Теломера

Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім:
1. ДНҚ.ның теломерлік бөлімдерінің репликациялануы
2. Буферлік теломердің қалыптасуы
3. Теломеразаның көмегімен теломердің ұзаруы
4. ALT механизмі
5. Теломер және теломераза
6. Теломераза және қартаю
7. Қартаюдың теломерлік теориясы
8. Теломераза және онкогенез
ІІІ. Қорытынды
Теломераза – қартаюды ақырындап тоқтатын қасиеті бар, жаңадан ашылған фермент. Олар клеткада синтезделіп, теломердің бірқалыптылығы мен күшіне жауапты. Теломера – ДНҚ жіпшелерінің ұштарында табылған құрылымды белок. Теломер (грек тілінен telos – ұшы, meros – бөлігі) – хромосома ауданының ұштарында орналасқан. Хромосомада екі теломер болады. Теломера хромосма репликациясын қамтамассыз етеді. Клеткалар бөлінгенде теломер жоғалуы немесе бұзылуы мүмкін, бұл клетканың бөлінуін зақымдайды. Клетканың репликация процесін немесе клетканың толық бөлінуін тоқтатады.
Теломера ДНҚ хромасомаларының ішінде «жоғарға бұралған» қалпында болады. Клетка хромасомаларының бөлінуі кезінде ДНҚ ұштары шатасып кетуі мүмкін. Клетканың бөлінуі кезінде хромасома тұтастығын сақтау үшін, олар ерекше кезектестікпен орналасып, көптеген рет қайталанады. Теломераза теломердің күшін қалпына келтіріп, клетканың дұрыс бөлінуінің мүмкіндігін арттырады.
Өкінішке орай, рак клеткалары да өз алдына теломераза қалыптастырып, клеткаларының үздіксіз және шексіз бөлінуін тудыруы мүмкін. Салыстыру үшін қылыпты клеткада репликация процесі белгілі бір бөлінуден кейін тоқтайды. Белгілі бір мағынада рак клеткалары мәңгілік. Оларды қоректендіретін ағзаны бұзғанша дейін өмңр сүреді. Рак клеткаларында теломеразалардың бөлінуін тоқтату үшін зерттеулер жүргізіліп жатыр.
Сонымен қатар зерттеушілер теломераза қызметінің қалыпты клеткаларда қосылуын анықтауда. Бұл белгілі болғанда, біз клеткалардың тежеуіне жңне сау клеткалардың қартаюын алдын ала аламыз. Теломердің ұзындығының қалпына келуі, биологиялық сағаттың орнын ауыстырады. Осының нәтижесі адам өмірінің жалғасы болуы мүмкін.

боялған адам хромосомалары мен олардың теломералары

Теломердің хромосомада орналасуы

ДНҚ молекулаларының толық репликацияланбайтындығы, яғни теломерлік бөлімдерінің репликацияланбайтындығын алғаш рет 1971 жылы А. М. Оловников айтқан болатын.
Мұның мәні мынады: ДНҚ - полимеразалық жүйесі аналық ДНҚ тізбегінің 3 ұшын репликацияландырмай қалдырады, яғни жаңадан синтезделетін ДНҚ тізбектері 5 ұшынан қысқарады. Себебі, әрбір жаңа тізбектің 5 ұшында орналасатын Оказаки фрагменті ерекше нуклеазалар әсерінен ұзаратын қысқа РНҚ – ұйытқыштан басталады. Әрбір ДНҚ – полимераза өз бетінше жаңа ДНҚ синтезін бастай алмайды, тек қана бар полинуклеотидтерді 3 ұшынан ұзартады. Сондықтан жаңа тізбек аналық тізбектен қысқа болады. ДНҚ молекуласының мұндай ұшын ( бір тізбегі екіншісіне қарағанда ұзын) үшкір ұшы немесе оверхенга деп аталады. ДНҚ – ның үшкір ұшы тұрақсыз болады. Себебі, эндонуклеазалар ұзын нуклеотидтерді бір – бірлеп алып тастап, ДНҚ ұшын тұйықтайды. Егерде жасушада теломераза болмаса, онда оның әр бөлінуінен кейін хромасоманың қысқаруына әкеледі.
Әрбір репликацияда ДНҚ молекуласы «РНҚ – ұйытқыш» ұзындығына сәйкес 10-15 нуклеотидке қысқаруы тиіс болғанымен, шындығында 50-65 нуклеотид жұбына қысқарады. Бұл ДНҚ – полимеразалық кешенінің қасиетіне байланысты болады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. «Молекулярная биология» Мушкамбаров Н.Н., Кузнецов С. Л.
2. «Измени свою ДНК, измени свою жизнь» Роберт Джерард, «София» 2006
3. http.www.google.ru
4. Орысша – қазақша сөздік, Алматы «Қайнар» 1997 жыл
        
        Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім:
1. ДНҚ-ның теломерлік бөлімдерінің репликациялануы
2. Буферлік теломердің қалыптасуы
3. Теломеразаның көмегімен теломердің ұзаруы
4. ALT ... ... және ... ... және ... ... теломерлік теориясы
8. Теломераза және онкогенез
ІІІ. Қорытынды
Теломераза – қартаюды ақырындап тоқтатын қасиеті бар, ... ... Олар ... ... ... бірқалыптылығы мен күшіне
жауапты. Теломера – ДНҚ жіпшелерінің ұштарында табылған құрылымды белок.
Теломер (грек ... telos – ұшы, meros – ...... ... ... ... екі ... болады. Теломера хромосма
репликациясын ... ... ... ... ... жоғалуы
немесе бұзылуы мүмкін, бұл клетканың бөлінуін зақымдайды. Клетканың
репликация ... ... ... ... ... ... ДНҚ ... ішінде «жоғарға бұралған» қалпында ... ... ... ... ДНҚ ұштары шатасып кетуі мүмкін.
Клетканың бөлінуі кезінде хромасома тұтастығын сақтау ... олар ... ... ... рет ... ... теломердің
күшін қалпына келтіріп, клетканың дұрыс бөлінуінің мүмкіндігін арттырады.
Өкінішке орай, рак ... да өз ... ... ... ... және шексіз бөлінуін тудыруы мүмкін. Салыстыру үшін
қылыпты клеткада репликация процесі белгілі бір бөлінуден ... ... бір ... рак ... ... Оларды қоректендіретін ағзаны
бұзғанша дейін өмңр сүреді. Рак клеткаларында ... ... үшін ... ... жатыр.
Сонымен қатар зерттеушілер теломераза қызметінің қалыпты клеткаларда
қосылуын анықтауда. Бұл ... ... біз ... ... жңне
сау клеткалардың қартаюын алдын ала аламыз. ... ... ... ... сағаттың орнын ауыстырады. Осының нәтижесі адам өмірінің
жалғасы болуы мүмкін.
боялған адам хромосомалары мен ... ... ... ... ... ... репликацияланбайтындығы, яғни теломерлік
бөлімдерінің ... ... рет 1971 жылы А. М. ... ... мәні ... ДНҚ - ... жүйесі аналық ДНҚ тізбегінің 3 ұшын
репликацияландырмай қалдырады, яғни жаңадан синтезделетін ДНҚ тізбектері ... ... ... ... жаңа ... 5 ... ... Оказаки
фрагменті ерекше нуклеазалар әсерінен ұзаратын қысқа РНҚ – ... ... ДНҚ – ... өз ... жаңа ДНҚ ... ... тек қана бар ... 3 ұшынан ұзартады. Сондықтан жаңа
тізбек аналық тізбектен қысқа ... ДНҚ ... ... ұшын ( бір
тізбегі екіншісіне қарағанда ... ... ұшы ... ... деп ... – ның үшкір ұшы ... ... ... ... ұзын
нуклеотидтерді бір – бірлеп алып тастап, ДНҚ ұшын тұйықтайды. ... ... ... онда оның әр ... ... ... ... репликацияда ДНҚ молекуласы «РНҚ – ұйытқыш» ұзындығына сәйкес 10-15
нуклеотидке қысқаруы тиіс болғанымен, шындығында 50-65 ... ... Бұл ДНҚ – ... ... қасиетіне байланысты болады.
Адамның ядролық ДНҚ – ның бір молекуласының ... саны 120 ... ... тең. ... ... ... бір ... ғана ДНҚ 0,00005 % ... Бұл ... өте аз. ... ... ... қалпына келтіретін механизмдер болмаса, онда
хромасоманың клеткалық бөлінуінің саны ... ... еді. ... ... репликацияланбауы үлкен бтологиялық маағынаға ие. Ол
қартаю және ... ... ... ... ... ... ... проблемесы қалай шешіледі?
Ғылыми деректер бойынша хромасома ұштарында генетикалық ақпарат болмайтын
арнайы гексонуклеотид ( алты ... ... ) ... ... ... ....... ЦТААЦЦ ....... ГГТТАГ ....... ГГТТАГ (3)
(3) ГАТТГГ ....... ГАТТГГ ....... ЦЦААТЦ ....... ЦЦААТЦ (5)
Берілген схема бір гексонуклеотидтің құрылысын анықтайды.
(5) ... ... ... ... ДНҚ – ның көптеген қайталамалары бар. ... ... ... ... ... ... ДНҚ G ... және С
тізбегі деп ажыратылады.
ДНҚ – ның бір тізбегі теломердің бірінші ауданында G тізбегі, ал ... С ... ... ... – ның теломерлік бөлімдерінде мыңдаған осындай ... ... ... ... адам ... ... 10-15 мың
нуклеотид жұптарына тең. Сонымен, ... екі ... ұшы, ... ДНҚ молекуласының ұзындығының 0.002 % құрайды.
Теломерлік қайталануларда ... ... ... ... ... ... олардың біршама бөлігі түсіп қалған күннің өзінде де ... ... ... ... ... қызметінің өзі де болса
керек, яғни олар геномның маңызды бөлігін толық репликацияланбаудан қорғап,
буферлік қызмет ... ... бас ... ... ... ... бөліну
процесінде күндердің – күнінде ДНҚ – ның ... ... ... Сонымен қатар, теломерлік участкілер ерекше, арнайы қызметтер де
атқарып, белгілі бір ... ... ғана ... ... екінші жолмен шешу үшін – бүкіл және бастапқы клеткаларда
репликацияланбаған ДНҚ участкілерін ... ... ... ... жаңа ... тізбекті емес, аналық ұзарған тізбекті ұзартады.
Теломераза аналық тізбектің 3 ... ... ... ... ... ... көретілгендей қайталамалардан – ГГТТАГ құрастырады.
Сонымен теломераза G ... ... ... ... теломерін ұзартады.
Содан кейін ұзарған аналық тізбек матрицалық қалып ретінде тағы да ... ... жаңа С – ... ... Ескі ... ... ... ауданында праймаза «РНҚ - ұйытқысын» ... ... β ДНҚ – ... ... кейін бірі дезоксинуклеотидтік ұйытқыға
қосылады (аналық тізбектің теломер қайталамаларына комплементарлы).
Фрагменттің өсуі 5→3 бағытында ... және ... жаңа ... 5 ұшының
қосылуына жеткенде аяқталады. Фрагменттің тізбекпен тігілуі ДНҚ – ... ... ... асады. Соңында эндонуклеаза жаңа тізбектің РНҚ
– ұйытқысын алып тастайды.
Нәтижесінде ДНҚ – ның екі ... ... ... келеді, бірақ та
теломерлік қайталамалардан ұзарады.
Зерттеу нәтижесінде барлық тірі ... ... ... ... ... келеді.
Кейде альтернативтік механикалық теломердің ұзаруы да кездесуі мүмкін (ALT
– Alternative Lengthening of Telomeres). Олар ... ... ALT ... мен опухольдық клеткеларда кездеседі.
Осы механиздердің бірі – теломерлер арасындағы әртүрлі хромасомалардың
рекомбинациясы.
Бұл ... екә ДНҚ ... ... ... ұштарымен бірлесіп,
гибридтік теломер құрайды. Соңғысында бір ДНҚ тізбегі басқа ДНҚ тізбегіне
қарағанда ... ... ... ... ... ... қызметін атқарып, сол бойынша ДНҚ ... ... ... ... құрастырады. Екі гибридті теломердің бірі
өсіп келе жатқан тізбектің лидері ( жай ұзару есесінен жүреді ), ал ... ... ... ( ... ... ... ... – қарсы ұшынан
өседі) болады.
Процестің аяқталуында гибридті емес ... ... ... ... ДНҚ
молекулалары теломер фрагменттерімен өздеріне сәйкес келетін тізбекпен
ауысады. Осылайша, мейоттық емес ... ... тән ... ... ... ... механизмнің ролі аса үлкен емес.
Теломерлік ДНҚ – ның өзіне сәйкес құрамы бар, ал оның ... ... үшін ... ... ... ... мен теломеразаға қатысты мәселелер:
А) Теломердің құрылымы
Теломерлік ДНҚ қайталамалардың нуклеотидтік структурасы белгілі.. Арнайы
белоктардың арқасында, одан да ... ... ... ... ... ... қарағанда нуклеосомалық глобулалар
түзбейді. ... ... ... теломерлерде табылмаған. Бірақ та
тышқанның ұзын теломерлерінде ұйымдасу бар.
Теломерлік белоктар арасындағы ең әйгілісі - Rар1 ... және оның ... ... ... ... Осы ... ... нығыз
тығындалып, гетерохроматиннің құрамына кіреді.
Осындай құрылым теломерлерді бірқалымтылығын қамтамассыз етеді. Теломерлік
қайталамалар клетка циклінің барысының көп ... ... ... S – ... ... бір белгіге жауап ретінде TRF1 белогы
теломерадан диссоциацияланып, теломердің ұзаруы басталады. Содан кейін ... ... ... ... оның ... тыс ұзаруын алдына
алады. Осы себебпен ДНҚ ... ... ДНҚ – ... ... ферменттері үшін аз жеткілікті. Осының салдарынан ... ... ... екі ... айырылуы өте төмен жиілікте
жүреді.
Теломерлік ... ... ... ... ... байланысады. Бүкіл ... ... ... жалғанғандығы толық дәлелденбеген.
Бірақ та, мейоз процесінің ерте және орта ... ... ... бар ... ... ... ... төмендегідей маңызды қызмет атқарады:
1. Механикалық қызмет:
• Теломералар хромасомалардың ядро матриксіне бекінуіне ... ... ... ... ... қажет. Бұл мейоз процесінде
байқалады.
Мейоздың ... ... ... ... ... ... беткі ядро
мембранасына бағытталып орын ауыстырады.
• Бұдан басқа, теломера аналық хроматидтедің бір – ... ... ... S – ... ... қалыптасады ).
2. Екінші қызметі – бірқалыптылылығы:
• Егерде клеткада теломераза ... ALT ... ... онда ... ... ... бар ... ДНҚ бөлімдері алдына
алады.
• Егер де клеткада теломераза белсенділігі болса, үзілеген хромасома
ұштарының ... ... тағы да бір ... ... болады.
Кездейсоқ хромасомалардың үзілуі кезінде фрагменттер пайда ... ... ... екінші ұшында да теломерлік ... ... ... бұл ... дегредацияға тап болып,
клетканың ... ... оның ... әкеледі.
Теломераза болған жағдайда үзілу болған жерлерге ДНҚ теломері қосылады. ... ... ... мен ... функционалдылығына
мүмкіндік береді.
Бұл феномен ά – талассемия ... ... ... табылған. ά – глобина
гендерінде 16q хромасомалары үзіледі және ... ... ... ... ... экспрессиясына әсері.
Теломердің тағы да бір ерекше қасиеті – ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл эффект транскрипциондық
үнсіздік немесе сайленсинг мағынасын жиі ... ... ... ... ... ... ... активтенеді.
• Сайленсинг теломерамен қызмет ететін белоктардың нәтижесі болуы ... ... ... ... дәреже эффектісі ядро қабығына жақындығымен
нақтыланған. А. М. ... ... ... бұл ... Са – каналы
мен иондар ... ... ... Са ... ... ... бірігуіне әсер етеді.
Дәреже эффектісі ішкі гендерге де ... бар. Егер де ... да бір ... ... ... ( басқа ДНҚ участігіне орын ауыстыра алу
қасиеті бар гендер ) ... ... ... ... ... егер ... ... жолып жатса, онда үзілудің соңында теломерлік
қайталамалар ... ... ... ... ... ... ... мүмкін және ядро мембранасына байланыстырады.
4. «Есептеу» функциясы
ДНҚ – ның ... ... ... ... ... ... ретінде де
белгілі. Ол теломер белсенділігі жоғалғаннан кейін клетканың ... ... ... ... ... 60 – 65 нуклеотид жұптарына қысқартады.
Теломер – теломераза болмаған ... ... ... ... ... ... бір ... ұзындыққа жеткеннен кейін, теломер
өзінің бүкіл ... ... ... ... ... ... ... Теломеразалар әрекетінің механизмі
Теломеразалар әрбір теломералардың G тізбегін ұзартады. Теломеразаға
ұзындығы 450 нуклеотидтен ... ... РНҚ ... ... ... ... бір жарым теломерлік қайталануға комплементарлы
болады.
(3) ... АУЦ ЦЦА АУЦ ... РНҚ – ның сол ... ... (АУЦ) ДНҚ – ның G ... шеткі
теломерлік жарты қайталамаларымен байланысу үшін пайдаланылады.
Қалған гексонуклеотид (АУЦЦЦА) G тізбекті 3 ... ... үшін ... ... ... Ал ... жүйелі қосылуы (матрицаның
құрылысына байланысты) теломеразаның белоктық ... кері ... ... ... ДНҚ синтезін РНҚ матрицада
орындалуына қатысады. Осы уақытта ДНҚ тізбегінің ... 5→3 ... ... ... ... элонгация процесінің бастамасы
болады. Содан кейін транслокация процесі – ферменттерді өз РНҚ – ... өсіп бара ... ДНҚ ... бір ... ... ... 3
ұшына қарай орын ауыстырды. Транслокация ... РНҚ ДНҚ – ... ... содан кейін оны жаңа синтезделген қайталаманың шеткі
«жартысымен» алмасады.
Содан кейін ДНҚ тізбегі тағы да бір ... ... ... ... ... ... ... жұмысы өзіне екі кезеңді қосады –
элонгация және транслокация. Екеуін алмастыра отырып, фермент ескі ... ... ... жүздеген теломер қайталамаларын қосады.
Теломерлік РНҚ – жалғыз ғана матрица емес, сонымен ... ... ... ... Оның ... ... ... «дұрыс
емес» қайталамалардың синтезі емес, ... өз ... ... ... белсенділігін анқтау әдістері
Биологиялық нысанда теломераза белсенділігін анықтаудың екі ... ... ... және ... ... әдісінде – инкубациондық қоспаға зерттеліп жатқан үлгіден басқа,
G тізбегінің праймерін ... ... ... ... бар) және ... дНТФ қосады. Онымен байланысатын
және оны теломераза ұзартатын праймер G тізбегінің рөльінде ... ... ... құрамына олигонуклеотидтер қосылғанда ғана
анықталады.
• Жанама әдісінде – TRAP анализі (Telomeres Repeat Amplification Protocol)
. Онда ТПР – ... ... ... ... ... ... ... G – праймер мен белгіленген нуклеотидтерді қосады. Сонымен
қатар қоспаға С - ... және ... ... ДНҚ ... ... Осының арқасында ТПР – дың ... ... ... көптеген рет «клондау» жүреді.
Ұзарған G – ... С – ... ... ДНҚ – ... ( G – ... матрицалық қалып ретінде пайдаланылады). Екі
тізбекті ДНҚ құрайды. Оның тізбектерін қыздыру арқылы ажыратады.
Ұзарған С – ... G – ... ... ДНҚ – полимеразасымен
өсіріледі. Екі ... ... ... тағы да ... ... ... қосымша ұзарған G – тізбегі пайда болады. Бірақ ол теломеразамен
емес, бірінші G – ... екі ... ... ... ДНҚ – ... жалғаса береді. Көптеген рет циклдер алмасып, өзіне С немесе G ... ... ... ... ... тізбекпен әрекеттесуін қосады,
бұл тізбектің ДНҚ – полимеразалық көшірмесі және екі тізбектің қыздырылуы
арқылы ажырауы.
Бұл ... бір ... ... ... ... ДНҚ – ... ... әрбіреуінің соңындағы қыздыруға шыдайды.
Нәтижесінде G – тізбектің саны орташа есеппен 10 рет көбейіп және ... ... ... да ... – анализінің пайда болуы теломеразаның әр ... ... ... ... теломеразаның қандай клеткаларда бар және оның функциясын, және
оның ... ... ... анықтайды.
Д) Органимзнің қалыпты клеткаларында теломеразаның таралуы
А. М. Оловниковтың алғашқы болжамы бойынша, жасы ... ... ... тек қана ... клеткаларының тізбегінде ғана болады. Ал бүкіл
соматикалық клеткаларда ол болмайды және тек қана солардың опухольдық қайта
тууында пайда ... ... ... ... ... болжам дәлелденген сияқты болды.
Ең алғаш рет теломераза 1985 жылы бір жасушалы эукариоттарда ... ... ... опухаль клеткаларында, ал кейін аналық және аталық жыныс
бездерінде табылды. ... ... ... ... ... ... болмады. Осының барлығы ескі
гипотездік көзқарасты практикалық ... ... ... бар TRAP – ... ... ... ... әртіүрлі
ұлпаларда, жануарлар мен адам мүшелеріндегі теломераза белсенділігін
анықтау басталды.
Егер де жасушаның бөлінуін ... ... ... бір заңдылықпен
жасуша мен ағзада таралады.
| ... ұлпа және мүше ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... % ... |А) лимфоциттер |100 ... ... | | ... құрамында | | ... | | ... бар | | ... | | |
| |Б) ... |60 |
| |С) ... |50 |
| |Е) тоқ ... ... ... |35 |
| |Д) |25 |
| |Е) ... ... ... |15 |
| |Ж) ... кілегейлі қабығы |5 ... |А) өкпе |16 ... | | ... | | |
| |Б) ұйқы безі |14 |
| |В) ... |8 |
| |Г) ... без |0 |
| |Д) ... железа |0 ... |А) ми |0 ... | | |
| |Б) ... ет ... |0 ... ... ... соматикалық клеткалар арасында ең жиі тұрақтылығымен
қан түзетін мүшелерде табылды: сүйек майы, сөл түйіндері және т.б..
Сүйек майындағы оның ... ... ... ... жоқ, ... ... ... белсенді бөлінетін клеткаларда жетіп, содан кейін
қайрадан жоғалады.
Шеткі қан клеткаларында (гранулоциттер – ... ... ... ... ... ... ... табылған . Оның
мұнда белсенділігі аса үлкен емес, бірақ та лимфоциттердің бөлінуіне ... ... ол ... ... ... ... ... және әртүрлі мүшелердің
кілегейлі қабығәртүрлі мүшелердің ... ... ... ... ... ... жетуі пролиферация
(клеткалардың бөлініп көбеюі нәтижесінде белгілі бір мүшенің ... ... ... ал ... ... ... ... тез
төмендейді.
Бұған ұқсас жұмыс басқа эпителиальдық ... да бар: ... ... кіріп, теломераза белсенділігін жоғалтады.
Б) Бұл фермент өте аз ... ... ... клеткалары бар
мүшелерде: бауыр, ұйқы безінде кездеседі.
С) Ми мен бұлшық ет ... көп ... ... ... ... ... ... соматикалық клеткалардың бөліну ... бар ... ... ... бөлінуші клеткаларда теломераның қызқаруынан
сақтамайды. Бөліну саны өскенде ... ... ... ... (in vivo) қан ... клеткаларда және лимфоциттерде теломердің
қысқаруы ... ... ... ... ... немесе оның
қандай да бір ингибаторлармен тежелуі.
Қартаюдың теломерлік теориясын екі негізгі жағдай ... А. М. ... 1) ДНҚ ... ... ... 2) ... эффекті
1961 жылы аталған эффектің ашылуы қартаюдың ... ... ... ... Тағы да он ... ... бұл эффект қартаюдың қартаюдың
теломерлік теориясының негізгі ... ... ... ... ... ... ... цитология классигі Август Вейсман айтқан: организмнің
қартаю үдерісінің себебі, ... ... ... ... өсу ... ... ... Басқа сөзбен айтқанда, соңында жасуша тозады ... ... ... ... ... ... барлығы жасушаның өліміне
әкеледі.
Вейсман жыныс клеткаларына немесе ... ... үшін ... ... ... бойынша, жыныс жасушаларында қандай да бір жастық
өзгерулер жоқ. Егер де ондай болса, ол ... ... ... айтылған экспериментте негізделмеді, тек қана әйгілі ғалымның
болжамдары болып қалды.
Б) ... ... ... ... ... ... ... басында жаңа пайдалы әдіс – ұлпа бөліктерін өсінде ... ... ... ... ... тұрады: ол үлкен емес тауық жүрегінің
бөлігін алып, әйнек ... ... ... ... ... ... ... қоспасына салып, термостатта жетілдіреді. Ұлпа
бөліктерінің перифериясында ... ... ... ... ... ... ені бойынша үлкейіп, әрбір бөлігі жағынан жуықтап алғанда 0,3 мм, ... ... екі есе ... Оны тағы да ... ... оның бір ... ... бар келесі әйнек ыдысқа салды.
Каррелидің көрсетулері бойынша, осындай қайта ... ... ... ... яғни ... ... өмір сүруі тоқтағанда, фибробластар
өзінің бөліну қасиетін он ... ... де ... эксперимент отыз төрт жыл (1912-1946 жж) бойы жалғасып, көрсетілген
нәтижелері бойынша ... ... ... ... ... клеткалар қартаймайды. Өзіне ... ... ... және ... ... алады. Қартаю қасиеті тек қана күрделі
организмдердер үшін, А. Каррели айтқандай «бұл ... үшін ... ... ... ... ... жылы ... Хейфлик П. Мурхедоммен бірге бірігіп, адам ... ... Бұл ... ... ... ... ... сай өзгерді.
Жеке клеткалардағы ұлпалардың диссоциациясы үшін, бастапқы ұлпа бөлігін
алдына ала трипсинмен өңдейді. ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы басқа қоректендіруші ортадан құралады.
Соңғысының құрамында эмбрион ... және ... ... Тек ... ... қоректендіруші заттардың қоспасынан (амин ... ... және бұқа қан ... тұрды. Мұндай ортаған енгізілген және
термостатта инкубацияланатын қалыпты ... ... ... сағаттан
кейін ыдыстың түбіне жабысып, монослой түзеді. Ал бір күннен кейін ... ... ... түбіндегі бос кеңестік біткенді және клеткалар
бір – бірімен байланысуы басталғанда тоқтайды. Контактты тежелу – ... ... ... ... қайта отырғызуды өсіндегі (культура) клетка саны жуықтап алғанда екі
еселенгенде ... ... бір – ... және ыдыстың бетінен бөліп
алу үшін, монослойды тағы да трипсонмен өңдейді. ... ... ... ... ... ... ... ортасы бар тегіс әйнек
ыдысқа салады.
Бұл эксперименттердің ... адам ... ... қалыпты
фибробластары ұзақ бөліне алмайтындығы белгілі болды.
Көптеген тексерулер өсіннің өлімі кездейсоқтық еместігін ... ... ... ... ... елу рет қайта отырғызудан кейін тоқтайтын
заңдылығымен әрқашан қайталанады.
Нәтижесінде популяциядағы клетканың ... ... үш ... ... Соңғы
ІІІ фазасында клетканың бөліну жылдамдығы азайып, соңында өлімге душар
болады.
Осыдан Каррелидің ... ... ... шықты. Бірақта Вейсманның
алғашқы постулатымен сәйкес келді. Сомалық ... ... ... ... – бұл ... өзіндік қасиеті және клетка геномында
программаланған. Ол клеткалардағы белгілі бір сандарға ... ... ... Бұл ... ... ... ... деп атайды.
В) Хейфликтің қосымша аргументтері
А) Оның алғашқы зерттеулерінде бастапқы клетканы елуге жуық ... ... ... ... Егер де ... ... ... алсақ, онда
популяцияның өліміне дейінгі клетканың бөлінуі елуден кем ... ... ... ... тәуелділік пайда болды. Донордың жасы үлкен болса,
онда клетканың бөлінуі де аз болады.
Осындай ... ... ... ... ... және
лимфочиттерде) табылған.
Адам жасы үлкейген сайын өсінде (культурада) бір жыл ішінде бөлінетін
фибробластар саны ... ... 0,2 ... Осыдан қызықты нәтиде шығады.
Адам өміріндегі жүз жыл ішінде фибробластардың ... ... ... ... ғана ... Ал бұл ... тек қана екі жүз ... ішінде ғана шығындалады. Бұл адам ... ... ... ... та, адам ... 50-75 ... ... клеткалар 10-15 рет
қана бөлінеді.
Б) Клеткалар өткен бөлінулер санын сақтайды. Егер де клетка ұзақ ... бұл ... саны ... ... Клетканы жібеткеннен
кейін бөліну қайтадан жаңарып, мұздатылғанға дейінгі қалған бөліну ... Тағы да бір ...... түрлерінің арасындағы өмір ұзақтығы және
өсін клеткаларының бөліну саны.
Әртүрлі жануарларған арналған Хейхлик лимиті
|Бастапқы клетка ... өмір ... ... ... |
| ... ... ... саны ... ... ... |3 жыл |15-20 рет ... туған балапандар |12 жыл |25 рет ... ... |~100 жыл |~50 рет ... ... |175 жыл |110 рет ... ІІІ фазаға кірген клеткаларды зерттеу ең басты аргумент болып келеді.
Тоқтай алдындағы ... ... ... ... ... ... клетканың морфологиясы өзгереді. Олар бөлінулер арасындағы уақыттың
көбеюінен өте үлкен болады және тургордың ... ... ... ... ... биохимиялық көрсекіштері – ... ... ... ... және ... мен ... ... клеткаларында генетикалық анықталған
бөлінуші лимит сәйкес келеді. ... ... ... ... байқалып, соңында бөліну саны бітеді де, клетка өледі.
Теорияның негізгін 1971 жылы ... ... Онда ДНҚ ... ... үшін ... бір ... механизм болуы тиіс
екендігіне А. М. ... ... ... оның ... ... (қартаюдың теломерлік теориясын) ашуға
түрткі ... Ол ... ... ... ... ... репликациялану механизмі жоқ. Сондықтан да клетканың бөлінуі
кезінде теломер ақырыпдап қысқарады. Теломер ... ... ... ... ... ... басталады, ал осы дәредеге жеткендер өледі.
Осылайша Хейфлик эффекті хромасомалардың қысқаруымен ... ... осы ... ... негізгі проблемасын енгізді.
Маргинотамия теориясы Хейфликтің феноменімен түсіндіріледі. Ол Вейсманның
бірінші ... ... ... ... ... ... ... екінші постулатына да қатысты болады.
Бұл постулаттарды түгелдей қабылдай отырып, ... ... ... ... ... ұзындығын қалыпты ұстайтын механизм қызмет
етеді. Аталған клеткалардың «мәңгілік жастығын» қамтамассыз етеді.
Б) ... ... ... (культурада) әрбір қалыпты клеткалардың бөлінуіндегі ... 50-100 ... ... ... Адам ... елу
бөлінуіндегі теломер қысқаруы 2-3 мың нуклеотид жұптарын құрайды, ... ... ... 10-15 ... ... 1/5 ... ... теломераза белсенділігінің болуына қарамастан, адам ... ... ... ... алғанда 40 нуклеотид жұптарына қысқа болады.
Имундық қартюмен ерекшеленетін Даун синдромымен ауратын ... ... ... ... бір ... 1334 нуклеотид
жұптарына тең болады.
Сонымен қатар жыныс клеткалары да ... ... ... ... ... ... ... ұзын болады. Адам жасы
үлкейген сайын жыныс клеткаларындағы ... ... ... ... жылы ... көптеген бөлінетін сомалық клеткаларда теломер
қысқаратындығы дәлелденді. Бұл жұмыста ... ... ТЕRТ ... ... ... клеткалардың бөлінуі Хейфлик лимитінен асып кетті.
Теломера ұзындығын бірқалыпты ұстау, ... ... ... ... ... алдына алады.
В) Кейбір нәтижелер
А. М. Оловниковтың теориялық ... ... ... ... Теломер ұзындығын бірқалыпты ұстаушы арнайы механизм бар екендігі туралы
болжам. Ол теломераза мен альтернативті мехзанизмнің ашылуымен дәлелденді.
Б) Сомалық ... ... ... туралы болжам. Өсінде көп рет
бөлінуші клеткаларда және in vivo – ... ... ... клеткаларында теломер ұзындығы адам жасына байланыста
еместігі ... ... ... ... ... ... клеткалардың бөлінуін тоқтататындығы туралы
болжам. Дәлелденді.
Д) Теломеразаның опухольдық клеткаларда болуы туралы болжам. Ашылды ... ... ... ... ... қартаю гендердің
деактикациясымен ақырындап тоқтатылады. Ол белоктарды ... ... ... ... ... Бұл р53 және ... белоктары деп
аталады. Осындай жолмен өзгерген клеткалар «дағдарыс» қалпына ... ... ... ... ... дағдарысқа жеткенде клетка бөлінуі
тоқтайды. Осы уақытта теломера толығымен бүлініп, хромосома қалпы күн ... ... ... ұштары ДНҚ-ның екі тізбегінің бөлінуімен танылады. Осындай
зақымдануларды үзілген ұштарын қосу арқылы шешіледі. Бірақ та ... ... ... ... қосылуы мүмкін, себебі олар теломерлермен
қорғанбаған. Бұл уақытша теломердің болмау ... ... ... ... ... клетканың бөлінуіндегі жалғанған хромосомалар кездейсоқ
бөліктерге бөлініп, нәтижесінде ... мен ... ... ... ... ... ... геномы көп зақымданады. Соңында
зақымданған генетикалық материалдың көлемі клетка ... ... ... ... активтендіретін қосымша мутация болады.
Теломераза активациясынан кейін кейбір клеткалардың ... ... ... ... ... ... санына тәуелсіз бірқалыпты болады және
клетканың өлу процесі қосылмайды. Көптеген рак ... ... ... есептеледі. Себебі теломераза гендерінің ... ... ... ... ... ... ... опухольдер пайда болады.
Осыған мысал ретінде өлімсіз рак ... - НеLа ... ... 1951 жылы ... ... ... ... опухольдерінен
алынған. Осы өсін әлі күнге дейін лаболаториялық ... ... ... іс жүзінде мәңгілік өмір сүреді. Бағалау бойынша күн ... ... осы ... ... ... барлығы Г. Лекс опеухольынан
алынған бірнеше клеткалардың ұрпақтары.
ТЕRТ белогының мутациясы пациенттерде апластикалық анемия – ... ... ... ... ... деп есептейді.
Кри дю Ша (СdСS) синдромы – бесінші хромосома ұшының дистальдық бөлігінің
жоғалуы. ТЕRТ белогының гені жоғалған ... ... ... ... ... (ВД) – ... айының ауруы. ТЕRС – субъединицалық
теломеразаның мутацияға ұшырауынан пайда болуы мүмкін. Бұл ... ... ... тек қана 5% жағдайда, бірақ та осы ... ... ... болып тұқым қуалауды. Дискерения (ДКС 1) ... ... ... ... 35%, бұл ... Х-байланысқан
рецесивті. ВД ауруымен ауратын адамдарда сүйек майының функцияларының
бұзылуы байқалады. ... тері ... ... ... және т.б. симптомдары байқалады. ТЕRС немесе ДКС1 мутациясын
тасушы адамдарда өте ... ... ... ... қатар іn vitro
теломеразасының белсенділігі нашар болады.
Теломерлер ... және ... ... ... ... ... ... орналасқан ДНҚ қайталамаларынан тұрады.
Теломерлік ДНҚ ... ... ... хромосома ұшында
құрылатын белоктық комплекстар ... ... ... ... бір – ... ... алатын ассоциатты тенденция ... ... ... ... және ДНҚ ... ... ... жоқ.
Олар сонымен қатар теломер ұштарына қосымша ДНҚ теломерлік көшірмелерін
кірістіретін ... ... ... Бұл ДНҚ ... ... нәтижесінде хромосома ұштарындағы ДНҚ қайталамаларының
жоғалуын қамтамассыз етеді. Сонымен қатар теломерлер клеткалық ... ... ... ... ... және ... көшірмесі.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. «Молекулярная биология» Мушкамбаров Н.Н., ... С. ... ... свою ДНК, ... свою ... Роберт Джерард, «София» 2006
3. http.www.google.ru
4. Орысша – қазақша сөздік, Алматы «Қайнар» 1997 жыл.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Теломерлер. Теломеразалы белсенділік5 бет
Теломерлер.Теломеразалы белсенділік3 бет
Теломерлер .теломерлік белсенділік8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь