Оңтүстік Қазақстан облысының климаттық - экологиялық жағдайы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

І. Оңтүстік Қазақстан облысына жалпы физикалық . географиялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1. Географиялық орналасуы және жер бедері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Оңтүстік Қазақстан облысының климаты мен су ресурсы ... ... ... ... ..
1.3. Оңтүстік Қазақстан облысының топырақ, өсімдік және жануарлар дүниесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Оңтүстік Қазақстан облысының климатына қазіргі уақытта облыстың экологиялық жағдайы үлкен әсерін тигізіп отыр. Бақылау қызметінің анализі кәсіпорындар мен мекемелердегі қатты тұрмыстық қалдықтарды орналастыру ережесін бұзудың негізгі себептерін көрсетті. Оларға лауазым тұлғаларының немқұрайдылығы, қоқысты жинау және тасымалдау бойынша техникалық қамтылған қызметтің болмауы және т. б. жатады.
Алайда бір ғана әкімшілік жазалар қолдану арқылы қалдықтарға қатысты проблема шешімін таба алмайды.
Облыс және қала әкімдігімен, және басқа да мемлекеттік органдармен коммуналдық қызмет жұмысын жақсарту, облыс орталығының аумағын санитарлық тазалау және көркемдеу бойынша ұйымдық-техникалық шаралар дайындалып, қолданылуда аз кезегінде, Шымкенттің әрбір тұрғыны белгіленген талаптар мен нормаларды, тазалық пен тәртіпті өз үйінде, ауласында (подъездінде), жұмыс орнында, магазин немесе кафеде тек өзі ғана сақтап қоймай, оны өзгелерден де талап ету керек. Қаланың барлық тұрғындарына, ұйымдар мен кәсіпорындар басшыларына, қала кәсіпкерлеріне осы мәселе төңірегінде ойланып, ортақ үйімізді көркейту шараларын жүргізуге шақырамыз.
Шымкент қаласының экологиялық жағдайы жөнінде ақпарат бойынша жетекші орында "экологиялық лас" салалар (энергетика, түсті металлургия, химия, мұнай химиясы) тұратын экономика құрылымы, эксплуатациядағы табиғатты қорғау құрылғыларының кемшіліктері Шымкент қаласының ауа бассейнінің жоғары деңгейде ластануын туындатты.
Қоршаған орта жағдайын бағалау келесі ақпарат негізінде жүргізіледі:
• Казгидрометтің атмосфералық ауа, жер үсті суларының ластануы
жөніндегі мәліметтері;
• Шығарындылар, тастандылар, қалдықтарды орналастыру жөніндегі
статистикалық мәліметтер;
• Қоршаған ортаны қорғаудың облыстық басқармасының
аналитикалық бақылау қызметінің эпизодтық байқаулары;
• ҚОҚ Министрлігінің тапсырысы бойынша өткізілген ғылыми-зерттеу
жұмыстарын жүргізу нәтижесінде алынған мәліметтер.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері: Оңтүстік Қазақстан облысына климаттық жағдайдың әсерін айқындау және атмосфераны қорғаудың негізгі бағыттарын айқындау.
        
        Мазмұны
Кіріспе
..................................................................................................................
І. Оңтүстік Қазақстан облысына жалпы физикалық - географиялық
сипаттама..............................................................................................................
1.1. Географиялық орналасуы және жер
бедері...............................................
1.2. Оңтүстік ... ... ... мен ... ... Қазақстан облысының топырақ, өсімдік және
жануарлар
дүниесі................................................................................................................................
ІІ. Оңтүстік Қазақстан облысының ... - ... ... ... ... агроклиматтық
аймақтары................
2.2. Оңтүстік Қазақстан облысының экологиялық жағдайына жалпы
сипаттама..................................................................................................................
2.3. Оңтүстік қазақстан облысы территоиясының климаттық
жағдайына геоэкологиялық жағдайдың
әсері...................................................................................
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Оңтүстік Қазақстан облысының климатына
қазіргі уақытта ... ... ... үлкен әсерін
тигізіп отыр. Бақылау қызметінің анализі кәсіпорындар ... ... ... қалдықтарды орналастыру
ережесін бұзудың негізгі себептерін көрсетті. Оларға
лауазым тұлғаларының немқұрайдылығы, қоқысты жинау және
тасымалдау бойынша ... ... ... ... т. б. ... бір ғана ... жазалар қолдану арқылы қалдықтарға
қатысты проблема шешімін таба алмайды.
Облыс және қала әкімдігімен, және басқа да ... ... ... ... ... облыс
орталығының аумағын санитарлық тазалау және көркемдеу бойынша
ұйымдық-техникалық шаралар дайындалып, қолданылуда аз
кезегінде, Шымкенттің әрбір тұрғыны белгіленген
талаптар мен нормаларды, ... пен ... ... ауласында (подъездінде), жұмыс орнында, магазин
немесе кафеде тек өзі ғана сақтап қоймай, оны өзгелерден ... ету ... ... ... ... ұйымдар мен
кәсіпорындар басшыларына, қала кәсіпкерлеріне осы мәселе
төңірегінде ойланып, ортақ үйімізді көркейту шараларын
жүргізуге шақырамыз.
Шымкент қаласының экологиялық жағдайы жөнінде ақпарат бойынша
жетекші орында ... лас" ... ... ... ... ... ... тұратын экономика
құрылымы, эксплуатациядағы табиғатты қорғау
құрылғыларының кемшіліктері Шымкент қаласының ауа
бассейнінің жоғары деңгейде ластануын туындатты.
Қоршаған орта жағдайын ... ... ... ... ... ауа, жер үсті суларының ластануы
жөніндегі мәліметтері;
Шығарындылар, тастандылар, қалдықтарды орналастыру жөніндегі
статистикалық мәліметтер;
Қоршаған ... ... ... ... ... ... эпизодтық байқаулары;
ҚОҚ Министрлігінің тапсырысы бойынша өткізілген ғылыми-зерттеу
жұмыстарын жүргізу нәтижесінде алынған мәліметтер.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері: Оңтүстік Қазақстан
облысына ... ... ... ... ... ... ... бағыттарын айқындау.
Оңтүстік Қазақстан облысына жалпы физикалық-географиялық
сипаттама
1.1. Географиялық орналасуы және жер бедері
Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілік-аумақтық бірлік ... ж. ... ... ... онтүстігінде. Сырдария
алабында орналасқан. Жер көлемі 117,3 мың км бұл Қазақстан
аумағының 4,3% ... ... ... саны 2,17 ... ... ... ... Қызылорда,
шығысында Жамбыл облыстарымен, ал түстігінде Өзбекстан
Республикасымен шектеседі. ... 11 ... 8 ... 13 ... 932 ... елді ... бар. Облыс аумағы 171 ауылдық
округтерге және 13 кенттік округтерге бөлінген. Орталығы —
Шымкент ... ... саны ... ... ... ... облыстардың бірі екендігі, байырғы тарихи-мәдени
орындарынын молдығымен де ерекшеленетіндігі белгілі.
Атақты Отырар каналы, түркі жұртына мәлім болған бұрынғы
Иасы, қазіргі Түркістан ... осы ... туып ... орта
ғасырдағы атақты шығыс жұлдыздарының қатарында аталып жүрген
ғалымдардан ғұламалардан қалаған көне соқпақтың ізін әлі де
саралай түсуін ұрпақтың пайызы. ... ... ... ... осы қатал, жазы салқын Түлкібас
пен түгін тартса майы шығатын Жетісайдың жайма шуақ
Түркістанның арасында ежелде өмір сүрген өркениетті
ел ... ... ... қазба орындар мол.
Жақпар тастарда қыш кітаптарда қалған таңбалар оңтүстік
өлке 5 тарихының сырлы белгісі ... ... ... ... ... негізін орасан зор табиғи қорлар мен жеткілікті еңбек
ресурстары құрайды.
Уран қоры жөнінен облыс Қазакстанда бірінші фосфориттер мен
темір ... ...... орын ... мақта тері шикізаттары, өсімдік майы, жеміс-жидек,
көкөніс өнімдерін, жүзім, ... ... ... және ... да алкогольсіз сусындарды басқа жерлерге
жеткізіп отырады.
Сонымен бірге, облыста қорғасын цемент, мұнай өнімдері, күкірт
қышқылы, шифер, автотрактор шиналары экскаваторлар
трансформаторлар, майлы ажыратқыштар, шұлық ... ... ... ... екі бағытта жалпы ұзындығы 445 км темір жолдар,
ұзындығы 5,3 мың км автомобиль жолдары, оның ішінде
қатты ... бар 5,1 мың км жол бар. ... ... 27 мың км ауа ... ... істейді. Облыс
орталығы халықаралық Орынбор — Ташкент және Түркістан — Сібір
магистральдарының тоғысында орналасқан. Сонымен қатар, облыс
аумағы ... ............ және ... Шымкент — Түркістан — Самара автомагистральдары өтіп жатыр.
Ерте ... ... ... өнірі, оның Отырары мен
Түркістаны, Сайрамы мен Шымкенті, тағы басқа қалалары,
Қаратауы мен Алатауы, Мырзашөлі мен Қызылқұмы, Созағы мен
Қазығұрты, Сырдариясы мен ... ... ... ... ... ... ... құмдары баршаға мәшһүр
болған. Тіпті әріге кететін болсақ Қаратаудың ... ... ... ... ... ... жыл ... мекен
еткен жерлері екендігі ғылыми тұрғыдан дәлелденген. Оңтүстік
өлкесі — небір қасиетті, әулие ата-бабаларымыздың
кесене-күмбездері, тарихи-мәдени ескерткіштері
неғұрлым көбірек сақталған аймақ. ... ... ... өзгеше шежіре шертеді.
Оңтүстік өлкесі дегенде бүкіл адамзаттың мақтанышына айналған
ұлы тұлға Әбу Наср әл-Фараби бабамыз бен ... ... ... ... Қожа ... Иасауидің ойға оралатыны түсінікті.
2000 жылы Түркістанның он бес ғасырлық мерекесі аясында Ахмет
Иасауи бабамыздың мұраларымен танысып, онын айрықша әлеміне
сәл де ... ... ... ... 10 жылдығына
орайлас өткен әл-Фараби бабамыздың 1130 жылдық мерекесі де
үлкен оқиға ... ... ... ... ... ... ... қилы замандарды, қиын-қыстау кезендерді бастан кешті.
Алайда, мәдениет пен өнер шығармашылық арқауы дәстүрлі жалғасын
тауып ... ... ... ... жылдары кездескенімен,
қай кездегі ұрпақ та жадынан жаңылған жоқ.
Елбасымыз Мәдениетті қолдау жылы деп ... 2000 ... ... ... ... ... ... шаруаның шеңберінен тыс, шоқтығы биік,
ажары сүлу елуге ... ... ... ... ... ... ақындар айтысы, Шәмші Қалдаяқов атындағы
халықаралық ән байқауы, пианистердің "XXI ғасырдың ... ... ... ... төрт ... құлақ түрген
Түркістанның 1500 жылдық мерейтойы, халықаралық "Кокпар"
фестивалі, жас әншілердің "Арай" аймактық байқауы, алғаш рет
қазақ тілінде ... ... ... ... ... жарысы, әлемге танымал, ұлттық музыка
академиясының президенті Айман Мұсаходжаеваның концерті, ақын
Мұхтар Шахановтың шығармашылық кеші, Ташкентте ... ... ... "Мәдениетім - мерейім" фестивалі,
Нұрғиса Тілендиевтің 75 жылдығына ... ... ... ... да ауыз толтырып айтуға татитын шаралар аз
болған жоқ.
Жер бедері. Облыс жері негізінен ... ... ... ... ... ... 200 — 300 м болатын Тұран ойпатының
шығыс бөлігі алып жатыр. Терістігінде Бетабақ дала ... ... ... ... ... ... ... Шардара датасы. қиыр оңтүстігін Мырзашөл алып жатыр.
Орталық бөлігінде, Жамбыл облысының аумағымен шектес,
онтүстік шығыстан солтүстікке қарай 217 километрге ... ... ... (ең биік ... 2176 м) ... ... ... Алатауының батыс шетіндегі — Өтем
жотасында облыстың ең биік нүктесі — Сайрам шыңы (4238 м)
бар. Өтем мен Келес ... ... ... Қаржантау жотасы
Тәңіртаудың (Тянь-Шань) ең батыс әлемі болып табылады.
Қаржантаудың орташа биіктігі 2000 м, ал ең биік нүктесі
— Мыңбұлақ тауы (биіктігі 2834 ... ... ... ... ... ... ... толы
күрт Қазығұрт (ең биік нүктесі 1600 м) тұр. Қазығұрт тауы
оңтүстігінде Келес өзенінің аңғарына тіреледі.
Қазақтар осыдан мындаған жыл бұрын Қазығұртты кие ... ... ... ... Қазығұрттың кеме қалған,
Болмаса кереметі неге қалған?! — деп басталатын ғажайып дастан
тудырған.
Қазығұрт туралы жыр да, аңыз да көп. Көк ... ... ... су ... кезде жаңа бір пәк дүние жасау үшін Нұқ
пайғамбардың кемесіне адамзат, жан-жануар, ұшқан құстан,
өсімдіктен жұп-жұбымен ... таза ... ... қалмақ
болған. Топан тартылып, су қайтқанда, Нұқ пайғамбардың ... ... ... ... деседі. Не көп — тау көп.
Солардың бәріне халықтың ықыласы мен ... ... ... қазір де көптеген түрлі көркем туындылардың тақырыбы.
Заты — ... бәрі ... ... емес. Халық білмей айтпайды.
Ел-жұрт Қазығұрттың қадіріне жетіп, киесіне табынып, абыройын
асқақтатып, мерейін асыра түсуде. Ташкент — Шымкент ... биік ... ... ... ... көне ... ... дейінгі тарихи оқиғалар тек Қазығұрт өңіріне ғана
емес, бүкіл қазақ ... ... ... жөні ... Ол Ұлы ... жолының бойында
тұр. Жібек жолы бойын жайнатқанға не жетсін! Міне, біздің
Жеріміз! Біз кімнен ... — деп ауыз ... ... ... ... ... ... лайықты, Асылы.
Қазығұрт маңайын ұлттық үлкен қорыққа айналдыруға әбден болады.
Айналасы — Төле би ауданы, атақты ... ... ... ... ... ... жер бедеріндегі жазықтар мен таулы аймақтар жиі
алмасып отырады. ... ... ... ... ... шөлдерден биік
тау мұздықтарына дейінгі климаттық табиғат зоналары кездеседі.
Таулы аймақтарда болып тұратын тектоникалық жер сілкіністері
аумақтағы тау түзілу процестерінің әлі ... ... ... зор ықпал етуші күштер: ағын сулар
мен желдер. Осы ... ... ... яғни
адамдардың шаруашылық әрекеттері табиғи ортаның,
әсіресе жер бедерінің қалыптасуына зор әсерін тигізетіні
сөзсіз. Мысалы, ... мен ... ... авто және ... ... мен қала ... ... т.б.
Геологиясы және кен байлықтары. Геологиялық құрылымы жөнінен
облыс аумағы Тұран плитасына ... ... ... ... ... және құмтастардан тұрса,
оңтүстік-батыс Қаратау карбонның әктас, кұмтас
конгломераттарынан және девонның жанартау тектес
тау жыныстарынан құралған. ... ... ... ... ... ... ... интрузиялық және
жанартаулық, сондай-ақ платформалық мезозой-кайнозой
шөгінді тау жыныстары кездеседі.
Облыс қойнауы әр түрлі пайдалы қазбаларға бай: подиметалдар,
қоңыр ... ... ... ... ... от төзімді саз,
кварцты құм қабаттары, мәр-мәр түрлі құрылыс шикізаттары
бар. Қарт Қаратау койнауындағы Ащысай, Мырғалымсай ... ... ... 20 ... ... ... Боралдайтау, Қаржантау,
Күмісті және Жоғарғы Бадам алтын кен көздерінін орны
ерекше.
Облыста республика уран ресурстарынын жартысына жуығы
орналаскан, олар әлем-дегі ен ірі уран ... ... Ал ... ... және ... ... ... марганец және темір
кендері өндіріледі. Облыс аумағында Шу-Сарысу ... ... ... кен орындары бар. Боралдайдан,
Тас-көмірсайдан, Келтемашатган және Ленгер кеніштерінен
мезозойлык ... ... ... ... ... ... алабына жататын Герес және Үшбас фосфор кен орындары
барлаудан өтгі.
Ал Тәңіртаудың ен ... ... мен ... ... көптеген салаларына өте қажетті
шикізатқа бай.
Кентау қаласына жақын маңда ... ... және ... ... резина, қағаз бояулар дайындалады,
газ-мұнай бұрғылау жұмыстарында кеңінен пайдаланылатын
минералдық шикізат — бариттің ірі ресурстары бар.
Түлкібас өңіріндегі ... және ... ... ... ... ... ... қорғауға, жылу сақтауға,
ғарыштық техникаға аса қажетті вермикулит бар. ... ... от ... ... ... ... кажетті шикізат — тальктің ірі қоры
барланып, зерттелген. Төле би ауданында ... ... ... ... ... ... ... фарфор,
фалнс, диэлектрлік керамика, бояу, қағаз, резина
өндірістеріне аса қажетті техникалық шикізат ... мол қоры ... ... ... және ... ... кварц құмының
ірі қоры бар. Ал Түлкібас, Корнштов кеніштерінің әктастары
бұрыннан қант өндірісінде карбонаттық шикізат ретінде
қолданылып ... ... ... ... ... ... ... цемент, керамзит, кірпіш, шыны және құрылыстық тас
өндірістерінің шикізаттары, құм-тас минералдық бояулар
ретінде қолданылады. Олар Қазығұрт, Бадам, Састөбе және
Түлкібас әктастары, Бағаналы ... ... ... ... ... ... Күрішбұлақ кварц құмы,
Дарбаза және Қыңырақ бентониттері, Сарытопырақты
саздақтардың ірілі-ұсақты ресурстары мен құмтастардың
табиғи қоспалары көп ... ... ... ... ... мен су ... ... географиялық орнына (яғни атмосфераның
ылғалдылықтың негізгі көзі мұхиттардан тым шалғай
орнхтасуына) және жер ... ... ... ... ... ... Мұнда күндізгі және түнгі,
қысқы және жазғы температуралар шұғыла отырады. Жазы ұзақ
облыс түстігінде 8 айға ... ... Қысы ... ең ... — қаңтардың орташа температурасы -2 — 9°С. Ең суық кезең
Созақта тіркелген (—4РС).
Жазы ыстық шілде айының орташа ... 19 — 29°С. ... ... Шардарада (47°С) тіркелген. Вегетация кезеңі
230 — 320 тәулікке созылады.
Шөлді аудандарда жылдық жауын-шашын мөлшері 100 — 170 мм, тау
етектеріше 300 — 450 мм. ал биік ... 1000 ... ... ... негізінен көктем мен күз айларында
болады. Қар жамылғысының орташа қалыңдығы 20 — 40 см
аралығында жазыкта 2 айға, ... 5 айға ... ... ... ... ... ... түсіп наурыз айында
ери бастайды.
Облыс аумағының көпшілік бөлігінде антидиклондық ауа ... ... ... ... ашық күндердің ұзақтығы
жылына солтүстікпен оңтүстікке қарай 2150 сағаттан 3000
сағатқа ... ... ... ... 260 күнге дейін күн
ұдайы ашық болады бұлтты күндер тиісінше 60 күннен 15 — 20
күнге дейін азаяды. Міне ... ... ... мөлшері де солтүстіктен оңтүстікке қарай
біртіндеп артады. Облыста оңтүстік және солтүстік батыс
желі ... ... ... ... ... 1.9 — 3.9 ... ... тұратын аймағы — Аксораң онда желдің жылдамдығы
5.1 м/с-қа жетеді. Шақпақ пен Арыстанды-Қарабас желдері өте
күшті соғады.
Облыстың киыр ... жылу мең ... жыл бойы ... ... ... ... қарай
оңтүстік шөл белдем аралығын құрайды. Ерекшелігі —
жауын-шашынның негізгі мөлшері (62 — 67%) наурыз айында
түседі, жыл бойына 40 күндей қар қылаулайды, ... та ... тез еріп ... ... ... ... — 260 ... 10°С-тан жоғары ауаның орташа тәуліктік
температурасының жылдық жиынтық мөлшері 4300 — 4600°С.
Жыл маусымдарының аражігі айқын ажыратылады. Қысы қысқа — ... Жазы ұзақ — 160 — 170 ... ... созылады.
Су қорлары. Облыстың су қорларын ірілі-ұсақты 127 өзен (жалпы
ұзындығы 5 мың шақырымдай), 34 көл ... 110 млн. ... 30 ... ... 6 ... ... метр), 29
пайдаланылатын жер асты сулары және 5 минералды су
көздері құрайды. Жалпы ... ... ... ... ... ... ... метрге жуық су келіп осыншама мөлшерде су кетіп
отырады.
Облыстағы ең ірі және ұзын өзен — Сырдария өзені басқа
мемлекеттерден басталып. Қызылорда облысы ... ... ... ... ... ... өзенінің негізгі
саласы Арыс өзені (378 км), ол Алатау мұздықтарынан басталып
жол-жөнекей ... (130 км), Ақсу (133 ... (60 км). т.б. ... өзен ... ... ... ірі ... қатарына Келес (102 км). Бадам (145 км)
өзендерін жатқызуға болады.
Облыстағы ең ... ...... ... 1965 жылы
пайдалануға берілген. су сыйымдылығы 5.2 млрд. текше
метр, су ... ... 200 м3/с. Одан су ... ... ... ... (10 км) каналдары арқылы 71.5 мың гектар егістік
жер суландырылады. Бөген суқоймасының сыйымдылығы 37 млн.
текше метр. ол ... Арыс ... ... ... 500 мың ... ... ... жерлерді игеру үшін
14336 шақырым су арналары. 4743 км су қашыртқылары және 1900
дана тік дренажды ұнғышалар. 61 мыңнан астам гидротехникалық
ғимараттар жұмыс ... ... ... ауыл ... ... басқа да
мақсаттарға пайдаланылады. Шошқа көлде (көлемі 8,6 млн. м3)
аң ауланады, Сарыкөлден (10,2 м) балық ауланады, Қызылкөл
суының (5.9 м3) ем үшін ... ... ... суларының қоры ретінде Бадам-Сайрам,
Мырғалымсай. Талас-Ақсу. Икансу, Бөген жерасты су
көздерін атауға болады, Шу-Сарысу артезиан алабының су
қоры 260 млн. текше ... ... ... ... Манкент шипажайлары мен Темірлан ауыддарында
арнайы рұқсатпен пайдалануға берілген.
Өзендері. Облыс ... ... ... ... ... ... негізінен аймақтың таулы бөлігінен
нан астам гектар жерді алып жатыр. Олар бастау ... ... ... ... Бадам, Бөген, Шардара. Қапшағай. т.б.
дария және Шу өзен алаптарына жатады.
Сырдария өзені республикадан тыс жердегі Орталық ... ... ... ... қар және мұз ... ... Сырдария өзенінің облыстағы негізгі саласы —
Арыс өзені, ол Талас ... мен Өгем тау ... ... 1961 жылы Арыс — ... іске ... кейін оның төменгі ағысындағы су
өтімі 52,8-ден 31 м-ус-ка азайды.
Бұдан басқа Бөген, Келес, Бадам, Боралдай, Ақсу ... ... ... ... 3745 км. ... Қаратау жоталарынан
Жиделі. Бесарық Ермексу, Қарашық, Арыстанды және Шаян өзендері
басталады.
Облыстың қиыр солтүстігі Бетпақдаланың батысында Шу және Сарысу
өзендерінің төменгі ... ... ... Сырдария. Шу өзендерінің сағаларында
орналасқан. Олар тасыған өзен суларымен, ал ұсақ көлдер
жер асты суларымен толығады. Облыс ... 43 кел ... ... ... 25,94 мың ға. ... ... Шу өзенінің төменгі ағысында Ақжайық, Қарқын тұзды
көлдері, Құмкент елді мекені жанында тұйық жер асты суымен
қоректенетін Қызылкол жатыр.
Қаратау ... ... ... бастау алатын
Байылдыр, Хантағы. Иқансу Көкқиясай өзендері Қарашык,
Қалдыкөл, Шүйнек көлдеріне құяды.
Сырдария өзенінің аңғарында Тұздық, Сарыкөл, ... ... ... ... көп ... Бұл ... ащы, ... су желісінің бір ерекшелігі: тақырларда жауын-шашын
суларынан түзілетін көлшіктер мен көлдер пайда болып,
кейінірек ... ... ... ... 22 ... су ... ... қөлемі
98 мыңнан астам гектар жерді алып жатыр. Оларға Бадам, Бөген,
Шардара, Қапшағай. т.б. бөгендер ... асты ... ... ... ... ... 3000
м-Утоулік болатын 30-дан астам жер асты суларының
көздері белгілі. Ішуте жарамды сулардың болжамдық
ресурсы тәулігіне 4000 м-тан астам ... ... ... Сырдария және Ташкент (солтүстік жақ бөлігі)
ойыстарынан тұратын Сырдария артезиан алабы барланған.
Сырдария және Келес ойысы аумақтарының ... ... ... шеты ... 90 — 170 ... бөліпнде 1100 — 1200 м тереңдікте жататын
сульфат-хлоридті натрийлік суларының көздері табылған.
Су көзінің ... қор ... 10 — 15 және 165 ... ... 2—12 г/дм. ... ... жер ... бұл сулар Сырдария ойпанының
оңтүстік-батысында көптеп кездеседі және 170 — 600 м
тереңдікте жатады. Судың температурасы 20 - ... ... ... ... ... және ... (Манкент минералды сулары) емдік мақсаттарда
колданылатын сульфат натрий су көздері ашылған. Манкент
минералды жерасты су көзінің тереңдігі 1143 — 1181 м.
минералдылығы 2.1 г/дм\ ... ... 40°С. ... ... бор, ... ... қышқылы кездеседі.
Сырдария және Келес ойысы аумақтарындағы жер қыртысында 400 —
500-ден 2000 м терендікте ... және ... 20 — ... аз ... азот ... ... ... мол.
Олар палеоген жеке бор дәуірлері жер қыртыстарының құмды
бөліктерінде кездеседі.
Темірлан ауылынын оңтүстік бөлігінде (Шымкент минералды сулары)
792 — 840 м ... ... ... кіретін аз
минералданған азот сілтілік су көздері ашылған. Су жоғары
қысымды, минералдылығы 0,8 г/дм\ температурасы 39"С.
Келес ойысының ортаңғы ... ... ... көп кездеседі.
Сарыағаш жерінің зерттелген минералды су көздері негізінде
''Сарыағаш" курорты жұмыс істеуде. ... ... ... ... ... азот, гидрокарбонаттар,
натрий, кальций, магний, алюминий, мыс, марганец, молибден
және әр түрлі микроэлементтер бар екені анықталған. ... 49 — 53°С, ... ... 5 млн.тәулік.
Байырқұм — Арыс ойысы аумағында кремний минералды су көздері
ашылған. Төменгі бор дәуірі құмдарында судың минералдылығы
1.7 г/дм3. ... ... иод, бор, фтор бар ... ... ... тереңдігіне байланысты 46 - 83°С.
Шымкент қаласы Бадам — Сайрам және ... — Ақсу жер ... ... ... ... ... мен тоғандары. Облыста 27 бөген мен тоған бар. Шағын
бөгендер мен тоғандар Түркістан ауданында көп ... ... 1927 — 92 ... ... ... қосылған. Олардың ең үлкені — Шардара бөгені 1965 ... ... Ол ... ... ... ... 5200 млн. м- ұзындығы 6000 м, терендігі 28,2 м.
Көлемі және халық шаруашьшығындағы маңызы ... ... ... Бөген суқоймасы 1967 жылы іске қосылған. Арыс өзенінің
алабында орналасқан, көлемі 370 млн. м\ ұзындығы 5400 м.
1.3 ... ... ... ... ... ... ... жамылғысы табиғаттың зоналық заңына сәйкес
таралатындықтан аумағында биік таулы салқын
алъпілік топырақтардан бастап тау бөктерлеріндегі
әртүрлі қоңыр және сұр топырактарға жалғасып, ... ... ... ... ... ... ойыс ... тақыр және тақыр түстес топырақтар
мен ірі құмды алаптар (Шығыс Қызылқұм мен Батыс Мойынқұм) алып
жатыр. ҚР Ғылым академиясының О.Оспанов атындағы ... ... ... жұмыстарының
нәтижесінде облыс аумағында 130-ға жуық топырақ
түрлері мен олардын комбинациялары кездесетіндігі
анықталды. Жалпы облыс жерінің топырағы екі топқа
бөлінеді: 1. Тау топырақтары. 2. Тау ... тау ... т.б. биік және ... ... топырақтары. Таулы аймақтар облыстың біраз жерін алып
жатыр. Осы таулы аймақтың бір ерекшелігі биіктігі мұхит
деңгейінен 4000 метрге жақындайтындықтан топырақ ... ... биік ... зоналық заңы орын алады
яғни тау биіктеген сайын ылғал көбейіп ауа райы суыта түседі.
Міне осыған байланысты ... ... ... ... ... ... 250 —350 м) таудың биік 3500 —
4000 м деңгейіне дейін бірнеше таудың белдеулік ... ... ... ... ... ... ... де әр алуан болып келеді. Былайша
айтқанда, табиғаттың көлденең ... заңы ... ... ... ... шөл зоналарына дейін
мыңдаған шақырым қажет болса облыс аумағындағы Батыс ... ... биік ... ... 3 — 4 ... қашықтықтағы
биіктікте көпшілік белдемдердің кездесуі ғажап дүние,
табиғаттың осындай ерекшелігін түсіне білген ғалым,
Орта Азия ... ... А.Л. ... ... ... осы ... ... қорық
ұйымдастыру мәселесін алға қойған. Бұл ұсыныс сол
кезде Мәскеуде Орталық органдарда қызметке араласа бастаған
Т.Рысқұловтан қолдау тауып, 1926 жылы ... ... Аксу ... ... ... ... осы таулы белдеуде
таудың шалғындыдалалы альпілік, субальпілік, таулыдалалық
альпілік, ... ... ... ... ... ... таудың күңгірт түсті субальпілік топырақтары кездеседі.
Бұл топырақтар 132 мың гектарды, яғни облыс жерінің ... алып ... Орта ... аумақтарда таулы орманды,
таулы-бұталы белдеулерде күнгірт қоңыр, таудың ашық қоңыр,
сұр қоңыр топырақтары 575 мың ... ... ... ... болады. Ал аласа таулар мен оларға жалғас
етектерінде таудың сүр топырақтары түзілген. Олардың
көлемі 186,8 мың гектар, облыс жерінің 1,7 ... ... ... ... ... ... 894,8 мың гектар
жерді алып жатыр, ол облыс жерінің 7,5 пайызы.
Тау аралығындағы ... тағы ... биік және ... топырақтары. Таулы аймактарға қарағанда бұл
топырақтардың түрлері мол. Бұл топтағы топырақтар ішінде осы
аймақтарға тән зоналық топырақтар ... Тау ... ... қара ... ... және сұр қоңыр
топырақтарының көлемі 78,4 мың гектар, облыс жерінің 6,6
пайызы. Тау етектерінің орталық бөлігіндегі жазықтарының
оңтүстік және терістік сүр топырақтарының көлемі ... ... ... ... 8,4 ... Тау ... төменгі
жазықтардың оңтүстік және терістік ашық сүр топырақтары, көне
аллювиалды жазықтар мен биік өзендер террасаларының
шалғынды-сүр топырақтары, биік шөл жазықтарының сүр
құба топырақтары 2390,7 мын ... — 19.5 ... оның ... ... ... тақырлар мен тақыр түстес топырақтар
және шалғынды. шағынды-батпақты топырақтар кездеседі. Біраз
жерлерді белдемаралық топырақтар жатыр. Оның ... ... ... ... ... ... 193.Д ... облыс жерінің 1,6 пайызы: ел зонасындағы сортаң
топырақтар, көлемі 539.7 мың гектар — 4.5 ... ал ... ... ... көлемі 45.3 мын гектар — 3,8
пайыз. Өзен бойларының топырақтары 300,9 мын гектар — 2,7
пайыз, сұр ... ... ... ... ... мың гектар — 9,5 пайыз болса, шөл белдеміндегі құмды
топырақты жерлер 2486,1 мың гектар — 20,6 пайыз. Сонымен
жалпы ... ... яғни ... ... ... ... 11108,7 ... жерді қамтып, облыс
жерінің 91,5 пайызын алып жатыр. Облыстың біршама
жерлерін топырақ емес құрылымдар: биік ... ... мен ... ... тау ... көп мен өзендер
алып жатыр. Олардың жалпы көлемі 150 мын гектардай — 1,2
пайыз. Ал бұл ... ... ... табиғи
ылғалмен қамтамасыз етілуіне немесе қолдан суару
мүмкіншілігіне қарай ауыл ... ... ... ... биік ... ... ... жазғы жайлауы болса, орта және аласа
таулы белдеулерде жер бедерлерінің ... ... ... ... ... тағы ... ... өсіруге болады. Ал
аласа таулы аумақтардың етектеріндегі ылғал жеткілікті
болғандықтан бұл белдеулер тәлімі (богара) егістерге
пайдаланылады. Таулардың төменгі етектеріндегі жазықтарда
ылғал ... ... ... ... ... Бұл аймақтарда су көздері жеткілікті болған
жағдайларда мақта дақылы, бау-бақша ... ... ... т.б. ... Ал өзен ... атлювиавды шөл белдеміндегі жазықтарда жоғарыда аталған
дақылдарға қоса күріш етіледі. Жашы облыс көлеміндегі жартылай
шөл, шөлді ... ... ... ... ... ... жерінде Қазақстандағы өсімдік түрлерінің
жартысынан астамы кездеседі, шамамен 8 мыңдай болады. Оның
1 — 1.5 мындайы — балдыр. 2,5 — 3 ...... ...... 500-ге ... — мүк ... және ... астамы — жоғары сатыдағы өсімдіктер. Бұл
өсімдіктердің шамамен 250 түрі тек қана облыс
жерінде кездесетін эндемиктер. Қазақстанға тән 10 — 12
эндемик тұқымдастардың ... ... ... ... жалған шөлмасақ жалған шандра, бочанцевия.
Тобылғы гүл, канкриниелла, Онтүстіктің қазіргі ... ... ... ... Сол ... ... ... құрамына реликг түрінде кездеседі.
Облыс аумағындағы өсімдіктердің таралуы, түрлері мен
эндемиктердің топтасуы биологиялық экологиялық
эволюциялық ерекшеліктеріне байланысты болып ... ... ... ... ... Сарыағаш)
бастап мұздықтарға (Ақсу-Жабағылы) дейінгі Солтүстік жарты
шардағы барлық табиғи аймақтардың сарқыншақтары кездеседі.
Облыстың жазық бөлігі Иран-тұрандық ботаникалық-географиялық
аймақтың 2 провинциясының ... ... ... және ... ... ... тұрандыұ
шелдер Созақ ауданы жерінде. Облыстың терістігіндегі
Бетпақдаланың өсімдіктері алуан түрлі. ... ... ... тән ... кейбір саз балшықты
топырақтарда шөлдік фитоценоздар кең тараған. Бұл
жерлердегі негізгі доминанттар — сұр ... ... ... тасбұйырғын, көкпек, сонымен қатар тұран жусаны мен
майкара жусан, күйреуін, қара сексеуіл және т.б. Оңтүстігінде
Бетпақдала Шу ... ... ... ... ... аса ... ... мен сорлар көп
кездеседі. Бұл жерлердегі негізгі доминанттар —
жалмаюсұлақ, жапырақты сорканбақ төбесораң, ... ... ... ... ... мен ... түрлері
де кең тараған. Шу өзенінің сол жағалауында тек өзіне тән
өсімдіктері бар Мойынқұм жатыр. Мұндағы негізгі
доминанттар — ... қоян ... ақ ... ... астрагал, теріскен, мал жайылатын құмдарда
жусаннын түрлері, ебелек пен изен ... ... ... ... ... беті мен ... аралығындағы Түркістан ауданынан Сарыағаш
ауданына дейінгі кеңістікті алып жатыр. Бұл ... 3 ... ... болады: жазықтық, тау етегі мен
бөктерлеріне тән адырлық шөлдер мен тықыр шөпті эфемерлі
эферероидты жартылай саванналар, сонымен қатар өзен анғарларына
тән өсімдіктер. ... ... ... ... Мұндағы
негізгі эдификаторлар (өсімдік жамылғысындағы басым
түрлер) — ақ сексеуіл, рай басты жусан, жоңғарлық жусан,
түк жемісті мавзолея және ... ... ... ... мен ... астық тұқымдастар
болады. Бұл шөлдерге тән негізгі өсімдіктер толық қияқ ... ... және ... ... ... ... фломис, көбен құйрық сияқты эфемероидты шөптесін
өсімдіктер. Олардың ішіндегі ерекшесі — Ақдала жазығындағы
дәрмене жусаны. 100 ... метр ... 18 — 20 ... ... шөпті жартылай саванналар немесе
эфемеретум едәуір жерді алып ... ... ... қалайтындар жуашықты қоңырбас, қоңырөлен мен раң,
олармен қатар кездесетіндері — бозшағыл. салалы карашағыр
бессаусақ сор ... ... ... және ... ... Мамыр
айының екінші жартысында эфемероидтар толысады да жаздың
ортасында күйіп кетіп топырақ жаланаштанып қалады.
Өзен ... тән ... ... ... ... ... қатарлар түзеді. Сарысу мен Шудың
төменгі ағысында қалың ... жоқ. Бұл ...... ... мен ... өседі. Кейбір тұзды жерлерде
қарабарақ, төбесораң, сарсазан кең тараған. Қалын тоғай
Сырдарияның анғарында көп. Судың жағалауы торанғыл талдар,
жиде, итмұрын ... ... ну ... ... бұтағында
шырмалған лианалар — шығыстық жібілген, шырмауық бар.
Тоғайдың шетінде ірі астык тұқымдастар — қамыс,
баттауық және кендір, жантақ және қызыл мия ... ... ... ... ... мен ... жатады. Таулық жер бедерлерінің өсімдік
жамылғысының құрылымы өте күрделі келеді. Таулардағы
өсімдік тұқымдастарының түрлері мыналар:
әр түрлі шөптесін — ірі ... ... ... ... сирек ормандар мен бұташіліктер (бадалдар);
жапырақты жемісті орманлар:
су бойындағы бұталар мен ормандар (тоғайлар);
арша ормандары мен сирек ормандар:
таулық балалар;
бұта-шідіктер — розарийлер, ... және ... ... ... мен ... тұратын фриганоидтар;
әр түрлі биіктік белдеулеріндегі таулық шалғындар, т.б.
Бұл экожүйелердің көпшілігі жазык жерлерде кездеспейді.
Таулық әр түрлі шөптесін — ірі ... ... ... ... ... деңгейінен 600 м-ден жоғарыда
кездеседі. Шөптердің биіктігі 1 м-ден асады.
Фитоценоздардың доминанттық негізін түкті бидайық,
жаман арпа, бозшағыл және кәдімгі тарғақшөп, қызыл от, ... ... ... ... Өсімдік
жамылғысының жоғарғы деңгейін әдетте сасырдың
түрлері, штубендорфия, жүрек жапырақты рауғаш, жалаң
гүлді айдаршөп, андыз, ... ... ... Екінші
деңгейді түзетіндер — жұпаргүл, астрагалдар, самаркандық
салаубас, өлмесшөп, көбенқұйрықтың түрлері және т.б. Төменгі
денгейдің түр құрамы эфемеретумге ұқсас. Бұл өсімдік
тұқымдастарына — ... ... ... ... ... ... жатады. Бұл тұқымдастың
түрі өте көп — 100 шаршы метр жерде 50-ден ... ... (2000 ... ...... ... кәдімгі
тарғақдөп, қызыл-от, андыз, таран, рауғаш, итмұрын, шие
және бадам кездеседі.
Ксерофильді сирек ормандар мен бұталар (бадалдар) ... ... ... ... бөктерлерінде (Машат, Дәубаба,
Боралдайтау, Қазығұрт) шоғырланған. Бұл бірлестіктер
терең ... мен адам аяғы ... ... микроклиматы
бар жерлерде сақталған. Негізгі формация — Сары долананың
сирек ормандары. Өз алдына жеке ... ... тағы ... — тау ... Бадалдың ең ксерофильді нұсқасы — тікенді
бадам топтары. Бұдан басқа Түркістан доланасы, регель
алмұрты, семенов үйенкісі, ұшқаттар, итмұрындар, шиелер,
парсы шетені ... ... ... ... ... ... ішінде Қызыл кітапқа енгендері де бар, олар — жабайы
алма, жабайы өрік, жабайы жүзім, ... ... ... темірағаш,
Кавказ таудағаны немесе көтреңкі. Бадалдың флористикалық
қанықтығы (тұр құрамының байлығы) 100 шаршы метрде 75
түрі кездеседі. Шөптесін өсімдіктерінің құрамында жартылай
саваннамен ортақ ... көп. Осы екі ... ... "Қызыл кітапка" енгені — Регель рафидофитоны,
марскеуек немесе лепидолофалар, піскем жуасы, грейг
қызғалдағы, көкшіл цикылдақ ақ, жолақты сасыр.
Жапырақты жеміс ормандары ... ... ... мен
жыралардың табанындағы сулы немесе құрғақ арналарда
өседі. Негізгі орман түзуші түрлер — түркістан доланасы
мен жабайы алма. Олармен ... ... ... ... сары
долана, семенов үйеңкісі, жабайыланған қара тұт, жаңғақ және
алша кездеседі.
Су бойындағы бұталар мен ормандар (тоғайлар) Қаратау мен Батыс
Тәніртаудың сайжыраларында ағып жатқан ... ... ... Ен ... бұл
таңшіліктер: ак тая, кирилов талы, блек талы, іле
талы, сонымен қатар талас терегінің ормандары. Тау
өзендерінің бойында бірқатар сирек, реликт түрлер
кездеседі. Боралдай, ... ... ... ... ... ормандары, ал Қаратау мен Машат тауларынын
кейбір жерлерінде жабайы жүзім сақталған. Батыс Тәңіртаудағы
өзендер аңғарында Тянь-Шань қайыңы мен ... ... ... ... мен ... ... үш түрі бар: қызыл арша
немесе зеравшан аршасы, сауыр арша және кдра арша немесе
Түркістан аршасы. Кең тарағаны — қызыл ... ол 1200 — ... ... дейінгі белдемде тараған. Қаратау мен Машаттағы
кішкене "арша аралдары" бұл түрдің бұрын кең ... ... арша ... ... 1600 — 2500 ... ... ғы Қара арша 1700 — 3000 ... тараған.
Таулық далалар Кдратау мен Батыс Тәңіртаудың көптеген
белдемдерінде кең ... ... ... — қау мен боз және ... ... де ... рөл ... Тау беткейлерімен жоғары
көтерілген сайын бетегелі-бозды шөптесін өсімдіктер көбейе
түседі.
Қаратаудың далалық формациялары құрамы мен құрылымындағы
өзіндік ерекшелік жартылай саванналық фриганойты
өсімдіктер бірлестіктеріне жататын ... ... бал ... ... гүлдің болуы.
Тау беткейлеріндегі бұталар да Қаратау мен ... ... ... Ал ... ... тұзды сортанды жерлерде, өзен
анғарларында қалың шеңгел кездеседі. Тауларда өз алдына
калын болып шие, ұшқат, тобылғы, итмұрын, зірік, куриль
шайы, ырғай, қара ... ... гүл мен ... кездеседі.
Фриганоидтар немесе таулықыраттық ксерофиттер Қазақстанда тек
қана онтүстікте мейлінше толық кездесетін тікенекті бөстек
тәрізді, ксерофильді тікенекті шөптесін өсімдіктер
қауымдастығы. Олар теніз денгейінен 1000 — 2700 ... ... ... айқын өкілдерінің
көпшілігі реликт, әрі сирек түрлер болып табылады да,
"Қызыл кітапқа" кірген. Олар — Культиасов шренкиясы, тікен
жапырақ, әулие-аталық трихантемис, Қаратау ... ... ... ... көбен
құйрығы, таусағыз және т.б.
Батыс Тәніртаудың қыраттарында теңіз денгейінен 1700 — 2400 м
аралығында таулы шалғындар. одан жоғарырақ (2300 — 2800 ... ... 2800 — 3500 м ...... шалғындар таралған. Таулы шалғындарда кең тараған
түрлер — шалғындық түлкі-құйрық бидайық, кәдімгі тарғақ
шөп, шалғындық атконақ шалғындық қоңырбас, т.с.с.
Субалыгілік шалғындар ... ... ... ... ... ... ... түрлер
шалғындық беде, Гельцер қалампыры, бұйра қымыздық
маралоты және т.с.с. қосылады. Қазақстанның "Қызыл
кітабына" енгізілген Қоқан моринасы мен ... ... ... ... ... тұр ... ... олар негізінен аласа бойлы,
криофитті шөптесін өсімдіктерден тұрады. Әдетте, ... ...... ... ... ... бас,
доңызсырт, сарғалдақтар, тасжарғандар, көкгүлдер және т.б.
Батыс Тәніртаудың ең биік жерлерінде (3500 — 4200 м) ... мен ...... ... топтар
кездеседі. Ен жарқын өкілдері болып табылатындары — үш
сала ... ... ... ... ... от ... жері өте көне мәдениет және өркениет ошағы болып
табылады. Бұл әрине өсімдіктер дүниесіне ... ... ... ... ... беткейіндегі, Сырдарияның
бойындағы қалың орман, тоғайлар сиреп қалған. Өсімдік
дүниесі көптеген мәдени дақылдардың отаны болып
табылады. Облыстың жер ... ... ... ... Азиялық мәдени өсімдіктер ошағының" қомақты белігі болып
табылады. Ондай дақылдарға қызыл бидай, арпа, күріш, алма,
өрік, жүзім және т.б. ... ... ... ... ... 176 түр ... бұл ... сирек
өсімдіктердін 45%-ы.
Облыстын табиғи флорасы — олі де пайдалы өсімдіктердің кайнар
көзі болып отыр. Мұнда жемшөптік (малазықтық), дәрілік,
азык-түліктік, эфирмайлық және т.б. ... ... ... ... дәрмене жусан, жабайы алма, жабайы
өрік, алша, тау пісте, жабайы жүзім сияқты түрлердің табиғи
популяциялары ғаламдық маңызды генофонд деп танылып отыр.
Жануарлары. Облыстың ... ... ... ... өте бай. Онда ... 1400-ге
жуықтүрлері кездеседі. Ал балықтардың 8 түрі.
қосмекенділердің 3 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 9
түрі, құстардың ... ... ... ... 8 ... 50-ден астам түрлері мекендейді.
Жоғарыда айтылғандай, күстардың 128 түрі облыс жерінде үялайды,
ал 38 түрі тұрақты ... 24 түрі ... ... 85 ... ... ... класы бойынша оңтүстік суларында, Шардара бөгенінде
жайындар, сазан, майшабақ, ... ... ... балық, үкішабақ
сияқты сирек түрлері кездеседі. Қосмекенділер класы бойынша
шөлді-далалы жерлерде құрбақа, сулы жерлерінде ... ... ... ... ... 2800 ... ... ендіктерде тіршілік ете алады.
Құрбақалар "Қызыл кітапқа" енген. Жорғалаушылардың 9-ға
жуық түрлері кездеседі: ... ... сүр ... дала ... ... ... ... 6
түрі кездеседі: оның ішінде оқжылан, карашұбар жылан, далалық
сұржылан, жолақты шұбар жылан — улы жыландарға; қалқанбас
шұбар ... ... ... ... ... улы ... жатады. Сарлан, оқ жылан, төрт жолақты шұбар
жылан, сарықыран шұбар жыландар "Қызыл ... ... ... 240-тан астам түрі кездеседі. Оның 14 түрі
Қазақстан "Қызыл кітабына" енгізілген. Олардың ішінде ... ... ... жылан жегіш, ителті, лашын, ақ
дегелек, кіші құған, жамансары сияқты жыртқыш құстар тау
беткейлерін ... ... ... сүт ... ... жататын 50-ден аса түрлері мекендейді.
Көпшшігінің кәсіптік мәні бар, 1996 жылы
Қазақстанның "Қызыл кітабына" тіркелгендері де
кездеседі. Кеміруші отрядынан "Қызыл кітапқа" енген ... ... ... тау жотасында шағын аймақта тараған.
Жұптұяқты сүткоректілер отрядының күйіс қайырмайтындар
тобынан жабайы шошқаны таулы беткейлерден ... ... ... ... арқар, тау ешкі, елік және маралдарды
жоғары ендіктер мен бұталы ағашты алқаптардан кездестіруге
болады. Казіргі ... ... ... ... саның сақтап
қалу және көбейту мақсатында трансплантациялау әдісін
(қолдан ұрықтандыру) пайдалану жұмыстары жүргізілуде.
Жыртқыштар отрядынан Батыс Тянь-Шаньдық қоңыр аюдың 60 — ... ... Бұл аю ... ... кітабына"
енгізілген. Мысық тұқымдастары мен қар барысы —
ілбістін шамамен 10—15 жұбы мекендейді. Ілбіс
халықаралық табиғатты қорғау орталығының "Қазақстан
Қызыл кітабына" тіркелген. ... ... де, ... ... ... ... күзен мен борсықты
да кездестіруге болады.
Далалы, шөлді жерлерде қарсақ шие-бөрі, қасқыр, түлкі, т.б.
андардың саны артуда атады. ... ... ... ... ... метал шығады, ол Шымкент қорғасын
зауытына тасымалдап ол өнімдерден қорғасын өнімін және
кездейсоқ бөлек үсті металдардың ... ... ... ... ауданйныа территориясынан Сайрам ауданынан
және Отырар ауданындағы Қызылкұм шөлінен уран рудасы өдіріледі,
Туркістаннан гипс, Ақтастан қабыршақтар құрылыс материалдары
өндіріледі. ... ... әк, ... ... өндірілгеді.
Ленгірден қоңыр көмір, Дарбаза мен Жылғадан саз балшық өнімдері
шығады.
Табиғат  бұл ... ... өмір сүру және ... ... Өнім өндіру және өмірлік қажеттіліктерін
қанағаттандыру процесінде адамзат табиғи ресурстарының
әртүрлі түрлерін пайдаланады. Табиғат пен қоғамның әрекет ету
мәселелерінің ішінде ... ... ... ... ... ... ... жағдайда сақтау қоғамның бірте - бірте
көбейіп келе жатқан қажеттіліктерін әртүрлі табиғи
ресурстармен ... ету ... ... ... ... байланысты адамды қоршаған ортаны
қорғау және табиғатты қорғау жайлы пікірлер туындады.
Адамды қоршаған орта адамға қатысты сыртқы болып табылатын
табиғи , ...... және ... , ... мен ... ... адам ... өз іс әрекетін жүзеге асыру
процесінде өзара қарым –қатынасқа түседі. Бұл ұғымға
адамдар өмірінің қамсыздандырылуы мен өнім ... ... ... ортаның тұрақты жағдайы қамтамасыз ету , оны
антропогендік әрекеттің жағымсыз ықпалдарынан қорғау
табиғатты қорғаудың маңызды міндеті болып табылады.
Табиғатты ... бұл адам ... мен ... ... ... ... қолдауға бағытталған , табиғи ресурстардың
сақталуы мен қалпына келтірілуін қамтамасыз ететін , қоғам
қызметінің нәтижесінің табиғат пен адам денсаулығына тікелей
және ... ... ... ... ... ... ... ортаның жағдайына екі түрлі факторлар
тобы шешуші түрде ықпал етеді. Олардың біріншісі
ғылыми-техникалық ... және оның ... ... ... ... алғысындағы көрінісін
қамтиды. Екіншісі демографиялық аспектілерді қарастырады
және жер бетіндегі тұрғындар санының ... ... ( қала ... ... өсуі)
қамтиды. Бұл факторлар бірге алғанда өндіргіш күштердің
даму қарқынына ... ... ... ол, өз ... ... ... ... азаюына және онымен
байланысты қоршаған ортаның ластануына әкеліп соғады
0100090000037400000002001c00000000000400000003010800050000000b0200000000050000000c02b104c407040000002e0118001c000000fb02ceff0000000000009001000000cc0440001254696d6573204e657720526f6d616e0000000000000000000000000000000000040000002d0100000400000002010100050000000902000000020d000000320a2d0000000100040000000000c407b004200016001c000000fb021000070000000000bc02000000cc0102022253797374656d00000000000018000000a4c9110001000000e304000000000000040000002d010100030000000000
Қоршаған ортаны қорғау негізгі факторларының схемасы
Геожүйелердің экологиялық тұрақтылығының ... ... ... мен ... технологиялардың
мүмкіндіктері арасындағы динамикалық тепе-теңдіктің өзгеріске
ұшырауының нәтижесі болып табылады. Қоғам мен табиғат
арасындағы қарым-қатынас негізіндегі біртұтас ... ... ... ... ... мен
қағидалары жатуы тиіс. Олар қоғамдық қажеттіліктерді
қанағаттандыру мақсатында табиғи ресурстардың әртүрлерін
мақсатқа сай ... ... ... ... ... ... бұл ... адамзат қоғамының өмір сүруі мен
тіршілігі үшін қажетті табиғи денелер мен табиғат құбылыс ... ... ... ... ... ... күштердің
даму деңгейіне сәйкес өндіру және тұтыну құралдары ретінде
пайдаланатын табиғи компоненттер, табиғи ресурстардың
классификациясы оларды олардың таусылуы және қалпына
келтірілуіе сипаттайтын көрсеткіштер мен ... ... ... ... ... ... ... табиғи ресурстар қорлары өндіру әрекетінің
нәтижесінде таусылуы мүмкін табиғи ресурстар түрлерін
қамтиды.
Таусылатын табиғи ресурстар үш түрге бөлінеді:
1)Қалпына ... ... ұзақ ... ... ... рудалы және рудалы емес пайдалы
қазбалар, минералды шикізат ресурстары
2)Салыстырмалы түрде қалпына келтірілетін – қалпына келуі үшін
ұзақ уақыт аралығы ... ... ... ... ... бара жатқан жануарлар мен өсімдіктер
популяцияларын қалпына келтірудің шектеулі
мүмкіндіктері кіреді
3)Қалпына келтірілетін ресурстарға тірі табиғат элементтері,
өсімдіктер мен жануарлар әлемі, минералдық шикізаттың
жекелеген түрлері ... ... ... қатысты алғанда сыртқы болып
есептелетін табиғи процестермен байланысты ... ... ... үш ... ... ... - жер мен ... өзара қарым – қатынасына
байланысты: күннің энергиясы, жел ... ... ... – дүниежүзілік мұхит сулары
Космостық ресурстар – жердегі тау жыныстары, космостық сәулелер
мен метеоиттер ... ... ... ... процесінде олардың көпшілігі
ресурстық цикл деп аталатын күрделі айналымға түседі.
Ресурстық цикл дегеніміз белгілі бір заттардың немесе
заттар ... ... мен ... адам ... ... ... кеңістікте орын ауыстыруы. Қолданбалы
экология әдістемесінде ресурстық цикл ... ... ... Ол ... ... ( ... аз) өнеркәсіптік
өндірісті және осы кезде пайда болатын қалдықтарды
қайтадан пайдалануға тартуды білдреді. ( мысалы техникалық
суды өнеркәсіпті кәсіпорында бірінші рет пайдалану).Жабық
өндірістік цикл ... ... ... ... аз ... ұмтылу.
Өндіріс қалдықтарын қысқарту, табиғи ресурстарды үнемді
пайдалану табиғатты регионалды пайдалану ... ... ... процесінде жүзеге асырылады.
Адамзат қоғамының минералды – шикізат ... ... ... ... ... ... ... қалпына
келтірілмейтін ресурстарға жатады. Ал бұл олардың
көпшілігінің қорларының уақыт өте келе толығымен таусылуы
мүмкін ... ...... минералды – шикізат базасына бай аздапған
елдердің бірі. Әлемдегі алынатын 55 ... ... ... ... 29 –ы ... ... 39 –ы ... түрде алсақ жоғар көрсеткіштер тек
Ресейде – 49, Қытайда – 45, Австралия және АҚШ – 42,
Бразилия – 41 түрлі пайдалы ... ... мен ... газ ... ... ... ... елдерінің
бірінші ондығына кіреді, мұнда тас және қоңыр ... ... ... ... мыс, уран және ... ... т.б. табылған.
Аталған пайдалы қазбалардың түрлерін өндіру, қайта өңдеу және
байыту процесінде литосфера мен тұтас қоршаған орта жағдайына
неғұрлым ... ... газ ... ... ... етеді.
Республикамызда 197 мұнай және газ кен орындары, ... ... ... 29 газ конденсаты, 30 мұнай –газ конденсаты, 6 мұнай
–газ, 11 газ конденсаты және 12 газ кен ... ... ... кен ... 3млрд. тоннасы, ал газдың
анықталған қорлары
3 трлн. Текше метрді құрайды. Негізгі мұнай мен ... ... ... ... ... Онда ... 90,4%
және газ конденсатының 100% өндіріледі. Бұл регион
Қазақстан территориясындағы неғұрлым ластанған және
экологиялық жағдайы нашар аудандар қатарына ... Тау ... ... ... ... ... саласы жеке тұрғыдыан
алғанда да басымдық маңызға ие ( 2030 жылға қарай мұнай
өндіруді ... ... 150 ... – ға дейін жеткізу
болжамын есепке алғанда).( 13 сурет
Тас ... мен ... ... өндірудің де экологиялық салдары
бар.қоршаған ортаның эколргиялық жағдайына негативті әсер
ететін отын ресурстарының басқа түрлерінің ... ... ірі кен ... атап ... ақ ... , марганец , хром , қорғасын , мырыш мыс
рудаларын ,алтын , фосфориттер , ... ... , ... ... ресурстарының басқа да түрлерін өңдеумен
және қайта өңдеумен байланысты көптеген рудниктер және
карьерлер табиғи ортаға жағымсыз әсер етеді.Осылардың
барлығы қоса алғанда ... ... ... қорғау жөнінде тиімді шараларды қолдануды талап
етеді.
Жер қойнауларын қорғау мәселесі литосфера қабаттарынан
минералды шикізатты рудалы және рудалы емес пайдалы
қазбалар түрінде неғұрлым ... ... ... қамтамасыз
ететін шаралардың жиынтығын қамтиды. Жер қойнауларын қорғау
жөніндегі шаралар кешені сондай – ақ рельеф формасының
сақталуын, ... ... ... ... ... ... ... қазбалардың кен орындарын кешенді
түрде өңдеу , минералды шикізатты өндіру , ... , ... ... шығынды жан–жақты жоюға ұмтылу жер
қойнауын эксплатациялаудың басты қағидасы болуға тиіс.Бұл
шығындар неғұрлым аз болған сайын, соғұрлым көп пайдалы
қазбалар болашақ ... ... ... жер ... қала
береді .
Тау–кен өндіру өнеркәсібі қоршаған ортаға жан–жақты әсерін
тигізеді .бұл ... ... ... ... , ... , ... пайда
болуынан және тау жыныстарының құлауынани көрінеді.Пайдалы
қазбаларды өндіру ... , ... , су ... ... ... ... ... жағдаййына әсер
етеді.Мұның үстіне өсімдіктер мен жануарлар тіршілігінің
мән жайлы түбірімен өзгереді.Пайдалы қазбалардың кен
орындарынөңдеу тікелей ландшафтардың геохмиялық
жағдайына , техногендік аномалиялардың пайда болуына
әсерін ... және ... ... ... ... қазбаларды шала алу
минералдарды–шикізат ресурстарын эксплутациялаудағы басты
кемшілік болып табылады.Технологиялық дамымаудың
нәтижесінде түсті металлургияда ... ... ... ... шикізаттың 10-20% ғана пайдаланылатыны
ал80-90% лақтырылатынымәлім болды.
Бұл қалдықтар химиялық реагенттер сіңген тау жыныстарының
ұсақталған түрін білдіреді.Концентраттарды балқыту
процесінде материалдың пайызына жуығы шлаққа айналады.
Байыту ... ... ... ... ... ... гегізгі компоненттерін айыру кезінде
қосалқы лақтырылып тасталады да , су мен жел эрозиясы
нәтижесінде жойылып кетеді.Қосалқы пайдалы ... құны ... ... ... құнынан жоғарғы болатынын
ұмытпауымыз тиіс. Өндірістік қалдықтарды қайтадан
эксплутациялау үлкен экологиялық және басқа да
қиыншылықтармен жалғасады және барлық уақытта ... ... ... ... ... ... ... ұшырайды.
Қалдықсыз кен қалдығы аз өндірісті жасау жер қойнауының
байлықтарын неғұрлым толық пайдалануды және ... ... ... ... ... ресурстарын рационалды пайдалану және қорғау
негізінде келесі басымдықтар жатқызылуы ... ... ... ... жетілдіру;
бос, өңделген жынысты пайдалану арқылы кен орындарын кешенді
түрде өңдеу;
пайдалы қазбалар кен орындарын үнемдеп пайдалану олардың іске
жарау мерзімін ... ... ... ... ... ... ... басқа нәрсе қолдану;
тау –кен орындары игерілген жерлерді кеңінен
рекультивациялаужәне т.б.
Жер қойнауын пайдалану мен қорғау тәртібі мен мән жайларын
реттейтін және ... ... , ... және ... ... ... бағытталған құқықтық нормалар бар.Табиғатты қорғау
аясындағы тау –кен игеру қызметі Жер қойнауы және жер
қойнауын пайдалану туралы Қ Р заңымен реттеледі
Жердегі атмосфералық ... ... ... ... ... ... деп ... қалыпты жағдайын ауытқуын айтады.Қалыпты жағдайда
ауа құрамында азоттың 78 ,03 ... ... 20,99 ... ... ... 0,04 ... және сутегі мен инертті
газдардың 1,0 пайызы болады
Атмосфералық ... ... мен ... ... ... ... ... табиғи
компоненттеріне ,атап айтқанда , жергілікті
климатқа,жер беті және жерасты суларына ,топырақ және
өсімдік қабатына күшті әсер ... ... ... ... денсаулық жағдайына аса күшті әсерін
тигізеді.
Атмосфералық ауаның құрамы мен құрылысының антропогендік
өзгеріске ... ... ... ... , атап ... , ... беті мен ... суларына ,топырақ және
өсімдік қабатына күшті әсер етеді . Атмосфералық ауаның
тазалығын қорғау мәселесінде 2 маңызды аспектіні бөліп
көрсетуге болады:
1 гигиеналық– адамдардың денсаулығы үшін ... ... ... ...... ... пен оның өндірістік
өнімдерін қайта өңдеу және пайдалану процесінде ауаға
ұшып жатқан пайдалы компоненттерді жоғалтудың алдын алу.
Атмосфераны ластаушы көздер:
атмосфераға ... ... ... ... жергілікті өрттер
нәтижесінде келіп түсетін бөлшектермен табиғи ластану;
тұрмыстық , өндірістік , ... ... үшін , ... ... ... отынның жану өнімдерімен
ластану;
техногенез процесінің нәтижесінде өндірістік кәсіпорындардың
қалдықтарымен ластану;
техногендік ... және т.б. ... ... ... ... негізгі ластаушы көзі өнеркәсіптің ,
әсіресе энергетикалық құрылғылар мен көлік құралдарының
қызметі болып табылады.Атмосфераға келіп түсетін барлық
қалдықтардың жартысынан астамы соңғы ... ... ... өнеркәсіптік қалалар
ауасының құрамында әрқашан CO, SO, HS, CI сияқты зиянды және
улы газдар және т.б. бар.Олар адамдардың денсаулығына
жағымсыз әсер етеді, соның ... ... ... ... мен тұрғын үйлердің,олардың
құрылыстарының ерте бұзылуына әкеп соғады.
Қалалар,ірі тұрғылықты бөлімдер орналасқан ландшафттарды
атмосфералық ауаның ластануына байланысты тікелей күн
радиациясының интенсивтілігі азаяды, ол өз ... ... ... және ... температурасын төмендетуге әкеліп
соғуы мүмкін еді , алайда ол отынның әртүрлі түрлерін жағу ... да ... ... ... ... нәтижесінде қалпына
келтіріледі.Қалалық және индустриялдық ландшафттарда
көптеген жерлері асфальтпен жабылған топырақ қабатының
табиғи сулы ... ... ... ... ... ... ылғалдылығы төмендегені байқалады.
Өнеркәсіптік кәсіпорындар мен қала кварталдары дұрыс
орналавстырмау нәтижесінде ауаның табиғи
церкуляйиясы жиі байқалады,соның кесіріәнен
атмосфера одан әрі ластанады.Басқа да ... , атап ... , ... ... ,тұманға да антропогендік факторлар әсер
тигізеді.
Қазақстанның ірі 19 қалаларындағы атмосфералық ауаның ластану
жағдайы «Казгидролит» РГП –ның 2000 ж ... ... ... ... ... ауасындағы зиянды заттар өте
жоғары дәрежеде деп бағаланады.Формальдегидтің орташа жылдық
концентрациясы 3 ПДК –ден , фенолдікі 2 ПДК –ден, ... азот ... 1ПДК ... ... ... ауа ... ластаушы
көздер:формальдегид,фенол , азот диоксиді ,
көміртегі оксиді , хлорлы сутек , күкіртті сутек және
шаң–тозаң .Бұл заттардың орташа , кейде ... ПДК ... 15 есе ... ... ... үшін ... ... осы заттар туралы қысқаша
мәліметтер сипаттайды.
Азот диоксиді (NO2) –азто қышқылының жарықта ыдырау процесінде
пайда болады, ... , ... алу ... мен ... тітіркендіреді.
Көміртегі оксиді,ыс газы (СО) –өнеркәсіптік кәсіпорындардың
көптеген түрлерінің негізінде жатқан ,автокөлік құралдарын
пайдаланукезінде де пайда болатын қосылыс.
Формальдегид, метанол( СН2О) –өткір иісті , ... ... ... және ... , ... ... мен ... өндіру
кезінде қолданылады.Тыныс алу жолдарын тітіркендіреді.
Фенол,карбол қышқылы (С6Н5ОН) –хош иісті спирт формальдегидтік
смолаларды , әртүрлі ... мен ... ... ... ... ... ... –өткір иісті түссіз газ , тұз қышқылы деген
атпен мәлім. Атмосфераға ... ... , ... ... , ... ... мен бояу кезінде
келіп түседі.
Тыныс алу жолдарын тітіркендіреді және ... ... ... (Н2S) ... өте күшті әсер ететін газ.Күкірт
қышқылын , ауылшаруашылық зиянкестеріне қарсы химикаттарды
өндіру кезінде пайда болады.
Шаң–тозаң –дисперстік фазаның қатты бөлшекті аэрозольдары.
Шаң–тозаң әртүрлі ... ... ... кәсіптік
ауруларда туындайды.
Аталған заттар Қазақстан қалалары мен өндірістік орталықтарының
атмосферасының неғұрлым зиянды ластаушылары болып табылады,
олардың Қазақстанның бірқатар қалаларындағы атмосфералық
ауасындағы концентрациясы ПДК ... 1─5 есе ... ... , ... ... ... , ... мен автокөлік құралдарын өндіру өнеркәсібі
атмосфералық ауаны ластауда ... роль ... ... ауа ... ... ... қала көлемдерімен , оның табиғи климаттық
жағдайларымен өнеркәсіп концентрациясының дәрежесімен ,
өнеркәсіптік өндірісі көлемімен анықталады. Бұл ... мен ірі елді ... ауа ... ... мен ... сипаттайды.
Қалалар мен елді мекендердің ауа бассейнінің ластану дәрежесін
атмосфераның ластану индексі бойынша есептеу ... ... ... ... сипаттайтын
атмосфераның ластану индексі заттардың қауіптілік класын ,
атмосфераны ластаушылардың биологиялық әрекеті мен ПДК – ... кету ... қосу ... ПДН ... асып асып ... ... ... ол бақылау орындарында
жиі кездесетін 5 түрлі ластаушыларға арналған(АЛИ5)
Қазақстан территориялары бойынша Өскемен қаласында ауа
бассейндерінің ластану дәрежесі жоғары болып
табылады.Бұдан басқа өндірістік ... ... ... , ... , ... және ... ... ластау нәтижесінде
Алматы қаласында ауа бассеині ластанған.ауаның неғұрлым
тозаңдануы Жезқазған қаласында , Шымкент және Ақтау
қалаларында байқалады.Қазақстанның көптеген қалаларында
формальдегидридтің , азот ... ... ... ... ... ... , берілген мәліметтер Қазақстанның ірі
өнеркәсіп орталықтары бойынша АЛИ көрсеткішінің өсіп
келе жатқандығын ... ... мен ... ауа ... ... ... себебі автокөлік
құралдарының қызметімен байланысты.
Атмосфера ластануының алдын алу көптеген шаралардың
өткізілуімен байланысты. Олардың ішінде барлық
өндірістік кәсіпорындарын тазалау ... ... ... ... ... ... ... төмендететін жаңа экологиялық
құрылғыларды жетілдіру және оларды өндірістік
кәсіпорындарға енгізуді атап өтсе болады.
Қалалар мен өндірістік орталықтардағы атмосфераны таза ұстауда
жасыл өсімдіктер маңызды роль ... ... ... ... ақ ... , тал , ... клею
және т. б. Жатады. Бұл ағаштарды жасыл қорғаныш зоналарын
жасау кезінде ұсынған жөн.
Атмосфералық ауаны қорғаудың міндеті Қазақстандағы климат
глобальды өзгеру ... ... ... ... шешу ... ... мыналар жатады:
–парник эффектісі мәселесі
–қышқылдық жауын–шашын мәселесі
–озоносфераның бұзылу ... ... ... ... ... ... және т.б.
Парник эффектісі.Атмосфераның күн радиациясын жіберу және оның
кері сәулеленуін космос кеңістігінде ұстап тұру құрылымымен
сипатталады , ... ... жер беті ... әкеп ... ... ... қабатының
шектен тыс қызып кетуіне өнеркәсіптік кәсіпорындарының
өндірістік қызметімен және көлік құралдарының жұмысымен
байланысты көміртегі қышқылы , метан және парниктік
газдардың концентрациясы ықпал ... ... ... ластануы жоғарылауына байланысты
климат өзгеруініңтенденциялары бекітілді.Ғылыми тұрғыдан
техногенезбен байланысты жердегі климаттың ... ... ... жоқ.
Қышқылдық жауын – шашын – сутегі көрсеткіші РН–3,5 –4,5 –мен
сипатталатын атмосфералық жауын–шашын, отынның әртүрлі
түрлерінің жану нәтижесінде пайда болатын ... ... ... (SO2NO) ... ... келіп
түсу нәтижесінде пайда болады.Химиялық реакциялардың
нәтижесінде атмосферада күкірт және азот ... ... ... ... , ... ... күшті зиянды әсер етеді.
Ауаның ластануына аймақтық мониторинг жүргізу , ... ... ... ... қорғау
шараларына жатады.
Атмосферадағы азон қабатының азаюы.Жердегі адамдардың өмірін
сақтауда азондық экран өте маңызды роль атқарады.Ол жер
бетіне ультракүлгін ... ... ... алады.
Озонның(О2)жоғарғы концентрациясы 20–25 шақырым биіктікте
болады.Мұнда азот қышқылы(NO4) мен ... ... ... ... ... озон қабатының техногенез бұзылуы
байқалмайды.
Ғарыштық аппараттарды нәтижесінде атмосфераның ластануы.Ракета
двигателдерін сынақтан өткізу және ... ... ... ... жер ... ... қабатының
бұзылуына әкеп соғады.Ол жер режимінің ,ауа ылғалдылығының
өзгеруі сияқты ауа –райы ... ... ... ұшу ... ... ... ... (2-3күн)
бұзылуынан көрінеді.Алайда ,Қазақстан территориясындағы
«Байқоңыр» космодромынан ластануында қандай да болмасын
мәнді бұзылулар байқалмайды.
Қазақстанда жергілікті деңгейдегі климат өзгеруінің ... ... ... ... ... өндіріс пен көлік құралдары қалдықтарының көлемін
қысқарту негізінде шешілуі тиіс.
Су ресурстарын қорғау және рационалды пайдалану мәселесі
адамзат үшін ... ... ... болып
табылады.табиғаттағы су айналымының арқасында
жердегі су ресурстары таусылмайды.Алайда планетамыздың
кейбір бөліктерінде табиғи жағдайлардың жағымсыз болуына
байланысты тұщы су ресурстары жеткіліксіз.бұған ... ... ... ... ... ... және семаридтік климат жағдайларына су
ресурстарының өте тапшылығымен сипатталады.
Қазақстан біздің планетамыздағы су ресурстары жетіспейтін
азғана региондардың қатарына жатады. Ол тұщы су ... ТМД ... ... ... аз ... ... қатарына жатады.
Бұл территорияда су ресурстары әркеркі орналасқан және
бастаулары республика шекарасынан тыс жерде жатқан
транзиттік өзендерден ... ... ... және ... жазыктары тұщы сумен көбірек
қамсыздандырылған.
Республиканың басым бөлігінде адамдардың өндірістік әрекетінің,
су көздерінің және коммуналдық-тұрмыстық қалдықтарымен
ластануының және басқа да себептердің нәтижесінде таза
түщы суға ... ... ... 85 мыңнан астам өзендер мен уақытша су көздері бар.
Олардың ішіндегі 10-ының 8 ғана ұзындығы 800 шақырымнан асады.
Бұлар: ... ... ... ... ... ,Шу , нұра торғай
өзендері. Қазақстандағы сегіз мың өзен ғана он ... ... ... (Орал, Ертіс , Сырдырия ,іле ,
Шу) трансшекаралық өзендер болып табылады. Және Қазақстанға
шекаралас мемлекеттерден ластанған ағын әкеледі.
Оңтүстік-шығыс ... ... 1673 ,9 ... ... ... бар.
Республика территориясында 47 мыңнан астам көл бар, олардың
көпшілігі (8 мыңнан астамы) көктемгі қар суымен ... ... ... ... жер беті ... ... ... 89,5 текше метр
шақырымды құрайды.Соңғы жылдары оның көлемі көрші
мемлекеттердің шаруашылық қажеттіліктеріне
жұмсалуымен байланысты біршама азайды. Нәтижесінде
Сырдария өзенінің суы 19,8-ден 9,8 текше ... ... суы ... ... 7,4 ... шақырымға дейін
азайды. Осының бәрі Арал теңізі мен Балқаш көлінің
экологиялық жағдайына күшті әсерін тигізді.1
Республикамыздың жерасты су ... мол ... ... жөн. Жер асты ... ... ... ... шақырымды құрайды, оның 2,6 текше шақырымы
пайдаланылады.2 Бұл сулар өте минералды
болғандықтан және өте тереңде орналасқандықтан
шаруашылық үшін пайдалануға қиындық ... ... ... ... су мөлшерінің 8
пайыздан астамын құрайды. Болашақта олар республиканың су
қажеттіліктерінің 25 пайызын қамтамасыз етуі ... ... ... өте ... ... Су ... 63
пайыздан астамы республиканың оңтүстік-шығыс бөлігінде жатыр.
Республикамызда анықталған жерасты суларымызддың 60 пайызының
16 пайызы ғана пайдаланылады. Осы мөлшердегі ... ... ... шаруашылық-ауыз су мақсатында, 22 пайызы техникалық
мақсатта, 9 пайызы жер суғару үшін және 7 пайызы жайылымдарды
суландыру үшін пайдаланылады, 69 қала, 4000 – нан ... ... ... өндірістік кәсіпорын жерасты
суларымен қамтамасыз етілген, 90 мың гектарға дейінгі жерлер
суғарылады.4
Жерасты суларын пайдалану үлесі республикамызда анықталған
қорлардың 15, 6 пайызын, ал ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның су ресурстарына
жан-жақты әсер етеді.Мұнай өңдейтін кәсіпорындардың
өнірістік, ағын сулары, қара және түсті металлургияның
қалдықтары су ресурстарына ... ... ... ... ... өалдықтары көптеген су бөгендерін
тұрмыстық және техникалық мақсаттарға паайдалануға
жарамсыз етіп тастайды. Мұның үстіне судың тұнықтығы,
түсі, температурасы өзгеріске ұшырыайды., ... дәм ... ... ... ... оттегі төмендеп кетеді. Суды
ластайтын химиялық қосылыстардың, әсіресе мұнай өнімдерінің
өз-өзінен ыдырап кетуі қиын болғандықтан, су бөгендерінің
өзін-өзі тазалау процесі ақыырын ... ағын ... ... ... ... ... ... себепті үлкен эеономикалық залал әкеледі.
осыған байланысты су ресурстарының тазалығын қамтамасыз ету
кешенді түрде жүргізілуі тиіс. Мысалы, «Қазақмыс» Балқаш
АҚ-да бұрын Балқаш көлін ... ... ... 90
пайызға дейін мыс алуға мүмкіндік беретін арнайы қондырғылар
жасалған. ... ... ... АҚ-на айналмалы сумен
қамсыздандырылған, жергілікті су бөгендеріне лас өндірістік
ағын суларды ңжіберілуін жоятын жабық өндірістік ... Осы ... ... айта ... ... ... Қазақстанның су ресурстарын пайдалану
кезінде Қазақстанды қоршаған орта жағдайының катастрофалық
немесе қиын жағдайын көптеген жағдайларда анықтайтын үлкен
бұзылушылықтар байқалады.
Концентрациялардың шекті көрсеткіштері бойынша су ... ... ... критерийлер болып
табылады. Мұның үстіне ПДК көрсеткіштері әртүрлі
болады: олар балық шаруашылығы, шаруашылық ауыз су ... ... су ... су ... ... шаруашылық обьектілерінің су сапасына
қоятын талаптары да әртүрлі.
Өзендердің, көлдердің және су қоймаларының ластану дәрежесі
көбінесе судың ластану индексінің (СЛИ) көрсеткіші бойынша
бағаланады. Ол ... ... ... ... ... ... 5 тәулік ішінде оттегіні биохимиялық
пайдалану бойынша анықталған органикалық заттар және ПДК
дәрежесінен біршама артып кеткен ... ... ... әртүрлі су бөгендерінің су сапасының
жағдайын сипаттайды..Ол су бөгендерінің ластану динамикасын
анықтауға , біріңғай көрсеткіштер бойынша ... ... ... ... ... ... СЛИ көлемі бойынша жер беті сулары сапасының
критерийлері су ... ... ... ... ... өте ластанғанға дейін . Жер беті суларының
сапа ... ... үшін СЛИ ... көрсеткіші басты белгі
болып табылады, ол су бөгендерін ластайтын заттардың ПДК
дәрежесі бойынша есептеледі.
Қазақстан өзендерінің , ... мен су ... жер ... ... біршама мөлшерде токсиканттар ,яғни улы
заттар бар. Олардың ішінен адамдардың денсаулығына ... ... және оның ... ... үш алты ... ... улы , олар адамдардың тыныс алу
органдарын зақымдандырады.Концентрогендік және
мутогендік ықпал ететін алты валентті хром қауіптірек
. Тау ... ... , ... ... кәсіпорындарының қызметі
процесінде қоршаған ортаға құрамында хромы бар ағын ... ... ... газ қалдықтары келіп түседі.
Темір(FE) .Темірдің хлорлы және сульфатты ... ... ... уландырады.Қоршаған ортаға қауіп төндіру
дәрежесі бойынша үшінші орында тұр.
Мырыш(ZN ) ... ... улы ... ... ... хроматы
концероген болып табылады.Элемент адамдардың жануарлар мен
өсімдіктердің денсаулықтары үшін маңызды. Сулы ортаға тау
–кен игеру өнеркәсібі және ... ... ... ... процесінде тап болады.
Сынап (Hg) Сынап қосылыстары қауіптіліктің бір класына жатады ,
аурулардың өте күшті түрлерін туғызады.
Фунгициттерді өндіру, теріні өңдеу және жасау ... ... ... ... ... ... табылады.
Кадмий(Cd)- 2-класты қауіпті металл.Сулы ортада мырышпен бірге
тау кен ... және ... ... ... жұмысы кезінде келіп түседі .
Сумен қосып пайдаланған кезде , ас қорыту органдарында улану
процесі жүреді.
Мышяк(As). Бұл элементтің суда ... ... ... ... ... ... және басқа да аурулар
тудыруы мүмкін.Қауіптіліктің екі класына жатады.
Бор(3+).Бұл элементтің көптеген қосылыстары (бор оксиді , ... , және т.б.) улы ... ... борлы тыңайтқыштар
арқылы түзеді.Қауіптіліктің екі класына жатады.
Мыс(2+) Қауіптіліктің 3 класына жатады .Мыстың барлық
қосылыстары ул, ас қорыту органдарын уландырады.Сулы
ортада түсті металлургия ,тау- кен ... ... ... ... ... келіп түседі.
БПК (оттегінің биохимиялық пайдаланылуы) оттегі мөлшерімен
сипатталатын ластану көрсеткіші әдетте ол 5 ... ... ... көрсеткіштері табиғи сулардың
ластанғандығын білдіреді(ағын судағы БПК5-тің қалыпты
көрсеткіші 0,5 -2 мг /л-ге тең )
Фенол (карбон ... ... ... ... ... ... ... қолданылады.Ішкі органдарпды
ауруға ұшыратады..Қауіптік класы-4.
Мұнай өнімдері.Сулы ортаға мұнай өнімдерін өндіру тасымалдау
және қайта өңдеу кезінде келіп түседі.Өсімдіктер мен
жануарлар әлеміне ихтифаунаға,грунттарға ... су ... ... ... ... ... күресте
,бояғыштарды дайындау кезінде , ауызх суды фторлау
(байыту) үшін ... ... ... тыс ... жағдайда орталық жүйке жүйесіне залал келтіреді.
Нитриттер(NO2) .Азот қышқылының улы тұздары (HNO2) ... (NaNO2) және ... ... (KNO2) ... ... (NO3) ... ... тұздары өндірісте кеңінен
қолданылады , ауылшаруашылығы тыңайтқыштары өндірісінің
өнімі болып табылады.Суда , топырақта , азық түлікте жиналады,
Улануға ұшыратады. Қауіптіліктің 3 класына ... ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштар ретінде
қолданылады.Улануға ұшыратады.
Гексахлоран ( C6H6Cl6) -омыртқасыздар үшін күшті органикалық
ерітінділерде жәндіктермен күресу үшін ... ... ... 4 ... ... ... ( C6H6Cl6) ... мен
сүтқөоректілерге арналған күшті .Сулы ортада инсекцидтерді
қолдану кезінде келіп түседі, Қауіптіліктің 1 класына
жатады
Қазақстан өзендерінің жер беті ... ... ... сипатталады. Қазақстан өзен бассейндерінің
шекарасынан келесідей маңызды геоэкологиялық
айырмашылықтарды бөліп көрсетуге болады. Ертіс
өзенінің бассейні неғұрлым ластанған су ... ... ... ... өзі және оның ... Бұқтырма
мен Оба суының сапасы бойынша 3 класқа жатады.Кенді Алтайдың
тау –кен игеретін аудандары арқылы ағатын оң жақтағы
салалары ... , ... , ... ) ... ... жатады және СЛИ дәрежесі мен ПДК көрсеткіштерімен
бірнеше есе асып ... ... ... ... су ... ... жоғарылылығымен ,
су құрамында ауыр металдар тұздарының болуымен сипатталады.
Орал өзенінің бассейнінде су таза ,бұған суы хроммен , бормен ,
фенолмен , өте ... Елек ... ... –класты су
«лас»)
Сырдария өзенінің бассейнінде су сапасының 3 –класы басым.Іле
өзенінің бассейніндегі су да 3 –класқа жатады.
Қазақстандағы ірі ... ... ... ... ... –Ертіс,Нұра, Іле, Кіші Алматы,Сырдария өзендері,
таза өзендерге (2 -класс) –Орал,Тобыл,Есіл,Үлкен
алматы,Талас,Шу өзендері, лас өзендерге (5 -класс)
–елек ... ... ... (4 -класс) –Үлбі,лас және
тым лас өзендерге (5 - 6 -класс) –Кенді Алтайдағы Глубочанка,
Красноярка , ... және ... ... ... ... және су қоймаларындағы су сапасының анализі
белгілі бір қызығушылық туғызады.Казгидрометрдің 2000 ... ... ... ... су ... (4
-класс),Вечеслав су қоймасындағы (Есіл өзеніндегі)су таза
(2 -класс),Самарқанд су қоймасындағы (Теміртау қаласындағы) су
ластанған (4 -класс) деп сипатталады.
Су ресурстарын ... ... ... ... және экономикалық маңызды болып табылады.Ол
өзара тығыз байланысты мынадай шаралар қатарын өткізу арқылы
шешілуі тиіс:суды тұқрмыстық және ... ... ... ... , оны өнеркәсіпте бірнеше бет (жабық және
айналымдық )пайдалану.Су үнемдеудің үлкен резерктері
өндірістік және ауыл шаруашылық өнімдерін шығару кезінде
су пайдалануды қысқарту ... ... ... ... ... Ауыз ... -гигиеналық сапасына үлкен мән берілуі тиіс.
2000 жреспублика бойынша микробиологиялық көрсеткіштер бойынша
гигиеналық нормативтерге сәйкес келмейтін ауыз су ... ... ... . ... ... аудандарда (Қостанай,
Павлодар облыстары) судың сапасы бұдан да төмен болады.
тәжірибеде өндірістік және тұрмыстық суларды механикалық
,химиялы, және биологиялық ... ... ... ... жүйесін жетілдірілмегендігіне
олардың қайтадан шығып қалуына және басқа да себептерге
байланысты су бөгендеріне көп мөлшерде зиянды заттар ... ағын ... ... және ... ... олар ... мен күн ... ұшырайды.Су буланғаннан кейін егістіктер жыртылып,
ол жерлерге ауылшаруашылығы дақылдарға егіледі. Су ресурстарын
рационалды пайдалану және қорғау қағидалары:
өзендер мен көлдердің ағын ... ... ... ... беті ... ... су ... технологияларына
негізделген үнемді пайдалану
айналымдық су пайдалану және сумен қамсыздандыру
технологияларын енгізу
тазаланбаған өндірістік және комуникалдық-тұрмыстық ағын
сулардың келіп түсуін болдырмау үшін прогрессивті
технологиялар мен ... ... ... суды ... ... ... суларын үнемді пайдалану
термалды,минералды сулар мен батпақтарды өндірістік және
радиациялық мақсаттарға кеңінен пайдалану.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақтау қаласы аумағының топырағын экологиялық-мелиоративтік бағалау және көгалдандыру мәселелері112 бет
Катонқарағай ауданы2 бет
Оңтүстік Қазақстан боллысының адвентивтік және синантроптық флорасы74 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының ауыл шаруашылық кешені98 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының жалпы физикалық - географиялық сипаттама46 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының таулы аймақтарының географиясы мен оның рекрациялық маңызы85 бет
Қазақстан тарихы: мәдениеттің басты аспектілері46 бет
Қызылорда облысының физикалық-географиялық орнына сипаттама беру7 бет
Астық ору технологиялық процестері және олардың ауа райы климаттық жағдайлармен байланысы6 бет
Ауарайы мен климаттық гигиенаның манызы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь