Шыңғыс Хан империясының заңдары, құрылымы мен ұйымдастыру принциптері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 2

1. ШЫҢҒЫС ХАН ҚҰРҒАН МОНҒОЛ МЕМЛЕКЕТІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ЭКОНОМИКАЛЫҚ АХУАЛЫ 8
1.2 Орталықтанған монғол мемлекетінің құрылуы және оның саяси.әлеуметтік жағдайы 8
1.3 Шыңғыс ханның керей, найман хандықтарын жаулап алуы және Шыңғыс хан империясының құрылуы 13
1.4 Шыңғыс хан империясының заңдары, құрылымы мен ұйымдастыру принциптері 19

ҚОРЫТЫНДЫ 27

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР TI3IMІ 29
КІРІСПЕ
Курстық жұмыстың өзектілігі. Қазақ халқының ұлт ретінде қалыптасу, дербес мемлекет құру тарихында Шыңғыс хан мен оның үрім-бұтағы билеген мемлекет үлкен рөл атқарған. Түркі-монғолдар жауларын санмен емес, сапамен жеңді. Өйткені оларда мықты тәртіп, ғажайып ұйымдастырушылық қасиет болды. Оған Шыңғыс ханның саяси қызметі мен қолбасылық қабілетінің ерекше жоғарылығы қосылды. Ол орнатқан жүйе мен тәртіп далалық өркениетті әрі қарай жетілдірді. Кейіннен бұл жүйе мен тәртіп басқа халықтарда жалғасын тауып, атап айтқанда, қазақтарда XIX ғасырға дейін, яғни олар өздерінің көшпендлік қалпын жоғалта бастаған кезге дейін сақталды.
Монғол шапқыншылығынан кейін тұңғыш рет Шығыс Дешті-Қыпшақтың, Түркістанның, Жетісудың түркі тайпалары бір мемлекетке біріктіріліп, алдымен қазақ хандығының, кейіннен қазақ ұлтының шығуына, яғни қалыптасуына жағдай жасалынды . Сөйтіп Шыңғыс хан империясы құрылғаннан кейін, көп ұзамай қазақ халқының этникалық территориясы қалыптаса бастады. Қыпшақ сахарасының халықтары ертеректе мемлекет құрған түркі текті арғын, найман, керей, жалайыр, маңғыт, онғұт т.б. тайпалармен қосылып, көп этностық "қайнаған қазанда" екі жүз жыл ішінде қазақ этносы болып қалыптасты . XIV—XV ғасырларда түркі-монғол этносы бөлшектеніп, бірнеше ұлттық мемлекеттер пайда болды. Мағжан ақын айтқандай, қазақтар "қара шаңырақтың" иесі болып қалды.
Алтын Орданың құрамында болған ұлыс Ақ Орда, шын мәнінде, қазақ мемлекеті болды. Өйткені негізін Жошы қалаған бұл ұлыс Сырдариядан Алтайға, Оңтүстік Оралдан Жетісуға дейінгі қазіргі қазақ даласын алып жатты . Екіншіден, бұл даланы ерте кезден-ақ түркі тілді тайпалар жайлады. Олар монғол шапқыншылығынан кейін қосылған тайпаларды бойына сіңіріп, қазақтың этникалық құрамын қалыптастырды.
Сондықтан Отанымыз тарихындағы осы бір кезеңді зерттеуге жаңаша көзқарас туғызып, оған дейінгі қалыптасқан кері пікірлерден оны тазарту керек. Ол үшін XII—XIII ғасырларда өмір сүрген түркі-монғол тайпаларының саяси-әлеуметтік, экономикалық даму ерекшеліктерін, әдепті-құқықтық жүйелерін оның негіздерімен тікелей байланыстыра отырьш зерттеу қажет. Бұл сол дәуірдегі әлеуметтік-экономикалық қатынастарды, әскери-құқықтық жүйені асыра дәріптеу емес, керісінше сол замандағы мемлекеттік құрылымға сай тұрғандығын дәлелдеу. Сондықтан осы курстық жұмыста Шыңғыс хан негізін қалаған және оның әулеті ұзақ уақыт билікті әрі қарай жалғастырған түркі-монғол мемлекетін жан-жақты зерттеп, ғылми тұрғыдан ез көзқарасымызды білдіре отырып оның шығарған «Ұлы жасақтарын» оқып білуді жөн көрдік.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Шыңғыс хан құрған мемлекет пен оның әулеті жайында тарихи деректемелер өте көп. Бұл жөнінде қытай, парсы, монгол, орыс, кеңес, батысеуропалық жөне қазақ тарихшылары кеңінен зерттеп, арттарына толып жатқан еңбектер қалдырған. Бүған қоса, Шыңғыс хан заманында жазылган жылнамалар мен саяхатшылардың жазбалары да көлтеп кездеседі. Бұл еңбектерді қолданған кезде, жалпылама алғанда, бірнеше кезеңмен сипаттаған жөн. Бірінші кезеңге XIII—XIV ғасырларда өмір сүрген Шығыс тарихшылары /парсы, монғол, қытай т.б./ еңбектері мен сол заманда Шыңғыс хан мен оның мүрагерлерінің ордаларында болған батысеуропалық саяхатшылардың /М.Поло, П.Карпини, Г.Рубрук т.б./ қолжазбаларын жатқызуға болады.
Енді жоғарыдағы тарихшыларға және олардың еңбектеріне жеке-жеке тоқталайық:
Жувейни Аль-ад-дин Ата Мәлік Мұхаммед /1226—1283/ — парсы тарихшысы әрі мемлекет қайраткері. Ол Аргун ханның хатшысы ретінде екі рет Қарақорымға барып қайтты. Ол монғол хандарының тапсырмасы бойынша көп жыл еңбектеніп, "Тарих — и Жаһангушай" /"Әлемді жаулап алушының тарихы"/ атты үш томдық зерттеу еңбегін жазды. Кітаптың алғашқы томында Шыңғыс ханнан бастап 1248 жылға дейінгі монғолдар тарихы баяндалады. Екінші кітабында Хорезм, Иран, Қашқар, Қотан, Қарақытай мемлекеттері мен найман, керей ұлыстарының Шыңғыс ханға дейінгі тарихы айтылады. Үшінші кітапта Хулагу ханның Иранға жорығы баяндалады .
Келесі бір тарихшы Рашид-ад-Дин Фазлаллах ибн Абулхайр /1247—1318/ — тарихшы әрі мемлекет қайраткері. Оның ең құнды еңбегі үш боліктен тұратын /үшінші бөлімі сақталмаған/ "Жамиат-тауарих" /жылнамалар жинағы/ атты парсы тілінде жазылған шыгармасы. Бұл еңбектің алғашқы бөлімі "Тарихи Газани" /"Газан тарихы"/ деп аталып, монғолдар құрған мемлекеттердің 1304 жылға дейінгі саяси, әскери-әлеуметтік тарихы баяндалады. Кітаптың екінші бөлімінде монғолдар жаулап алғанға дейінгі мұсылман мемлекеттері, иуда, франктер /Батыс Еуропа/ елдері, Рим императорлары мен папалары, Үндістан, Қытай, Шығыс Еуропа елдері жөнінде жан-жақты мәліметтер береді. Бұл еңбекті жазуға Рашид-ад-Дин парсы, монғол, үнді, қытай, франк т.б. елдердің ғалымдарын жұмылдырды. Олар түпнұсқа мен тарихи дәстүр негізінде ешбір діни немесе саяси мүдделерден тыс барлық халықтардың тарихын жазуға тырысты. Сондықтан бұл еңбек Шыңғыс хан заманы туралы өте құнды көптеген мәліметтерді қамтыған . Осыған байланысты Шыңғыс хан империясы зерттеуші ғалымдардың барлығы бұл еңбекке соқпай кете алмайды.
Жамал Карши /шын аты — Абдул Фазыл ибн Мұхаммед/ /1230—1315/ — Жетісу топырағында туып өскен ғалым, тарихшы, жазушы. Ол монғол дәуірінде Жетісу өңірінен шыққан тұңғыш тарихшы. Сондықтан ол сол
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР TI3IMІ
1. Аманжолов К.Р., Тасболатов А.Б. Қазақстанның әскери
тарихы. Алматы, 1999. - 320 б.
2. Аманжолов К.Р., Рахметов Қ. Түркі халықтарының тарихы.
Алматы, 1996. Т.1. - 271 б.
3. Аманжолов К.Р., Рахметов Қ. Түркі халықгарының тарихы.
Алматы, 1997. Т.2. - 288 б.
4. Алланиязов Т. К. Очерки военного дело кочевников
Казахстана. Алматы, 1997. - 94 с.
5. Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов. Соб. соч. Т.5. М., 1928, с. 87-219.
6. Бартольд В.В. Тюрки: двенадцать лекции по истории турецких народов Средней Азии. Алматы, 1998. - 192 с.
7. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. СПб., 1900. - с. 45
8. Бейсебайұлы Ж. Қазақ шежіресі. Алматы, 1994. - 160 б.
9. Варейкис И., Зеленский С. Национальные и государственные размежавание Средней Азии. Ташкент, 1924.
10. Веселовский Н.И. Очерк историко-географических сведении о Хивинском ханстве от древнейщих времен до настоящего. СПб., 1877.
11. Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. СПб., 1863-1866. - 558 с.
12. Владимирцев Б.Я. Чингиз хан. Берлин, 1922. - 175 б.
13. Гумилев Л.Н, Древняя Русь и Великая степь. М., 1989. - 785 с.
14. Иванин М.О. О военном искусстве при Чингиз хане и Тамерлане. Алматы, 1998. - 252 с.
15. Инсус Ясаши. Көкжал. Алматы, 1992.
16. Карпини П. История монголов. М., 1957. - 211 с.
17. Книга Марко Поло. Алматы, 1990. - с. 95, 654
18. Кумеков Б.Е. Государство кимаков IX—XI в.в. по арабским источником. Алма-Ата, 1972. - 156 с.
19. Кычанов Е. Жизнь Тэмучжина, думавшего покорить мир. Алма-Ата, 1992. - 128 с.
20. Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы, 1972. Т.1-12.
21. Қазақстан тарихы. Алматы, 1996. T.I. - 544 б.
22. Левшин А. И. Описание киргиз-казацских или киргиз-кайсацких орд и степей. Алматы, 1996. - 656 с.
23. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. Алматы, 1995. - 208 б.
24. Монғолдың құпия шежіресі. А., 1998. - 244 б.
25. Мирза Мухаммед Хайдар. Тарихи Рашиди. Ташкент, 1996. - 727 с.
26. Мыңжан Нығмет. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы, 1994. - 400 б.
27. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречии, СПб., 1893-1911.
28. Рашид-ад-Дин. Сборник летописей. М., - Л., 1952. - с. 145, 215, 237
29. Рубрук Г., Карпини П. Путешествие восточной страны. Алматы, 1993. - 248 с.
30. Тюрки в Монгольской империи Чингизхана и его преемников. XIII—XIV в.в. Алматы, 1989. - 36 с.
31. Утимиш-хаджи. Чингизнаме. Алматы, 1992. - 296 с.
32. Хара-Даван Э. Чингиз хан, как полководец и его наследии. Алматы, 1992. - 272 с.
33. Халид Курбангали. Тауарих хамсе /бес тарих/. Алматы, 1998.
34. Чайковский А. Далекое прошлое Тюркестане. СПб., 1896.
35. Юдин В.Н. Орды: Белая, Синяя, Серая, Золотая. Алма-Ата, НН КазССР. 1983. - 192 с.
36. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925. - 15 с.
37. Уәлиханов Ш.Ш. Таңдамалы шығармалар жинағы. Алматы, 1985. - 560 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 2
1. ШЫҢҒЫС ХАН ҚҰРҒАН МОНҒОЛ МЕМЛЕКЕТІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ АХУАЛЫ ... ... ... ... ... және оның ... 8
1.3 Шыңғыс ханның керей, найман хандықтарын жаулап алуы және Шыңғыс ... ... ... ... хан ... ... құрылымы мен ұйымдастыру принциптері
19
ҚОРЫТЫНДЫ 27
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР TI3IMІ ... ... ... ... халқының ұлт ретінде қалыптасу,
дербес мемлекет құру тарихында Шыңғыс хан мен оның ... ... ... рөл ... Түркі-монғолдар жауларын санмен емес, сапамен
жеңді. Өйткені оларда ... ... ... ... ... болды.
Оған Шыңғыс ханның саяси қызметі мен қолбасылық қабілетінің ерекше
жоғарылығы ... Ол ... жүйе мен ... ... ... ... жетілдірді. Кейіннен бұл жүйе мен тәртіп басқа ... ... атап ... қазақтарда XIX ғасырға дейін, яғни олар өздерінің
көшпендлік қалпын жоғалта бастаған кезге ... ... ... ... ... рет ... ... Жетісудың ... ... бір ... ... ... ... ... қазақ ұлтының шығуына,
яғни қалыптасуына жағдай жасалынды[1]. Сөйтіп ... хан ... ... көп ... ... ... ... территориясы
қалыптаса бастады. Қыпшақ сахарасының халықтары ертеректе мемлекет құрған
түркі ... ... ... ... ... ... ... т.б. тайпалармен
қосылып, көп этностық "қайнаған қазанда" екі жүз жыл ішінде қазақ ... ... XIV—XV ... ... этносы бөлшектеніп,
бірнеше ұлттық мемлекеттер пайда болды. Мағжан ақын айтқандай, ... ... иесі ... қалды.
Алтын Орданың құрамында болған ұлыс Ақ ... шын ... ... ... Өйткені негізін Жошы қалаған бұл ұлыс Сырдариядан ... ... ... ... ... ... ... алып жатты[3].
Екіншіден, бұл даланы ерте кезден-ақ ... ... ... ... ... ... кейін қосылған тайпаларды бойына сіңіріп, қазақтың
этникалық құрамын қалыптастырды.
Сондықтан ... ... осы бір ... ... жаңаша
көзқарас туғызып, оған дейінгі қалыптасқан кері ... оны ... Ол үшін ... ... өмір сүрген түркі-монғол тайпаларының
саяси-әлеуметтік, экономикалық даму ... ... оның ... ... байланыстыра отырьш зерттеу қажет. Бұл
сол дәуірдегі әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... сол ... мемлекеттік құрылымға сай
тұрғандығын дәлелдеу. Сондықтан осы курстық жұмыста Шыңғыс хан ... және оның ... ұзақ ... ... әрі ... жалғастырған түркі-
монғол мемлекетін жан-жақты ... ... ... ез ... ... оның ... «Ұлы жасақтарын» оқып білуді жөн көрдік.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Шыңғыс хан ... ... пен ... жайында тарихи деректемелер өте көп. Бұл жөнінде қытай, ... ... ... ... жөне ... ... кеңінен зерттеп,
арттарына толып жатқан еңбектер қалдырған. Бүған ... ... хан ... ... мен ... жазбалары да көлтеп кездеседі. Бұл
еңбектерді қолданған кезде, жалпылама ... ... ... ... ... кезеңге XIII—XIV ғасырларда өмір ... ... ... ... ... т.б./ ... мен сол заманда Шыңғыс хан мен оның
мүрагерлерінің ордаларында болған батысеуропалық саяхатшылардың /М.Поло,
П.Карпини, Г.Рубрук т.б./ ... ... ... ... тарихшыларға және олардың еңбектеріне жеке-жеке
тоқталайық:
Жувейни Аль-ад-дин Ата Мәлік Мұхаммед ...... ... мемлекет қайраткері. Ол Аргун ханның хатшысы ретінде екі ... ... ... Ол ... хандарының тапсырмасы бойынша көп жыл
еңбектеніп, "Тарих — и Жаһангушай" /"Әлемді жаулап ... ... ... ... ... еңбегін жазды. Кітаптың алғашқы томында Шыңғыс ... 1248 ... ... ... тарихы баяндалады. Екінші кітабында
Хорезм, ... ... ... ... ... мен ... керей
ұлыстарының Шыңғыс ханға дейінгі тарихы айтылады. Үшінші кітапта Хулагу
ханның Иранға жорығы баяндалады[4].
Келесі бір ... ... ... ибн ... ... ... әрі ... қайраткері. Оның ең құнды еңбегі үш боліктен тұратын
/үшінші бөлімі сақталмаған/ "Жамиат-тауарих" ... ... атты ... ... ... Бұл ... алғашқы бөлімі "Тарихи Газани"
/"Газан тарихы"/ деп аталып, монғолдар ... ... 1304 ... ... ... ... баяндалады. Кітаптың екінші
бөлімінде монғолдар жаулап алғанға дейінгі ... ... ... ... ... ... Рим императорлары мен папалары, Үндістан,
Қытай, Шығыс Еуропа елдері жөнінде жан-жақты мәліметтер береді. Бұл еңбекті
жазуға Рашид-ад-Дин ... ... ... ... ... т.б. ... жұмылдырды. Олар түпнұсқа мен тарихи дәстүр негізінде ешбір діни
немесе саяси мүдделерден тыс барлық халықтардың тарихын ... ... бұл ... ... хан ... ... өте ... көптеген
мәліметтерді қамтыған[5]. Осыған байланысты Шыңғыс хан империясы ... ... бұл ... ... кете ... ... /шын аты — ... Фазыл ибн Мұхаммед/ /1230—1315/ — Жетісу
топырағында туып өскен ... ... ... Ол ... ... ... шыққан тұңғыш тарихшы. Сондықтан ол сол заманда болған Жетісу мен
Орта Азиядағы оқиғаларды жетік білген. Әрі соларды ... ... ... Сол ... оның ... әрі ... әрі ... түсінікті
болып келеді. Негізгі еңбегі араб ... ... ... ... ... ... Бұл еңбегінде ол сол заманда жасаған
ғалымдарға және мемлекет қайраткерлеріне жеке-жеке баға ... ... үш ... ... дәуірін, қарақытайлар мен наймандар
дәуірін, Шыңғыс хан империясының ... ... ... Кітаптың тағы
бір құндылығы сол кездегі тайпалар ... ... ... ... одан кейінгі найман үстемдігі, қыпшақ,
оғыз, қарлық елдерінің саяси, мәдени ... ... және ... ... ... Оның айтуынша, Жетісудағы ең мықты ұлыс
қаңлылар ... олар бұл ... ... ... ... ... де Плано /1182—1252/ Италиядан шыққан монах. Рим
папасы Иннокентий IV 1245 ж. Лион ... ... ... ... ... ... үшін әдейі елшілікке жібереді. Ол Лионнан шығып
Киевке жетеді, одан Еділ өзені арқылы Хорезм, ... ... ... хан ордасына келіп жетеді. Онда ол Үгедей хағанның баласы Күйіктің
ұлы хан тағына отыру салтанатына /1246/ қатысады. ... ... ... ... ... ... ... кейін монғолдарға бағынатын халықтар
мен қалалар жөнінде жан-жақты мәліметтер ... ... ... ... ... Г.Рубрук пен М.Поло да арттарына аса құнды
еңбектер қалдырды.
"Монғолдың ... ... — XIII ... ... ... ... ... жөніндегі ең бір құнды дерек болып табылады. XIX ғасырдың
екінші жартысынан ... бұл ... ... хан ... тарихын
зерттеушілердің назарын үнемі өзіне ... ... Ол ... ... /неміс, француз, жапон, орыс, қазақ т.б./[7].
Қолданылған әдебиеттердің ішінен екінші кезеңге XIX—XX ... ... ... ... ... болады. XIX ғасырда Ресей тез
дамып, барлық ғылым салалары, соның ішінде тарих ... да тез ... ... қоса ... ... да Шыңғыс хан империясы тарихына
қызығушылық танытып, осы тақырыпта көптеген ... ... ... ... және ... деректемелері Батыс Еуропа тілдеріне
аударылды. Олардың көпшілігі Шыңғыс хан мен оның мұрагерлерінің ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырды.
XIX ғасырдың орта тұсынан бастап орыстың әскери ... ... хан ... әскер басыларының жорықтарын зерттеп, жан-жақты талдай ... ... Хиуа ... ... ... ... бас штабтың әскери-ғылыми
кеңесінің мүшесі генерал-лейтенант М.И.Иванин өзі жүрген жерде Шыңғыс
ханның жеке басы мен ол ... ... ... көптеген деректер жинап,
кейіннен ол ... ... ... етіп ... Әскери
тарихшылардан басқа бұл такырыпта В.Вельяминов-Зернов, ... т.б. ... ... ... басы ... ... ұлттық сана-сезімінің рухани
өркендеген дәуірі болды. Қазақ зиялылары Отан тарихына байланысты ... ... ... ... ... Атап ... М.Тынышбаев,
С.Асфендияров, Ә.Бөкейханов т.б. қазақ оқығандары қарастырып отырған
дәуірде қазақ ... ... ... оң ... ... ... ... кеңес үкіметі түсындағы ғылыми зерттеулер жатады. ... ... ... ... ... ... ... көптеген зерттеу
кітаптарын шығарған тарихшылар /В.В.Бартольд, Л.Н.Гумилев т.б./ көп
болды[11].
Жоғарыда ... ... ... ... да /Бартольд В.В.,
Владимирцев Б.Я., Иванин М.И., Хара Даван Э., Гумилев Л.Н. т.б./ ... ... ... ... ірі-ірі зерттеу еңбектерін жазды. ... ... ... ... шығарып отырды. Атап айтқанда,
М.И.Иванин мен Э.Хара Даван Шыңғыс хан бүкіл жер бетінде бір ғана ... ... ... Л.Н.Гумилев бастаған тарихшылар ол тек түркі-монғол
тайпаларын, яғни бүкіл еуразиялық көшпенділерді бір ... ... ал ... ... мысалы, Москва мемлекетімен одақтастық
қарым-қатынаста болды деп есептейді.
Төртінші ең соңғы кезеңге 1990 ... ... ... ... ... ... қол ... кейін бұрынғы
көзқарасымыздың көпшілігіне ұлттық мүдде тұрғысынан қарауды тарихтың өзі
алдымызға ... ... ... осы тақырып кеңірек қамтылған қазақ
тарихшыларының еңбектеріне тоқталамыз. Ондай еңбектердің қатарына Қытайдағы
қазақ тарихшысы Н.Мыңжанидің " ... ... ... атты ... ... ... К.Аманжолов пен К.Рахметовтің "Түркі халықтары
тарихы" және А.Тасболатов пен ... ... ... ... атты ... кітаптарын, басқа да толып жатқан ғылыми мақалаларды
жатқызуға болады. Атап айтқанда Қазақстандағы ... ... ... Т.Омарбеков, С.Жолдасбаев, ... ... ... ... ... т.б. осы ... кезеңдегі
көшпелілердің саяси құрылымы, өркениеті, мәдениеті, ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер жазды. Н.Мыңжани
өз еңбегінде бізге мәлім емес кейбір қытай ... ... ... ... ... ... өз зерттеулерінде Шыңғыс хан құрған
мемлекет тарихын түркі халықтары тарихы мен ұштастыра қарастырады. ... ... хан ... ... ... ... өнеріне қазіргі
заман тұрғысынан жаңаша баға берген.
Жоғарыда атап өтілген еңбектердің ... да ... ... өз
заманындағы аса талантты ұйымдастырушы, әйгілі ... ұлы ... ... ... ол ... ... ... өте шебер де
тапқыр болып, Азия көлеміндегі аса ірі ... ... ... ұйымдастырған адам болды. Ол түркі-монғол ... ... ... оз ... аса ... әрі ... империя құруға
қол жеткізді. Бұған қоса осы империяны мекендеген халықтардың ... ... ... ... ... ірі ... бір ... хан мен оның мұрагерлері өздері басып алған елдердің ... мен ... ... ... ... ... жұмыстың мақсаты мен міндеті. XIII ғасырдың басында күрылған
Шыңғыс хан ... ... ... бір ... ... ... ұлы ... болғандығын тарихи деректер арқылы көрсету.
Саяси бірліктің нәтижесінде ... ... сол ... ... ... ... ... Осы
мақсатта курстық жұмыста төмендегідей нақты мәселелер шешу ... ... ... ... ... ... жеке басын жоне ол
құрған империяның алатын орнын Шығыс елдері ... ... ... ... мен батысеуропалық тарихшылардың еңбектеріне сүйене отырып анықтау.
Кеңестік тарихнамадағы бұл империяны тар ... бір ғана ... ... ... ... ... ... сын көзбен
қарай отырып, сол арқылы ақиқатты қалыптастыру.
Орта Азия мен Қазақстанда құрылған ... ... ... үлысы
мемлекеттері тарихына ғылыми талдау жасау, ол мемлекеттердің ... ... және ... ... ... ... ... қоса
ғұндардың, түркілердің мұрагерлері ретінде ... және ... ... ... әлем ... қайталанбас дала өркениетіне
қосқан үлесін дәлелдеу.
Шыңғыс хан мемлекетінің әскери ... мен ... ... ... ... сол ... оның әлеуметтік-экономикалық және әскери қарым-
қатынастарды ... ... ашып ... хан ... ... ... талдау жасай
отырып, оның ... ... ... келе ... ғұн, ... алатынына олардың арасындағы ... ... ... ... ... ... баға берілді.
Шыңғыс ханның ішкі-сыртқы және әскери саясатына, сондай-ақ
құқықтану ... ... ... жаңа ... ... ... баға ... жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан және
қорытындыдан тұрады. Соңынан ... ... ... ... ... ХАН ҚҰРҒАН МОНҒОЛ МЕМЛЕКЕТІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ АХУАЛЫ
1.2 Орталықтанған монғол мемлекетінің құрылуы және оның саяси-әлеуметтік
жағдайы
Ұлы Қытай қорғанынан Дунайға дейінгі аралықты мекендеген ... ... ... туыс ... ... ұлыстарды бір
мемлекетке біріктіру.
Шығыс пен Батысты ... ... ұлы ... ... әрі ... жағдай жасап, оны қорғау. Осы ұлы ... ... ... ... ... ... ... және оның мұрагерінің үлесіне
тиді. XII ғасырдың соңы мен XIII ғасырдың бас кезінде Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... ... патшалығы
құрылды.
Тэмучин /кейіннен Шыңғыс хан/ 1155 жылы ақпан айында ... 1162 ж.) Онон ... ... ... ... ... келген[12].
Есукей батыр өз заманында әйгілі адам ... Ол ... ... және қытай әскерлеріне қарсы көптеген шайқастар жүргізіп,
атағы бүкіл Монғолияға жайылды. Тэмучин /Шыңғыс хан/ ... ... ... ... ... ... ... жылнамасын жинаушы Юань-ши былай
деп жазады: "Есукей ... ... -эр ... ... жазылуы/ тайпасына
қарсы жорыққа аттанып, тайпа көсемі Тэмучэнді тұтқынға түсіреді. Осы кезде
оның ... ... ... /Шыңғыс ханды/ дүниеге әкеледі. Сәби туғанда
қолына қызыл тас ... қан ... ... ... ... ... құрметіне
жаңа туған сәбиге қолға түскен жау батырының есімі Тэ-му-чэн ... ... 9 ... толғанда әкесі көшпенділердің салтымен баласына
қалыңдық іздейді. Жолда олар көрші қоңырат тайпасының көсемі Дай ... ... ... ... ол Есукей батырға өзінің өткен
түнде түсіне кірген жайды баяндайды: "Түсімде қият ... ... ... ... ... қондырыппын. Біздің үйге жүріңдер. ... 9 ... ... ... ... құда ...... ата-аналары өзара келіскеннен кейін, екі жақ құда болысып,
бір-біріне ... ... де, ... тойын балаларының ер жетуіне
қалдырысады. Қайтып келе жатқанда Есукей батырды татарлар улап жібереді. ... әрең ... 2-3 ... ... ... ... ... Тэмучин екі
інісімен шеше қолында жетім қалады. Есукей батыр өлгеннен ... ... ... ... ... ... ... тастап, өздері басқа
тайпаларға көшіп, батырдың көзі тірісінде жинаған мал-мүлкін өздерімен
бірге ала ... де, бұл ... аса қиын ... бастан өткереді. Тэмучин
мен оның інілері борсық және суыр сияқты ... ... жан ... Кей
күндері өсімдік тамырын талғажау ... ... қиын ... ... ... аса ... ... "Шыдамдылық Шыңғыс ханның аса
басты қасиеті болатын. Жас Тэмучин жанұяны өзі ... Ол ... ... кезінде жоғалған малдарды іздеуге міндетті болды. Бұған қоса олар
күн көру үшін кейде ... күн ат ... ... жол тонаушы қарақшылардан
сақтанатын"[15].
Тэмучиннің туыстары тайчуттар оның аса кекшіл әрі ... ... ... өсіп келе ... ... ер ... ... оның көзін құртуды
көздеді. Олардың көсемі ... /бұл да ... ... ... ... ... құрту үшін оны аңди бастады. Бір күні олар ... ... ... ... ... Олар ... мойнына бұғау
салып, екі қолына шынжыр ... ... ... күзет қояды. Тэмучин түнде
күзетшіні шынжырмен ұрып есінен тандырады да, Онон ... ... ... ... су ... ... ғана шығарып, тығылып тұрады.
Іздеушілердің ішінен Сорған-Шира атты ... ... ... ... ... ... ... тұрған Тэмучиннің басын байқап қальш,
оған былай тіл қатады: "Міне, сенің бойыңдағы осы бір асыл қасиеттерің ... сені ... әрі ... ... ... ... от, бетіңде
нұр бар. Сен осы арада отыра тұр. Мен сені оларға ұстап ... ... соң ол ... ... ... үзіп, Тэмучинді тұтқыннан
құтқарады[16].
Тэмучин ұзын бойлы, кең иықты, өткір жанарлы жігіт болып ... ... ... ... ең ... ... ... болатын. Ол жас
кезінен-ақ алдына мақсат қоя білуді, ол мақсатына жету үшін ... ... қоса ойға ... ісінің сәті түскенше күте білуді үйренді. Ол көп
сөйлемейтін, не нәрсені де ең ... ой ... ... ... ... ең ... ісі аң аулау болатын. Олжа бөліскен кезде тең ... ... ... да ... ... жылы ... билеушісі Тұғырыл Тэмучинмен және ... ... ... ... ... ... отырып, меркіттерді
талқандады. Осы жеңістен кейін Тэмучиннің айналасына ... ... ... ... т.б./ өз ... ... қосыла бастады.
Көрші Цзинь мемлекеті көшпенділерді үнемі ... ... ... ... Олар ... ... өздеріне мүлдем бағынышты ету
мақсатында олардың жауы керейлермен одақтасты. Керейлердің ханы ... ... ... ... ... Әкесін өлтірген татарлардан кек
алар сәт ... ... ... бұл ... ... араласты. Татарлар
цзиньдер мен керейлерден қатты соққы жеді. Көсемдері ... ... ... ... бағынышты болып қалды. Осы жеңістен кейін Цзинь үкіметі
Тұғырыл ... "Уан хан" ... ... Ал Тэмучинге шекара бойынша істерді
қарайтын "чжаохури" атағы берілді[17]. Бұл жорық кезінде Тэмучин ... ... ... өзін ... ұйымдастырушы ретінде көрсете білді.
Осы жорықта ол өзіне бала ... ... ... ... ... ... алғыр әрі көшпенділер арасында өте сыйлы адамның бірі болатын. Ол
бір жарым жыл бойы ... ... ... Жамуха және басқа да татар
ақсүйектерімен жиі араласа бастаған Тэмучин өз ... ... ... ... ... ... және ... хандардың мирасқоры ретінде сезіне бастады. Ол
діншіл адам еді. ... көк ... ... Ол екі рет ... ... ... — бала кезінде, екіншісі — әйелі Бөртеден айырылғанда/. Бұл
оқиғаларды ол өзін тәңірінің қолдауы деп ... әрі өзін ... ... ... ... ... сезінді. Бірақ көп ұзамай екі дос — ... ... ... қалды да, екіге бөлініп кетті. Содан бастап дала
тұрғындары да екі топқа бөліне бастады. Бірі ... ... ... ... ... ... ... көптеген ру-тайпа
көсемдері, соның ... ... ... ханның туған ұлы Алтан хан да болды.
Олардың көпшілігі Тэмучиннен ... бай әрі ... ... Соған
қарамастан, олар Тэмучинді көсем ретінде мойындауға мәжбүр болды. Ол, ... ... дала ... ... ... жылы мамырдың 16-сында Жамуха мен Тэмучин жайлауға ... ... ... ... ... ауыз ... ... ат кекілін кесіседі. Ат
үстінде келе ... ... ... ... ... ... ... жылқышыға
үй болсын, өзенге таяп қонсақ қайтеді, қойшы мен қозышыға тамақ ... Бұл ... ... ... ... көш ... ... бара жатқан
Әуелімнен (Үлүн Еке — Тэмучиннің шешесі) сұрап еді, сөзге көлденеңнен Бөрте
килікті: "Жамуха тез ... жан ... еді, ... ... ... ... көшіп, іргемізді бөлек салсақ қайтеді". Айтқанындай таң атқанша ... ... ... ... ... ... өлеріндегі ақтық өсиеті мынау
еді: "Меңлік інім, аға өлсе, ... ... ... ... ... ... ... әсіресе Тэмучинге көз бола жүр" деген. Бұл кезде өгей
әке Меңлік, анау аталас ... ... ... ... ... ағалары
Темүге, Отчигин, Нэгүн тәйжінің баласы Кушар сияқты "Тұтас Монғолдың" ... ... ... ... ... ... Ал Жамухамен дәм-тұзы
жарасып, бүтін жарты жыл бір қыстап, бір ... ... ала ... ... соларды озіне тартып алса керек, өйткені осы күннің
ертеңінде-ақ аталас ... ... түп ... Тэмучин жағына шығып
кетеді. Мұндай қолайлы сәтті пайдаланған Тэмучин монғолдардың басын қосып
хан ... ... ... ... те ... жылы ... ... құятын Хохнуур деген жерде Қатула ханның
баласы ... ... ... ... ... Саша ... өзара ымыраға
келіп, Тэмучинді аз ғана монғолдың ханы етіп жариялады.
Жамуха екеуінің қақтығысы тарихта "Он үштің одағы" деп ... ... отыз мың ... ... Шыңғыс Жамухадан ойсырата соққы жейді.
X ғасырдан бастап Хөлен-Буйр көлін мекендеген ықпалды ұлыс — татарлар
үнемі ... мен ... ... ... Олар ... ... таттылар — татарлар болып аталды. Татарларға деген ... ... ... ата-баба кегі ақыры оны алғашқы жорыққа аттандырды. ... у ... ... 1162 жылы ... ... ханын Алтын ұлысына
ұстап беріп, оны ит қорлықпен өлтіртті. Татарды жеңіп тәжірибе ... ... ... мен ... жалайыр мен ойраттарды дамылсыз
шабуылдаумен өз күшін ... ... 1189 жылы ... ... хан сайласа, қалған бір тобы кейін Жамуханы гур хан ... ... ... біраз уақыт өткенде, Тэмучин жасағына жау жағынан
Жамуха ... бірі исут ... ... Жырлуадай атты бір жігіт келіп,
өзінің сол шайқаста Тэмучин атын атқанын айтты. Тэмучин оған кешірім жасады
әрі оған сол оқиғаға ... Жебе деп ат ... Ол ... ... ... айналып, онбасыдан Шыңғыс ханның ең атақты ... ... Ол ... ... қатынасып, Қытайға және Орталық Азияға жорық
кезінде ерекше көзге түсті. Кейіннен ол Самархандтан оңтүстік орыс ... ... 1223 жылы ... рет орыс ... талқандады. Бұл
жорықтың екінші көсемі Сүбедей батыр да ... ... ... осы ... Ол ... ... ... шыққан болатын. Егер Жебе ноян
қызу қанды, ержүрек, шапшаң болса, Сүбедей ... өте ... ... ... ... жан еді. ... шайқастарда үнемі бірге болды.
Өйткені бірінде жетіспеген қасиеттер екіншісінен табылатын. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ханның
арқасында соған "өкіл бала" болып жүріп, керейлердің ... ... қол ... ... нәтижесінде 30 жасқа жаңа толған ... ... ... бір ... ... ... етуді
ойлана бастаған.
Көп үзамай Тэмучиннің тоғыз қылды туының астына ... ... ... ... келіп қосыла бастады. Ол, шын ... ... ... ... ... ... мен аса ... адамдарды
топтастыра бастады. Оны қолдаушылардың ішінде көптеген ру-тайпа көсемдері
болды. ... ... ... ... ... ... Саға бек т.б.
Бұлардың өздері де ... ... ... ... ... олар ... сескеніп, Тэмучинге ашық қарсы шыға алмады. Тэмучин өзінің жас
мемлекетін нығайта бастаған ... оның ... да ... ... Олар ... ... ... езені бойында Жамухаға Гур хан, яғни жалпыхалықтық хан
деген атақ берді[18]. Сөйтіп олар Тэмучинге ... ... одақ ... Бұл
одақты Тэмучиннің туған нағашылары қоңыраттар, меркіттердің атақты ... бек, Уан ... ұлы, ... т.б. ... ... ... шеберлікпен Тұғырыл ханмен одақтастықты сақтап қалды. Сонымен
қоса бұл одаққа кірмеген басқа ... өз ... ... алды. Ол
керейлердің көмегімен 1202 жылы Жамуха мен оның ... ... ... ... ... Осы ... кейін Тэмучин Ұлы Даладағы ең
құдіретті билеушіге айналды. Сол жылы ол татар ұлысын да талқандап, өзіне
толық ... ... жылы ... монгол ақсүйектері Тэмучинді барлық монғолдарға
хан етіп ... ... ... кетті де, оған бағынышты тайпалар Тэмучинге
келіп ... Бұл ... те ... ... ... ... ... Тэмучиннің бұйрығымен соғыста түскен олжалар қатардағы
жауынгерлерге тең етіп бөлінетін. Сондықтан ... ... ... ... ... қоса бұл ... ол аса тәжірибелі ысылған
қолбасшыға ... еді. ... ... алдында ол өз ... ... ... ... ... жетсек, олжа үшін бет жыртыспау
қажет. Жорық аяғында ол ... ... ... етіп ... Ал егер ... ... сәтсіз болып, кейін шегінуге ... ... ... шабуылдай беру керек. Егер кімде-кім
шегінгеннен кейін қайта-қайта ... ... бас ... оның ... ханның темір тәртіпті жауынгерлеріне Жамуха бастаған әр түрлі
тайпалардан құралған әскерлері төтеп бере алмады. ... ... ... ... ... ... тайпалары барған сайын үсті-үстіне
қосыла берді.
Құдайдың күні екеу болса,
Құдықтың суы құрыр ... ... қос ... ... ...... ... — бөрінің жемі болғаның,
деген екен.
Шыңғыстың дүние танымы — ... ... Ол ... Тәңірдің
бүйрығымен болады деп көрді де, көкте ... ... ... ... хан ... деп ... Көп ... Шыңғыс хан керейдің Түғырылымен "Тонымен туған
әке-баланың" ара жігін ашпауға айтқан серт, ... ... ... ... ... ... ... Сеңгеннің азғыруына көніп, Шыңғысты
өлтірмек болып, оған елші де жөнелтеді. Шыңғыс осының алдында ... ... ... жалғастырып, үрпақ пен аманат берейік. Менің
Жолшымның қызын Сенгеннің ... ... ... ... кепілдік
беріп, аманат жіберсін" деп сөлем айтқанды. Бүған ... ... ... ... ... ... ... есікке қарап мүрид болады, оның бал
асы есікте отырып, төрді дәметіп есімді ... деп ... жолы ... райдан қайтқан олар, қүда болайық, Шыңғыс хан "бауыздау
жеуге" келіп ... деп елші ... ... та бұл ... ... керей
еліне аттанып келе жатып, жолда өгей ... ... ... ... ... бұл мәні бар ... ... ескертеді де: "ат арық, жер ... ... ... ... деп кері қайтарады. Құпия ашылып, сыр шашылып қалды
деп күдіктенген Сенген мен Жамуха Тұғырылды торықтырып, іле ... ... ... ... Ал Жамуха болса бұл соғысты қашан, кім
бастайтынын Шыңғысқа күнілгері хабарлап қойыпты. Керейлерге ... ... ... Хушары, Шыңғыстың туған бауыры ... да ... ... ... ... ... мүмкін еді.
1.3 Шыңғыс ханның керей, найман хандықтарын жаулап алуы және ... ... ... жылы ... ханның соғыс ашуы Тэмучин үшін күтпеген оқиға болды.
Оны толық талқандалудан кездейсоқ жағдай аман алып қалды. ... ... ... ... ... ... ... дайындалып жатқанын ол
сол жақтан қашып шыққан екі бақташыдан естіді. ... ... ... әскерді
қорғанысқа дайындады. Монғолдарда бар болғаны 4600 жауынгер бар еді. ... ... ... ... ... ... ... хан шайқасқа кірісер
алдында Жамухадан Тэмучиннің негізгі әскерлері кімдер екендігін ... ... екі ру ... урут пен ... ... Олар бала
кездерінен найза мен қылышқа жаттыққандар, сондықтан кез келген шепке
жасқанбай кіреді. ... туы қара ... ... ... Егер олар ... ... ... қажет. Тэмучин жау әскерінің шабуылына төтеп
берді, алайда қарсы шабуыл ... күші ... ... ... оның негізгі жауларының бірі Тұғырыл ханның ұлы ... ... Ал ... ... Тэмучиннің үшінші ұлы Үгедей мен
екі сенімді серігі Борокула мен Богурши ... ... ... ... беру үшін көп күш ... ... түсінді. Сондықтан шайқас аяқтала салысымен дереу кейін шегініп
кетті де, ... тың ... ... ... ... қоса ... ұту үшін Тұғырыл ханмен келіссөз жүргізе бастады. Ол өзін Уан
ханның өкіл ұлымын деп ... ... оны ... ... ... ... келетіндігін жеткізді.
Кеңеске қатысушылар келіссөзді қысқартып, тез арада соғысқа әзірлену
қажет деп шешті. Бұл ... ... ... ... ... тауып үлгерген
болатын. Сонымен соғыстың болмай ... ... ... ... ... ... ... үшін Тэмучин өз әскерін орманға тығып ... ... ... ... ... ... тіпті іздерін де таба
алмай қалды. Оларды табу үшін Тұғырыл хан тұтқынға түскен Тэмучиннің інісі
Хасарды алдарына салып алды да, ... мен ... ... ұстады.
Содан кейін оның өзін Тэмучинді іздеуге жіберді. Хасар ... ... ... мынандай ақыл айтты: "Сен Уан ... өзің ... бір ... ... Ол оған ... еш ... жоқ, сенбесеңдер ... ... ... жіберіңдер десін"[20]. Бұл қулық жүзеге асты.
Керейлердің еріп келген сенімді адамдары қолға ... Олар ... ... ... ... ... болып жатқан барлық ... ... ... жау ... ... соң, бітпейтін тойлар басталған екен.
Нақты жағдаймен танысқаннан ... ... ... ... ... ... аттанды да, тойлап жатқан жау ... ... ... ... бастады. Тұғырыл хан әскері қатты ... ... ... ... Уан хан мен оның ұлы Сенге жараланып,
аздаған ... ... ... Ал ... ... ... өз жұртына қосып
алды.
1203 жылы күзде Керей мемлекетінің ордасын ... ... ... ... ... ... інісі Жақай-Қамбының бойжетіп отырған қызы
Ибағатты өзі алып, сіңлісі ... ... ... берді де, әкесі Жақай-
Қамбыны "арбаның бір дөңгелегіндей ... ... жүр, өз ... ... деді. Тұғырыл хан найманға қашып бара жатып, қарауыл ... ... ... ажал ... ... атқосшысы Көкешім бетпақ
далаға жаяу тастап кетті. Ол Шыңғысқа Сенгенді ен ... ... ... ... ... куанышты хабар жеткізгенде "хан иесіне қас қылған
қараша ешқашан ешкімге де дос болмас" деп ... ... да, ... сусын ішетін алтын тостағанын тастатқан әйелін азат етеді.
Даладағы ең куатты ұлыс керейлерді талқандағаннан кейін монғолдар, шын
мәнінде, сол өлкенің нағыз ... ... ... ... ... үшін Тэмучинге енді қалған екі ұлысты /наймандар мен ұйғырларды/
өзіне бағындырып қосып алу керек болды. Бұл екі ұлыс ... ең ... ... жағынан басқаларға қарағанда көш ілгері тұрған ұлыстар ... ... ... ... ... ... Ол Уан ... кейін үш жыл бойы әскерді тынықтырып, болашақ ұрысқа
дайындала ... Екі ... ... ... ... сол кезеңде
өзінің ең күшейген, дамыған шағында еді. Тэмучин өз ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеді. Сонан соң ... ... ... Бұл ... коп ... ... кетті. Найман
ұлысының билеушісі Таян хан 1204 жылы монғолдарға қарсы ... ... Ұлы ... ... ... мекендейтін онғұттарға елшілік
жіберді. Парсы жылнамасында көрсетілгендей, ол ... ... ... хат ... ... ... бұл ... Шыңғыс хан деген патша
пайда болыпты. Менің білетінім: көкте ай мен күн ... өмір ... ... қалайша екі патша болуы мүмкін? Сен менің оң ... бол ... ... Біз оның ... ... ... ... әміршісі Ала-күш айдаладағы Таян ханнан гөрі ... ... ... ... Сондықтан бұл хатты өз қолымен оған әкеліп
тапсырды. ... ... ... шақырып, наймандарға қарсы жорыққа
аттану керек деп шешісті. ... ... бәрі ... дайындалып
қойылған болатын. 1204 жылы 16 маусым күні Шыңғыс хан ... ... ... ... мекендейтін найман ұлысына күйрете соққы ... ... ... ... ... інісі Жошы-Хасар басқарды.
1204 жылғы соғыста Таян хан мен оның баласы Күшілік тактикалық қателік
жіберді. Оның үстіне тағы да ... ... елді ... өзі бастаған
қалың қолымен кері шегінді. Ол осындай опасыздығымен шарпысқан шайқастарда
керейлер мен наймандарды құрбандыққа шалып, қол-аяғын ... ... ... ... ... ... қол ... қаратты. 1206 жылы Онон
өзенінің жағасында киіз туырлықты көшпелілер әулетінің ұлы ... ... ... ұлы ханы ... 95 ... мыңдықтың нояны
етіп тағайындады. Бұл 95 мың әскер ме, әлде ... ұя басы ... саны ... ... ... Ең ... ... қарағанда, 1206 жылы империя құрылғанда
монғолдар саны 200 мың, керейлер 600 мың ... ... бар. Не ... ... әулеті тарих сахнасына көтерілген сол бір тұста ... ... есе аз ... ... өзі ... ... көп ... жеңісті шапшаңдатқан жебеушісі болыпты. Шыңғыс болса мұндай оңтайлы
тұсты пайдалана білген, асқан қырағы ғажайып ... ... ... ... құру үшін 16 жыл ат ... ... ... шайқас салды.
Әсіресе, дала шонжарлары мен нөкерлерін бір тудың астына топтастырып, азулы
тайпалар мен ... ... ... қырқыстыру арқылы дегеніне жетті.
Тайталасқан тайпалар бас-басына билік құрып, қырқысқан ... бір ... ... ... қолы ... ... ханның тарих
алдындағы қайталанбас ерлігі. Бұл, әрине, ілгерілеушілік, айрықша маңызды
бетбұрыс.
Наймандар талқандалғаннан кейін Шыңғыс хан ... пен ... ... ... үшін ... ... ... жіберді. 1205 жылы
ол Батыстағы ұсақ тайпаларды бағындыру үшін әрі Таян ... ... ... үшін ... ... әскер аттандырды.
Шыңғыс ханның басқалардан бір ерекшелігі — ол дұшпанын тек талқандап
қана қоймай, ... ... ... ... кез келген істі ақырына дейін
жеткізіп тынатын. Наймандар талқандалғаннан кейін Жамухаға тығылатын
ешқандай жер ... ... ол өз ... бір топ ... өзі ... атаманына айналды. Алайда ол қарақшылар оның өзін
Шыңғыс ханға ұстап әкеліп берді. Ақсүйектер заңын қатты ... ... ... өлім ... бұйырып, Жамуханың өзіне кешірім
жасады. Алайда Жамуха монғол салты ... одан ... қан ... ... ... ... Өтініш қанағаттандырылғаннан кейін, Шыңғыс ... ... ... ... ... ... өткізді.
1190—1206 ж.ж. Орталық Азиядағы үздіксіз соғыстың салдарынан найман,
керей, ... бір ... ... ... ерте ... тұратын
қазіргі Қазақстан жеріне қоныс аударды. Кейіннен оларға Күшлік хан бастаған
наймандар ... ... да, олар әрі ... ... ... ... келіп
қоныстанды. Ал бір бөлігі Шығыс Қазақстанда қалып, монғолдарға ... ... бір ... Шығыс Қазақстаннан Жетісуға қоныс
аударып, Сырдарияның ... ... ... Ал ... ... ... кетіп,
Еділ бойына дейін жетті де, енді бір бөлігі Солтүстік Қазақстанды мекендеп
қалды. Кейіннен бұл екі ұлыс та осы ... ... ... қалыптасуына
түп қазық болды. Сөйтіп бұл өз заманына сай алға ... ... ... ... ... ... ... меркіттерді монғолдарға бағындыру
жөніндегі алдына ... ... ... ... жылдардың қысында Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы ... ... ... ... ... халықтарын" — ойраттарды,
буряттарды, якут-сахаларды бағындырды[22]. Енисей қырғыздарының билеушісі
Арыс Айнар Алдиярұлы бек ақ ... ақ ... қара ... ішік алып ... етті де, ... бағынды.
1205 жылы монғолдар Таңғұт мемлекетіне /Батыс Қытайға/ ... ... Бұл елге ... ... кейінге қалдырылды. 1207 жылы Шыңғыс хан
Батысқа шегініп кеткен ... Жебе мен ... ... бұл ... та
көздеген мақсатына жете алмады. Олар ... ... ғана ... Ұйғыр хандығын бағындырып келді.
Даланы мекендейтін барлық тайпалар бағындырылғаннан кейін, ... ... ... ... ... ... бір өздері биледі. Бұл
өңірді мекендеген тайпалар ежелгі түркі мемлекеті құлағаннан кейін, тұңғыш
рет бір орталыққа бірікті. ... ... ... ... бір ... ... алдына қойған бірінші мақсаты орындалды.
Алтайдан Ұлы ... ... ... ... негізінен, шөл және
шөлейтті аймақтардан тұратын. Бұл далада ... өте ... ... Әрбір ру, тайпа өз қалауынша ешкімге бағынбай, еркін өмір сүретін.
Бұларды бір орталыққа бағындыру Шыңғыс ханның өте ... ... ... аса талантты қолбасшы болғандығын көрсетеді.
Әйгілі саяхатшы Марко Поло ... хан ... осы ... ... ... бір аймақты басып алған кезде ол жергілікті халықты
өкпелеткен емес. Олардың ішкі заңдарына қол ... ... ... өз
адамдарын қойды. Ал қалғанын өзімен бірге басқа аймақтарды жаулап алуға
алып кетті. Жаулап ... ... ... ... ... ... ... сенімді түрде қорғайтындықтарына көздері жеткеннен ... ... ... ... ... оған ... қызмет ете бастады"[23].
Сөйтіп өзінің төңірегіне аса көп ... ... ... ... хан ... ... бағындыруды ойлай бастады.
Ұлы даладағы билік үшін жиырма жылға созылған қиян-кескі шайқастарда
Шыңғыс хан өз ... ... мен ала ... шебер пайдалана
отырып, оларды бір-біріне қоспай, жеке-жеке талқандады. Ол ... ... тізе ... ... ... Оған жан ... ... Тоқтабек, Жамуха, Бұйрық, Таян хандар қан майданда ... Өз ... ... Үйсін қарт пен Көкше бақсыға төрден орын
берілді. Жалайыр тайпасынан шыққан ... ... ... әмірі/ етіп
тағайындады. 1204 жылы тұтқынға түскен найман ханының бас ... ... ... ... ... ел ... ... жазу
мәдениетін бұған дейін найман, керей меркіттер қолданған ... ... ... ... ... ... өз ... ел болған арғын
/қарлық/ Арыстан ханға /Балқаш көлінің шығысындағы Қиялық қаласын билеген/
Шыңғыс хан өз қызы Алқа ... ... ... ... қаласында тұрып Жетісуды билеген қаңлы
тайпасының ұлыс бегі Тұғырыл мен оның ұлы ... ... өз ... ... ... хан ... үлкен қызы Бикені Сунак тегінге
қосты. Сөйтіп Шыңғыс хан Жоңғария, Жетісуда тұрған ... ... ... ... ... халқының бір бөлігі Шыңғыс хан мемлекетіне өз
еріктерімен қосылды, сөйтіп оның Батысқа ... ... ... ... жылы ... ... ... Онон өзенінің жоғарғы жағында бүкіл
монғол ақсүйектері /нояндар, ... ... ... т.б./ ... ... өтті. Құрылтай болар алдында арнайы әзірленген төбенің
ең биік тұсына тоғыз қылды ту ... ... ... ... ... жиналысқа қатысушылар Тэмучинге Суту-богло Шыңғыс хан /тәңір сипаты
Шыңғыс хан/ ... ... ... бұл оқиғаны былайша суреттейді:
"Құрылтай ашылғанда, өзінің ... ... ... ... ... ... Меңліктің ұлы жиналғандарға былай деді: "Аспан тәңірі
саған ... ... ... Енді ... Гур хан ... осы өңірдің
билеушілерінің барлығы өздерінің ... қоса ... қол ... сенің атың "Шыңғыс" болсын. Сен патшалардың патшасы болдың.
Аспан тәңірінің ... ... ... атың ... хан, яғни патшалардың
патшасы, билеушілердің билеушісі". Жиналғандардың барлығы бұл шешімді дұрыс
санап, оны әлем ... ... ... ... хан ... ... дәстүрі бойынша хаған /хахан/ атанды.
Құрылтай оған ... ... мөр ... Онда ... ... ... ... тәңірінің жерді билеушілерге жіберген хағаны.
Адамзамат билеушісінің мөрі". Құрылтайда Шыңғыс хан мынадай ... ... ... ... барлық халықтардың үстінен билеуге әмір берді. Тәңірінің
қалауымен мен керейлерді талқандап, ұлылық дәрежеге ... ... ... көк ... ... ... ... шашақты ақ туымды ұрпақтарым қадірлеп
сақтасын. Бұл ту оларды әлемді билеу үшін ... ... ... қоса ... кезінде өзінің жақын серіктері мен ... ... ... ... ... ... ... 95 қолбасыға
мыңбасы атағын беру жөнінде ... ... ... Тек ... жақын досы
Бұғыршы ноянға кезек ... ... ... ... ... ... ... тек ханнан төмен, оған атақ не керек", — деді[27].
Шыңғыс хан! Осы ... ... ... атағының өзі алыстағы
арыстансыған алыптардың зәре-құтын қашырды. Ол езінің ежелгі бабалары түркі
хағандары секілді "Бастыны ... ... ... ... ... ... хан ... берген оның ордасындағы аса ықпалды
адамдардың бірі Хөхөчу-көк тәңірі бақсы еді. Оның ... мен ... ... ... ... ішінде тәңір дінін ұстанған Шыңғыс хан да аса
жоғары бағалады. ... ... ... ... ағайынды алты
бауыры бірге Шыңғыс ханның туған ... ... ... ... Ағасына
мұң шағып келгенде Шыңғыс інісіне: Сен еш пендеге күш бермеуші едің ... әлің ... — деп ... ... ... ... ... Хасар үш
күн бойы үй бетін көрмей кетеді.
Хөхечу жай ғана бақсы емес, ақылы мен айласы, ісі мен қайраты сай адам
еді. Ол ... ... ... ... ... кейін Хасардың түбіне
біржолата жетуді мақсат етеді. Сәтті жағдайды пайдаланған ол өзінің белгілі
сәуегейлігіне басып: "Жасаған ием елге бір рет ... бір рет ... ... деп еді. ... сақтанбаса, не боларын білмеймін", — деп ханды
сендіреді. Бұл әңгімені ... ... ... шешесі Үлүн Екеге
жеткізеді. Ол жедел түрде ордаға аттанып, таң алдында ханның інісін тергеп
отырған жерінде ... ... ... ... ... ... ... көре алмастық жасағаның не?" — деген ... ... ... ... қайтады. Дегенмен шешесінен жасырып, Хасардың қол астындағы ел-
жұртын тартып алып, оған тек 1400 үй ғана ... Осы ... ... ұзамай шешелері қайтыс болады. Ал шешесінің қол астындағы ел ... ... ... Кеткен жұрттың ішінде Шыңғыс ханның кенже інісі
Отчигиннің адамдары да ... ... ... елді ... үшін ... ... деген елшісін жібереді. Бірақ бақсы оның жіберген адамын сабап-
сабап атын тартып алады да, ер-тоқымын жаяу ... қоя ... ... ... ... үшін бұл үлкен қорлық еді. Елшісі таяқ жегеннен кейін,
Отчигин бақсыға өзі келеді. Бірақ бақсы оған ағайынды алты ... ... ... ... ... етуге мәжбүр етеді. Бұл оқиғаның барлығы Хөхөчу
бақсының өзін ... ... ... тең ... ... ... ... түсе
бастағанын көрсетеді.
Бақсының алдында қатты жәбірленген Отчигин таң атпастан ағасын ұйқыдан
оятып, болған оқиғаны ... Оған ... ... ... ... "Анау
күні Хасарға тиісті, енді Отчигинді бас идірді, бақсының бұл ...... Хан ... отырып: "Көк тәңірі бақсы қазір ... ... ... алу керектігін өзің шеш" — деді.
Ағасынан рұқсат алғаннан кейін, Отчигин алдын-ала үш ... ... ... ... ... Кешікпей хан ордасына ... ... ... еш ... өзінің жеті үлын ертіп кіреді. Хөхөчу абаның ... ... ... жайғасады, Осыны күтіп отырған Отчигин: "Сен кеше
мені бас идіріп едің ғой, кел енді күш сынасайық" — деп, ... ... ... ... ... Оларға Шыңғыс хан: "Далаға барып ... ... түк ... ... ... ... ... ешкім
араласпайды. Отчигин бақсыны далаға сүйреп шығарғанда, күтіп түрған үш ... ... ... ... ... ... ... арбаның қасына
апарып тастайды. Ордаға жеңіспен кірген Отчигин Хөхөчудің күресуге жарамай,
жатып ... ... ... мерт ... ... ... кемсендеп, алты
ұл өре түрегеледі. Осы кезде сақадай ай ... ... ... ... ... бақсы өлгеннен кейін Шыңғыс хан өзінің тағы бір
бәсекелесінен құтылады, Ол ... ... ... ... жаптырып, бір адамға
күзеттіріп қояды. Тарихи әдебиеттерде бақсының денесі екі күн жатып, үшінші
күні көкке ұшып, көзден ғайып болды дейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыс ханмен бәсекеге
түскісі келген соңғы адам сахнадан ... ... ... ... ... хан ... бірде-бір адам қалмады" — деп жазды[29]. /81, 89/
Бұған қоса арнайы шығарылған "Жасақ" заңында "Ешкімнің монғолды қүл
немесе ... ... қақы жоқ" ... ... бап ... ... ... арманына жетіп, Алтай мен Сібір тайгасынан Ұлы Қытай қорғанына дейінгі
өңірді мекендеген көшпенділерді бір орталыққа біріктірді.
1.4 Шыңғыс хан ... ... ... мен ... принциптері
Біртұтас монгол мемлекетін құрғаннан кейін Шыңғыс хан екі нәрсеге
назар ... а) ... ішкі ... ... ә) ... ... соғыс жүргізу тәсілдерін жетілдіру.
Шыңғыс хан мемлекетінде хандық, билік, жарлық шығару және ... ... ие ... Хан өзге мемлекеттермен соғыс жүргізумен
қатар соғыс пен бейбітшілікті жариялап, бітімге келіп ... Ол ... бес ... ... ... ... және жоғарғы бас қолбасшы ретінде астындағыларға
жеке билік жүргізді, оның негізгі қызметі мен міндеті елді ... ... ... бас ... ... ... ашу және бейбіт бітімге келуге құқылы
болды.
Мемлекеттің сыртқы саясатын жалғыз өзі белгіледі.
Жоғарғы сот ... де ... ... ... не ... ... ... тәртіп пен өмір сүріп отырған қоғамдық салт-дәстүрлерді
сақтау үшін қол ... ... ... міндетті бұйрықтар мен заң
шығаруға құқылы болды.
Хандық, билік ... ... ... ... ... хан өлсе ... ер ... баласы болмаса аға-інілерінің бірі отырды. Мүрагердің
таққа отыруы басқа ханзадалар мен ру-тайпа ... ... ... өтуге міндетті болды.
XII—ХШ ғасырлар, жалпы орта ғасырлар — қай ... жау ... ... отырған жаугершілік заманы болды. ... ... ... кейін, түркі-монғолдар ертедегі ... ғұн, ... ... "әскери-демократиялық қоғамда" өмір сүрді. Яғни ірі
әскери мәселелерге және жорықтар ... ... ... ... ... негізінен қарулы адамдар тобынан тұрды. Қару асынып жүру ... де ... ... Аңға ... немесе көңіл көтеруге жиналсын ер
азаматтар әрқашан садақ, жебе, қанжар асынып жүрді. Бірде-бір түркі-монғол
халық жиналған ... ... ... ... ... адамға орын берілмеді
және ол сайлауға дауыс бере алмады. Шыңғыс хан ... мен ... ... бір-бірінен ажырағысыз процестер, өйткені әскер
мемлекет құру барысында қажеттілік үшін қалыптасса, ... ... ... ... ... ... хан мемлекеті көшпелі ... ... ... ... ары ... ... Бұл ... олар мемлекеттікті отырықшы халықтардан алды деген сөз ... ... ... ... ... ... жүйесін құрды.
Көптеген зерттеушілер орта ғасырлардағы қоғамдық қатынастарды талдай
келе көшпелі хандарда нақты билік, тұрақты салық жүйесі ... емес ... ... Ал іс ... ... мемлекеттермен салыстырғанда
көшпелі қоғамның көптеген өзіндік ерекшеліктері болды. ... ... ... ... ... ... үнемі өзгерістерге ұшырап отырды.
Хан билігінің қуаты мен мықтылығы беделі, ... ... сай ... ақсүйектерінің ішінен Шыңғыс ханның асыранды баласы ... ... ... ... ... ... оны сот ісін
басқарушы етіп тағайындап, оған ... ... ... "Мен ... ... ... ... кезде, сен менің көзім мен құлағым бол. ... сөз ... ... құқы жоқ. ... мен ... ... ... тапсырамын. Кінәсі барлардың барлығын ... ... кім өлім ... ... ... өлімге кес. Шешіміңді басқалар
өзгертпеу үшін қара сиямен жазып отыр"[30]. Шыңғыс ханның бұл ... ... ... сот ... дәл ... ... ... мәселелерде
үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Атап айтқанда, ол қорқып тұрып куә ... ... ... ... отырды.
Түркі-монғол тайпаларының ежелден келе жатқан заңдар жинағы, әдет-
ғұрыптары, салттары ... бір ... ... хатқа түсірілді. Ол
"Үлкен жасақ" деп аталып, екі бөлімнен тұрды:
1) Билік — Шыңғыс ханның ойлары мен ... ... ... т.б. ... ... Жасақ — әскери және азаматтық заңдар мен оны орындамағандар үшін
қолданылатын жазалау түрлері.
Бұл заңдар Шыңғыс хан ... үшін ... ... болып табылды
және үнемі бұлжытпай орындалып отырды. Көптеген зерттеушілер бұл ... жылы ... ... ... деп ... әрі бұл жинақ түркі-
монғол тайпаларының болашақ даму процесінде үлкен тарихи рөл атқарған ... Атап ... ... ... ... ... ... ұсталынды. Шіркеулерге, дін иелеріне, үлкендерге құрмет көрсету,
қайыршыларға қайырымдылық жасау жөнінде айтылады. Онда әр ... және жеке ... ... қамтылады. Жасақ заңы бойынша мынадай
қылмыс жасағандар өлім жазасына кесіледі: шайқас ... көре тұра ... ... ... өз ... ... кету, қатардағы
жауынгерлердің өз қызметіне немқұрайды қарауы, қолға түскен құлдар ... ... ... кісі өлтіру, ұрлық істеу, жалған куәлік беру,
жала жабу, сатқындық жасау, кісіні жасырын аңду, ... екі ... ... ... ... ... — деп баға ... заңдарды монғолдардың бұлжытпай орындайтындықтары жөнінде
батысеуропалық саяхатшылар таңдана жазады. ... ... ... дау, ... кісі ... ... оқиғалар болмайды. Өзара
келіспеушіліктері өте сирек. Әйелдері еш ... ... ... ... ... кісі тонау сияқты оқиғалар монғолдар арасында еш уақытта
кездеспейді", — деп жазады[32]. Мұны хан ... ... ... ... де ... Ал араб ... Ибн Батута: "Монғолдар арасында
ұрлыққа қарсы заңның қаталдығынан ат ұрлығы мүлдем жоқ", — деп ... ... заңы ... бастап қатардағы шаруаға дейін ... ... ... ... көршілес отырықшы ... ... ... ... ... ... ... де
бұл заң сол күйі күшінде қалды.
Монғол билеушілері бағынған отырықшы елдердің ішкі ... ... жоқ. ... ала ... тұрып, бірде-бір адам өлім жазасына
кесілген емес. Салық ... ... бір жүйе ... атқарылды. Мемлекеттік
қызметтерде, почта жүйесінде, әкімшілік істерде үнемі реформалар жасалынып,
жетілдіріліп отырды. ... ... ... ... сол ... ... ... қызметке тағайындалды. Мысалы, Солтүстік Қытай
бағындырылғаннан кейін монғолдар бұл өлкені жергілікті ... ... 10 ... ... хан ... ... жетілдіруге үнемі баса назар аударып
отырды. Ол өмір бойы ... ... ... ... зор әскери
тәжірибе жинақтаған талантты қолбасшы әрі ... ... ... елдердің соғыс өнерін, әсіресе ғылыми-техникалық жетістіктерін өз
әскери құрылымына тиімді түрде енгізді. Ең алдымен, өзінің жеке ... ... мән ... Өзін ... ... ... деп атады. Бұл
жөнінде Б.Я.Владимирцев мынадай мәліметтер келтіреді: "Шыңғыс хан, ... өте ... өз ... тұратын жеке гвардия кешік құруға үлкен
мән берді. Осыдан кейін осы тандамалы әскердің ішінен өзі тандап жүріп ... ... ... ... ... ... оларға әртүрлі
тапсырмалар беріп, қолбасшы ретінде өзі ... ... ... /кешіктер/ ақсүйектер әулетінен шығуы тиіс болды.
"Көк тәңірі мені барлық ... ... етіп ... ... ... күзетімдегі кешіктерге жүздіктерден бір, мындықтардан он адам алуға
бұйрық берді. Бұлар ... ... ... ... ... Ақсүйектердің
балаларының ішіндегі ең алғыр, мықты, ептілері болуы тиіс. Егер мыңбасылар
немесе жүзбасылар ... ... ... ... ... дереу
жазаланады"[35].
Бұл аристократиялық жасақтың басқа әскери ... ... ... "Менің өз кешіктерім, — деген Шыңғыс хан, ... ... ... Ал ... үй ... ... ... жоғары. Егер мыңбасы өзін күзеттегі кешікпен тең санап, оған
бағынбай, ... ... ... ... тиіс"[36]. Кешіктердің
барлығын Шыңғыс хан өзі тікелей бақылап отырды. "Күзетті ... ... өз ... ... ... құқы жоқ. Егер ... бірі
тәртіп бұзған жағдайда ол алдымен ... сол ... ... алдын-ала
ескертуі қажет, содан соң кімнің басын алу, кімге дүре соғу сияқты ... ... ... ... алынған Шыңғыс ханның өзін күзететін
"баһадүрлер ... ... ... болмаса, шайқасқа қатыстырылмады.
Үнемі /бейбіт уақытта да/ ... хан ... ... ... дала
ақсүйектерінен өзінің гвардиясын іріктеп алғаннан кейін Шыңғыс хан ... де ... ... Әскерге қызмет ету мен әскер басылардың
міндеттері заңдастырылды. Түркі-монғолдарда ерте заманнан келе жатқан ... ... ... ... ... ... бар болатын.
Монгол армиясында қызметі жағынан қазіргі бас штабқа ұқсайтын "Юрт-жи"
деп аталатын мекеме болды. Оның ... ... ... және ... қарсылас жаққа барлау ұйымдастыру, жазғы жайлау мен қысқы қыстауды
анықтау, жорық кезінде әскердің жүріс-тұрысын қадағалап, ... ... ... ... арнайы лагерьлер ұйымдастыру, т.б. болды. Бұған
қосымша олар отырықшы халықтардың ... ... ... ... ... ... ауаша қоныстануын қамтамасыз етті.
Армияның тылындағы тәртіпті қамтамасыз ету үшін ерекше жасақ құрылып,
қазіргі ішкі ... ... ... ... ... шаруашылық
мәселесімен айналысатын арнайы бөлімдер болды. Әскерді ... ... ... және ... күрылымы басшылыққа алынды. Әрбір тайпа мен
рудың көшіп-қонатын ... мен ... ... Әрбір рудан ондық,
жүздік бөлімдер, ал ірі ... ... ... ... Жорық кезінде
әрбір онбасы немесе жүзбасы өзінің қарауындағыларды жорыққа қажетті ... т.б. ... ... ... ... ... болды. Ал аймақ
билеушілері жорық алдында мыңбасылардың ... ... ... ... құру ... ұсақ рулар мен ... ... ... Ал ... ... ... ... бөлінді. Ең ірі
әскери бөлім /түмен — 10 мың адам/ өте сирек жағдайда ғана бір ... ... бөлу кей ... ... ... ... үшін әдейі ұйымдастырылды. Шыңғыс хан соғыс даласында түскен ... ... ... қатты қадағалады. Түрлі шайқастарда бірге
соғысқандықтан жауынгерлер ... ... ... ... рулық ала ауыздық
ұмытылып отырды. Осылайша бір-бірімен ... ... ... ала ауыз
түркі-монғол тайпалары Шыңғыс хан ... ... ... ... ... бір ... болып бірікті. Ал әскер ... ... ... осы ... ... негізгі рулардың ішінен ең ақылдылары мен
тәжірибелілері іріктелінді.
Сөйтіп әскер жасақтау кезінде түріктің ... ... ... тек ... ... ғана ... Өзара туысқандар бірыңғай
болғандықтан, бұл бөлімдердің ішкі тәртібі тұрақты болды, әрі ... ... ... ... білетін еді. Өз міндетін дұрыс атқара
алмаған қолбасшыны Шыңғыс хан дереу орнынан алып, дәрежесін ... ... ... ... сайланды. Оның әскербасыларына қандай ... мына ... ... ... жететін ешкім жоқ. Ол
жорық кезінде шаршау дегеннің не екенін білмейді. Аштық пен ... ... ... ... де мойымайды. Нөкерлер мен жауынгерлер арасында
қиындыққа шыдауда оған тең келетін ешкім жоқ. ... оған ... ... Егер ... адам ... ... ... аштық пен
басқа да қиындықтардан қалай жапа ... ... біле ... яғни осы ... ... ... ... сияқты өз
басынан өткізбесе, ондай адам әскерді басқара алмайды"[38].
Енді Шыңғыс ханның "Билік" заңынан бірнеше үзінді ... ... ... мыңдықтың, түменнің бектері /қолбасылары/ жылдың
басы мен соңында біздің жиынымызға келмесе, ... ... ... ... суға ... тас секілді не қалыңға кірген жебе секілді
әрекетсіз ... ... ақыл ... Ондай адам бұйрық бере алмайды.
4-бап. Өз үйін дүрыс басқарған адам иелігін де дұрыс басқарады. Ал он
адамды дұрыс басқарған адам ... пен ... де ... ... ... ... біз ... ханның жыл сайын өтетін әскердің дайындығына
үлкен мән бергенін әрі кіші әскербасылардың адал ... ... ... ... ... жоғары өрлеуіне мүмкіндік туғызылғандығын көруге
әбден болатындығын байқай аламыз.
6-бап. Әскердің ондыққа, жүздікке, мындыққа, түменге ... ... ... сақталуы қажет. Бұл тәртіп әскерді кез келген уақытта тез
арада жинауға және басшыларын ... ... ... ... ... жауынгер кімге бағынса, содан қару алуға
міндетті. Ол бұл қаруды жақсылап күтіп, шайқас басталар алдындағы байқау
кезінде өз ... ... ... Әскербасылардың рұқсатынсыз бірде-бір жауынгердің жаудан қалған
заттарды тонауға қақы жоқ. Тонауға рұқсат ... ... ... ... ... ... етіп бөліп беруге міндетті. ... ... ... ... ... жағдайда ғана босатылуы мүмкін/.
9-бап. Егер біреу шайқас кезінде садағын, ... т.б. ... ... ... ... ... келе ... жауынгер оны алып, иесіне
апарып беруге міндетті. Олай істемеген жағдайда, өлім жазасына кесіледі.
17-бап. Соғысқа қатыспаған кез келген еркек ... бір ... ... ... ... ... ... міндетті.
18-бап. Әрбір оскербасы жорыққа шығар алдында қарауындағылардың ... ... ... ине-жібіне дейін тексеріп шығуға міндетті.
Керек-жарақтарын толық алмаған жауынгер жазалануы тиіс. Жеңіл қару мен киім-
кешекті әр жауынгер өз ... алуы ... ... бұйрығын орындай алмаған әскербасылар мен мемлекет
қызметкерлері қызметін дұрыс ... ... үшін өлім ... ... Ол ... /бектерді/ әскердің басына қойып, олардың
басқаруына ондықты, жүздікті, мыңдықты берді.
24-бап. Ол әмірлердің мына ... ... тиым ... ... оның ... қарым-қатынас жасауына; оның рұқсатынсыз қарым-
қатынас жасайтын ... өлім ... ... ... ханның мұрагерлері бұл заңдарды бағынған халықтарға да
енгізді. Соның арқасында Шыңғыс хан ұрпақтары ұзақ уақыт ... ... ... өз ... алғашында оған 13 мың отбасы ... ... ... олар 720 елді ... ... ... саны 130 мыңға
жетті[39] /122, 109/.
Әскер жасақтау ... ... он ... қажеттілік бойынша бір немесе үш
жауынгер шығуға тиіс. Ол өзін-өзі тамақпен қамтамасыз ... ... ... ... жоқ, ... ... мал ... қарай салық төлеп
тұрды: әр жүз бастан — бір бас. Соғыс ... ... ... бір ... ... ... барлық жауынгерлерге тең етіліп бөлініп берілді.
Монғолдардың күші жөніндегі ... ... ... XIV ... өмір сүрген парсы тарихшысы Рашид-ад-Дин қалдырған. Ол Иран ... ... ... да, ... ... монғол мәліметтерін
пайдаланды. Атап айтқанда, Иран ... ... ... ... ... ... ... сүйенеді. Оның деректері бойынша Шыңғыс
ханның өлер алдында 129 мың жауынгері болған. Бұл цифр ... ... ... ... сәйкес келеді. Ондағы мәліметтер
бойынша Шыңғыс ханда 1206 жылы 95 мың ... ... деп ... ... XII ғасырда-ақ қалыптасқан әскери және аймақтық
тәртіпке Еропа халықтары XIX ғасырға дейін жете ... ... ... екі ... болды: а) түрік монғолдардың әскери көшпелі өмірі;
ә) рулық-тайпалық құрылым.
Билік пен жасақ заңының ... ... де ... ... ... ... барлығын да жауынгерлер мен ... ... ... ... ... ... ... заңының қаталдығын сөз
еткенде, қолбасшының бұйрығынсыз оның ... ... ... ... ... ... ... Осындай тәртіптің
нәтижесінде Шыңғыс хан аса үлкен табыстарға қол жеткізді. "Менің орнатқан
тәртібім Көк ... ... ... ... ... ... ғана мен жер
бетінде құрметке бөлендім", — дейтін ол[40].
ҚОРЫТЫНДЫ
Шыңғыс хан 1227 доңыз жылы 72 жасында қайтыс болды. Өлер ... ... ... кіші ... ... мен Толыны, немересі Исикке аканы
/қайтыс болған Жошының ұлы/ шақырып ... ... ... ... ... ... қосуда болған жоқ. Ол бұл кезде Монғолиядағы ордада билеуші болып
қалған/.
"Балаларым менің! Бұл ... ... ... Көк ... кететін уақытым
таянды. Мен сендер үшін бір шетінен екінші шетіне жету үшін бір жыл ... ... ... ... құрып нығайттым. Менің сендерге мынадай өсиетім
бар: жауды талқандап, досты көбейтер кезде бәрің бір ауызды болыңдар. Сонда
патшалықтарың баянды болып, ... өмір ... ... ... ... тағына отырғызыңдар. Оған және мен жасаған жасақ заңына еш уақытта
сатқындық жасамаңдар. Опасыздық жасасаңдар, патшалықтарың ... ... ... орнына мұрагер таңдауды Шыңғыс хан Хорезм ... ... ... Бұл ... оған әйелі Есуй: "Хан, сен ... ... ... алыс елге жорыққа кетіп ... Егер ... атың ... ... аталмай қалса, орныңа төрт ұлыңның қайсысын мұрагер етіп
қалдырар едің?" — деп сұраған. Шыңғыс хан ... ... ... деп
тауып, оның мінезінің жайлылығын, елмен тіл табыса білетіндігін тілге тиек
етті. ... ... ... ... ... бәрі де келісті. Алайда
Шыңғыс ханның бұл шешімі кейіннен ол құрған ... ... алып ... ... оның бұл ... ... мен ... көп
уақыт бұлжытпай орындады. Атап айтқанда, кейін ... ... ... ол ... ... ... ең ... таңдай біліп,
ұсынындар", — деп /99, 180/ деп өсиет етті. Ол таққа ... ... өз ... ... көре ... ... ... айтты. Ал
Құбылай өз ұлын мүрагерлікке бекітер кезде: "Шыңғыс хан ... ... ... ... ... әрі ең ... яғни ... өсиет еткен", — деп, оның аманатын еске салды.
Шыңғыс хан Азияның жартысынан астамын бағындырып, жүз миллионнан астам
халықты билегенімен, еш уақытта сән-салтанатпен өмір ... ... ... ... ... ... оның ... мен мүрагерлері сән-
салтанатқа үйірленіп, әлемдегі ең ... ... ... ... ... ... ... ою-әрнекті аса қымбат қару-жарақтармен
қаруланды. Әдемі ... ... ... хан ... өмірде
қарапайым көшпенділер секілді киініп, далалықтардың салт-дәстүрлерін берік
ұстанды. Балалары мен немерелерін отырықшылардан, әсіресе ... ... ... ... қатты сақтандырып отырды.
Шыңғыстың қайсарлығы мен қаталдығы, қан құмар ... де ... Ғұн ... Мүде мен ... ... ... өлтірмесе де,
әкесі бар, шешесі бөлек Бектерді, артынан ерген Хасар мен өгей ... ... ... ... ата жауы ... еркек кіндіктісінен
арба доңғалағынан асқанының басын қырқып, ... ... ... ... ұлы ... ... қала ... қыруға жарлық
береді. Ал Қытайды қан сасытып, ... ... ... көк ... ... ... ... әлсін-әлі шапқыншы жіберіп, ақыры қаралы
хабар жеткенде қатты қайғырыпты. Егер Жошы 1227 жылдың басында өлгені шын
болса, оны ... ... ... ұлы хан, одан жеті ай өткенде таңғұт елінде
өледі. Шыңғыс ханның шытырман тарихының осы бір тұсы жұмбақ.
Сөз соңында, тоқсан ауыз ... ... ... ... ... тарихы бар, қаталдығы мен қаһармандыгы басым, көшпелілердің
күдірлі керуенін бірде ... ... кері ... ... шын тарихы күні бүгінге дейін толық айқындалмай отырғанын ... ... ... ... құрылуы дүние жүзілік тарихтағы
аса ірі оқиғалардың бірі болды. Тарихта бірінші және соңғы рет Қиыр ... ... ... ... ... бір мемлекеттің қол ... ... ... ... ... меңгеруі, темірдей тәртіп, сол кездегі ... ... ... ... ... және ... ел билеуші хандардың біліктілігі — міне осының бәрі Шыңғыс ... оның ... ... ... жылдар бойы ешкімнен жеңілмеуі әрі
екі ғасырдан астам уақыт дүние жүзіндегі ең ... ... құру ... осында.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР TI3IMІ
1. Аманжолов К.Р., Тасболатов А.Б. Қазақстанның әскери
тарихы. Алматы, 1999. - 320 ... ... К.Р., ... Қ. ... ... ... 1996. Т.1. - 271 б.
3. Аманжолов К.Р., Рахметов Қ. ... ... ... 1997. Т.2. - 288 ... ... Т. К. Очерки военного дело кочевников
Казахстана. Алматы, 1997. - 94 ... ... В.В. ... ... народов. Соб. соч. Т.5.
М., 1928, с. 87-219.
6. Бартольд В.В. Тюрки: двенадцать лекции по ... ... ... Азии. Алматы, 1998. - 192 с.
7. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. СПб.,
1900. - с. ... ... Ж. ... ... ... 1994. - 160 б.
9. Варейкис И., Зеленский С. Национальные и ... ... ... ... ... ... Н.И. ... историко-географических сведении о
Хивинском ханстве от ... ... до ... СПб., ... ... В.В. Исследование о Касимовских царях и
царевичах. СПб., 1863-1866. - 558 ... ... Б.Я. ... хан. ... 1922. - 175 б.
13. Гумилев Л.Н, Древняя Русь и Великая ... М., 1989. - 785 ... ... М.О. О военном искусстве при Чингиз хане и ... 1998. - 252 ... ... Ясаши. Көкжал. Алматы, 1992.
16. Карпини П. История монголов. М., 1957. - 211 ... ... ... ... Алматы, 1990. - с. 95, 654
18. Кумеков Б.Е. Государство кимаков IX—XI в.в. по ... ... 1972. - 156 ... ... Е. ... ... ... покорить мир. Алма-Ата,
1992. - 128 с.
20. Қазақ Совет Энциклопедиясы. ... 1972. ... ... ... ... 1996. T.I. - 544 ... Левшин А. И. Описание киргиз-казацских или киргиз-кайсацких орд
и степей. Алматы, 1996. - 656 с.
23. Мағауин М. ... ... ... ... 1995. - 208 ... Монғолдың құпия шежіресі. А., 1998. - 244 б.
25. Мирза Мухаммед Хайдар. Тарихи Рашиди. Ташкент, 1996. - 727 ... ... ... Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы, 1994. - 400 б.
27. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречии, СПб., 1893-1911.
28. Рашид-ад-Дин. Сборник ... М., - Л., 1952. - с. 145, ... ... Г., Карпини П. Путешествие восточной страны. Алматы, 1993.
- 248 с.
30. Тюрки в Монгольской империи ... и его ... ... ... 1989. - 36 ... ... Чингизнаме. Алматы, 1992. - 296 с.
32. Хара-Даван Э. ... хан, как ... и его ... ... - 272 с.
33. Халид Курбангали. Тауарих хамсе /бес ... ... ... ... А. ... прошлое Тюркестане. СПб., 1896.
35. Юдин В.Н. Орды: Белая, Синяя, Серая, Золотая. ... НН ... - 192 ... Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского ... 1925. - 15 ... ... Ш.Ш. ... ... жинағы. Алматы, 1985. - 560 б.
-----------------------
[1] Мыңжан Нығмет. ... ... ... ... 1994. 221 ... ... ... Алматы, 1996. T.I. 410 б.
[3]Аманжолов К.Р., Рахметов Қ. ... ... ... ... ... – 240-241 ... Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы, 1974. Т.4. – 483-484 бб.
[5] Қазақ Совет ... ... 1974. Т.5. 441 ... Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы, 1974. Т.5. - 245 б.
[7] Монғолдың құпия шежіресі. А., 1998. - 244 ... М.О. О ... ... при ... хане и ... ... - 252 с.
[9] Радлов В.В. Опыт словаря ... ... СПб., ... ... М. ... ... ... А., 1993. -250 с.
[11] Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов. Соб. соч. Т.5. ... с. ... ... ... ... А., 1998. 35 ... Бұл да сонда, 35 б.
[14] Бұл да сонда, 35-36 бб.
[15] Монғолдың ... ... А., 1998. 40-42 ... ... Е. ... Тэмучжина, думавшего покорить мир. Алма-Ата, 1992.
С.27.
[17] Мыңжан Нығмет. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы, 1994. 160 б.
[18] ... Е. ... ... ... покорить мир. Алма-Ата, ... ... ... ... А., 1998. 75-76 ... ... құпия шежіресі. А., 1998. 115 б.
[21] Бейсебайұлы Ж. Қазақ шежіресі. Алматы, 1994. 51 б.
[22] Аманжолов К.Р., Рахметов Қ. ... ... ... Алматы, 1996.
Т.1. 210 б.
[23] Хара-Даван Э. Чингиз хан, как полководец и его наследии. ... ... 272 ... ... Е. Жизнь Тэмучжина, думавшего покорить мир. Алма-Ата, ... ... И., ... С. Национальные и государственные размежавание
Средней Азии. Ташкент, 1924. С.67.
[26] Монғолдың құпия шежіресі. А., 1998. 158 б.
[27] Бұл да ... 155 ... ... ... ... А., 1998. 158-159 ... Владимирцев Б.Я. Чингиз хан. Берлин, 1922. 75 б.
[30] Монғолдың құпия шежіресі. А., 1998. 143-144 ... ... Е. ... ... ... ... мир. Алма-Ата, 1992. С.
74-76.
[32] Карпини П. История монголов. М., 1957.С. 83.
[33] Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы, 1973. Т.2. - 610 ... ... Б.Я. ... хан. ... 1922. 87 б.
[35] Иванин М.О. О военном искусстве при Чингиз хане и Тамерлане. Алматы,
1998. С.44.
[36] Бартольд В.В. Туркестан в ... ... ... СПб., 1900. ... ... Бұл да ... С. ... Аманжолов К.Р., Тасболатов А.Б. Қазақстанның әскери тарихы. Алматы,
1999. 56-57 бб.
[39] Хара-Даван Э. Чингиз хан, как ... и его ... ... ... ... құпия шежіресі. А., 1998. 100 б.

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазақстан Республикасында азаматтық қоғамның қалыптасуы мен дамуы24 бет
Өндіріс басқару жүйелері45 бет
Өндірісті ұйымдастыру принциптері22 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі мемлекеттердің саяси-құқықтық жағдайы9 бет
Г. Мендель белгілерінің тұқымқуалаушылық заңдары6 бет
Ежелгі Греция мемлекетіндегі негізгі заңдар8 бет
Жер заңдары14 бет
Жер құқығы қатынастар5 бет
Рим құқығындағы 12 кесте заңдары18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь