаушы ... де, ... ... де тіпті көрінбейді; амалдың шарпуы тиетін обьекті сөйлемнің грамматикалық субъектісі болып көрінеді (ауданна мәлімет сұралды). Соңғы сөйлемдегі сұран формасынан амалды ... ... адам сол ... әпі ... әрі обьектісі болатындай мағына білінеді, демек, амал субъектінің өзі үшін жұмсалатынын аңғарарлықтай мән ... етіс ... деп ... ... мен обектіге қатысын, сондай-ақ, керісінше, субъекті мен обьектінің амалға қатысын білдіретін формалардың жүйесін атаймыз[11.283]. Бұл формаларда сөз ... ... де, ... ... ... ... өзгерту қабілеті де болады. Етіс жұрнақтары түбір етістіктерге де, арнаулы жұрнақтар ... ... ... ... де, ... етістіктердің түр-түрлеріне де керкгінше жалғана береді. Етістер жұрнқтарының түрлеріне, олардың мағыналары мен қызметтеріне қарай, төмендегідей бес ... ... 1) ... ... 2) ортақ етіс, 3) өзгелік етіс,, 4) ырықсыз етіс, 5) өздік етіс.
1) ... ... ... ... болмайды. Оған әрбір түбір я туынды етістіктердің де ... ... ... ... ... ... мен ... қатысы я субъекті мен обьектінің етістік негізіне қатысы сол ... ... ... семантикасына қарай анықталатындықтан, оныңң семантикалық еркшелігі, грамматикалық қызметі туралы да арнайы сипаттама беру қажет болмайды, өйткені тілдегі әрбір ... ... ... ... ... мен функцияларында жұмсала береді (олар оқыды; біз келдік; таяқтарды шегелеп қойдық; инені сабақтадым т.б.) ... ... етіс деп өзге етіс ... ...... ... солардың түрлерін, мағыналарын, қызметтерін салыстырып айқындайтын форманы айтамыз (бар, кел, ... ... ... ... қарайла, құрсаула, оян, қуан, құшақта, ермек ет, еңбек сіңір, ән сал, түсініп ал, ... қой ... ... етіс -с (-ыс, -іс) жұрнғы арқылы негізгі етіс формасынан (етістік негізінен) жасалады. Бұл жұрнақ негізгі етістікке амалды кемі екі я одан да аса ... ... ... ... мән үстейді, демек бірнеше субъектініңқатысы арқылы жүзеге асатын ... ... ... ... , ... апарыс, артыс, көріс, келіс, қарас, таныс, көмек көрсетіс, ізеу салыс, ат ... т.т. ... -ла +с ... ... құрамды – лас (-лес, -дас, -тес,-тас,-тес) жұрнақ арқылы есімдерден жасалған туынды. Етістіктер ортақ етіс семантикасында білдіреді (ақыл-дас, араз-дас, мұң-дас, қош-тас, ... ... ... ... ... ... ... етіс –т; -тыр (-тір,-дыр,-дір) ; -қыз (-кіз,-ғыз,-гіз) жұрнақтары арқылы ... етіс ... ... ... ... Бұл жұрнақтар етістік негізінің мағынасына амалды басқа бір бөгде адам арқылы істелуін білдіретіндей мән үстейді. Әр жұрнақтың жалғану нұсқалары ...
а) –т ... ... ... я ... дыбысқа бітетін негіздерге жалғанады. Мысалы: азай-т, көбей-т, көтер-т, күре-т, оқы-т, төле-т, ойна-т, жүгір-т, жөнел-т, жалын-т (қорық –қорқыт, ... ... ... ... ... ... көбінесе қатаң я сонор дыбысқа біткен етістік негіздеріне жалғанады. Мысалы: ... ... ... кел-тір, кеп-тір, жап-тыр, сат-тыр, сеп-тір, ас-тыр, тол-тыр, қой-дыр, көн-дір, ... ... ... т.б.
б) ... ... ... жұрнағы дауыссыз дыбысқа біткен етістік негіздеріне жалғанады. Мысалы: ал-ғыз, бер-гіз, аш-қыз, іш-кіз, жат-қыз, сеп-кіз, ... ... ... ... біл-гіз т.б.
в) –т, -тыр, -ғыз жұранқтарының бірінен соң бірі қабаттасып ... де ... ... ... үстеме мағына жамайды. Мысалы: сөйле-т-тір, сөйле-т-кіз, сөйле-т-тір-т-кіз;
4) ырықсыз етіс –ыл (-іл,-л) жұрнағы арқылы және етістік негізінде -л ... ... -ын ... жұрнағы арқылы жасалады. Бұл жұрнақ етістік негізінің мағынасына амал ырықсыз істелінетіндей мән жамайды, үстейді, бірақ ол формадан амалды кім істегені, яғни ... ... де, ... логикалық обьекті есебінде қызмет етеді. Мысалы. Қой ... үй ... жіп ... ... шешілді; кір жуылды; қора тазланды; ине сақатлады; қар күрелді; киім ілінді; қора ... үй ... ... ... т.б.
Өнімсіз болса да , жалаң жұрнақтардан құралған күрделі –лын (лін,), -ныл ... ... ... ... ... ... етеді. Мысалы: алма же-лін-ді, жоқ ізде-лін-ді, ат байла-ныл-ды, т.б.
5) өздік етіс –ын (-ін,-н) ... ... ... ... ... ... Бұл жұрнақ етіс негізінде амалдың шарпуы я нәтижесі оны жасаушы субъектінің өзіне ... ... мән ... ... тара-н, жу-ын, ора-н, ки-ін, көр-ін, сұра-ын, ойла-н т.б..
-ла +н қосымшаларынан біріккен ... ... ... -сет ... ... ... жасалған туынды етістіктер өздік етіс мағынасында жұмсала береді (әуре-лен, қату-лан, қаһар-лан, зәр-лен, шат-тан, мейір-лен, әл-ден, ... ... ... ... ... ... сын (-сін) құранды жұрнақтары арқылы туған етістіктерде тікелей өздік етіс мәнін білдіреді (аш-ырқан, тұш-ырқан, шім-іркен; ... ... ... жер-сін, бәл-сін т.б.).
Қазіргі қазақ тілінде, жоғарыда әр етіс тұсында берілген ескертулерден басқа да, жеке сөздермен ғана қолданылатын (ау-дар, ... жеке ... ... ... ... оя-т, уа-н, у-т, жұба-н, жұба-т, үйре-н, үйре-т, шег-ін, құт-ыл, құт-қар, ... ... ... ... ... Сонымен қатар , аса өнімді болмағаны мен де бір алуан сөздерге жалған (көн-дік, бас-тық, и-лік, бу-лық) әр ырықсыз ... әр ... ... мән ... ... да ... отырады. Сондай- ақ, тын-ық, қан-ық, ... дегендердегі –ық(ік) формасы да ... ... (ір ) ... ... етіс жұрнағы делініп есептелініп жүр; оның бастапқы толық түрі –тыр (тір) екенін ... ... ... ... ... ... кім ... болса, оның замандастарының бәрі виноват» дегеннен, Әуезовтің: «ақыл астыр, мал әпер» дегеннен ауыз екі ... ... ... ... ... ... Бірақ қазіргі тілде осы форма өзгелік етіс көрсеткіші болу қасиетінен ... салт ... ... ... ... ... ... көшкен сияқты. Мысалы: біт-ір, түс-ір, өш-ір, жыт-ыр, өс-ір, піс-ір.. дегендердің семантикасында ... ... етіс мәні жоқ тек ... реңк ғана бар. Етіс ... ... ... ... (жаз-дыр, жаз-ғыз, сөйлет-тір, сөйлет-кіз, ал-дыр, ал,ғыз, жүгірт-тір, жүгірт-кіз, байла-н (ды) , байлан-ыл-ды, ... екі ... ... ... та болып (бұр-ыл, кер –іл, жылы-н, таза-н....) келетін себебін, сонымен бірге кейбір ... етіс ... ... ... ... ... айт-ын-ды, тіг-ін-ді деуге болмайды) ойластырғанда , өзге де ... ... , етіс ... оның формаларының шығу, даму, жетілу, қалыптасу тарихы өте ұзақ ... ... ... ...
2.9. Болымдылық және болымсыздық категориясы
Амал-әрекеттің болу я болмауы немесе тынуы я тынбауы – табиғи құбылыс. Осы табиғи құбылысқа ... амал ... ... асуы я аспауы тілде (грамматикада) арнаулы формалар арқылы ... Іс ... ... ... ... болымды түрі деп аталады да жүзеге аспауын ... ... ... ... түрі деп ... ... осы екі түр ... етістіктің болымдылық және болымсыздық категориясы деп танылады.
Әдетте, етістіктің болымды түрі кәдімгі түбір, туынды және күрделі формалар арқылы ... ... түрі сол ... я негіздерге арнаулы-ма (ме,ба,пе, па,бе) қосымшасы жалғану арқылы ... ... бар ... ... ... қой,бара бер.. сияқты негіздер болысды түр болса, барма, ... ... ба, ... ... ... ... бара ... дегендер болымсыз болады. Етістік негізінен туатын оның өзге формалардың бәрі де осы ... түр ... ... ... ... бар-ма-у,кел-ме-у,бар-ма-ған,кел-ме-ген,бар-ма-й, кел-ме-й,бар-ма-йтын,кел-ме-йтін, бар-ма-ғалы, кел-ме-гелі, бар-ма-са, кел-ме-се т.т.
2.10. Қимыл атауы
Айт, ал, бер, бар ... ... ... де , ақта құрметте, айтқыз, білдір сияқты туынды етістіктер де , сондай ақ құрмет қыл, еңбек ет, алып кел, жаза сал ... ... ... ... де ... ... ... танылатыны айқын. Осындай негіздерге –у жұрнағы жалғанғаннан кейін туатын форма амалдың атауы есебінде қызмет етеді. Сол себептен бұл ... ... ... деп ... Мысалы: ал-у, көн-у, қаз-у, құрметт-у, айқыз-у, алып кел-у, еңбек ет-у, ән сал-у, опық же-у, бас көз бол-у, ... атау ... я ... ... ... ... тек оның атауы ретінде қызмет ететіндіктен оның шықтық ұғымы болмайды. Осы ... ... тән ... ... формалар, яғни есімше,көсемше, рай, шақ, жақ формалары қимыл атауына тікелей жалғанбайды. Қимыл ... ... ... да ... ... да ... гөрі зат есімге жақын.сол себептен қимыл атауына қолданылу ыңғайына ... ... тән ... ... ... жалғаулары жалғана береді, бірақ оған еш уақытта да көптік жалғауынның қосымшасы жалғанбайды. Мысалы: сендердің бүгін келілерің ... бұл кісі ... ... мән ... ... біледі, мына киноны көрулеріңізге болады т.б.
Қимыл атауына –л –сыз –лық ... –ыш ... ... ... ... ... ... есімдер жасала береді. Мысалы: жазулы, байлаулы, айтушы, естуші, жалғаулық, орауыш, түйреуіш, айтудай-ақ айтты т.б.
Етістік+негізінен –у жұрнағы арқылы туған кейбір ... ... ... ... ... ... зат я сын есімдер қатарына көшкен. Бұл құбылыс –қимыл атауы есімге жақындығының ... ... ... ... ... ... тісеу (тай), жазу, оқу, тоқу, түзу (жол) кебу (отын), жібу,жабу т.т. қимыл атауы ... ... ... ... ... мен ... қосылып түрленуіне орай өзге де негізгі және ... ... ... ... ... сөйлемде дербес мүшеде бола алады, күрделі мүшенің ... да ене ... өту ... негізі жалаң болса да, күрделі болса да (бар, кел, айтыс , көмектес, қызмет ет, көмек көрсет...). амал ... ат ... ғана ... ... Олар ... қолдану үстінде амалдың қашан, қалай, қайтіп, қандай тәсілдер арқылы жүзеге асатынын, демек амалдың алуан ... ... ... ... ... Ондай грамматикалық мағыналар, әдетте нақтылы лебіз (речь) ... ... ... ... ... арнаулы грамматикалық формалар арқылы беріледі. Қазақ тілінде осындай әр үйреншікті әр қызметі аса мол ... ... бір ... ... ... форманттар етістік негізіне жалғанып, оған амалдың бағыты – мақсаты, мезгілі-мезеті, ... ... ... ... ... немесе амалдың алдын я аяғын, асығыстығын я жайбарақаттылығын, қайталануын я ... ... ... ... ... Аналитикалық етістіктердің бойларыдағы осындай грамматикалық мән мағыналар амалдың өту я ... асу ... ... ... ... сыр ... ... Аналитикалық форманттар (морфемалар) сограмматикалық мән мағыналардың морфологиялық көрсеткіштері ... ... ... ... етістік формалары жүйесіндегі өзіне лайық ерекше мазмұны мен ... ... бар ... ... ... өту ... категориясы деп аталады.
Амалдың өту сипаты категориясының көрсеткішері синтетикалық тәсілі арқылы да аналитикалық форманттар арқылы да жасалады.
Амалдың өту сипаты категориясының ... түрі – ... түрі ... ... ... ... аналитикалық форманттар арқылы жасалады. Ондай аналитикалық форманттар тілімізде аса көп. Солардың кейбір түрлері: -п таста, -а қой, -ғалы отыр, -ған бол ... ... ... ... үш түрлі нұсқадан шыққан. Бірінші нұсқа (модель) көсемшенің –ып (-іп,-п) және –а (-е,-й) жұрнақтары мен ... ... ... құралатын форманттар.
Бұл топқа қатысты негізгі форманттар етістіктің бастаппқы жай тіркесінен, демек, компонентті күрделі етістіктерден қалыптасқан. Ондай тіркестердің екінші компоненттерінің кейбіреулері ... ... ... ... ... ... форма құрау нәтижесінде пайда болған. Бұл нұсқа бойынша қалыптасқан қазіргі аналитикалық форманттарды бағдарлауға әрі ... әрі ... болу ... ... оның екі ... де бір ... ... жарыстырыла беріледі;
Айт-ып жат-ты
Айт-ып жүр-ді
Айт-ып отыр-ды
Айт-ып тұр-ды
Айт-ып ал-ды
Айт-ып бақ-ты
Айт-ып бер-ді
Айт-ып жөнел-ді
Айт-ып қарады
Айт-ып қал-ды
Айт-ып өр-ді
Айт-ып ... ... ... қал-ды
Айт-а көр-се екен
Айт-а сал-ды
Айт-а түсті
Бұл аналитикалық етістіктердің негізі лексикалық мағыналары тек айт ... ... ... болғанымен, негізге (айт) жалғанған әрбір формант (-ып ал, -а ал, -ып бақ т.б.) ... ... ... ... ...
2.12. Аналитикалық форманттардың грамматикалық категорияларға қойылатын талаптарға қатысы
Жоғарырақта көрсетілген ... ... ... ... негізінде қарағанда, қазақ тіліндегі морфология деңгейінде қарастырылып жүрген кейбір грамматикалық категориялар (тар мағынада) біз ... ... ... ... ... бере алмайды. Мәселен, категорияларға жіктеуде ұстанатын таза формальді белгілер тұрғысынан келгенде қазақ тіліндегі өту сипаты категориясы ... ... бола ... ... ... бұл категорияның негізгі көрсеткіштері саналатын аналитикалық форманттар барлық етістіктерге ... ... ... алмайды. Бұл - олардың грамматикалық (морфологиялық) категорияға қойылатын талаптар деңгейінен шыға алмайтындығына дәлел. Егер аналитикалық форманттар ... өту ... ... ... ... көрсеткіштері болса, онда тілдегі барлық етістіктерге жалғанып, олардың ... ... ... қаралуы керек. Мысалы, етістіктерді - п жібер формантын түрлендіріп қарайық: ... ... ... ... салып жібер, сұрыптап жібер, ұрып жібер, жасап жібер) жалғанып, бірден, тез жасалған ... ... ... етістіктерімен (келіп жібер, барып жібер, ұшып жібер, адымдап жібер), қарым-қатынас етістіктерімен (қоштасып жібер, сәлемдесіп жібер, ... ... ... ... ... ... ... етістіктерімен (пайымдап жібер, сезіп жібер, мүңкіп ... ... ... ойлау етістіктерімен (ойлап жібер, тәуекел етіп жібер, шешімге келіп жібер), эмоционалды етістіктермен (мәз болып жібер, ... ... ... ... және ... ... т.б. ... айтылмайды. Яғни барлық бұл аналитикалық формант пен барлық етістіктер түрлене бермейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы етістіктерді грамматикалық шақ категориясының өткен шақ ... ... ... ішті – ішіп жіберді; салды – салып жіберді; сұрыптады – сұрыптап жіберді; ұрды – ұрып жіберді; ...... ... ... ... ... ... қоштасты; сәлемдесті; меншіктеді; қадірледі; бағынды; пайымдады; сезді; ... ... ... тәуекел етті;, шешімге келді; мәз болды; қуанды; қайғырды. Жалпы қимылдың түрлі жасалу тәсілдерін білдіретін көрсеткіштердің етістіктердің ... бір ... ғана ... ... жайын Н.Оралбаева олардың (бұл категория көрсеткіштерінің) өзіндік ерекшелігі деп көрсетеді және бұл ерекшелікті ... ... ... ... ... ... өзара оппозиция құрамайды.
Үшіншіден, аналитикалық форманттардың мағына реңктерін берудегі ... ... зор. ... ... мағыналық реңктері сөйлеу мақсатында туындайды. Мұндай сөйлеуде ... ... ... ... ... ... өте ... келеді. Көмекші етістіктер негізгі етістіктерге тіркескенде жетекші етістіктің лексикалық мағынасына сәл де ... ... ... оған ... реңк ... Ол семантикалық реңкті аналитикалық формалы етістік мағынасын жетекші етістіктің лексикалық мағынасымен тең дәрежеде алып қарауға болмайды. Мысалы: оқы ... ... бір ... ... жазуды көру және соның нәтижесінде дыбыстау мүшелері арқылы ондағы ақпаратты ... ... ... ... ... Осы ... -п шық, - п ал, - п бер ... форманттарымен түрлендіру нәтижесіндегі оқып шық, оқып ал, оқып бер ... ... ... ... ... бар семантикалық реңк екінші етістік бойында жоқ. Мен газетке ... ... ... ... ... о қ ы п ш ы қ т ы м ... Жарты бетке толар-толмас хатты мен оған үш қайтара о қ ы п б е р д і м ... ... ... осы кітаптан оқып аласың (Б.Сатыбалдыұлы) деген сөйленімдерде бір ғана оқу әрекетіне қатысты ... ... ... ... үш түрлі қимыл қамтылған. Егер - п шық аналитикалық форманты оқу ... ... ... аяқталғандығын білдірсе, -п бер аналитикалық форманты оқу ... ... ... ... екінші адамға қарата іске асырылғандығы мағынасымен қоса, амал-әрекеттің аяқталғандығын да білдіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асу мағынасы - п шық формантының бойында жоқ. Ал –п ал ... ... ... ... өзінің орындай алу мүмкіндігі мағынасын білдіруі ... оқу ... ... өзі ... асыратындығын көрсетіп тұр. Сонымен, оқы етістігі арқылы берілетін қимыл семантикасы мен оқып шық, оқып бер, оқып ал ... ... ... ... бар. Соңғы жағдайда оқу әрекеті түрлі ... ... ... ... ... Ал ... ... өзі жалғанған етістіктің ... ... ... әсер ... тек ... ... ғана ... Мысалы, оқы етістігін грамматикалық шақ ... ... ... шақ: ... осы шақ: оқып ... келер шақ: оқиды дегенде етістік тек грамматикалық мән ғана иеленген. Яғни оқу ... ... ... ... ... ... ... қосылған.
Төртіншіден, лексика-грамматикалық категорияның көрсеткіші жалғанған етістік тұлғасы тікелей жіктік жалғауын ... Олар ... шақ, рай ... ... барып қана жіктеледі. Бұл тұжырымды қазақ тіліндегі аналитикалық форманттар мәселесін арнайы зерттеген ... ... мына ... ... ... ... өту ... форманттары жіктік жалғауының толық және қысқа түрлерімен ешуақытта тікелей тіркеспейді, олардың ... рай ... ... [28, 126 б.]. ... ... ... тұр, ... жүр қалып етістіктерінің тікелей жіктік жалғауын қабылдайтындығы белгілі. А.Хасенова аталған етістіктердің жіктік жалғауымен тікелей ... оның ... ... ... ... қазіргі кезде негізгі түбір болып табылғанымен, тарихи тұрғыдан түбірге қосымшалары сіңісіп кеткен туынды түбірлер ... – ол ... тұр – ... ... – жатырұр, жүр – жүрүр дегеннен қалыптасқан) ... ... ... [18]. ... ... ... ... мұндай пікірді М.Оразов та білдіреді. Ғалымның көрсетуінше, аталған етістіктер тарихи тұрғыда бір кездері олтурур, отурур, ... ... ... ... ... қолданылған [32, 98 б.]. Автор осы етістіктер ... -ур ... ... ... ... қалып етістігін талдау арқылы түсіндіреді. Жат етістігі осы қалыпта жіктік ... ... тек ... тұлғасында келгенде ғана жіктеледі. Яғни мұндағы - ыр элементі тарихи жағынан ... бір ... ... ... ... ... және ... кезде бұл элемент гаплология заңдылығына ұшырап, өз ... ... ... қазіргі кезде негізгі түбір ретінде қабылданатын дәрежеге жеткен деген тұжырым жасайды. М.Оразов мұндағы -ыр ... тіл ... ... осы шақ ... ... айтады. Ендеше, қазіргі қазақ тіліндегі төрт қалып етістігінің ... ... сыры оның ... жатыр. Бұл етістіктерге бұлайша кеңірек тоқталу ... олар ... ... қызметінде жұмсалып, қандай да бір категорияның көрсеткіші болып табылғанда басқа етістіктерден ерекшелігі ... ... ... Ал негізінен басқа аналитикалық форманттар белгілі бір грамматикалық категория көрсеткіштерінен кейін ғана ... ... Ол ... да онша ... кісі емес. Кейде жұрт намаз оқып жатса, дәрет алмастан жалаң аяқ барып, қатарға о т ы р а к е т е д і ... ... таба ... ... ... с и п а л а й б е р е м ... Орысшам жеткенше тұтығып, шатасып, білгенімді а й т ы п б е р д і м ... ... ... ... етістіктің мағынасына қосымша семантикалық реңк үстеген - а кет, - й бер, - ып бер ... шақ ... ... ... қана жіктелген. Олар тікелей жіктелмейді, ендеше отыра кетті (мұндағы –ті 3 жақ жіктік жалғауы); ... ... ... ... ... ... ... келесі ерекшелік лексика-грамматикалық категория көрсеткіштерінің етістік түбіріне қосылу тәртібі немесе орнына қатысты болып келеді. Қазақ тіліндегі қимылдың өту ... ... ... ... мағына беретін морфемадан бұрын ... ... ... с ө й л е й б е р м е й д і; ... б е р е қ о й м а й д ы; ... к е т е с а л м а й д ы. ... қазақ тіліндегі қимылдың өту сипаты категориясының көрсеткіштері ... ... ... ... ... көрсеткіштеріне қойылатын талаптарға толығырақ жауап беретін сияқты.
ҚОРЫТЫНДЫ
Біз жұмысымызда етістіктердің тіл жүйесіндегі жұмсалу ... және ... ... және синтагмалық бағыттағы қызметін, аналитикалық форманттардың құрылымдық жүйесін толық алып қарастырдық. Ең бастысы, аналитикалық етістіктердің табиғатын толық ашу ... ... ... ... тіліміздегі басқа да қызметтеріне назар аудардық та, олардың өзара байланыста болатындығына көз жеткіздік. Етістік категорияларының тіліміздегі барлық ... ... ... ... ... және ... ... анықтадық.
Қазақ тілінің тарихында етістіктердің бүгінгі тіліміздегі бірнеше қызметінің қайсысы алғашқы екендігін дәлелдейтін дерек жоқ. Көнелігі жағынан ... ... ... ... жеткендігі тұрғысынан алғашқы болып есептелетін Орхон-Енисей жазбаларында олардың бүгінгі тіліміздегі түрлерінің көбі бар.
Етістіктердің және оның аналитикалық ... ... ... ретіндегі қалыптасуына қатысты жалпы тіл білімі мен түркітанудағы пікірлерге шолу жасалды, ... ... ... және ... тұлғаларының аналитикалық форманттар қалыптасуына тікелей әсері бар екендігі дәлелденді.
Етістіктердің және оның тұлғаларының морфология ... ... ... ... және етістіктердің, оның категорияларының көпқызметі екендігі тілдік материалдар келтіру арқылы дәлелденді.
Жалпы алғанда, біздің жұмысымызға арқау болған ... ...... Осы ... нәтижесінде есімшеге қатысты мәселелердің бәрі түгел шешілді ... ... ... ... өлең ... ... ... жұмсалымдығы, есімше жұрнақтары арқылы жасалған пысықтауыштардың табиғаты, есімшелер арқылы жасалған бірыңғай баяндауыштар жөнінде ... ... ... ... ісі деп ... ... аналитикалық форманттарының құрылымдық жүйесін саралай келгенде түйетініміз:
- Етістік күрделі грамматикалық категория;
- Таза грамматикалық категория дегеніміз - морфологиялық категория; ... ... ... берілген анықтамаларды сараптағанда, олардың бір тобы грамматикалық ... ... пен ... ... ... ... ... танитын ортақ идеяға негізделеді;
- Етістікке тән грамматикалық (парадигмалық) формаларға да, етістіктен жасалатын барлық басқа сөз таптарына тән ... ... ... және ... да түп ... я түп негіз есебінде қызмет ететін етістік-тұлға болады;
- Әрбір аналитикалық форманттың өзді-өзіне тән мағынасы бар, демек әр форманттың ... бір ... ... ... ...
1. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің ... ... ... Рауан, 1998. -305 б.
2. Салқынбай А., Абақан Е. ... ... ... ... Сөздік-Словарь. 2002. – 306 б.
3. Щерба Л.Н. Избранные труды по русскому языку. Москва, 1957.7
4. ... В.В. ... ... ... о слове. М., 1972
5. СмирницкиЙ И.В. Грамматика русского языка. М., 1981
6.Қазақ грамматикасы. Астана, 2002. -783 б.
7. ... А. ... ... ... түбір етістіктер. –Алматы, 1959. –176
8. Маманов Ы. Қазақ тіл білімі мәселелері. Алматы: Арыс, 2007. -490 б.
9. Исаев С. Қазақ ... ... ... ... ... 1992
10. Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы, 1966. –183 б.
11 Ысқақов А. Қазіргі қазақ ... ... 1991. –381 ... ... М. ... ... 2001. –385 ... Хасенова А. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты. –Алматы, 1971. –307 б.
14. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық ... ... 1998. –303 ... ... С. Қазақ тілі жайында ойлар. –Алматы, 1997. –225 ... ... ... ... ... ... 1. Фонетика и морфология. Фрунзе: издательство «Илим», 1987. – 402 с.
17. Ерғалиев Т. Қазақ тіліндегі есімше категориясы. ... 1958. –80 ... ... А. ... лексика-грамматикалық сипаты. Алматы
19. Қапалбеков Б. Көсемше бағыныңқылардың дамып қалыптасуы мен мағыналық түрлері. Филол.ғылым.канд.дисс. –Алматы, 2000. 150 б.
20.Словарь по ... ... 1998. –540 ... ... де ... Труды по языкознанию. –Москва, 1977. 695 с.
22. Москальская О.И. Проблемы системного описания ... ... 1981. –173 ... ... М. ... ... ... 1984. –30 с.
24. Шведова Н.Ю. Парадигма простого предложения в русском языке//Русский язык: Грамматически ... ... 1967. –С. ... ... Е.А. Структуры простого предложения с точки зрения синтаксических и парадигматических отношений. –НДВШ, ФН, №3, ... ... Я.Ч. ... в ... ... ... 2001. –765 с.
27. Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктік аналитикалық форманттары/ филология ғыл. ... ... ... Алматы, 1979
28. Оралбаева Н. Қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық форманттарының ... мен ... ... Ғылым, 1979. – 196 б.
29. Ысқақов А. Қазіргі ... ... ... ... ... Қалыбаева А. Етістіктің лексико-грамматикалық сипаты. –Алматы, 1971. –307 б.
31. Ерназарова З. ... ... ... ... арақатынас жайында // ҚР ҰҒА хабарлары №2, 1993. –53-65 ... ... М. ... ... 2- ... ... Наурыз, 1997. 185 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Етістік формалары және оны оқытудың әдістері64 бет
Герундийдің көркем әдебиетте қолданылу ерекшеліктері және аударылу жолдары9 бет
Сөз түрленуіндегі ерекшеліктер4 бет
Қазақ тілінің омоним сөздерінің статистикасы52 бет
Қазақ/ағылшын тілдеріндегі етістіктер63 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
SQL құрылымдық сұранымдар тілі32 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь