Желтоқсан тарихы (оқу - әдістемелік құрал)

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

Желтоқсан оқиғаларының тарихи, әлеуметтік.экономикалық және саяси түп.тамыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
Оқиғалардың өрістеуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
Желтоқсан көтерілісінің түпкі себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
Әдейі ұйымдастырылған ашаршылық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
Оқиға салдарлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
Зиялыларды қуғындау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
Желтоқсаншылардың үні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
Айғақтамалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
1986 жылғы Алматыдағы желтоқсан оқиғасына түпкілікті баға беру жөніндегі комиссияның сараптамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
Алаңға қатысушыларды қуғандар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
Желтоқсандық жәбірленушілердің халі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
Желтоқсаншыларды жазалау шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49
Желтоқсан оқиғалары туралы қоғамдық ой . пікірлер ... ... ... ... ..56
Желтоқсан жыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 72
Алматыдағы және Қазақстанның өзге облыстарындағы 1986 жылғы желтоқсан оқиғалары қайта құру барысындағы тұңғыш елеулі сынақ болды.
Осынау қайғылы жәйттің шын ауқымы мен қалтарысы күні бүгінге дейін халықтан құпия ұсталып келді. Желтоқсан оқиғаларына бірінші күннен бастап жаңсақ баға берілді. Оқиғаларды ұлтшылдар, маскунемдер мен нашақорлар бастаған жаппай тәртіпсіздік деп көрсету саяси жағынан қате және бүтін бір халықтың намысына тию еді.
Қазақ жастарының 1986 жылғы желтоқсандағы түрі жағынан ұлттық бой көтеруінде ұлтшылдық болған жоқ. Ол өзге халықтарға, соның ішінде орыс халқына қарсы шығу емес еді. Алматыдағы желтоқсан толқуы – шын мәнінде, еліміздегі екі күштің: жас, буыны қатпаған демократия мен сол кезеңде әлі де қуатты тұрған әкімшілдік - әміршілдік жүйенің тұңғыш рет бетпе –бет соқтығысуы еді.
Комиссия жұмысы үш кезеңнен жүргізілді. Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының 1989 жылғы 1 шілдедегі Қаулысымен құрылған комиссияға оның құрамына шындықты бүркемелеуге тікелей мүддемелі ресми адамдар ену себепті жұртшылық сенімсіздік көрсетті.
Кейін Комиссия құрамына ССРО халық депутаттарының тобы енгізіліп, сарапш жұмыс топтары құрылды.Комиссияның екіншіт құрамы бір айдан астам ғана уақыт -1989 жылғы қазан айының басынан қарашаның 14 –недейін жұмыс істеді, сонан соң бұрынғы шақырылған Қазақ ССР Жоғарғы Советінің сессиясы оның алдын –ала жасаған қорытындыларын сыңаржақ деп есептеген жұмысты одан әрі жалғастыруын қажетсіз деп тауып, Комиссияны таратты, шағын жұмыс тобын ғана қалдырды.
1990 жылғы қаңтарда ғана жұртшылықты талап етумен қазіргі құрамдағы жаңа Комиссия құрылды.
Комиссияға жалпы көлемі 10 мың бет 2000 – дай құжат келіп түсті.
Желтоқсан оқиғаларын жазған жергілікті, республикалық одақтық және халықаралық баспасөз, шетел радиостанцияларының жариялаулары мен хабарлары зерттелді.
3
Комиссия жұмысы барысында қылмысты істер бойынша 98 әкімшілік істер бойынша 360 сарапшылық қорытынды, зерттеудің жекелеген бағыттары бойынша 75 анықтама жасалды.
1990 жылғы 1 қыркүйектегі есеппен қылмысты іс бойынша ақтау негізінде 46 сот қаулысы күшін жойды, 144 әкімшілік іс негізсіз деп табылып, күшін жойды. Қ. Рысқұлбековтың қылмысты ісін және оның өлімі жөнінде қылмысты істі қайта қарап, Алматы энергетика институтының студенті Е. Сыпатаевтің өлімі жөніндегі қылмысты істі қайта қозғау туралы мәселе қойылды. 1986 жылғы Қазақстандағы желтоқсан оқиғаларын зерттеу жөнінде Комиссияның құрылуын республика азаматтары әрқалай қабылдады. Олардың бір бөлігі мұны қызу қолдап, шындық толық ашылады деп үміттенді, кінәлілерді, ұйымдастырушыларды, айдап салушыларды тауып, көрсетіп тұрып жазалауды талап етті. Ал азаматтардың екінші бөлігі еліміз бастан кешіп отырған сілкіністер толқынының арасынан орнықтылық аралындай болып көзге шалынатын республикада желтоқсан оқиғаларының шындығын айту саяси және ұлтаралық тепе –теңдікке нұқсан келтіреді деген қауіп білдіреді. Олардың шақыруы -«болары болып, бояуы сіңгенді қайтып қопарыстырмау», «бітеу жараның аузын ашпау» т.б. Комиссияның құрылуына теріс қарап, оның мақсатымен мәнін қабылдамайтын, түсінбейтін, негізінен тарихымыздың осы бір бетін қайта қарауға да қарсы адамдар да бар.
Пікірлердің мұндай әр алуандығының өзегінде бір нәрсенің басы ашық-халықты алдап, шындықты жасырып қалу ешқашанда қоғамға пайда әкелген емас. Ерте ме, кеш пе, шындық айтылмай қоймайды, соңғы жылдардың оқиғалары дер кезінде сабақ болу үшін неғұрлым ерте айтудың қажеттігіне көзімізді жеткізіп отыр.
Жағдайда, қолда бар мүмкіндікке орай, Комиссия барша көрініс салдарын қамти отырып оқиғалардың себебін, бастау көзін, сипатын және ауқымын өкімет және мемлекеттік құрылымдармен бірлікте обьективті, жан –жақты зерттеуге тырысты.
        
        ЖЕЛТОҚСАН ТАРИХЫ (Оқу - әдістемелік құрал)
Мазмұны
Кіріспе…………………………………………………………………………...3
Желтоқсан оқиғаларының тарихи, әлеуметтік-экономикалық және саяси ... ... ... ... ... ... ашаршылық……………………………………….12
Оқиға салдарлары…………………………………………………………….14
Зиялыларды қуғындау………………………………………………………...17
Желтоқсаншылардың үні……………………………………………….........20
Айғақтамалар…………………………………………………..………..…….25
1986 жылғы Алматыдағы желтоқсан оқиғасына түпкілікті баға беру жөніндегі
комиссияның ... ... ... жәбірленушілердің халі……………………………………..46
Желтоқсаншыларды жазалау шаралары…………………………………….49
Желтоқсан оқиғалары туралы қоғамдық ой – пікірлер………………56
Желтоқсан жыры……………………………………………………………...63
Пайдаланылған әдебиеттер…………………………………………………...72
Кіріспе
Алматыдағы және ... өзге ... 1986 ... ... ... құру барысындағы тұңғыш елеулі ... ... ... шын ауқымы мен қалтарысы күні ... ... ... ... келді. Желтоқсан оқиғаларына ... ... ... баға ... ... ... ... мен
нашақорлар бастаған жаппай тәртіпсіздік деп көрсету саяси жағынан
қате және ... бір ... ... тию ... жастарының 1986 жылғы желтоқсандағы түрі жағынан ұлттық
бой көтеруінде ... ... жоқ. Ол өзге ... ... орыс ... қарсы шығу емес еді. Алматыдағы желтоқсан толқуы
– шын мәнінде, еліміздегі екі ... жас, ... ... ... сол кезеңде әлі де ... ... ... - ... ... рет бетпе –бет соқтығысуы еді.
Комиссия жұмысы үш кезеңнен ... ... ССР ... ... 1989 жылғы 1 шілдедегі Қаулысымен ... оның ... ... ... ... ... адамдар ену себепті жұртшылық сенімсіздік көрсетті.
Кейін Комиссия ... ССРО ... ... ... ... ... ... құрылды.Комиссияның екіншіт құрамы
бір айдан астам ғана ... -1989 ... ... ... ... 14 –недейін жұмыс істеді, сонан соң бұрынғы ... ССР ... ... ... оның ... ... ... сыңаржақ деп есептеген ... одан әрі ... деп ... ... ... ... ... тобын ғана
қалдырды.
1990 жылғы қаңтарда ғана жұртшылықты ... ... ... жаңа ... ... ... көлемі 10 мың бет 2000 – дай ... ... ... ... ... республикалық одақтық және
халықаралық баспасөз, шетел радиостанцияларының ... ... ... ... ... ... ... бойынша 98 әкімшілік істер
бойынша 360 сарапшылық қорытынды, ... ... ... 75 ... ... ... 1 қыркүйектегі есеппен қылмысты іс ... ... 46 сот ... ... ... 144 ... іс ... табылып, күшін жойды. Қ. Рысқұлбековтың ... ісін және ... ... ... істі ... ... Алматы энергетика
институтының студенті Е. Сыпатаевтің өлімі жөніндегі ... ... ... ... ... ... 1986 жылғы Қазақстандағы
желтоқсан оқиғаларын ... ... ... құрылуын республика
азаматтары әрқалай ... ... бір ... мұны қызу қолдап,
шындық толық ашылады деп үміттенді, ... ... ... ... ... ... жазалауды талап етті. Ал
азаматтардың екінші ... ... ... ... ... сілкіністер
толқынының арасынан ... ... ... ... ... ... оқиғаларының шындығын айту ... ... тепе ... ... ... деген қауіп білдіреді.
Олардың ... ... ... ... ... ... «бітеу жараның аузын ашпау» т.б. ... ... ... оның ... мәнін қабылдамайтын, түсінбейтін,
негізінен ... осы бір ... ... қарауға да қарсы адамдар
да бар.
Пікірлердің мұндай әр алуандығының өзегінде бір ... басы ... ... жасырып қалу ешқашанда қоғамға пайда әкелген емас. Ерте ... пе, ... ... ... соңғы жылдардың оқиғалары дер кезінде
сабақ болу үшін ... ерте ... ... ... ... қолда бар мүмкіндікке орай, ... ... ... ... ... оқиғалардың себебін, бастау көзін, сипатын
және ауқымын ... және ... ... ... жан ... ... ... оқиғаларының тарихи, әлеуметтік-экономикалық және саяси түп-
тамыры
Соңғы жылдардың ұлт аралық сілкіністерінің ... ... ... және ... ... ... ... Мұны
түсінбеу күрделі көп ұлтты ... ... ... ... әкеп соқтырады, онығ тұтастығы қауіп туғызады.
Желтоқсан оқиғалары осындай сілкіністер ... ... ... себепті оның түп – тамырын, бастау көзін тесіле ... ... бола алар ... ... ... ... қоныс аударушы ХVI
ғасырдаң ... ... ... ... даласын отарлау тарихы 1986
жылы Ақтөбе облысында өз ... ... ... шаруа
жатақтарынан басталды. 1987 ... ... ... ... бойынша,
Қазақ ССР – нің қазіргі шекарасы аумағындағы қазақтардың ... ... – ақ ... 80 ... ... одан ... бар болғаны
алты он жылдық бедерінде Россия ... ... ... -3 есе ... ... уезінің (қазіргі Шығыс Қазақстан ... ... 1897 және 1959 ... екі ... ... ... үлес 80% - тен 90% - тен, 26 % -ке, Көкшетау – 51% -тен 19 % ... -47% -тен 13 % ... - 78% тен 19% ... ... ... түсуі» жүрді.
Қазақ халқы үшін халықтың жартысынан астамы аштық пен ... 15% -і ... тыс ... қоныс аударған ... ... ... ... ... Сол ... шағын 2
млн.750 мың адамға жетті, ал республика халқы ... ... 38% -ке ... ... (1939 ... санақ бойынша ).
Байырғы халық ... кему ... ... ... ... ... кезеңіндегі еңбек армияларына күшпен
алу, ... ... ... жер ... соғыс кезінде
күдікті көрінген халықтарды жаппай көшіру, Қазақсиандағы тың жерлерге
шақыру ... сан ... ... ... кесірінен өрши
түсті.1930
5
жыл мен 1932 жыл аралығында Қазақстанға ... 3 ... мың ... ... ... шын ... байырғы халықтың «жұтылып» кетуіне
әкеп соқтырда.
Қазақ ... үлес ... мен ... ... ... жер –судың тарихи аттарын өзгертумен қоса –қабат жүрді.
Оқу ана тілінде ... ... ... ... ... ... ... мен қала жастарының арасында сөз мәдениетінің жоғалуы
халық ... ішкі дәт - ... ... қаупін тудырды.
Қазақстан табиғатқа ойсыз, обыр ... ... тым көп ... ... ... апат ... өзге респуликалар қатарынада.Соңғы отыз –қырық жылда ... ... ... сипаты бар қос бірдей ... ... ... және Семей ядролық полигоны жағынан тіршілікті ... ... ... ... ... ... саяси төркіндері әкімшілдік - әміршілдік
жүйеде жатыр. Қазақстан Компартиясы Орталық ... 1986 ... ... ... Г.В. ... бірінші басшыны ... ... ... ... ... Бұл шешім қайта
құру ... ... ... ... ... ... ... қайшы келді.
1986. жылғы 17 желтоқсанда осы ... ... ... ... ... тобы ... жұмысшысы және оқушы
жастары қарсы шықты. Қашанда ... ... ... іңкәр,
жалғандыққа жаны қас дәл осы жастар қайта құру ... ... ... ... ... еді, ... ... үшін жанталасқан әкімшіл -әміршіл жүйенің жуап
соққысының ... ... сол ... ... ... ... ... Д.А. Қонаевты бірінші хатшы қызметінен
босатқан Қазақстан ... ... ... 1986 ... ... ... ... Осындай ұсыныспен Саяси бюро
атынан СОКП
6
Орталық ... ... Г.П. ... ... ... Орталық Комитеті Пленумының шешімі туралы хабар ремспубликалық
радио бойынша 16 ... ... ... ... Сол ... ... ішкі істер басмқармасы мен республика Мемлекет қауіпсіз Алаңға
жағдайды ... көру үшін ... ... ... ... ... МХК – нің ... және тергеушіліер құрамы келіп жетті.
Г.Н. Князовтің нұсқауы мен алаңға оның ... Э.О. ... ... ішкі ... ... ... ... К.Т.
Мусин келді. Әр түрлі ақпар бойынша алаңдағы бой ... ... ... сағат 10 шамасында 300 –ден 1000 ... ... 10.30. ... ... ... ... номірі бірінші
жауыншерлік дайындық ... ... жол ... мен аэропорттар
жабылды.
Бой көрсету Республика Компартиясы Орталық Комитеті ... ... ... ... ... сипатында болды. Жұрт
Г.В. Колбиннің ... ... ... ... Д. ... алдарына шұығуды талап етті, ауыр әлеуметтік – ... ... үй, ... ... ана ... ... аясының
шектелулігі өткір сөз болды.
Алаңды қоршап алып, оған ешкімді енгізбеу шығармау жөнінде ... ... ... жаңа ... қоршауға келіп соғылып, кей
тұста оны ... өтіп ... ... ... ішінде
қалғандар, сырттан келгендерге қоршауды ... ... ... ... ... ... қоршауды алып тастауды талап етті.
ССРО Ішкі істер министрі Власов, СОКП ... ... ... ... Алматыға елдің сегіз қаласынан ... ... ... ... бұйрық берді. Алматыға саяси бюро мен
СОКП Орталық ... ... Ішкі ... ... ... ... Прокуратурасының жоғары дәрежелі
қызметкерлері ұшып ... ... ... Бейбітшілік көшесі тұсынан ... ... ақ ... ... құрамы 600 -дей
7
үлкен топ шықты.Олар ән ... ... ... деп ... ... ... 7524 және 7552 ... бөлімшелер әкелінді.Олар оқ
өткізбейтін ... ... ... қалқан, сойылмен жарақтанған еді.
Екі арнаулы машинада арнайы ...... ... ... ... ракета, көзден жас ағызатын «Мойыл» газы, әскери ... ... 7552 ... ... ...... иттер
бөлімшесі берілді. Солдаттар ... ... ... ... ... ... ... таскесек, әк, мәрмәр, жақтау сынықтпары жауып кетті,
біраз адам ... ... ... бірде – бір республикада өзге ... ... ... ... ... адал, ақылды, халыққа
кіндігімен байланған, оның тұрмысын, ... ... ... адам ... ма? Орталықтың бізді өз ... ... ... деп білетін пікірі – бүкіл қазақ ... ... ... ... ... ... ... үйлерге, мінбеге, Орталық
Комитет үйіне ... ... ... қол ... ... ... ракеталдар ұшты, алауға тасталған әскери оқ – дәрі т.б
жарылып жатты. ... ... ... ... ... ... өрт
шықты, едендегі кілемге зақым келді.
Алаңға жарық беру доғарылды, тек қуатты қос ... ... ... өрт ... автомашиналар мен ағаштар жанып ... ... қала ... ... ... бой
көрсетушілер алаңға сағат 8 -ден кейін келе ... ... ... ... ... ... ұран көтерген олар ... ашу ... еді. Бой ... ... ... ... Комитетінің Бюро мүшелері тілдесті. Олар «Аймақтағы ... адам ... ... етіп ... партияның ішкі ісі.
Адамдарды ... ... күш ... ... ... бой
көтерушілер қатарына оралып үлгергенше, ... ... ... қуып
тарату басталып кетті. Бірнеше шағын ... ... бой ... әр ... ... – шоғыр болып жиналды.
Қалада ұлттық ... ... ... ... ... ... ... қорғау органдарының арасында қақтығысулар
басталды. ... ... ... көбейіп, орыстарға қарсы ұрандар пайда ... ... ... ... ... қаруланып, жатақханаларға, оқу
аудиторияларына басып кіріп, ... ... ... қуып ... тарату кезінде және ... ... ... ... автобус тарға тиеді. Ұсталғандардың ...... ... еді. Машинаға отырғызу кезінде
ұсталғандарға, оның ішінде ... де қол ... ... ... ... бір ... ... қара түсті ГАЗ - 24
машинасына тиелді.
Автоинспекция ... ... ... адамдар саны
алынбай – ақ қала сыртына шығарылып, ... ... ... колоннасы Әл – Фараби проспектісі арқылы ... ... ... көтерілді.Екінші коллонна жоғарғы Қаскелең тас
жолы ... ... үй ... ... карьеріне, «Райымбек» және
«Путь Ильича» поселкелеріне бет ... ... ... ... туралы біріне – бірі қарама –
қайшы ... дәл, емес ... ... ... мәлімет берумен
болды.
Мысалы, әр түрлі дерек бойынша ... саны ... ... ... мәліметті бойынша -2336, ... ... -2212, ... - ... ... ... жеткізілген сондай – ақ «автозак», автобустар ... қала ... ... 6000 - дай адам ... т аныцқтады. ... ... ... бойынша,
ұсталғандардың жалпы саны 8500 - ... МХК мен ... ... ... ... тарихын алып кету ... ... ... көмек
сұрау көлемін дәл ... ... ... –ақ дәрігерлік жәрдем көрсетілген көздер болған;
- ... ... ... ... шомылдырудан, жерде бірнеше ... ... ... қала ... ... тастағаннан болатын аурулар
ескерілмеген;
9
Екі жақтың оқиғаға қатысушыларының, ... мен ата – ... ... ... ... ... ... тәртіпсіздік салдарынан 11 транспорт түрі өртеліп, 24 –не
жақым ... 39 ... ... 33 ... ... машинасы
істен шықты, 13 жатақханаға, бес оқу орнына, алты ... ... ... ... ... шығын келтірілді.
Оқиғалар келтірілген материалдық зиян 302644 сом 68 ... 5324 , МХК –де 850 адам ... ... – дей адам сот, миллшиция, кәсіпорындар, ... оқу ... ... әкімшілік жолмен жазаланған (қамауға алу,
айып салу, ... беру т.б.) 1400 ... ... ... ... ... 264 адам оқу орындарынан шығарылған.
Халыққа білім беру ... ... ... (1990 ... ... ... саны ... қатысқан 319 адам жұмыстан шығарылды. 250 адам ... ... ... ... ... 250 ... құрметт граматалармен наградталды.
Наградтау туралы жарлықтар жарияланған ... ... ... ... ... деп
жазады. «Талап біреу болды - неге ... ... ... ... ... ол ... адам ... ... болмай - ақ
қойсын, бірақ республиканың ... ... адам ... кездің өзінде –ақ ойлау жүйесі жағынан аға ... ... олар ... ... ... ... ... адамдармен келісілмей шешіле салынғанына реніш білдірді...
Олар оны ... ... ... деп ... ... ... етті.
Ал біз осыдан қорықтық қой».
Бой көрсетушілерді күшпен тарату ... ... ... В.М. мирошник, Г.Н Князевтардың кеңесімен, орталықтың
қуаттауымен жергілікті басшылық ... күні ... 18 – де ... ... ... ... Г.Н Князев берді. Осыдан ... ... ... ... Комитет Бюросының мүшесі, республика ... ... ... ... С.М. ... ... ... осы және бұдан кейінгі қуып ... ... ... олардың келісімін сұрамағанын айтты. Мұндай тұжырымдарды көпшілік
алдында сөйлеген сөздерінде Н.Ә. ... та ... ... қуып тарату операцияларын Б.Н. Елисов басқарған
штаб үйлестіріп отырды, Г.В. ... мен СОКП ОК ... ... ... пен Ю. Мищенко саяси шешімдерді ... ... ... себептері
ХХ ғасырда қазақ халқының басынан өткен тарихи оқиғаларды ... КСР ... ... ... ... ... оқиғасының
саяси тамыры сол әкімшілік командалық жүйенің өзінен бастау ... ... ... ... ... ... ... болмаған нәубеттен,
әдейі саналы түрде ұйымдастырылған ашыршылықтан 5,2 млн. ... ... ... ... ... ... ... асырылады.
Коммунистік партияның саясатын жүргізу үшін Қазақстанға жіберілген
Ф.И.Голощекин (патшаны жанұясымен өлтіруге қатысқан ... келе ... ... 1 ... ... 5-ші конференциясында партия
саясатының мәнін былайша ұғындырады: «Қазақстанда Кеңес өкіметі жоқ. ... ... үшін ... ... ... ... асыруымыз қажет»
(«Советская степь», 1925 ж., 3 ... ... ... ... жоспары былайша белгіленеді:
Бірінші кезеңде – зиялы қауым өкілдірен бір-біріне жауығатын екі
кереғар топқа бөліп, анағұрлым ... ... ... ... ... ... топқа бөліп, анағұрлым
11
танымал, халық алдында беделді зиялыларды «ұлтшылдықпен» ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, «ұлтшылдардың»
дұшпандық идеяларын іске асырмау үшін қазақ әліппесін ауыстыру қажет...
...Бесінші кезеңде – қалған барлық қазақ ... ... ... ... тағы да ауыстырып, осындай әдіспен жеткіншек ұрпақты өз
халқының тарихын бастапқы тұма ... ... ... ... бұл жоспары «Сталин жолдасқа бес сауал» деген қызметтік
былай дейді: «Голощекин жолдас! ... ... ... ... атап
көрсетілген саясат, негізінен, бірден-бір дұрыс саясат ... ... ... ... 1927 ж., 20 ... ұйымдастырылған ашаршылық
1931 жылы жүз мыңдаған қазақтар төніп келе жатқан ... ... жол ... ... ... ... ... Өзбекстан,
Қырғызстанмен шектес аудандардан қашқан қазақтардың бір бөлігі ғана ... ... бар ... ... ... күштеп
кіргізілген, әсіресе орталыққа, шекаралас мемлекеттерден қашықта орналасқан
адамдар түгелдей опат болды.
1930 жылы Қазақстанда 5,2 млн. ... ... 3 ... ... ... Бұған теңдес бақытсыздық қазақ тарихында бұрын-соңды кездеспеген-
ді...
академик – жазушы Ғабит Мүсірепов: «Әулие көл ауылының аса бере ... ... ... ... қар ... бір нәрсе қараңдайды.
Шанадан түсіп, қасына бардым. Қар астында қалған адамдар мәйіті екен. Айқұш-
ұйқыш қалай болса солай ... Одан әрі ... бір ... ... ... Нақ бір бекеттерге қойылған
қарауыл сияқты. Соларды бағытқа ала ... ... ... екі шеті ... аяқ алып жүргісіз. Мен бұған дейін мұндай сұмдықты ... ... таяп ... киіз ... ... қалашықтардың
бірінетап болдық. Бұл таңғажайып қоныстың өз
12
көшесі, ... әр киіз ... ... дейін бар екен. Кәдімгі қала дерсін.
Маңдайша тақтайшаларға: ... ... ... атындағы, Исаев
атындағы, Рошаль атындағы көше деп ... ... ... ... көсемдер атын иемденіпті. Ал қалашықтың өзі ... атын ... ... ... ... ... жылы ... округінің басшыларын соттады. Айыптаушылар
арасында Мансур гатаулин де болды. Сот ... ... ... ... сөз ... Ол ... бірге отырған ... ... ... көрсетіп: «Бұлар халық жауы емес. Жау-мен.
Соттасаңдар, жалғыз мені соттаңдар. Алайда мен де ... жауы ... ... ... Ал мен ... ... 1932 жылы Кент қаласына іссапарға
барған соң айналдым. Мәшинеден түссем, айналамда қыбырлаған жан жоқ, ... ... сиыр ... ғана ... ... ашып ...... өліктер.
Әлгі сиырқораның аузы-мұрнынан шығарып адам ... ... ... ... ... жатқанымен, олардың да көпұзамай
жантәсілім ететіні аңғарылып тұрды. Мен ... ... ... ... ... ... ... әйелдер пышақтарын жалаңдатып шопырға
тап-тап береді. Сойып жемек. Мен аспанға мылтық атып зорға ... ... от ... ... ... ... түсті. Бір нәрсенің пісіп жатқаны
анық. Қақпағын ашып , ... етіп ... ... ересек адамның аяғын,
қолын, баланың сирағын ... Мен сол ... ... халық жауына
айналдым».
Проффессор Б.И.Воздвиженский: «1937 жылы мені ... бас ... етіп ... ... ... ... ... мәйітін баса түстім. Тасып үлгермегендіктен, вокзал
маңындағы алайқайдың бәрі адам ... ... ... Сол жерден
Қарағандыға мәшинемен аттандық. Жол бойы ... тірі ... ... бәрі – адам мәйіті».
Тұтастай бір халықты жаппай жойып жіберуге ... бұл ... ... ... ... ... Ол туралы жазу түгілі, біреуге
сыбырлап айтуға да болмайтын еді. ... ... ... ... ... ... комитетінің бұрынғы басшыларының қасақана ққұйтұрқы жүргізген
әрекеттерінің жемісі: соның салдарынан аштық және аштан қырылып жатқандар
жайлы ресми ... ... ... (Тіпті, Алматы көшелерінен қазақтардың
өліктерін жинап алып жүрсе де). Ол ол ма, ... ... ... ... жөнінде де ауыз ашуға болмайтыны».
«Осындай адам айтқысыз ашаршылыққа қарамастан, Сталин Еуропа елдеріне
нанды күштеп сатқызып отырды. Егер де 1928 ... ... ... 1
миллион центнердей астық жіберілсе, 1929 жылы – 13 миллион, 1930 жылы ... ... 1931 жылы – 51,8 ... 1932 жылы – 18,1 миллион центнерге
жуық астық жөнелтіді. Еуропадағы эконмикалық ... ... ... ... ... сатылды. Сол 1932-1933 жылдары шетелдерге жөнелтілген
астықтың шағын бөлегі ғана бүкіл Қазақстанды ... аман ... ... ... жеке ... ... ... КОКП Орталық Комитеті
Пленумында жасаған өзінің тарихи баяндамасында Н.С.Хрущев: «Біз Сталин
Қазақстанда адам ... ... ... ... ... ... ... тұрғанын айтқанымызда: «Ол сары пәлекеттерден тек сондай жолмен
ғана құтылуға болады» деп ... ... ... ... ... ... ... біріне - бірі қарама - ... дәл емес ... ... ... ... ... болды.
Мысалы, әр түрлі дерек бойынша ұсталғандар саны ... Ішкі ... ... бойынша -2336, Мемлекет қауіпсіздігі комитеті -2212,
Прокуратура - ... ... ... изоляторларға жеткізілген
сондай - ақ «автозак», автобустар бірнеше рейспен қала ... ... - дай адам ... ... ... ... ... комиссия
бағасы бойынша, ұсталғандардың жалпы саны 8500 - дей.
Желтоқсан оқиғалары кезінде үш адам ... ... ... ... ... ... ... және автопарк бақылаушысы Аристов.
Оқиғалар құрбандығына дәлелді негіздермен ресми мәліметтер бойынша өзін-
өзі қол салды деп есептелетін мына үш ... ... де ... ... Ләззат 16 жаста, Алматы музыка училищесінің оқушысы - ... ... ... 65 ... ... ... тартылғаннан өлімді
артық көріп, үй төбесінен секіріп өлген.
Мұхаммеджанова Сәбира, 16 ... ... ... мен ... ... ... ... аурулар
тарихын алып кету фактілері тіркелген дәрігерлік көмек сұрау көлемін дәл
анықтауды ... ... -ақ ... ... ... ... ... болған;
- Аязда адамдар мұздай сумен шомылдырудан, жерде бірнеше сағат бойында
жатып қалып, қала шетіне апарып тастағаннан болатын ... ... ... ... ... ... мен ата ... жүйке
ауруларына, стрестік жағдайға шалдығуы ескерілмеген.
Жаппай тәртіпсіздік салдарынан 11 транспорт түрі ... 24-не ... 39 ... ... 33 ... ... ... істен шықты, 13
жатақханаға, бес оқу ... алты ... ... төрт ... ... ... келтірілді.
Оқиғалар келтірілген материалдық зиян 302644 сом 68 тиын. Зиян ішіне
жиырма жеті ұйым мен әскери бөлімшелер шығыны-шекара әскерлерін ... 31 сом 84 ... ... ... министрлігіне бөлінген
5166 сомға дейінгі қаржы кіреді. ... ... ... зиян ... бұданда көп:
Орта Азиядан, сібірден, ... ... ... ... ... ... ... 10000 -нан аса ... күн бойы ... ... ... ... ... "жедел - ... ... ... ... ... ... ... төленетін төлем құны;
15
Қылмысты істерімен айналысқан тергеу және фотоапаратына ... ... ... саласында болмауынан оларды ... ... ... ... кезінде жеңілдік төлеу шығыны
және т.б.
Прокуратурада 5324 , МХК -де 850 адам ... ... 900 - дей ... ... ... ... оқу ... әкімшілігінің
қаулысымен ... ... ... ... алу, ... ... беру т.б.) 1400 ... ескерту жасалған.
Ресми мәліметтер бойынша 264 адам оқу орындарынан шығарылған. ... беру ... ... ... (1990 ... ... оқудан
шығарылғандар саны 309. Бұл жерде Денсаулық сақтау министрлігі мен ... ... ... оқу ... ... ... бойынша 1922 адам жазаланды (758 жас оқудан шығарылып, 1164-не жаза
қолданылды. СОКП қатарынан 53 адам ... ... ... 210 ... ... 319 адам ... шығарылды.
Сот үкімімен 99 адам жазаланды, соның ... екі адам ... ... ... ... тәртіпсіздіктерді басуда батылдық пен
жанқиярлық көрсеткені үшін Қазақ ССР Ішкі істер министрі
Г.Н.Кинязев жауынгерлік ... ту ... ... ... ... пен ... қорғау орындарының басқа да қызметкерлері
мемлекеттік наградалармен құрметті атақтарға ие болды.
Қазақ ССР Ішкі істер ... 1586 ... ... ... ... үшін", "милиция үздігі" белгілері, ақшалай
сыйлықтар беріліп, ... ... адам ... ССР ... Советі Президиумының
медальдарымен, 250 адам ... ... ... ... ... ... ... Комиссияға берген түсініктемесінде
16
былай деп жазады. «Талап ... ... - неге ... ... ... ... әкелінеді, ол қызметтегі адам қазақ
болмай - ақ ... ... ... ... адам болсын. Жастар сол кездің өзінде -ақ ойлау жүйесі жағынан аға
ұрпақтан ілгері еді, олар ... ... ... ... қарапайым адамдармен келісілмей ... ... ... Олар оны дауыспен естісе, түсінсе деп ойлады, келіссөз талап
етті. Ал біз осыдан корықтық қой».
Бой ... ... ... туралы алғашқы шешімді
З.К.Камалиденов, В.М. Мирошник, Г.Н ... ... ... ... басшылық 17 желтоқсан күні сағат 18 - де ... ... ... ... ... Г.Н ... берді. Осыдан кейін Алматыда
жаппай тәртіпсіздік басталды.
Орталық Комитет Бюросының мүшесі, республика Жоғарғы ... ... ... С.М. Мұқашев Комиссияға берген жауабында осы және бұдан
кейінгі қуып тарату ... ... ... ... ... ... Мұндай тұжырымдарды көпшілік алдында сөйлеген сөздерінде
Н.Ә. Назарбаев та ... ... қуып ... ... Б.Н. ... ... ... отырды, Г.В. Колбин мен СОКП ОК -нің ... ... пен Ю. ... ... ... ... ... көзін құртқаннан кейін – бірінші топтағы ... ... ... ... және жойқын аштықты жантүршігерлік
зұлымдықпен өткергеннен соң, ... ... ... ... тобын жою
жолындағы партияның қанды акциялары белсенділердің өздерін де қосаққа іліп
әкетті. Халықты рухани бассыздандыру, я ғни ... ... ... іске асты. Бұл жоспар «асыра сілтеу болмасын,
17
аша тұяқ қалмасын» сойқанынан әлдеқашан бұрын ... 1925 ... V ... конференциясында-ақ Голощекин: «Қазір ... ... ... өткізуге пайдаланамыз, себебі бұл
адамдардың халық арасындағы ... өте ... ... ... ... біз оларды атып тастаймыз», - деп ашықтан ашық ... ... ... ... ... ... ... КСРО-дағы
ұлт саясаты Сталиннің – «жалғыз-ақ кеңес халқы және ... ... оның өзі тек орыс тілі ... керек», - деген «теориясына» негізделіп
құрылған. (Сталин. ... ... ... орыс ... ... ... халықтарды билеп-төстеудегі мемлекеттің бас саясаты
белгіленеді.
Бұл доктринаны Қазақстанда жүзеге асыруда ... ... ... ... ... ... ... кириллицияға ауыстыру;
- іс-қағаздарын толығымен орыс тіліне көшіру;
- қазақ тілін қолдау аясын толық шектеу;
- барлық орта және ... ... оқу ... ... тек ... қазақ тілінде оқытылатын мектептерді біртіндеп жабу;
- қазақстанға басқа халықтарды күштеп көшіру және ... ... ... ... келтіру.
Коммунистер билеген 25 жылға толар-толмас уақытта Қазақстанда қазақ
әліпбиі екі рет өзгертілді. ... рет 1929 жылы ... ... жойғаннан кейін арабтілінен латыншаға ауыстырылады.
1931-1933 жылдардағы адам ... ... соң және ... ... ... ... қырып-жоюдан кейін 1944 жылы екінші рет
партия тағы да қазақ әліпбиін ... ... деп ... Бұл жолы ... ... ... Орыс әліпбиінің 32 әрпіне 9 латын
белгісін ... ... 28 ... ... ... ... ... ащы
ішектей созылған 41 әріпке жетті. Бұған қарсы келер жан ... ... ... ... толығымен қырқылды. Ал түрме мен қуғын көріп, тірі
қалғандар қорқыныштан дірілдеп ... ... де ... ... ... ісі ... ұрпақ өз халқының тарихын түпнұсқалардан
оқып білмесін деген саяси сұрқия ой жетегінде ... өте ... ... оқытатын қазақ мектептерін жаппай жабу, әсіресе қала
халқы арасында сөйлеу мәдениетін жоғалтуға, ... төл ... ... Алып аймаққа басқа ұлт өкілдерін миллиондап ... ... ... ... кудалау, соғыс
уақытында «айыпты» деген желеумен шет жақтағы халықтарды республикамызға
жаппай жер ... ... тың ... ... ... ... ... үлес санын азайтуға зор мән берілді. 1930 жылдар
аралығында Қазақстанға ... ... ... млн. 950 ... асып ... ... ... халықты келімсектермен мипалаудай бойына бұл
аймақты түрлі айла-шарғыны қолданса да, толтыра алмап еді, біз ... ... іске ... деп бөсті. («Казакстанская правда»,
21.059.1963 ж.).
КСРО Конституциясындағы республикалардың,оның ішінде Қазақстанның ... ... жай ... ғана ... ... ... ... өлке ретінде қарады. КОКП-ның бастауымен
және бағыттауымен елдегі жетекші кадрларды іріктеу мен ... ... ... ... еді. ... Компартиясына басшылық
еткен 21 бірінші хатшысының тек ... ғана ... ... ... ... ... ... лауазым өзге ұлт өкілдеріне негізінен
кезекті жоғарылау баспалдағы третінде пайдаланылды. Осындай жағдай басқа
барлық миекемелер мен ... ... ... да ... ... ... мен ұйымдардың жетекші кадрларына да жаппай қолданылды. Мысалы,
бүкіл Кеңес дәуірі ... ... ... ... басшылығында екі-ақ қазақ болды. Орталықтан тағайындалғандардың
республика халқымен, оның мәдениетінен, тұрмыс-салт, әдет-ғұрпынан хабары
бар-жоқтығы ... ... ... іште ... боп ... бұл ... ... жіберген ащу-ыза
бұлқынысы 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісін оятуға генераторлық ... ... ... ... ... ... ... оқиғаға республикамызды әлі күнге дейін жан-жақты, әділетті баға
берілген жоқ. тіпті ... оң қолы ... ... тендесі жоқ
ашаршылықты қолдан ұйымдастыруға «септігі тиген» адамдар осы уақытқа дейін
құрмет биігінде, мектеп, көше ... ... ... ... ... ... ... мына бір жанайқайым, яғни отандық
шындықты қорғау жолындағы ... ... ... ... ... әлі де биік ... ... хабар берсе керек.
Желтоқсаншылардың үні
Төлен Әбдік, ... «1986 ... ... ... ... ... ... Орталық Комитетінің мәдениет бөлімінде нұмқаушы болып
істедім.
Бұл оқиғаның құпиялары толық ашылады. Деп айту қияын. Өйткені ... ... ... ... ... бәрі ... де сол ... істеді. Қажетті құжаттардың көбі қазір жоқ болуы мүмкін...
Бір мысал келтірейік. Алғашқы 17-і ... ... ... ... ... ... алаңға тағы жиналды. Жастардың ... ... ... ... сөйлетпей тұрғанын көріп, біз бөлімде:
«Қазір олар әбден ашылған, үкімет адамдардын ... ... ... ... әнші, тағы сол сияқты өнер адамдарын шақырайық. Солар
сөйлесін», - деп ұсыныс ... ... әрең ... ... ... жақтан. Бірақ қарап отырмай, шақыратын адамдарымызды алдын ... ... ... біз ... ... өтіп, жастарға
шықтық. Апарған адамдарымыздың есімде қалғандары мыналар: ... ... ... ... ... комсомолы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы); мәдениет
бөлімімен: И.Н.Романов, мен және С.Сматеав. ... ... ... ... ... ... ... бір нәрсе – ол ереуілдің бейбіт ереуіл
болғандығы. Бейбіт қамсыз тұрған адамдарға ... ... қару ... ... ... қанға бояп қалай сабағанын, қыздарды қалай шашынан
сүйрегенін көргенде, ... ... ... ... ... біраз жұрттың
көзі жетті ғой деп ойлаймын. Солдаттар 10-15 адамнан бір-бірімен бетпе-бет
қатар тұрып, ... ... ... таяқпен қалай ұрғанын
көргенде, Ерболат ... ... ... ... екеуміз біресе солдаттарға,
біресе анадай жерде тұрған генереал кезек-кезек жүгірдік, жалындық, «Бүкіл
жер жүзі ... ... ... ... беделіне нұқсан келтіресіңдер»
дегенге дейін айттық. Бірақ біздің сөзімізді тыңдаған ешкім болған жоқ. ... ... дәл сол ... ... ... жоғарылар да тоқтата алмас еді
деп ойлаймын. Өйткені бұған үлкен дирижер – ... Кіші ... ... ... – КГБ, сот ... ... шаруалар қолдан ұйымдастырылды: Топтың арасына ... ... ... ... басып алып, «бауыздаймыз»
депті» деген жалған өсектер тарату, мәшинемен келіп ереуілшілерге ... ... және ... ... ... ... отыр деп ... аудара салу, алаңға жиналғандарды жасырын фотоға түсіру, т.с.с.
Алаңға жиналғандардың көбі қызықтаушылар болатын. бірақ оған ... жо, қуып ... ... ... ... ... лақтырып жатты...
Олжас Сүлейменов: 1986 жылдың желтоқсан айының басында мен Сицилия
сапарына дайындалу үшін Мәскеуге ... Онда ... ... жазушылар
маслихатына қатысуды КСРО Жазушылар одағының басқармасы С.В. ... ... ... 10-ы күні ... ... болдық. 2-ші немесе 3-ші
желтоқсанда маған Қонаевтың көмекшісі – Дүйсетай Бекежанов қоңырау ... ... ... ... ... ... мені ... шәйге
шақырғанын жеткізді. Кесілген уақытта Чистые Прудыдағы
Қазақстан өкілеттігінің резиденциясына бардым.
Қонаев екеуміз асханада кешкі тамақ іштік. ... ... ... ... бөлмесіне де емес, күзетке араналған
21
кішкентай бөлмеге әкелді.
Кейін сол күнгі кешті ой ... ... ... түсінгенім: Қонаев
өзі аялдаған резиденцияның «тыңдалатынын», ал ... ... мен ... ... ... екенін ескерсек керек.
... «Шәй ішетін бөлмеде» ... ... ... ... ... ... өзінің зейнетке шығуға ... ... ... ... күрт ... ... екендігін және оған дайын болуымды ескерткісі
келіпті. Жаңа ... ... ... әрқашан «қонаешыл» болғанымды
ұмытпасы хақ. Жазушылар одағындағы ... ... ... Орталық комитетінің мүшелігінен және КСРО Жоғарғы Кеңесі
депутаттығынан айыруға ... ... Ол ... ақыл ... ... көшіп келу керек шығар. Осы жерден-ақ жұмыс табармыз».
Сол кеште не айтқаным есімде. «Димаш Ахметұлы, мен ... ... ... ... Сіз 75 жасқа толасыз... Сіздің жолдастарыңыз бен
шәкірттеріңіз шынайы ... ... ... ... ... ... Горбачевтің өзі келіп, құттықтау сөз сөйлейтін шығар. Және онда Сіз
өз сөзіңізді халық пен партияға алғыс білдіріп, естелік жазу үшін ... ... ... етесіз. Осындай іс-қимыл ұйымдастыру үшін тұтас
жетеді. КОКП Орталық Комитетінің кәсіби саясаткерлері қуануға тиісті. Өз
ұсынысыңызбен Сіз ... ... ... ... ... мерейтой – орден –
зейнет. Бәрі риза болатынына күмәнданбаңыз. Ал мен ... ... ... ... ... ... өте көп ... ұрлауда.
Кітап жазу орнына баяндама жазамын, партиялық ... ... ... мен ... мандат – олардың дәмін татып ... ... мен ... ... ... та болдым, ОК-ке мүше де болдым, бірақ бұл
менің ... ... ... жоқ. ... де ... ... ... де маған
тұрғылықты мекен-жай бола алмас. Жаңа ... ... ... ... сонан
соң болашақ жоспарларымызды талдауға молынан жетеді». Мен оның келешекте
жазғысы ... ... ... ... уәде ... Италияға аттанып кеттім.
Бірақ Саяси Бюрода сауатты саясаткерлер болмай ... ... ... ... тағаттары жетпеді. Заманның өзгергенін ескермеді.
Сөйтіп бәрін өздері бүлдірді.
Желтоқсан ... ... мені ... Сицилиядан Мәскеуге шұғыл
шақыртып алды. 16 желтоқсанға ... түні мен ... ... ... ... тыс ... шақырылғанымды алдын ала біліт,
Алматыға ұшып келдім. Ұшақ кешікті. Үйге соқпастан ... ... ... ... ... Комитет үйіне тарттым.
Мінберде Г.В.Колбин сөйлеп тұрған сәтте кірдім. Пленум Д.А.Қонаевты
босатуға және жаңа Бірінші хатшыны бекітуге дауыс беріп ... ... ең ... ... ... де оның ... ... сарсаңды
нәтижелері басталды. Жаңа кезеңде жергілікті жұртшылық күтпеген оқыс ... ... ... саясаттың сарсаңдары... Горбачев осы
кезеңінің («демократия», ... ... ... ... ... ... өз ой ... терең өткізбеген сыңайлы.
Мен екі күн қатарынан мызғымаған болатынмын. Үйге ... да, ... ... тартып жіберіп, ес-түсімнен ажырай ұйқыға бас қойдым.
17 желтоқсан күні таңғы сағат 10-да оянып, ... ... ... ... бел будым. Бірақ ойым жүзеге аспады. Маған ... ... Жаңа ... ... бара ... ... «Жаңа
жетекшіге» қарсы наразылық басталған екен.
Радионы қостым – музыка. Теледидарда – ескі кинофильм. Қонаевқа, Димаш
Ахметұлына, «сыртта не болып жатқанын ... бе?» деп ... ... едім,
ол: «Білемін. Орталық Комитетке де барып қайттым. Жиналған алдында ... ... еді, жаңа ... ... жоқ деп ... ... ... шақырттым да, алаңға тарттым. Орталық комитет
ғимаратының басм есігіне дейін ... ... ... ... ... өткізген жоқ.
Мінберде ОК бюросның мүшелері студенттерді ... ... ... орнына ысқырық пен айғай-шу естілді.
23
ОК хатшыларының жұмыс бөлмелері орналасқан ... ... мен ... ... сөйлеуге рұқсат ала алмадым.
18 желтоқсан күні темір арматура таяқтары ... ... ... ... ... күл-талқаны шықты. Жаңа алаң мен ... ... осы ... ... жазықсыз қанына боялды.
Саяси төңкерістер дүмпуінен оянған халықтарды қарғылау жалғасты:
Алматы – 1986, ... – 1989, ... – 1989, Баку – 1990, ... желтоқсан күні мен ҚазМУ-дің заң факультетіне бардым. Мәжіліс залы
әп-сәтте лық толды. Залдан бастары таңылған көп ... ... ... де ... ... Көпшілігін ертең оқу орнынан шығарары, отырғызары
белгілі еді. Сауалдарға жауап ... ... ... кім ... ... Мен «Партия шенеуніктері» деп жауап бердім. Қасқыр текті ұялы
«бөрілер» туралы өлеңімді оқыдым: ... они в ... ... в ... ... ... ... көптеген оқытушыларын Мемлекеттік
Қауіпсіздік комитетіне шақыртып, «Кездесуде Сүлейменов не ... ... ... ... ... ... ... МҚК-нің (олардың тұтас
бір тобы жергілікті жұртқа көмек беру үшін ... ... ... Сол ... ... сансыз сауал астына
алып, үстел ... ашық ... ... хатқа жиі қарағыштап отырыпты.
Тергеуші хат ... ... ... ... қарындашпен сызып қойған
көрінеді. Күтпеген ... ... ... ... ... ... ... минөтке» шығып кетіпті.
«Сыйға тартылған» уақытты ұтымды пайдаланған ... ... ... ... Ол ... ... ... ұлтшылдық көтерілісінің
Бас ұйымдастырушысы» - Олжас Сүлейменовтің атын былғаған былықтар екен. Ол
үшін хатты ... ... ... белгілі қазақ жазушыларының қолдары
тұрғанын көргенде, көзі атызданып кеткен. Тұтқындауға айғақ болатын арнаулы
материалдар жинақталыпты. Бірақ ... ... ... қарым –
қатынас ұстады. Кәсіби біліктілер «істің ақ ... ... ... шиелініс күшейіп кететінін аңғара қойған.
Ешкімнің есімін атаған жоқ. Сталиннің зұлымдығын өзгелерден де ерекше
қарғап ... әлгі ... ... ... жағдай туғанда 37-дегі
«қызыл қырғынның» белсенділеріне айналып шыға келгені ... ... ... ... әлі ... қиын ... болуы мүмкін.
Оған жауқазын буынды бүгіннен дайындау керек. Қалай? Бәрінен бұрын ... ... мен ұлт ... ... ... ... – парыз. Өйткені
өзін терең құрметтейтін адамның ешқашанда сатқындыққа, опасыздыққа ... ... ... ... ... Комитеті Саяси Бюросының
мүшесі. – М.Ш.) маған мүлгуді білмейтін қырағы сарбаздай әсер қалдыратын.
Ресми ... ... ... ... көркем шығарма, не ғылыми еңбек
жарияланбайтын, кинофильм немесе ... ... ... ... салқыны тимес үшін қия ... ... ... ... ... сол ... құзырында
болатын. М.Сүсловтың тістеген жерінен тастай қататын көзқарасының арқасында
Олжас Сүлейменовтің көзге шыққан сүйелдей ете жаздадық. «Жазушы» баспасының
оның «Аз и Я» ... ... Ел ... алып, таласа оқыды. Өресі жеткен де
риза, жетпеген де мәз. Бұрын Олжасты даулпаз ақын деп ... ... ... деп ұқты. Бәрі дұрыс. Жөні де солай еді. ... ... ... ... жік ... екі ... тік шықты» деп, дүрлігін сала ... ... орыс ... мен ... ... ... ... ұлтшылдық сарындағы еңбек деп жприялап жіберді. «Москва»,
«Молодая гвардия», «Звезда», «Русская литература», және өзге де басылымдар
Олжас Сүлейменовті жерден ... ... ... Ел ... – елу, Кремль
хабардар, біз де ... Сын ... ... мін ... ... ... гөрі ... құмартаушы көп болатын әдеті. Кітапты шарқ
ұрып іздеушілер саны күн өткен сайын ... өсе ... Мен де ... ... ... қанғандай, жоғым табылғандай әсеоде отырдым. Іштей
сүйсініп қана қоймай, талантқа тамсанып, тәнті болдым.
25
Сосын ... ... ... ... ... бұрқылдап
қайнап, сабасына түсер дедім. Әдебиеттің айналасында қызық кеңірдектесу ... ... ... және бола ... деп елей ... жолы ... жаңа баспа ашу жөнінде алдынан өтейік ... ... ... ... салыңқы, менің салыңқы, менің әңгімемді
құлағына да қыстыратын түрі жоқ, мен не ... ... не ... ... ... ... сөзімді бөліп:
- Димаш Ахметұлы, - деді түнере түсіп (жер хабар қылмасын, тұнжырып
отыратын еді ғой) – ... ... ... – ашық ... ... ... бағытта Сүлйменов дегеннің кітабы шығыпты.
- Ия, шықты, мен оны оқып, дән ри...
- Сөзге қонақ беріңіз... – Суслов менің ... ... ...... ... деректер бұрмаланған, автор «Игорь ... ... - ұлы ... ... ... Қорғаныс министрлігі әскери
кітапханалардан ол кітапты алып ... Және өте ... ... ... Кітапты қарап, авторды тәртіпке шақырыңыз және кінәлі адамдарға
тиісті жазасын беріңіз! Екіншілей дәндемейтін болсын.
Мен мән-жайды түсіндіріп, өз ... ... ... беріп едім.
Суслов бет бақтырмады.
- орталық Комитеттің анықтамасын мынау, - деп алдында жатқан шапканы
сұқ саусағымен ... ... ...... ... ... әрі сөз жарастырып жатудан пайда шамалы. Сусловтан шығып, Брежнев
отырған кабинетке бет алдым. Біз ұзақ отырып сөйлестік. Әлбетте, республика
жағдайын, оның ... ... ... ... айтып барып, әңгіме
аяғын «Аз и Я» кітабына әкеліп тіредім.
- Өзінің қолқа сала келдім. Көп ... бірі ... ... ... ... тұр. сүлейменовтің мына кітабын оқып шығып,
пікіріңізді білдірсеңіз деп келдім.
Брежнев бас изеп:
- Қалдырып кет, қол тиме ... - ... ... ... пірге сүйеп аттандым.
26
Суслов қарап жататын ба еді?! Қолы ұзын. Отты қалай көсеймін десе, өз
еркі. Бар арнаны ... ... ... ... Қазақстан Компартиясы
Орталық Комитетінің хатшысы С.Н.Имашев:
- Сүлейменовтің кітабын КОКП Орталық ... үш ... ... ... ... және ғылым, жоғары оқу орындары) бөлімі ... ... ... отыр, - деп баяндады.
- Әрине, бұл кеңестің ... ... ... ... ... ... қалмау керек. Қалайда қазақтың құдай берген ақын ұлы –
Олжас үшін күреспесе болмайды. Әйтпесе, басынан ... ... ... Мен ... бел ... ... деп ... қабылдауыма
Сүлейменовтің өзі келді.
- Димеке, - деді ол. – Мен сізге «Ашық хат» әкелдім. Оны ... ... Бюро ... ... ... ... хатпен мұқият танысып шықтым. Олжас ақталмапты, ... Сол ... ... ... ... соғып:
- Өткен жолғы өтінішім бойынша хабарласып отырмын. ... ... ... ... ме ... – деп ... Оқығанда қандай! – деді Брежнев. – Ұзынынан да, көлденеңінен де
оқыдым. Көз әйнек ... та ... ... ... ... ... тіпті исін сезбедім. Кім өзі түймедейді түйедей ғып жүрген?
- Ал Михаил Андреевич болса...
- Бұл арада Михаил Андреевичтің не қатысы бар? ... ... ... Мың да бір ... ... Леонид Ильич! – дедім қуанышым қойныма
сыймай.
Одан әрі, әрине, ... ... ... да, қазаншының өз еркі ғой...
Біз Орталық Комитеттің бюросын ... ... ... ... төмпештеп те жібердік. Ал Олжас Сүлейменовке:
- Біз сенен жаңа ... ... ... күтеміз. Жолың болсын! – деп,
ақ батасмды ... ... ... ... Абай мен ... берген
Семей топырағындағы сан жылдардан бері жүргізіліп келе жатқан ядролық
сынақтың ... ... ... ... көрінді. Ол құрған «Неведа-Семей»
қоғамдық қозғалысы тек Қазақстанда, бұрынғы Кеңестер Одағында ғана емес,
бүкіл әлемде ... ... ... жылы ... халқының атақты философы
Дайску Икеданың шақыруымен Күншығыс елін аралағанымда Хиросима ... ... көзі ... ... айналған ага-досым Олжастың
сурет көріп ... ... ... ... ... ... үш ... қаламгердің өзіне сыйға
тартқан кітаптарын көрсетті. Үшеуі де ... ... ... «ұлы ... ... халқын биік тұғырға көтерген ұлы
тұлға» деген баға беріп, «жүрек» сөздерін арнапты. Тіпті ... ... ... өзі тұрған үйді бергізген екен. Заман өзгерген соң үшеуі
де жаңа басшы – Колбин ... ... ... қаралауға көшкенін
білетінмін. Сол сәтте ... ... ... ... болдық.
Біраздан соң Димекең:
- Кемсіткенім емес, осы кеудесіне нан пісіп жүрген жазушыларыңыздың
көбі Олжастың ... ... «Құм ... тас ... құл ... ... деген мақал тегін айтылмаса керек, - деді.
- Олжастың «материалы» басқа ғой, - деді мен. – ... ... де, бөз ... ... бешпент шығара алмасы анық. Есіңізде ... ... ... Дағыстаным» атты шығармасында Әбутәлім ақын сағат
жөндейтін шеберге келсе, онда отырған ... ... ... ... тағы бір айналып соғармын, сенде адам отыр екен ғой» деп ... ... ... «Әй, ... сен ... адамды айтып тұрсың?
Егер бұл адам болса, өзіңіздей дара ... ... ... ... орын
босату керек еді ғой. Мұның сағатының дұрыс не бұрыс жүргенін Дағыстанға
қандай әсері бар? Ал жүрегі ... ел деп ... ... сағатыңның бұрыс
жүруі өте қажет!» демей ме? Сол сияқты ... ... ... ... келе ... – бәрімізге абырой!
- Осы Сізге бір ыңғайсыз сұрақ ... бола ма? – ... ... ... жасы ... ... ... дейтін).
- Рас.
- Ал сіз не дедіңіз?
- Сенімдеріңізге үлкен рахмет. ... ... ... өз міндетін
абыройымен атқарып жүр. Екіншіден, біз – ... ... ... ... ... тайдыртып, оның орнын иеленуге азаттығым жібермеді,
- дедім.
- Сосын...
- Сосын Олжекеңе барып: «Сіздің орыныңызды маған ... ... ... ... лағып кете бермей, өз шаруаңызбен орнықты шұғылданыңыз! ... ... жас ... ... ... ... ылғи да ... қолдап, қуаттап
жүретіндеріңіз ұнайды, - деді ол.
Сәлден кейін:
- Айналайындар, ізгілік пен ... ... ... ... ... осылай бірге жүріңіздерші. Мұндай дара ... үшін ... Бұл ... ... ең негізгі ағалық өтінішім болсын!
– деді.
Мен қуана бас изедім.
Димекең өзінің «Ақиқаттан аттауға ... атты ... ... ... жылы ... ... ... үшін Олжас пен Мұхтардың (Шахановты айтам) орны бөлек.
Халқы да солай ... ... ... ... сөзін сөйлеп, жоғын
жоқтаған, дауласуға бар, бірақ жауласуға жоқ осындай ұлдары бар, осындай
ақындары бар ... не ... ... ... мен ... ... ... жазған болар. Ал Олжас
– біздің ұлтымыздың шашасына шаң жұқтырмас дара құлагер дарыны, ... ... де ... тұлға.
Дарабоз ақынның 60 жвлдвқ мерекесіне орай ... ... ... басында, анасы Фатима мен әкесі Әбдуәлінің
көзінше мына әрқашанда біргеміз. Бар бол, ... ... ... екі ... ... ... сөздерден де,
29
Ызғар шашақан көздерден де,
Заман мен заң өзгергенде
Бүлінген жоқ іргеміз.
Біз, қазақтың екі ақыны, әрқашанда ... тірі ... жоқ, ... ... ... ... да өз ... кеш келген.
Бұлт құрсамай тұрар кезі өте сирек Айдың да,
Ал сен туған мекеніңе ... ... ... да,
Айналдың зор айбынға,
Міне, содан өрбіп жатыр бақытың да, қайғың да.
Алғаш рет сен қозғалдың ұлт ... ... ұлы ... алып ... көп елге,
Баба түркі сөз төркінін іждағатпен қопардың,
Семейдің зор ... ... ... ... ... әруағынан бата алдың.
Мен Аралдың, Желтоқсанның мұң-зарына болысып,
Қыран таулы қырғыздардың ел ақыны атандым...
Ешкім бізді өгей ұлы дей ... ... ... ... ... ... ... болғай, ғасырының үні болған ұлы ақын!
Сол тұста Колбинді де, Мемлекеттік қауіпсіздік ... ... ... ... кім» ... ... еді. ... да, егер
біреулер әсер етпесе ... бір ... ... ... ... ... бе? Ал ... көтерген ұрандар қай жерде, қашан жазылды? Тіпті,
кейіннен «ақ қара «Волга» мінген біреулер студент жатақханаларын ... ... ... ... те тарады. «Волга» көлігі ол кезде негізінен
тек билік басындағыларда ғана болатын.
Республика Мемлекеттік ... ... ... ... өз
қызметкерлерінің және Мәскеуден келген әріптестерінің қолдауымен Колбинге
үш жорамал ұсынды.
1. Алаңдағы ... ... және оның ... (А.Асқаров, Шымкент
облысының бұрынғы бірінші хатшысы; Д.Бекежанов, Д.Қонаевтың ... ... ... іс ... ... ҚазМУ-дің
бұрынғы ректор т.б. ұйымдастырды. Бұл істе Қазақстан Жазушылар одағы
басқармасының ... ... ... де ... ... ... қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы Н.назарбаев және оның
жақтастары ұйымдастыруы мүмкін. Іскерігі, ... жас ... да ... ... бірінші хатшының орнын басуға лайықты жан.
Алаңдағы ереуілшілер да оның ... ... ... ... Камалиденов...Бірінші хатшының орындығынан дәмелі адамның бірі. ... де КОКП ... ... ... тапсырмаларын көз жұмып
орындады. Кейбір тілектестері ... ... ... мұрындық болуы мүмкін екенін есептен шығармаған жөн.
Үш жорамалдың соңғысы бірден алынып ... ... ... ... ... ... көп жылдар бойына Қазақстан комсомолын, Қауіпсіздік
саласын басқарған адамды ... іске ... деп ... өзі ... еді.
Ал Қонаев, назарбаев жүйесі ұзақ зерттелді.
Г.В.Колбин басқарған топ пен Сәскеуден келген КОКП Орталық Комитетінің
өкілдері, құқық қорғау органдарының басшылары ... ... ... хатында
Н.Назарбаев былай деп жазды:
«... Оқиғаның басынан бастап, аяғына дейін республиканың жергілікті
басшылық ... ... даму ... ... ету ... Шындығына келгенде, барлық шешімдер, оның ішінде ... ... Ішкі ... ... ... ... ... кабинетінде қабылданды. Мәскеу өкілдерінің біздерді алаңда болып
жатқан ... ... ... ... ... ... көпшіліктің көңіл-
күйін пайдаланып, ... өз ... ... ... ... деген
күдіктен болды. Қазақстан Компартиясы ... ... ... ... Л.П.Демиденконы, О.С.Мирошхинді,
Н.Б.Морозовты, С.М.мұқашевті, Н.Ә.Назарбаевты ... ... ... ... абыржытты. Бұл келтірілген фамилиялар жастардың
республика басшылығына орыс ұлты өкілінің келуіне
31
тіпті де қарсы болмағандығын көрсетеді».
Жергілікті ... тек ... пен ... ғана ... бағалауға, шешім қабылдауға қатыстырылды. Жергілікті басшылық
өкілдеріне деген сенімсіздік бұдан соң да сейілмеген-ді.
25
Кейіннен Г.Колбиннің Н.назарбаевты ... ... ... ... ... ... ... үкімет басшыларына бірнеше рет
ұсыныс та жасағаны белгілі болды.
Колбин алғашында алаңдағы наразылық тудырушылардың ... ... ... жақтастарының тұрғанын нық сенімді еді. Оның ... ... кім ... ... ... ... ... сөз де
шығып кетті.
Бірақ қанша іздесе де, «қара мысық» табылмады. Тіпті «ақ, қара «Волга»
мініп, студент ... ... үгіт ... ... ... ... төніп келген пәлекеттен өздерін ақтап алу жолындағы ойдан
құрастырылған тәсілі болып шықты.
1986 жылғы Алматыдағы желтоқсан оқиғасына ... баға ... ... ... ... Д.А.Қонаевты бірінші хатшы қызметінен босатқан
Қазақстан ... ... ... 1986 жылғы 16 желтоқсандағы
Пленумы тұтандырды. Саяси Бюро ... КОКП ... ... ... ... ... Қазақстан Компартияның Орталық ... ... ... ... республикалық раио бойынша 16 желтоқсанда,
сағат 15.00-де берілді. Сол күннің ... ... Ішкі ... ... ... ... Қауіпсіздік комитетіне жергілікті халық өкілдері
арасында Пленум шешіміне қарсылық білдірушілер туралы ... ... ... ... мен жұмысшылар жатақханаларда Пленум шешімін
қызу талқылау ... ... ... ... ... шешіміне қарсы ұран көтерген 200-
300 адам 17 желтоқсан күні таңертеңгі ... 7-8 ... ... Орталық Комитеті үйі алдындағы алаңға жиналды. Сағат ... бөл ... ... облыстық партия комитеттеріне, Қазақстан
32
Компартиясы Орталық Комитетіне, республика Министрлер кеңесі мен Ішкі ... КСРО Ішкі ... ... КСРО Мемлекеттік Қауіпсіздік
комитетінің кезекші бөліміне хабарланды.
Сағат 10.30 ... ... ... бойынша нөмірі ... ... ... ... ... мен аэропорттар
жабылды. Бой көрсетушілердің алдына шығып, түсінік жұмыстарын ... ... ... ... қарсылық білдіріп, Д.А.Қонаевтің ... ... ... ... ауыр ...... жағдайы, тұрғын үй,
жұмыс тапшылығы, ана ... ... ... ... ... ... Бұл ... қазақ және орыс тілдерінде жазылған: «Ешбір ұлтқа
артықшылық берілмесін!», «Лениндік ұлт ... ... ... ... ... ... ... «Әр республиканы өз көсемі
басқарсын!» «Қазақсатан жасай берсін!» сияқты ұрандарда ... ... ... ... көтеріп, ән шырқап, қарусыз келе ... ... ... тию, ... ... құртуға шақыру, бұзақылық
көріністері жоқ.
Сағат 11.30-да бой көрсетушілер ... ... қала ... ... ... Бюро ... С.М.Мұқашев, Н.Ә.Назарбаев, З.К.Камалиденов,
М.С.Меңдібаев, облыстық және қалалаық партия ... ... ... ... ... ... ... комитетінің төрағасы
В.М.Мирошник, Ішкі істер министрі Н.Г.Князевтер болды. Олар ... ... ... жұртшылықты тарауға үндеді. Бой көрсетушілер Ішкі істер
басқармасы мен оның бөлімшелерінің жеке құрамдары қоршап ... ... ... ... автомобильдер бөгетін көктей отырып,
алаңға қайтып оралды. Әртүрлі дерек бойынша, олардың саны 1200-1400-ден ... ... ... Бұл ... ... қала бойынша маршқа қатыспаған жастар
мен оқиға барысын қызықтаушылар едәуір жиналып қалған еді. ... ... ... ... ... ... ... қызыл, ақ жалаулар
ұстаған құрамы 600-дей үлкен ... Олар ән ... ... ... деп ... келе ... қоршап, оған ешкімді енгізбеу, шығармау жөнінде бұйрық берілді.
Алаңға жөңкілген жаңа лектер қоршауға келіп тіреледі. Осыдан барып қақтығыс
шықты. ... ... ... ... ... ... бұзуға
көмектесті, сөйтіп жағдай шиеленісе ... ... ... ... ... ... Ішкі ... министрі Власов КОКП Орталық Комитеті саяси бюросының
келісімімен Алматыға елдің сегіз қаласынан арнаулы Ішкі істер бөлімшелерін
жіберуге бұйрық ... ... ... Бюро мен КОКП ... ... КСРО Ішкі ... министрлігі, КСРО Мемлекеттік ... КСРО ... ... ... ... ұшып ... 7524 және 7552 әскери бөлімшелері әкелінді. Олар оқ өткізбейтін
сауыт-кеудеше, дулыға, ... ... ... Екі ... ... құралдар – түтінге қақалтатын шашылқы, белгі беретін
ракета, ... жас ... ... газы, әскери оқ-дәрі сақталды. 7552
әскери бөлімшеге қызметші – ... ... ... ... ... өрт
сөндіру полкінің 5-ші ротасы келтірілді.
Сағат 15-ке ... ... ... ... ... ... ... негізсіз деп бағалап, оларды алаңнан тез арада
тарауға шақырды.
Алаңға ... саны деп ... ... ... тез ... ... 15 пен 17-нің аралығында мінбеге Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитетінің Бюро мүшелері С.М.Мұқашев, ... ... ... ... ... олардың тарауға шақырған шақырған
сөзін айқай-шумен, ысқырықпен бөліп, мінбеген қар ... ... ... ... өз ... айту үшін ... ... топ ішінен ерекше белсенділерді, әсіресе қыздарды ұстап, мінбе
сыртына әкете бастады. ... ... ... Екі ... ... адам
құлап, аяқ астында қалды. Солдаттар мен курстанттар ... ... Қаны ... ... қар жентектерімен көміп тастады.
Солдаттар бұйрық бойынша топтар кері, алаңға қарай серпіді, ... әк, ... ... сынықтары жауып кетті, біраз адам ... ... ... ... шыққан музыка үні
Шевченко, Калинин көшелеріне дейін ... ... ... мен ... жұрт мүны ... ... деп ойлап, алаңға қарай асықты. Алаңның
әр жерінде топ-топ басқосулар өтіп жатты. Жұрт сөзі ... ... ... ел. ... біздің күнкөрісіміз нашар, сонда барлық байлық қайда жатыр?
Ауылымызда әке – шешеміз ... ет пен сүт, ... ... аузымызға
жетпейді. Басқа бірде-бір республикада өзге ... ... ... ... бұл іске лайықты, адал, ақылды, өз еліне ... оның ... ... аңсары мен мүддесін жетік білетін
адам табылмағаны ма? Орталықтың бізді өз ... ... ... қауқарсыз
деп білетін пікірі-бүкіл қазақ халқын қорлағандық», - деген сөздер естіліп
жатты.
Сағат 17-де алаңға сапер күрекшілерімен жабдықталған, КСРО ... ... ... ... ... шекара әскерлері училищесінің
600 адамдық, жеке ... ... ... Шекарашы курсанттар Қазақ КСР
Мемлекеттік Қауіпсіздік комитетінің төрағасы ... ... ... ... ... ... төрағасы Чебриковтің бұйрығымен
әкелінді.
Алаңға жиналғандар мен солдаттар, милиция қызметкерлері арасындағы
қақтығыс жиілеп, ... ... 7552 ... ... солдаттар
қалқанмен, сойылмен ... ... тағы да ... ... прокуроры Ғ.Б.Елемесов, т.б. ... ... ... талап етті.
Сағат 18.00-де Г.Н.Князевтің бұйрығы бойынша қалқанмен, ... ... ... жұртты күштеп таратуға кірісті. Қорғанғандар
ағаш бұтақтарын жұлып, үйлердің көмкерме ... ... ала ... ... ... шықты. Әскерлерге таяқ, тас жауды, «жедел жәрдем»
мәшиенелері екі жақтың да ... ... ... ... КОКП ... ... ... Разумов пен Мищенко, КСРО Ішкі істер министірлігі Ішкі
әскерлер бас басқармасы бастығының орынбасары Дубиняк, КСРО Бас ... КСРО ... ... ... төрағасының бірінші орынбасарлары
Сорока мен Бобков келді. «Жағдайды қалыпқа келтіру» жөніндегі штабқа ... ... КСРО Ішкі ... ... бірінші орынбасары, генерал-
полковник Елисов өз қолына алды.
Мінбеге ... ... ... ... соң бірі ... ... тарауға шақырып, күш қолданылуы мүмкін екендігін ескертумен
болды. Бой ... ... ... ... ... одан ... ... ол бетпе-бет айқасқа ұласты. Бүкіл кеш ... ... екі ... ... біраз адамды қалдырып, ... ... ... ... шабул өтті. «Жедел жәрдем»
бригадалары жарақаттанғандарды ... ... ... ... ... аудандық Ішкі істер бөлімдері ұстаздарға лық толды, олар тергеу
изоляторларына, уақытша изоляторларға, ... ... ... жатты.
21.00-22.00. Алаңға әкелінген, арнаулы жабдық сақталған ... тас ... ... қарауылшылар бытырай қашты, арнаулы
жабдықтарды алаңдағы топ ... ала ... ... ... тұрғын
үйлерге, мінбеге, Орталық Комитет үйіне қарай түтін ... ... ... Белгі беретін ркеталар ұшты, алауға тасталған
әскери ... ... ... Орталық Комитет үйінде терезеге тиген
ракетадан өрт шықты, едендегі кілемге зақым ... ... беру ... тек ... ... ... сәуле
шашып, өрт қойылған автомәшинелер мен ... ... ... Жаппай
тәртіпсіздік қала көшелеріне қарай ойысты.
22.00-де қалалық Ішкі ... ... ... ... ... ... ... адамдарды тарату үшін өрт сөндіру мәшинелерін
қолдану туралы бұйрықты орындады. Жиырма өрт ... ... екі ... сап ... ... және ... ... жағынан қос
36
қатталдан су шашып, қалың жиынға қарай жүрді. ... ... ... ... 17 ... ... ... екеуі өртеніп кетті, отыз өрт
сөндіруші жарақат алды.
23.00-24.00-де сапер ... ... және ... ... ... ... жүргізілді. Операциядан соң асфальтта қансырап
қалғандар үймектеліп, арнайы мәшинелермен тиеп әкетіледі. Алаң тазартылады.
Алаңнан қашқандарды қаптал ... ... үй ... ... ... қуып ұстау жалғасып жатты.
18 желтоқсанда 1 сағат 30 минутта саяси оқу ... қала мен ...... ... ... ... Онда ... мәселе – жаппай
тәртіпсіздікті тыю шаралары талқыланады.
18 ... күні ... бой ... ... ... ... жалғасты, олардың алдын тәртіп қорғау күштері орады. Таң алдында
ұйымдастырылған халық ... ... ... ... ... ... ... резеңке түтіктерімен қаруланған
алғашқы жасақшылар алаңға әлі ешкім жоқ кезде, ертеңгі сағат 8-ге ... ... ... ... !шкі істер басқармасына әр бес минөт телефон
соғумен болды (барлығы 93 хабар ... Бұл ... ... ... хабарлануы себепті қала тұрғындары арасында мәлім болып, әртүрлі
деңгейдіге ... ... ... бой ... алаңға сағат 8-ден кейін келе бастады,
қолдарына таяқ ... ... ... ... ... ұран ... ерекше ызалы еді. Бой көрсетушілер өкілдерімен Қазақстан Компартиясы
Орталық Комитетінің Бюро мүшелері тілдесті. Олар «Аймақтағы ... ... ... ... етіп ... Бұл партияның ішкі ісі. Адамдарды таратыңдар,
әйтпесе күш қолданамыз» ... ... бой ... ... оралып
үлгергенше, алаңдағыларды сойылдың күшімен қуып ... ... ... ... ... ... шағын топқа бөлінген бой көрсетушелір
қаланың әр ауданына шоғыр-шоғыр боп ... ... ... ... бөлініп алған жастар топтары ... ... ... ... ... ... Ойын ... шақырған арандатушылар көбейіп,
орыстарға қарсы ұрандар пайда болды. Қандары қызған ... ... ... ... оқу ... ... кіріп, жастарды күшпен
көшеге қуып шығара бастады.
Қуып тарату кезінде және түнде ұсталғандарды ... ... ... ... ... ... үсті-басы
көгеріп, соққы жегендер, қансырағандар еді. Мәшинеге отырғызу ... де қол ... Бас ... ... және ... белдіктері бір
жерге үйіп, қара түсті ГАЗ-24 мәшинесіне тиелді.
Автоинспекция ... ... ... ... адамдар қала
сыртына апарып тасталды. Ұсталғандардың бір колоннасы жоғарғы Ә. әл-Фараби
даңғылы арқылы ... ... ... ... ... ... ... Қаскелең тас жолы арқылы Алматы үй ... ... ... және ... ... ... бет түзеді.
11.30-да Солдаттар Ауылшарушылық институтының жатақханасына басып
кіріп, оқытушылар мен студенттерді соққыға жықты.
17.00-ге қарай бой ... ... ... ... ... алдында
белгілі мәдениет қайраткерлері сөз сөйледі, бірақ ашу-ыза толастаған жоқ...
20.30-да алаңға жиналғандарды қуып ... ... ... ... ... Ол ... әскери, өрт сөндіру мәшинелерімен күшейтілген үш
құрама ... ... ... ... ... басшылықты КСРО ІІМ Ішкі
әскерлер басқармасы бастығының орынбасары генерал-лейтенант Б.К.Елисов және
Қазақ КСР ІІ министрі Г.Н.Князев ... ... ... Ішкі істер Шығыс
басқармасы бастығының орынбасары генерал-майор Н.Т.Куликов (шығыс бағыт),
Алматы қаласы Ішкі істер ... ... ... ... (батыс
бағыт), Қазақ КСР Ішкі істер министірінің ... ... ... ... Қаз КСР ІІ ... ... ... С.Д.Серіков құрама отрядтары жалпы басқаруға жауап
береді. Операцияны
38
өткізуге милиция мен ішкі ... жеке ... 5700 ... 11 ... мәшинесі, әскери округпен 5 сауатты әскери мәшине қатысты...
Желтоқсан ... ... ең ...... ... ... саяси қулық-сұмдықтың, әскери бірлік пен шеберліктің ... ... бұл ... топтанымның анатомиясын толық
ұғынбай жатып, оқиғаға баға мүкін беру емес-ті.
«Метельдің» тағы бір зымияндығы – оның ... ... ... ... ... мен ... құралған арнайы әскер күшінің болуы.
Алаңдағы қыздарды етбетінен түіріп, тек шашынан ... ... ... солардың ғана машығы еді. Кеңестер Одағында құпия түрде дайындалып,
жұрт көзінен ... ... ... бұл ... күші ... ... етті. Ал мәшинеге тиелген (әсіресе Қаскелең бағытындағы жігіттерді
өлімші етіп сабап, қыздарды ... ... ... ... аяқ, жалаң
бұт, күйінде (перзент көру бақытынан айрылсын деп) 20 градустық аязда қар
үстіне ... қою да ... ... ... ХХ ғасыр фашизмінің
Кеңестік социализм тұсындағы жаңа бір шектен шыға ... ... ... бет ... ... Адам өмірі әлі де еш ... ... ... ... ... қуғандар
Күні бүгінге дейін Қазақ ССР право қорғау органдары мен прокуратурасы
ресми анықтамаларда, көпшілік алдында жастар бой ... ... ... су ... ... ... ит, ... күрекшелері
қолданылғанын теріске шығарып келеді. Олардың айтуынша, ығыстыру операциясы
«екі жақтың ... ... ... (Э. О. ... ... ... ... бірде - бір жанасу болған жоқ, яки ... ... де ... ... ... ... жерлері болған жоқ»
(генерал-майор Н. Т. Куликов). Ішкі қызмет полковнигі Т. С. ... ... ... 23 ... қуып ... ... ... «Түнгі 23
сағат шамасында біз мінбеден
39
жоғарырақ, Орталық Комитет үйіне ... ... Осы ... ... көшесі
жағынан топ - топ адам төмен қарай жүгірді, 5 ұл қалғандарын да алаңдатып
олар да ... ... ... кейін біз сапқа тұрдық, мен кызметкерлер тобын
бастап Сәтпаев көшесінен
Космонавтов көшесіне дейін жүрдім» және т. с.
Көптеген куәгерлер ... ... ... ... Куә ... ... ... кызметшілердің көрсетулері, ресми анықтамалар,
дәрігерлік мәліметтер, сондай-ақ сыңаржақ, асырып көрсетті деуге болмайтын
куәлардың қазғандары. Міне, ... ... ә/б,- нің ... әскери қызметшісі Т. М. Ылайтегин: «Сағат 23-
тен соң шекара училищесінің кіші сапер күректерімен жарақтанған ... ә/б. ... ... М. Ж. Токхожин: «17 желтоқсан күні шамамен
23 сағатта бой көрсетушілерге қарай сапер ... ... ... ... ... деген қиқумен лап берді, олардың соңынан
калқан- сойылмен жолындағыны жайпап ... ... ... ... алаңнан ығыстырылып шығарылғанда жерде жүз шақты адам ... ... ... ... әкетіп жатты».
Алматы жоғары шекара училишесінің курсанты кіші сержант Демкиев С. П.
1986 жылы 29 желтоқсанда Орта Азия ... ... ... ... аға
жәрдемшісі Б. С. Лысякқа берген ... ... ... ... біз ... (бой ... ... көшесі бойымен Брежнев
алаңынан төмен қарай қуып тастадық» деп мойындады.
Аға сержант О. А. ... ... да ... 1986 жылғы 20
желтоқсандағы жауапта курсант Николаенко В. И. ... деп ... «Мен ... ... сапер күрекшесінің жалпағымен үрғанмын. Иығында катты
соққыдан белгі қалуы керек».
Курсант Б. Г. ... 17 ... ... ... ... ... куәландырады.
Алматы халық шаруашылығы институтының студенті С. Сухорукованың
жазғаны бой көрсетушілерді сойылмен, сапер
40
күрекшелермен ұрғандарын дәлелдейді. ... іс ... деп ... мені таң қалдырды. Бұл қорлау, барып тұрған ... ... ... ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары, ... Е. ... «Бұл ... ... ...... шекарашылар колданған
сапер күрекшелері, бірақ кескін - ... ... ... жоқ. ... қан төгу мақсатында қолданылды».
Алматы қаласы ішкі істер басқармасы саяси бөлімінің бастығы, милиция
полковнигі Н. X. ... ... ... ... ... ... оның ... сұрқай- ақ еді. Жерде ондаған, тіпті жүздеген жастар
құлап жатты, араларында қыздар да аз емее. Барлығы да ... ... ... ... Қуып таратуда сапер күрекшелері қолданылды!» Сонан соң: ... ... ... жатқандардың көпшілігі тұрып, алаңнан кетуге әрекет
жасады, бірақ жолда оларды милиция қызметкерлері ... ... ... ... ... ішкі ... бөлімдеріне жеткізіп жатты».
Курсанттар кіші сапер күректерімен жарақтанғанын ... ... ... ал олардың қолданылуына көптеген көрушілерден
басқа жарақат сипаты, яки кескіленген-шабылған түрі дәлел.
«Бөлімшелерде ... ... ... қосымша құралда» сапер
күрекшесінің «қырымен басқа, мойынға немесе жаудың ... ... ... ... ... болашақ чекистер «жау» деп өз халқына қарсы
шықты.
Алаңға шыққан жастардың о бастан «жау» деп ... мына ... 17 ... күні сағат 14-те тәртіпсіздік әлі байқалмай тұрғанда
Брежнев алаңына жеке құрам ... мен ... ... 7552 ... ... ... келген. № 99-90 ФК нөмерлі, оқ-дәрі (патрон, ... ... ... ... ... қол ... ... газды
баллондар) тиелген машинаға шабуыл жасалып, өртеп жіберілді. 7552 ... ... ... ... ... В. М қару мен ... ... жоспарда оларды қолдану ... ... ... ... шабуыл алдында жауға моральдық
41
жағынан әсер ету үшін қуатты ... ... ... әдіс бой
көрсетушілерге қарсы Брежнев алаңында да қолданылды — қуып-тарату алдында
олардың көзі авиациялык ... ... ... Негізгі екі
операцияның екеуі де 17 және 18 ... ... түн ... алаң ... ... ... куә ... кісі аяғы сиреген кезде жүрпзілген. Право корғау органдарының
құпия ... боса да ... ал бой ... ... ... шығарылған жала» деп табылып, еленбеді де.
Желтоқсан аясында адамдарға қарсы су шашатын
қондырғы пайдаланылғанын полковник М. А. Әбділманов
жазбаша да, кинокамера ... ... ... ... Су шашу ... бұйрық және оған Әбділмановтың
жауаптары жазылған магнитті таспа да сақталған.
Бой көрсетушілерге қарсы кызметші иттерді ... ... ... прокуратураның құжаттарында, милиция
қызметкерлері итсейістердің ... ... ... ... ішкі істер басқармасы бастығы О. Елеонскийдің (1986 жылғы желтоқсан)
хабарынан: «16 желтоқсан күні 01 ... 25 ... Абай ... ... ... ... ... итпен жүрген итсейістерді соғып
кетті». ... ... ... бірлескен питомник бастығы ... аға ... - ... Г. В. Жулинский, А. Зятьков, Б.
Буканов, В. Е. Латыпов, инспекторлар және ... ... А. ... Ә. Әлімбаев, В. П. Туманов, И. В. ... және ... 1986 ... ... ... көпшілігі куә ретінде
сұралған (прокуратура тәптішшілері И. Кравцов пен ... ... ... ... Ж. ... ... берілген осы тергеу
протоколдары мен түсініктемелерден қызметші иттер ... ... ... ... ж. 24 желтоқсанда сұралған итсейіс О. Р. Әлімбаев 1986 ж. ... күні ... ... 2-нің ... 20 ... иттерімен Жароков пен
Абай көшелері аудандарына ... онда олар 400 - дей ... ... ... бір ... жетпей итсейістер автобустан
түсіп, топқа қарай жылжиды. «Бізді көріп олар ... ... ... ... қаша ... Бірақ аз екендігімізді көрген соң тоқтап,
тас ата бастады. Біз ... ... ... әрі (). Р. ... ... ... ... бірақ ол өліп қалғанын айтады.
Комиссияда сұралған, сол тұста Абай. Жароков ауданындағы жастар ішінде
болған Э. М. Халымбетова ... ... ... ... ... кезде, олардың пистолет ұстаған біреуі, ұлты қазак, 30-40 қадам
жерден итін адамдарға қарсы коя ... ... ит ... ... бойы
біреулерді жұлқып тістей бастады, жігіттер онымен алысып, жабыла ... ... ... тастайды, сол кезде милиция қызметкерлерінің бірі бой
көрсетушілерге қаратып алдын- ала ескертусіз бірнеше оқ ... ... 14 ... ... ... Туманов В. П. 1986 жылы 18
желтоқсанда басқа да итсейістермен бірге өзінің Абай ... ... ... ... ... ... Абай ... бойында
тосқауыл құрды, ал олар ілгері жылжығанда топ кейін ... Абай ... ... ... ... ... жол қазылған екен, топ тас
жинап, лақтыра бастады. Туманов итіне ... ... өмір ... ал өзі
басқа иттердің қапқанынан құлап түседі, сол арада иті ... ... ... ... ... ... ... көршілерінің иті
тұмылдырықсыз болған.
Қызметші иттер қаланың әртүрлі ауданында, тікелей адамдарды ... ... ... үй ... ... аялдамаларында, кездейсоқ
өтіп бара жатқан еркек, әйел, жасөспірімдерді ұстауда пайдаланылды. ... ... ... 3 ит өлді, оларды есептен шығару актісі
жасалып, осы ... ... ... ... ... иттерді
қолдануға бүйрық берген ішкі ... ... ... ... ... В. А. ... - ақ әскери бөлімдердің қызметші - ... ... мұны ... ... А. Ю. ... М. Ж. ... өзге де көптеген куәлар айғақтайды. ССРО ішкі істер ... ... 27 ... № 370 ... ... шаралары қолданылатын қоғамдық ... ... ... ... қамалғандарға, екіқабат әйелдерге, қасында
бала бар азаматтарға қатысты ит қолдануға ... ... Егер ит ... ... ... қатысы жоқ адамдар болған жағдайда, қылмыскер
тарапынан қылмысты іс-әрекет немесе қарсылық тыйылған жағдайда ... ит ... ... ... ... ... ... иттерді
қылмыскерді ұстауға, онда да белгілі бір жағдайда, мысалы, айдауылдан қашып
кетуге тырысқанда, тосқауылға ұшырағанда, т. б. жағдайларда ғана ... ... ... ... ... қолда-
нылғаны туралы прокуратура мен ішкі істер басқармасына
азаматтардың арыз-шағымы түсті. Алматы теміржол транспорты
инженерлері ... ... К. С. ... ... ... ... политехника институтының студенті Т. Т.
Тайжанов қалалық ішкі істер басқармасына, т. б. жазды, ... ... ... ... жок - ... комиссиямен әңгімесінде Қазақ ССР прокуроры Ғ. Б.
Елемесов өзіне бұл ... ... ... емес ... ... өзіне мұндай фактілерді баяндамағанын қайталаумен болды.
Сонымен, «ығыстыру операциясы» деп аталатын шаралар заңға ... жат ... ... ... әрі ... жоқ, ... жүргізілгені анықталды. Солдаттар мен ... ... ... не ... мақсатына емес, адамдарды, оның үстіне қашып
бара ... ... ... Бұған дене жарақатын алған бой
көрсетушілердің көпшілігінің желке тұсынан жарақаттануы да бір ... ... ... ... ... көпшілігінің қабырғасының сынғаны,
іш құрылысының езіліп кетуі куә. Осындай миына зақым келген ауыр ... ... ... ... Е. ... ... болды.
Республика прокуроры Ғ. Б. Елемесовтің Е. Сыпатаев өлімші қылған бұл
жарақатты ... ... ... көрсетемін деп алды деген тұжырымы ... ... ... ... ... әйел ... ... мұндай қатыгез қаталдықтың
44
ешбір ақтаушысы ... ... ... ... ыдырап, бөлініп-бөлініп кеткендерді алаңнан алыс
жерлерде іздеріне түсіп, итпен аула, подьездерде жасырынатын жер ... ... ... ... ... ұрып- соғудың қаншалықты қажет болғанын
түсіндірудің өзі ауыр соғады. Комиссияда осы орайда алаңға жақын ... ... ... бар. Олардың көбі қудалаудан қашқан жастарды
паналатқан. ... ұлты ... ... ... бейсаубет өтіп бара жатқан
адамдарды ұстап алып, ұрған, қамап тастаған ... ... Алаң ... ... ... тұратын Р. И. Кағарманова бір майор мен 7- ... ... ... ... ... ұстап, естерінен танғанша
сойылмен төбелеп, тепкілегенін көрген.
Қазақ политехника институтының студенті С. Арынғазин № 66 ... ... ... ... ... ... оны да ... алып,
алаңға апарып сойылмен, шынжырмен ұрып-соғып, Алатау ... ішкі ... ... ССР ... аграрлық - өнеркәсіптік комитеті басқармасы
бастығының орынбасары Бәйсейітов көшесінде ... ... ... ... күні 22 ... 30 минутте үйінің жанында әйелімен серуендеп
жүргенде солдаттар ... ... ... ... аудандық ішкі істер
бөліміне жеткізген ... Ә. ... ... ... ... ... тартылды.)
Серменов Т. Т.—«Коммунистік проспектісі мен Гоголь көшесінің килысымен
келе ... жер асты ... ... ... ... ... бір топ
аяғымнан қағып құлатты. Сөзге келместен қолымды қайырып, таяқпен ұра
бастады, ... ... ... ... қалыппын. Көзімді ашқанымда, бір
топ ... ... ... автобусқа сүйреледі. Бәрін де ұрған. Ұрып- соғу
автобус ... де ... ... ... ... ... ... 18
желтоқсан күні алаңда Қазақ ССР Жоғарғы Советінің ... ... ... болды. Ол ... ... деп ... ... ... солдаттары мен офицерлері мені ұрып - ... ... ... ... Қазақстан Компартиясы Орталык
Комитеті мүшелігіне кандидаттық ... ... ... ... Советінің депутаты екендігімді, мені бұлайша ... ... жоқ ... ... ... орнына қолымды қайырып, машина
еденіне жаныша ұрып, милицияға алып кетті».
Жергілікті ұлт өкілдерін 17-18 желтоқсаннан ... де ... қала ... ұстау да асқынған заңсыздық белгісі еді.
Әйтеуір ұстау үшін, рапорт ... ... ... ашу» ... жатты.
Желтоқсандық жәбірленушілердің халі
ССРО Ішкі істер министрінің 1985 ж. № 0345 бұйрығымен азаматтармен,
соның ішінде ұсталғандармен қарым-қатынас тәртібі ... ... ... ... оларды ішкі істер мекемелеріне
жеткізу және онда ... ... ... ... бұзу, адам правосын ... ... ... ... - куә ... ... ... әрекеттер ұсталғандарды ұрып-соғып, қатыгездік
көрсету, оларды уақытша және тергеу изоляторларында прокурордың рұқсатынсыз
ұстау, ... ... ... ... қысу, кәмелетке жетпегендерді
ата-аналарының, не басқа да заңды өкілдердің қатысынсыз ... ... ... дене ... ... ... О. С. 18 ... үйіне телефон соғуға келе жатқан ұлы
Бауыржанды ұрып - соғып, 5 тәулік қамап қойғаны ... ... Ш. К. ... 18 ... ... ... ... ішкі
істер бөліміне жеткізіліп, уақытша изоляторға қамалғанын, ондағыларды
жаппай ұрып - ... ... ... ішкі ... бөлімінде милиционерлер қазақ политехника
институтының студенті Б. Мәженовты ұрып-соғып, әлдебір камераға ... деп ... Т. ... басы ... ... сынған көптеген
жігіттер жатыр екен».
Ұсталған Н. X. ... ... ... ішкі ... ... ассыз - сусыз төрт тәулік жатты. Екі
46
күннен кейін ол су сұрағанда, ... ... ... оған ... та, су да
берілмейтінін, саяси тұтқын екендігін айтты. Сол кезде ... ... ... ... ... әр камерада шамамен 20 адамнан болғанын, екі тәулік бойы
тамақ берілмегенін, бұл күндері әйелдер камерасынан ... - ... ... ... ... X. ... ... ішкі істер басқармасында ... үш күн бойы не ... не бір ... жата ... В. А., ... ... ... қарай ішкі әскерлер
солдаттары азаматтық автобустармен 80-дей әйелді алып ... ... ... қанталап, көгеріп кеткен жерлері бар еді».
А. Ойнабеков солдаттар мен милиционерлердің ... ... ... Т. ... «Біз екі ... сап ... солдаттардың арасымен
жүрдік, олардың әрқайсысы аузы ... ... ... ... қол ... ... ... әрекетін ақтап коллективті хат жазған В. Август, В
Горбачев. Н. ... В. ... А. ... В. ... ... және басқалары: «Ұсталған бой көрсетушілер құрсау ... ... ... болды» деп мойындайды.
О. Мүлікбаев өзін алаңда ... ... ... ... ... ... Ол ең соңғы әкелінген жігіттің бет-аузын
қан жапқанын, оны ұрып - соғу ... да ... ... ... Ш. К. 18 желтоқсанда алаңда солдаттар қыздарды шаштарынан
сүйреп, қанға боялған жігіттерді (біреуі ... ... ... ... ... ... ішкі ... бөлімінің қызметкері Валиев А., Ш.
ұсталғандарды автомашинадан түсіру кезінде арнаулы батальон милиционерлері
сапқа ... ... ... ... ... ... ұрып ... көріп, өзінің бассыздықты тоқтатқанын айтады.
18 желтоқсан күні кешке Қазак ССР Ішкі істер министрлігі ... ... ... ... топ жасөспірім жүгіріп кіреді. Кезекшілікте отырған офицерлер оларды
ұстап ... төбе ... ... ... ... ... ұрып - соғады, соның салдарынан ... ... ... Ж ... сол жақ қолы ... ішкі істер министрлігінің
қызметкері Ж. Савельева куәландырады. Алайда ... ... ... Сол ... ІІМ ... ... қызметкері капитан Р. Б.
Қарсыбеков өзінен шені үлкен офицер әрекетіне күрт қарсылық білдіріп «жедел
жәрдем» машинасын шақыртады да, жасөспірімдерді ... ... ... мұндай қылығы бірен-саран емес-ті, олар
жаппай ... ... ... ... оған ... ... ... бар.
Адамдарды прокурор рұқсатынсыз, не сот ... ... ... ... мен ... қабылдау орындарына бөлу
заңды дөрекі түрде бұзу.
Комиссия аталған ... ... ... ... олардың қай - қайсысы да көшеде, алаңда ұсталғандар ешқандай
есеп жүргізілмей, бірнеше тәулік бойы ... 8 ... ... ... ... ... дене жарақатымен жатқанын, бірақ
медициналық жәрдем көрсетілмегенін айтады. Адамдар бірнеше күн бойы ... ... ... желтоқсан оқиғаларына дейін де, кейін де право қорғау
органдары әрекеті ... ... жұқа ... ... кала ... ... тастау сияқты заңға
қайшы әрекет болмаған. Бұл факті айдауыл қызметі қызметкерлерін ... ... ... ... ... көрсетулері
мен арыз- шағымдары арқылы жеткілікті ... ... ішкі ... ... ... ... жан ... әрекетті жүзеге
асырған машина жүргізушілер мен ... ... ... ... ... Желтоқсанның қысында, әлгі машиналарға 25-30-дан,
автобустарға 50-70-тен, бас-киімсіз, ... ... ... ... ... ... ... сыртына 50 шақырымдай жерге шығарып, алқапқа шағын-шағын топ ... ... ... Олар ... жаяу жеткен. Тартып алынған жеке заттар
иелеріне қайтарылмаған.
Право корғау органдарының бұл қимылдарын заңды бұзушылық деп қою ... ... ССР ... ... кодексіне ілігетін қылмысты іс. Ал оны
жасағандар-заңдылықты қорғау сеніп тапсырылып, тәртіп қорғаушылар ... ... ... ... жылғы желтоқсанның 17-жұлдызының өзінде-ақ Қазақ ССР Прокуроры
Елемесов Ғ. Б. жаппай тәртіпсіздікке қатысты қылмыстарды тергеу үшін ... ... құру ... бұйрық берді. Топқа тергеу басқармасының бастығы,
республика Прокурорының орынбасары А. Д. Мызников жетекші, ал ... ... ... ССР ... ... ... ... В. С.
Болтунов тағайындалды. Топ ... ... Ішкі ... және ... ... комитетінің Қазақстанның түрлі
қалаларынан келген ең білікті деген 98 тергеушісі кірді. Тергеу тобының
бүкіл ... Бас ... ... ССРО ... ... ... ... О. В. Сорока, бас Прокурордың көмекшісі
Стрельников бағыт-бағдар беріп, бақылап отырды.
Тергеу ... ... ... ... соттарда қарау кезінде олар
тікелей ССРО Бас Прокуроры Рекунковқа хабарлама ... ... ... О. В. ... А. Д. ... кураторы болатын.
Қылмыстық іске тартылғандардың саны, тергеудің барысы және белгіленген
жазалар ... ... ... ССР Прокуратурасы арқылы күн ... ... ... ... ... ... ... В. И. Ефимовке беріліп отырды. Ол тергеудің бағытын белгілеп,
оған қатаң бақылау ... Бұл ... ... ... ... ... (18- ... күні түнде) дейін- ақ бел алып, 17 - желтоқсанның
өзінде - ақ жаппай
49
тәртіпсіздік жөнінде қылмыстық істер қозғау туралы А. Д. ... ... ... көрініс тапты. Оларда оқиға ... ... ... деп біржақты түсіндірілді.
Сөйтіп оқиғаның алғашқы кезеңінде жасалып, Москваға берілген баға А.
Д. ... ... ... оған ... СССР Прокуротурасы өкілдері
келгенге дейін-ақ заңдық негізге ие болған ... ... ... А. Д. ... қозғаған № 31022 қылмыстық
іс 24.02.87 ж. Алматы қаласының прокуратурасына ... ... ... 105 томға жетті.
Қылмыстык жауапқа тартылғандардың басым көпшілігіне ... ... ... кодексінің 60 және 65 баптарында көрсетілген (ұлттық тең
праволықты бұзу және ... ... іс- ... кінә етіп ... тар ... мен ... ... нұсқаулардан бастау
алды. Қазақ жастарына ұлттық ... ... ... ... айыптың
тағылуының өзі саяси шеруді бастапқыда заңсыз деп, ал өкімет өкілдері ... ... ... ... іс- ... жасалған қылмысқа
қарсы заңды реакция деп ... ... ... ... айқындығы жазықсыз ... ... ... ... ... ... әкеліп соқтырды. Қылмыстык жауапқа тарту
туралы қаулылар жеткілікті ... ... ... ... ... Ж. ... арасына жік салғаны және жаппай бұзақылықты
ұйымдастырғаны үшін ... ССР ... ... ... 60 және ... ... ... тартылды. Тергеуші Н. М. Колянов Ж. Әуезовтің
«Ленин идеяларын жүзеге асырайық» деген плакат ... ... ... етіп жапсырды. «Сіз өзіңіздің алаңға шыққаныңызға сондай ризалықта
жүрдіңіз, сіздің фотосуреттегі жайдары жүзіңізден осыны ... ... ... ... айыпқа тартылушыны. Осы «қылмысқа» қоса оған 16
автомобильді өртеп, 152-сін зақым-даған, ... ... ... ... 300 ... аса сом материалдық шығын
50
келтірген деген айыптар қоса таңылды. Ж. Әуезов 5 жылға бас бостандығынан
айырылды. Кейінірек қылмысы жоқ деп ... ... ... ... ... жүргізілген тергеудің барысында аса өрескел
қылмыстық іс жүргізу жөніндегі қателіктерге жол берілді. А. С. Рамазановты
айыптаған № 29783 ... ісі ... ... ССР ... ... ... ... оған алдын- ала тергеу жұмысы ... ... ... жүргізілген.
Қазақ ССР Қылмыстық істер кодексінің 154 және ... ... бір ... ... ... ... тарту қажет
болған жағдайда тергеуші куәгерден, айыпталушылардан немесе жәбірлеушіден
күдікті адамның сыртқы келбеті, ... және ... ... оны
қандай жағдайда көргені жайында жауап алуға міндетті.
Тексерілген ... ... ... осы ... ... ... ... түсірілген фотосуреттер арқылы жасалған. Оның ... ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің айтуларына қарағанда, оларға шұғыл түрде
жасалған фотоальбомдар ... ... ... алаңда болып, белсенділік
танытты-ау деген адамдарды анықтау талап етілген. Бұдан соң көлденең куәсіз-
ақ фотосурет ... ... ... ... Сондай-ақ, анықтама
берушіге бір-біріне жасы шамалас, сырт келбеті мен киімі ұқсас адамдардың
фотосуреттері қатар көрсетілмеді, бұл да ... ... Ұлты мен ... ... ... басты өлшемі болып табылды. (Қазақ ССР
Қылмыстық істер кодексінің 60, 65 ... ... Б. ... ... іс, осы ... ... К. Н. ... және басқаларды айыптау
іс және өзге де ... ... ... 5 жыл бас ... ... ... ... жоқ деп табылып, ақталып шыққан Ж. ... ісі ... Оны ... ... ... ... - мыс, ... оның
ісінде мұндай протокол болмаған.
Тілегеновті танып анықтау үшін куә адамдарға алдымен
оның фотосуретін көрсеткен. Оған 89 автобусты, 3 таксиді
51
және 13 жатақхананы, т. б. ... ... ... де айып ... ... ... туралы бірде - бір нақты айғақ келтірілмеді.
Фотосуреттер арқылы анықтаған кезде куәгерлік етушілер көп ... ... ... ... ... ... айыпталушы Е. ... ... ... ... А. П. ... көрсеткен, ал куәгер
Майер Мәженовты нұсқаған.
Қазақ ССР Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 130 -1 бабы ... ... ... жасалмаған.
Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 45-бабының талаптары ... ... яғни ... ... ... іс ... ешқандай қатысы жоқ
іс-әрекеттер таңылған.
Сондай-ақ қылмыстық іс жүргізу кодексінің 401-бабы да ... ... ... істе ... ... ... ... мен жағдайларды
зерттеу қағаздары кездеспейді және қылмыстық іс жүргізу кодексінің ... яғни ... де ... мәні мен мақсатына назар аудармаған.
Тергеу жұмыстары барысындағы қылмыстық іс ... тән ... ... іс ... ... 14 және ... ... мынадан
көрінеді: көп жағдайда күдікті адам бастапқыда куә ретінде іске тартылған,
сөйтіп оларды алдау жолымен өзіне-өзі кінә ... ... ... ... ... ... ... жағдайда қылмыстық жауапқа тартамыз деп
қысым жасалған (Есіркеповты, ... ... ... ... елдердің Заңында ешбір адам өзіне қарсы ... ... ... ... ... ... ... шекарашылар
училищесінің, милиция орта мектебінің курсанттары, жасақшылар куәгерлікке
тартылған.
Олардың айтқандары ешқандай тексерілместен ... ... ... ... ... ССР Қылмыстық істер кодексінің 60 және ... ... ... М. М. Асылбаевтың ісінде Р. 3. Хайрутдинов,
ағайынды ... Ф. В. ... және ... куә ... ... ... де, ал Асылбаев тек қана
52
қазақша сөйлейді, олар ... ... ... ... ... шақырды деп көрсетеді. Асылбаев жазаға кесілді, бірақ артынан ісі
тоқтатылды.
О. А. Исмағұловтың ісі ... ... 3. X. ... ... ұран тастады, мемлекеттік өкіметтің атына қазақ тілінде былапыт
сөздер айтты деп дәлелдейді, ал ... ... ... ... ... ... іске ... ұрып-соғу, қорлау жағдайлары да орын
алған.
Атап айтқанда 1987 жылғы 25 ... ... ... Г. ... ... ... тапқан жүйкесі бүзылған. Осындай жағдайда да оған
тергеу жүргізіле берген, жауап алынған, көзбе - көз куәгерлікке ... б. ... сот ... Г. ... ... азапты қорлық көргенін, яғни
өзінің қашан жаппай бұзақылыққа катыстым деп мойындағанша жылыту жүйесіне
кісенмен ... ... ... ... ... кісен таңбасы мен күйген теріні
анықтау жөніндегі сот- медицина сарапшыларынын ... ... ... ... ... Г. Бөлеков сотқа тар-тылып, Калинин
аудандық халық соты оны ... ССР ... ... ... 177- ... ... ... сәйкес 1 жыл 1 айға бас бостандығынан ... және ... ... ... ... үшін жазасын өтеуден босатылды. Сот пен
прокуратура өздерінің жазықсыз адамды қамауда заңсыз ... ... жаба ... ... ... мен ... ... қолына түскен немесе
ауруханаға көмек сұрап барған адамдардың арасынан ... Ауыл ... ... Е. М. ... пен Б. А. Таубаев бастары
жарылып ауруханаға түседі, қылмыстық жауапқа ... ... 5 ... бостандығынан айрылды.
18 желтоқсан күні жарақат алған С. К. Исабеков Мемлекеттік қауіпсіздік
комитеті түрмесінің ауруханасына ... Оған ... ... ... (тергеуші Егоров). Тағы бір айыпталушы Е. А. Декелбаевтың
айтуынан алынған жалғыз ... ... ... ... 6 жылға кесілді.
Комиссия қылмыстық істерді тіркеуден өткізбеу фактілерін де анықтады,
53
бұл да заңдылықты өрескел бұзушылық болып табылады.
Қазақ ССР ... ... ... ... ... Андреев,
Алтыбаевтар А. Д. Мызниковтың тапсыруымен 1986 жылғы 25 желтоқсанда бес
қабатты үйдің төбесінен құлап ... ... ... студенті Л. О.
Асанова жөнінде № 30484 қылмыстык., істі ... Адам ... ... іс 1986 ... 25 ... қозғалды. Алайда Алматы қаласы
прокуратурасының аға тергеушісі А. Алтыбаев Комиссияға мынадай түсініктеме
берді: «Аталған оқиға шамамен 1986 ... 19 ... яғни ... 2 не 3 күн өткенде болған. Маған бұл істі ... ... ... Л. О. Асанованың өлімі бәлкім алаңдағы оқиғалармен
байланысты шығар (қарсылық ретінде - мыс) ... ... те бар ... ... ... ... бұрынғы прокуроры Ж. Ыскаков
желтоксанның 19 - жұлдызында өзіне ... ... Л. ... ... және оны оқытушылары мен курстастарының іздеп ... ... А. ... сөзін дәлелдей түсті.
Комиссияға Ішкі істер министрлігінен Э. О. Басаровтың қолы қойылып
берілген қамалғандардың қосымша тізімінің (№ ... ...... ... ... Ләззат Оразхановна, 1970 жылы туған, ВЛКСМ мүшесі,
Алматы музыка училищесінің оқушысы, Алматы ... ... ... ... тармақ 11, бап 65, тармақ 13, тергеу органы Қазақ ... ... ... деген жолдар жазылған. Тізім Қазақ ССР ішкі
істер министрлігі ... ... ... ... ... ... ... жөнінде 65-бап бойынша іс қозғаған кылмыстық істің
өзі жоқ болып шықты.
Тергеуші Ю. В. ... ... ... «1986 жылы желтоқсанның 25-жұлдызында мен ... ... ... А. Д. ... ... шақырылдым.
Онда Бас Прокурордың көмекшісі Стрельников, Қазақ ССР ... ... ... В. С. Волтунов және де Ішкі ... ... ... ... ... бірер басшылары отыр
екен. А. Д. Мызников маған Совет ауданында желтоқсанның ... ... ... ... ... Л. Асанованың
секіріп кеткенін, бұл ... СССР ... ... екенін, өйткені кыздың 18 желтоқсанда алаңда ... ... ... ... өзін - өзі ... ... ... ... ... ... Бұл ... аудандық прокуратура
жүргізуге тиісті өзін - өзі ... ... бұл іс ... Ішкі ... ... мен ... қауіпсіздік
комитетінің лауазымды адамдарының назарын аударды екен деген ой ... ... бұл істе ... нәрсе өте көп. Ең алдымен, № 30484 ... - өзі ... ... ... ... және онда: «Жүргізілген тергеу жұмыстарында анықталғандай, Л.
О. Асанова маниакты-депрессиялык психозға ... деп ... ... ... № 157 ... ол өмірінде созылмалы жан-жүйке
кеселдерімен ауырмағаны және онда ақыл-ойдың ауруы болмағаны дәлелденген.
Ендігі бір «ғажабы» аса тәжірибелі тергеуші ... № 30484 іс ... 1 ... есеп ... жасап қоюды «ұмытып кетуі», дәлірек
айтқанда, іс ... оны ... ... Ал ... үлкені Ләзаттың
мүрдесін ақырғы сапарға аттандырған ... оның ... Ішкі ... мен ... ... ... офицерлерінің қошеметші
болып жүруі.
Чуприлиннің «қателіктері» Л. Асанованың ісіндегімен шектелмейді. Ол
Қазақ ССР жоғарғы Советінің депутаты Ә. Мәмбетовке қарсы істі де ... да ол бұл үшін ... ... ... ... ... кетеді». А.
Аристовтың өліміне байланысты Әбдіғұловты ату ... ... де ... Бүгінде Әбдіғұловтың ісі қайтып ... ... ... ... ... ... ... тергеу тарапынан жіберілген заңды
өрескел бұзушылықтар жөнінде том - том мәлімет айтуға болады.
Сотталғандардың жаппай ... да көп ... ... ... Бұл ... ... ақау жіберілді деп есептеуге болады. Алайда, Комиссия бұл
жердегі әңгіме қателіктер мен ... ... ... ... заңсыздықта
55
жатқанын тұжырымдайды.
Бұл заңсыздық үшін ең алдымен тергеуді бағыттап-бағдарлап ... ... ... ... А. Д. ... В. С. ... кінәлы.
Дегенмен, заң бойынша тергеуші істі дербес жүргізетін және тергеу
ісінің толық, сапалы, әділ әрі ... ... ... жауап беретін
адам деп саналады.
ЖЕЛТОҚСАН ОҚИҒАЛАРЫ ТУРАЛЫ ҚОҒАМДЫҚ
ОЙ-ПІКІРЛЕР
Желтоксан оқиғаларының ең ... ... бірі оның ... ... ... ұлттар арасына жік салуында жатты.
Қоғамдық пікірді ескерместен оқиғаның ізін ала жасалған ... баға ... бере ... ... ... ... бұл бағаның қайшылықтары
да өте мол еді. Оқиғада «қазақ ұлтшылдығы» да, ... ... ... ... де, құпия ұйымдардың тіміскілігі де,
«қоғам шірінділерінің» бұзақылық пиғылдары да бой ... ... ... ... ... ... да көрініс берді. Ол күндерде жарық
көрген мақалалардың көпшілігінің ой ... ... ... ... ... алып ... бәрі ... ұрандар болды ... ... ... ... ... топ бар, таяу ... олар анықталып,
жетекшілерінің есімдері аталады» («Литературная ... ... ) ... ... ... ... жат элементтер шықты
(«Социалистік Қазақстан», ... ... ... ... және одан кейінгі ұзақ уақыт ... ... ... ... ... - ... аппараттың қоғамдық пікірді
басшылықтың саяси бейшаралығынан туған осынау әлеуметтік ... ... ... ... ... ... қуып - ... қатыгез
тәсілдері туралы шындықты жасыру, заңдылықты жаппай бұзғаны ... қашу ... ... ... ... Осы жолда өкімет әбден сыннан өткен тәсілді ... ... өз ... жау ... ... ... ... газеттер редакцияларына бір жағынан, ... ... ... де ... ... ... ... іздеу мен әшкерелеуге кірісу
туралы нұсқау ... Атап ... Г. В. ... ... тапсыруымен
халық толқуына қатысы бармыс делінген В. Владимиров, А. ... ... ... ... ... ... ... ақпарат агенттігі газеттер үшін міндетті ... ... ... ... мазмұны Қазақстан Орталық Комитетінің насихат және
үгіт бөлімімен (А. А. Устинов), ал ерекше ... Г. В. ... және ... ... ... 3. К. ... отырды.
Болған оқиға жайында шындықты айту пиғылының қай-
қайсысына да ... ... ... Бүл ... ... директоры Ж. Ысмағұловқа, «Жетісу», «Огни
Алатау», «Коммунизм ... ... ... ... шағын
мақала мен фотосурет беруге батылы барған редакторлары мен қызметкерлері —
М. Жақыповқа, С. Скороходовқа, ҚазТАГ-тың фототілшісі Ю. ... ... ... атап айтуға болады.
Сөз бостандығы жайындағы конституциялық право ашықтан ашық аяқасты
етілді.
Ақиқат ақпарат ... тиым салу ... ... ... деп ... ... нақ сол ... болмауы, толқу
себептері жайында жұмған ауыздың ашылмауы саны қилы қауесеттердің тарауына,
Алматыда және республиканың өзге де ... ... ... ... Осынау қауесеттер мен жорамалдар көпшілік ... ... ... одан әрі өршіте түсті.
Қоғамдық пікірді біржақты және әлдебір бағытқа ... ... ... де байқалды. «Социалистік Қазақстан» мен «Казахстанская ... ... ... ... ... ... Орталық Комитеттің
насихат
57
және үгіт бөлімі әзірлеген ... ... ... тұрды. Бұл
материалдарда шерушілердің әрекеті еңбек коллективтері ... ... ... ... ... ... ... қатар, Қазақстанның және баска да ... ... ... ... ... және ... түскен толқуды қолдаған хаттарды жариялауға тыйым салынды.
Қоғамдық ... ... ... ... бұруда орталық
баспасөз көсемдік танытты, олар республика өміріндегі келеңсіз көріністерді
бейнелеуге ... күш ... ... ... ... Комитеті
насихат және үгіт бөлімінің және тікелей Колбиннің нұсқауы бойынша орталық
баспасөздің мұндай материалдары республикалық және ... ... ... ... басылып жатты. Бұл орайда «Правда»
газетінің 11.02.87. жылғы санында жарияланған Т. Есілбаевтың ... ... ... атты ... ... бола ... Онда Қазақстан халқының
рухани қазынасын талқандауға ... ... ашық ... ... ал
Алматы қаласындағы қыруар ... ... ... ... ... балабақшасы қазақ ұлтының өз күйін ғана күйттеуі ... ... ... ... Бұл ... ... алғанда
көптеген материалдарға тән болды. Мәселен, В. Щепоткиннің «Шырмауық»
(«Известия», ... ... ... ... санында,
«Ленинская сменаның» 4.04.87. санында жарияланған ... ... ... ... ... «Олар өз көлеңкесін
паналады» («Совеседник») № 22.У.87.).
Желтоқсан ... шын ... ... мен салдары жайындағы шындық
бүркемеленді. Қамауға алынғандар, жарақат ... ... ... ... ... мен комсомол қатарынан аласталғандар,
жұмыстан ... ... ... ... де ... толы болды.
Желтоқсан оқиғалары шетелдер баспасөзінің назарын ерекше ... ... әр ... ... осы ... ... жинап, Комиссияға
58
төрт том етіп тапсырды. Желтоқсан оқиғалары ... және одан ... ... бойы ... ... ... аз жіберілетіндіктен шетелдік
бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлары тым әшкереленген ... ... ... ... ... «Ди ... ... «Гардиан» газеттері оқиғаға жүздеген мың адам қатысып, онда
ондаған милиция қызметкерлері өлді деп ... ... ... мен
түсініктемелерде советтік баспасөздің ресми бағасындағы қайшылықтар ... ... ... журналы: -Кремль карт партиялық басшы, ұлты қазақ Дінмұхамед
Қонаевты орыспен алмастырғаннан кейін ... ... ... ... ... этникалық, сондай-ақ діни мәселелер себеп болды.»
«Вашингтон пост»: -Толқудың туу себептерін түсіндіре келе ... мен ... ... сөз ... ұлтшылдық мәселеден саяси мәселеге
аударуды ұйғарды. «Казахстанкая правда» газетінің ... ... ... ... ... ... ... өткен мәжілісінде толқуды
ұйымдастыруға мойнында кінәсі бар, Қонаев кеткеннен кейін жазаланудан
қорқатын ... ... ... деген қорытындыға келген. Қазақ тілінде
шығатын «Социалистік Қазақстан» газетінің бас ... ... ... ... ... кездесуде толқудың сыртында қазақтың ешқандай құпия
ұлтшыл ұйымының жоқ екенін мәлімдеді».
«Трибуна люди»:— ... ... ... арандатушылықты немесе
ұйымды көрген жоқпыз,— деп жауап берді маған генерал ... ... ... ... бір ... ... тауып отырған жок, себебі
ондай мұнда атымен жоқ».
«Вашингтон пост:»- Толқуды Москва ұлтаралық қатынастардағы шиеленістің
нәтижесі, төрешілдік аппараттың М. ... ... ... отырған
өзгерістеріне қарсылығы деп қабылдады».
Шетел баспасөзіндегі мұндай ала-құла пікірлер Совет
мемлекетінің шетелдік оқырмандар алдындағы беделін көтере
қоймады.
Шетелдерде Қайрат Рысқүлбековтің өлім жазасына
59
кесілуі туралы ... көп ... 1987 ... ... А.А.Громыконың
атына Қ. Рысқұлбековке кешірім жасауды өтініп Венгрияның белгілі жазушылары
Я. Киси, А. Ражек, Г. ... Г. ... және ... да мәдениет
қайраткерлері. барлығы 41 адам қол қойған хат жарияланды. ... ... 77 ... ... үн ... оның ... ... істер министрі X. Хачек бар. «Рейтер» агенттігі поляктың «Азаттық
пен бейбітшілік одағы» М.Горбачевке хат ... онда ... ... ... оны қайта қарауды талап еткені туралы хабарлады.
Оқиғаға терең де жан-жақты ... ... әділ ... деп ... СОКП ... Комитетінің «Қазақ
республикалық партия ұйымының еңбекшілерге интернационалдық ... ... беру ... ... туралы» қаулысы үмітті ақтамаумен
қатар, тұтас бір халықты жазықсыз қорлау ретінде ... ... ... ... ... ... ... бұзылуы, социалистік меншікті талан-таражға салу, ... ... ... ... елімізге тән құбылыстардың мәні «ұлтаралық
қатынастардағы келеңсіз көріністермен» бір қатарға қойылды, мұның өзі түрлі
ұлттар ... ... ... мен ... ... ... ... туғызды.
Бір жағынан, «Топшылдық пен жең ... ... ... ... және ... ... ғылыми мекемелер мен ... ... ... ... мансапқорлар жағымпаздар мен
ептілер иеленді» ... ... ... ... да ... Дегенмен, бұл жағдайды
1986 жылғы желтоқсан оқиғаларына «қазақ ұлтшылдығының» көрінісі ... ... ... онда ұлт ... ... ... қатарына
адал, жақсы адамдар да қосылады деген тұжырым өзінен өзі ... ... мен ... ... өзге ... ... ... екендігі туралы анық мәселе есепке алынбады.
«Басшылық қызметке адам іріктеу мен ұсыну кезінде саяси, ... ... ... ... ... ... ... жақындығы, жеке берілгендігі шешуші фактор ... ... тек ... бір ... ... болудың өзі адамның алдына өзгелердің
қолы жетпейтін ... ... ... сияқты әсер қалдырады. Осылайша
қарама-қарсы қоюшылық тұрғындардың бір бөлігінің ... ... ... ... орнықтырды.
Қаулыда қажетті әдептіліктен әлдеқайда алшақ жатқан тұжырым бар: ... ... ... ... ... рулық
дәстүрлерге қарсы күрес жүргізілді. Исламның реакцияшыл мәнін әшкерелеу,
күні өткен дәстүрлер мен ұғымдарды сақтап қалуға ... ... ... оңашалануды нығайту әрекеттерін әшкерелейтін жұмыстар ... ... ... ... және ұлттық дәстүрлермен біте
қайнасып жатқан исламның атына айтылған қатаң тұжырым діни және ... ... қала ... бақылауындағы газеттер, журналдар, телевизия мен радио
арқылы жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... жайында қасаң түсініктер орнықтырып, өзара құрметтеу,
татулық және достық негіздегі берік ұлтаралық қатынастар орныққан көп ... үшін ... да жат ... ... ... ... ұлт ... 1989 жылы ғана бұрақаралық ақпарат құралдарында сыни бетбұрыс
байқалады. («Правда», ... ... ... ... ... т. б.). ... корлайтын таңба жапсыруды табанды
түрде айыптай отырып, ... ... ... себептері мен сипатын
әділ бағалауға талпыныс жасады, алайда жаппай ... жол ... ... ... ... ашпады. Тіпті Комиссия жұмыс істеп, ... ... ... ... ... 1989 жылғы желтоқсанның 9-
жұлдызында ... ... ССР ... Советі Президиумынын сол кездегі
төрағасы М. Р. ... ... ... ... ... мен қызмет иттерінің жаппай қолданылғаны туралы мәселе құр ... деп ... ... ... ... ... ... Бюросының қазақ халқынан ар-намысты аяққа
басып, қорлайтындай таңбаны
61
«қазақ ұлтшылдығы» туралы кінәні алып ... ... ... де ... сезімін туғыза алмады, себебі бұл айып ... ... жар ... ... ал оның алып ... ... ... тек
көпшілікке кең тарамайтын және оқыла бермейтін «Известия ЦК ... ғана ... Бұл ... өзі жартыкеш құжат болғанының,
яғни бір айыпты алып тастай ... оның ... ... ... ... жасағанының да мәні аз болмаса керек.
Көпшіліктің санасындағы ... ... ... ... шиеленісті
жою тек қана шындыққа жүгіну және ... оның ... ... адал ... арқылы мүмкін болмақ.
62
Желтоқсан жыры
Мезгіл сәтке бетін бері бұрды ақыр –
Жырла, заман!
Жырла, ... ... ... – он жыл ... ... ... Желтоқсандық бір батыр.
Кезіп жүріп Алатаудың жыңғылын
Жылағам жоқ,
Жырын айтты жындының.
Шарасыздан шаншылды да ... ... ... ... желі ... ... тайғанап,
Жанарда айдын қатқанда,
Торғай жанын түсірдім деп қақпаға
Топас ғұмыр, тірлігіңе шаттанба!
Арақты ішіп,
Аралды ... ... ... жар құшып.
Қала басқа...
Шала мастар аңдысып,
Қара ағашты қатып жатты қанды шық.
Арал болып арнамызға құймадық.
Шашылдық та, ... ... ... ... үшін ... жарақтарын сыйладық.
Жемқор елге желқайқтай шайқаған,
Сау басыңды байлап ... ... оқ ... ... ... ... айтады ән.
Таразыға түсіргенше хақыңды.
Қара базар бағалайды нарқыңды.
Арыңды да, Жарыңды да ... үйге тірі ... ...... ... жүріп салдық басқаға.
Жан сырласың – жетім бұрыш тұрғанда,
Қазағымның не теңі екен ... ... ... от ... мен дінін қайбір мәңгүрт жоқтасын?!
Таусылғанша қызыл итке жем болып,
Жетім елім жабар емес қақпасын.
Заманымның тоны ... ... де іште ... көп бас ... ... сыртта қалды,
Ер туып,
Қайтарар ма қол астынан басқаның?
Зұлымдықтың тонын ... ... ... ... қойдың жастарымды боздатқан
Жауыздарды бас-басына би қылып.
Қымбатшылық кемірді кеп,
Шыдадық,
Көз-мұрны жоқ заңды асығыс құрадық.
Тиын үшін толмаған соң ... жер ... мұра ... ... ... төккізіп,
Бағымыздың қанша гүлін кетті үзіп.
Бәрінен де аман қалған қазақпыз,
Сұм ... ... ... ... ... жақтыңдар,
Ақиқатты ақыретке жаптыңдар.
Тарланып аз демегенмен,
Күн туса
Тасада жүр әлі талай сатқындар.
Ұқтыра алмай тіршіліктің мұратын,
Қалың елге ұялыпты мына ... ... ... ... ... бір ... күтіп жатқан алғысын
Пендешілік мең-зең әлі,
Қалғысын...
Қарсы айырылған жылағанда қарлы шың
Заманақыр көтереді қарғысын.
Алаңдағы өрт. 1986 ... ... да ... ... ... ... ертеден
Жанып бітпес дерт-емен.
Қызыл қоғам...
Қызыл көлік торабы
Сырттағы өртті сөндіруге жарады.
Ішімізде ... ... ... алмай қызықақтап барады.
Іштегі оттың көзден ұшқан жарқылы
Өктемдікті шарпыды кеп,
шарпыды
Тұйықталған сәйкессіздік арқылы
Үдей түсіп жарылыстар қарқыны,
Сетінеп бір сананың да ... ... ұшып ... ... із ... ... ... іздедік.
Ақты көзден іште жанған мұз да еріп.
Уланды да,
кетті нәубет түзге еніп –
Көзбен аққан бізді еміп.
Қисынбаған фәни, бақи – бұл бір ... ие ... та – ... ... сөне ... мұң ... ... қалса, кім білсін...?
Тоналған дүкін. 1986 жыл.
Дәл осындай ... лаң ... аты ұры боп та ... ... бар ... ... ... қаңғыды.
Ғалам бүгін таңданса да қаумалап,
Кез де жетті бар-жоғымды дауламақ.
Үкіметтің алтын – ... ... ... ... ... әділетке жаршы қып
Мойытпаған тоғышарлық, таршылық.
Тонасақ та,
Дәл бүгінгі мақсатым –
Алтын емес,
Ашкөздікке қарсылық.
Тылсымдарын қызғанса да өткел-мұң
Ғұмырымда күнәсізді көп көрдім.
Күнә біткен теңсіздіктен ... оған ... ме деп ... бірақ, тәңрім,
66
Мен де өлікпін,
Ғұмыр – менің қабілім.
Терезесін шағып кетті сабырым.
Тірілмей-ақ өткізсем деп бір демді,
Аңдамаппын құдай жүрген іргемді.
Қиқымынан қирап қалған сананың
Құрастырып ... ... ... ... ... көз ... осалдығын сездірді.
Көкейімде ұйықтап қалған өкініш
Тітіркенсем шошытады мезгілді.э
Құпияның бәрі – мұң
Құпияның бәрі – ... ма ... ... жағадан жармасады.
Түйсігіме жеткеннің бәрімен де
Қиқарлығы санамның арбасады.
Мезгіл ішіп ... ... ... өзімді өзімнен ұрламақпын.
Жүрегімен масыл боп,
Қиялымның
Мен де ығырын ... бір ... ... елес.
Өмір сүргің келеді,
Келмейді емес.
Бірақ сайқал табиағт еншісіне
Бұйырмайтын сияқты мендей белес.
Жұбата алмай жанымды ... ... ... ... ... жаным жалғасы мәңгіліктің
Құрастырып бітпеген сұрақтардан.
Тіршіліктен нем қалды күйретпеген?
Дүниеге нем қалды үйретпеген?
О дүниеге мен бұ ... ... ... сүйреп келем.
Зардабын ішіп тағы да жырдың
Жындыны тауып, табына күлдім.
Көбейді жынды дәрілеп өзін,
Көбейіп кеткем.
Бәрі де өзім.
Табытқа кірдім ... ... ... ... ... қиялдан тіріліп алған.
Мені енді күтіп зарықпа, Көктем!
Келмеспін...
Жарыққа қарап, жанып та кеткем,
Сөнбеспін...
Үмітке ұры қалықтап ... ... ... ... ... екіжүзділер
Жанғаны аздай тарихтың ақ парағы,
Жалған сыбыс намысты отқа орады.
Екеу едік ... ... ... боп ... соғысқан бұзақы да,
Емтиханның «екілік» - сызаты да,
«Желтоқсан мен қаңтар қуылдық» деп
еніп жатыр ерліктің құжатына.
68
Жетпегесін шындықтың ел ... да ... ... міне.
Ақпараттар тарихы «жасап» жатыр,
Жарамсақтың айналып жемтігіне.
Көтергендер ел рухын көк төсіне
Ақталса да жарайды көп кешіге.
Ерді ... ... де ... ... болып кім кепіл кетпесіне?!
Жапырыла беретін кезбе-күшке
Қирап жатты ... ... ... ... кім ... алдында түсетін өзгеріске?!
«Қасқырлық»
Ұяңдығым еншілеп қасқыр жанын,
Қан тұмасы көздердің аштым бәрін.
Қуаң кеуде көтерген тасаттыққа
Тағдыр берді ыза-кек тасқындарын.
Жұрдай етіп ... қиян ... ... шырылдап қиял тіпті,
Аңдығғанға арландық, аңдығымнан
Атқаны үшін алатын сыйы артық-ты.
Таппағасын мезгілден жараға емді
Шындығым да ... ... де ... ... жылап кеткен
Ардың жасы жүрекке тама ьерді.
Сұрақтардың тісегін бастым да ұрын,
Айбарынан жұмақтың қаштым бүгін.
Өмір - өлім ... ... ... ... ... ... заңына
Жаратылыс көзінен күйікті еміп,
Жазықсызды тірілттім жиып-теріп.
Жерлеп жатты намысын құзғындардың
Миықта өлер қырандар биікте өліп.
Құзғын да енді тіксініп өз деміне,
Күйік ... ... ... ... ... сырт көздің ғибатына
Төзгені ме,
Жоқ, дым да сезбеді ме?
Құзғын етіп жаратты,
Сол үшін де
Бермепті оған қыранның ... ... ... та не ... тірліктен,
Көргенінің көбісі көр ішінде:
- Мың жасаппын,
Сезе алсаң сырымды ұғын,
Көпті көріп күрмелген тілім бүгін.
Мылқау етті табиғат тірі ... деп ... ... ... ... тағы да тұр күнә ... ... қыранның бір күні артық».
Қыран етіп жаратса өлгісі бар
Құзғыннаң да биіктен бір құмартып.
Қанатымен ... боп ... ... ... ... ... оған түрме етіп,
Ізгілікті
Қанаттының бәріне жиып берді –
Тұяқ берді,
Бергесін бөктерге,
70
Керек пе енді бейбіт күн кептеріңе?
Қораз барда бармақтай бұлбұл сайрап,
Сұңқарды да көтердік көк ... ... ... да жай табады,
Қаршыға әсте ұққанын қайталады.
Сайратпасаң ызадан іші кеуіп,
Сандуғаштың миы да ... да ... ... те ... ол да жемтіктің санатынан.
Құзғын ғана шеттерді,
Топқа түсіп
Өртенгісі келсе де ар атынан...
71
1.Оқулықтар
1. Отарбаев Р. Желтоқсан шындығы. Алматы 1991 ... ... ... ... 1986 ж. Желтоқсан Алматы Аударма ... орда 1991 ... ... құрбандарын жоқтау: (деректер очерктер мен естеліктер):
жинақ – ... ... ... ... С. ... қара күн. ... 2000 ж.
5. Бейісқұлов Т. Желтоқсан ызғары. Алматы 1994 ... ... ... Ү. Желтоқсан оқиғасы аңыз бен шындық. / Қазақ тарихы
журналы №6, 2004ж, 142бет.
2. ... М. 1986 ... ... / ... ... журналы №1, 1997ж,
3-бет.
3. Еспембетова А. Желтоқсан оқиға және ... ... / ... ... №3, 2005ж, 127 – ... ... Ж. ... оқиғасының себебі мен салдары. /Қазақ тарихы.
Ғылыми әдістемелік журнал. №2, 2006ж, 108-бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы аграрлық салада қызмет атқарып жатқан «Қазагроқаржы» АҚ лизингтік қызмет көрсету нарығындағы қызметі76 бет
1986 ж. желтоқсан оқиғасы10 бет
1986 жыл. 16 желтоқсан5 бет
1986 жылы 16 желтоқсан оқиғасы7 бет
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы17 бет
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы жайлы12 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қазақ жастарының қатысуы және оның тарихи маңызы25 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасының қозғаушы күштері мен барысы13 бет
1986 жылғы желтоқсан. Аңыз бен шындық15 бет
1986ж. Қарағандыдағьі желтоқсан оқиғасы және оның облыстың қоғамдық өміріне әсері8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь