Алғашқы таптық қоғамның қалыптасуы

Кіріспе 3
1 Ерте таптық қоғамның қалыптасуының алғы шарттары 5
1.1 Артық және қосымша пайда болуы 5
1.2 Егіншілік пен мал шаруашылығының жетіліп дамуы 6
2 Ерте таптық қоғам ерекшеліктерінің белгісі 8
2.1 Жеке меншіктің қалыптасуы 8
2.2 Таптардың қалыптасуы 11
2.3 Ерте мемлекеттік белгілерінің пайда болуы (политогенез) 16
3 Қазақстанда ерте таптық қоғам дамуының ерекшеліктері 21
3.1 Қола дәуірі 21
3.2 Ерте темір дәуірі 22
Қорытынды 25
Қолданылған әдебиеттер тізімі 26
Зерттеу өзектілігі. Адам баласы жануарлар әлемінен бұдан 2 млн. жыл бұрын бөлініп шыққан, ерте тас ғасырының аяғынан, яғни 40 мың жылдан бері «парасатты адам» өмір сүреді. Ең ежелгі адам түріне жататын өзінің ата-бабаларынан парасатты адам еңбек етуді және еңбек ету үшін қажет қарапайым құрал- жабдықтарды өндіруді мұраланды. Алайда ерте тас ғасырының соңынан бастап - өз тарихының 30 мың жылында ол әлі де болса өз ата-бабалары сияқты табиғат өнімдерін өздері жасаған құралдарымен тек жинап қана отырды, яғни табиғат жемістерін қайта өндіре алған жоқ. Олардың қорек табу тәсілі — жабайы өсімдіктерді жинау, яғни терімшілік, аңшылық және балық аулау, бұл әрине еңбек болып есептелді, бұған қоса, өз өмірін жалғастыру үшін оған сол кездің өзінде-ақ еңбек құралдарын тек қана өндіру емес, оны ұдайы өндіру де қажет болды, бірақ адамдар әлі де болса табиғат өнімдерін қайта өндіре алған жоқ еді. Сондықтан да адам ұжымдарының (қандас-туыстық қауым) өмірі үлкен дәрежеде сыртқы табиғи жағдайларға тәуелді болды, сондықтан да адам өлімі көп болды. Жер шарының кең аумағында мекен еткен адамдар өте аз болды, олардың саны тіпті өспеді, өссе де өте аз көлемде өсті.
Бұдан 10-12 мың жыл бұрын, экологиялық жағынан қолайлы аймақтарда адамдар қауымының кейбіреулері егін егуді үйренген кезде жағдай мүлдем өзгерді, мұның өзі оларды жыл бойы азықпен қамтамасыз етті, мал асырауға жағдай жасады, бұл адамдардың үнемі етпен, сүтпен, ірімшік-құртпен қоректенуіне мүмкіндік туғызды, мал оларды терімен және жүнмен қамтамасыз етті, жүннен адамдар киім тоқу мен тігуді үйренді. Осыдан кейін, көп ұзамай адамдар үңгірлер мен бұтақтардан жасалған күркелерін тастап, балшықтан немесе балшықпен сыланған тас үйлерге ауысты. Отырықшы өмір, ғалымдардың пікірінше, балалардың көптеп туылуына ықпал етеді. Қауымның өмірі барған сайын қамтамасыз етіле түсті, адам өлімі біршама төмендеп, халықтың өсімі ұрпақтан-ұрпаққа айтарлықтай көбейе берді, сөйтіп алғашқы егінші, малшылар жер бетінде кеңінен тарап орналаса бастады.
Ең алғашқы адамдар мұндай табыстарға Шығыс жарты шардың жылы аймақтарында алғаш қол жеткізді. Бұл Еуропа мен Азияның солтүстігінде Ұлы мұз дәуірінің іздері әлі де толық кетпеген кезең еді. Еуропа мен Азияның көп бөлігін мұздақтан Тундра жолағымен бөлініп жатқан Тайга алып жатты. Италияны, Грекия, Кіші Азия, Оңтүстік Қытай мен Үндіқытай түбектерін алып жапырақты ормандар басып жатты, Солтүстік Африканың Аравия мен Таяу және Орта Шығыстың басқа аймақтарында ормандар мен далалы аймақтар араласып келіп отырды. Африканың оңтүстігін калың тропикалық орман алып жатты [1, 10-13 б.]
Адам өмірі үшін ең қолайлы жер орманды-далалы аймақтар болып табылады, алайда бұл аймақтардың барлық жерінде бірдей егіншілік пен малшылыққа көшуге айтарлықтай қолайлы жағдайлар бола бермеді. Мұндай жерлерде қоректенуге және егуге жарамды жабайы астық түрлері және қолға үйретуге болатын жабайы хайуандар болуы қажет еді. Адамдардың алғаш рет
1 Алексеев В. П. История первобытного общества: учебник. – М.: Изд-во АСТ, 2004. – 350 б.
2 Алексеев В. П. Историческая антропология. – М.: Наука, 1979. – 452 б.
3 Шнирельман В. А. Происхождение производящего хозяйства. – М.: Знание, 1989. – 368 б.
4 Семенов Ю. И. Происхождение брака и семьи. – М.: Знание, 1974. – 501 б.
5 Першиц А. И. Война и мир в ранней истории человечества. – М.: Аванта, 1994. – 402 б.
6 Массон В. М. Экономика и социальный строй древних обществ: по данным археологии. – Л.: Наука, 1976. – 603 б.
7 Марков Т. Е. История хозяйства и материальной культуры в первобытном и раннеклассовом обществе. – М.: Наука, 1979. – 367 б.
8 Бромлей Ю. В. Очерки теории этноса. – М.: Аванта, 1983. – 415 б.
9 Жұмағұлов Қ. Т. Таяу Шығыстың ежелгі мемлекеттері: оқу құралы. – Павлодар: Кереку, 2009. – 210 б.
10 Байбатша Ә. Қазақ даласының ежелгі тарихы: көмекші оқу құралы. – Алматы: Санат, 1998. – 192 б.
11 Қазақстан тарихы: көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. Т. 1. – Алматы: Атамұра, 2010. – 544 б.
12 Ежелгі Қазақстан: Қазақстан балалар энциклопедиясы. – Алматы: Аруна, 2004. – 224 б.
13 Мусин Ч. Қазақстан тарихы: оқулық. – Алматы: ЖООҚ, 2005. – 592 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе
3
1 Ерте таптық қоғамның қалыптасуының алғы шарттары ... ... және ... ... болуы ... ... пен мал ... жетіліп дамуы 6
2 Ерте ... ... ... ... Жеке ... ... ... Таптардың қалыптасуы ... Ерте ... ... ... ... ... 16
3 ... ерте таптық қоғам дамуының ерекшеліктері ... Қола ... ... Ерте ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Адам баласы жануарлар әлемінен бұдан 2 млн. ... ... ... ерте тас ... ... яғни 40 мың ... бері
«парасатты адам» өмір сүреді. Ең ежелгі адам түріне жататын өзінің ата-
бабаларынан парасатты адам ... ... және ... ету үшін ... ... ... өндіруді мұраланды. Алайда ерте тас ғасырының соңынан
бастап - өз ... 30 мың ... ол әлі де ... өз ... ... ... ... жасаған құралдарымен тек жинап қана отырды, яғни
табиғат жемістерін қайта өндіре ... жоқ. ... ... табу ... ... өсімдіктерді жинау, яғни терімшілік, аңшылық және балық ... ... ... болып есептелді, бұған қоса, өз өмірін жалғастыру үшін оған сол
кездің өзінде-ақ еңбек ... тек қана ... ... оны ... ... ... болды, бірақ адамдар әлі де болса табиғат өнімдерін ... ... жоқ еді. ... да адам ... (қандас-туыстық қауым) өмірі
үлкен дәрежеде сыртқы табиғи жағдайларға тәуелді болды, ... да ... көп ... Жер шарының кең аумағында мекен еткен адамдар өте аз
болды, олардың саны тіпті өспеді, өссе де өте аз ... ... 10-12 мың жыл ... ... жағынан қолайлы аймақтарда
адамдар қауымының кейбіреулері егін егуді үйренген кезде жағдай ... ... өзі ... жыл бойы ... ... ... мал ... жасады, бұл адамдардың үнемі етпен, сүтпен, ... ... ... мал ... ... және жүнмен қамтамасыз
етті, жүннен адамдар киім тоқу мен тігуді үйренді. Осыдан кейін, көп ұзамай
адамдар үңгірлер мен ... ... ... ... ... ... ... тас үйлерге ауысты. Отырықшы өмір, ғалымдардың
пікірінше, балалардың көптеп туылуына ықпал ... ... ... ... ... етіле түсті, адам өлімі біршама төмендеп, халықтың өсімі
ұрпақтан-ұрпаққа айтарлықтай көбейе берді, сөйтіп алғашқы егінші, малшылар
жер ... ... ... ... ... алғашқы адамдар мұндай табыстарға Шығыс жарты ... ... ... қол ... Бұл ... мен ... ... Ұлы
мұз дәуірінің іздері әлі де толық кетпеген кезең еді. ... мен ... ... мұздақтан Тундра жолағымен бөлініп жатқан Тайга алып ... ... Кіші ... ... ... мен Үндіқытай түбектерін алып
жапырақты ормандар басып ... ... ... Аравия мен Таяу және
Орта Шығыстың басқа аймақтарында ормандар мен ... ... ... ... ... ... калың тропикалық орман алып жатты [1, 10-
13 б.]
Адам өмірі үшін ең ... жер ... ... ... ... бұл аймақтардың барлық жерінде бірдей егіншілік пен малшылыққа
көшуге ... ... ... бола ... Мұндай жерлерде
қоректенуге және егуге жарамды жабайы астық түрлері және ... ... ... хайуандар болуы қажет еді. Адамдардың алғаш рет өздері еккен
өсімдік түрі — сұлы болды және ол Кіші ... ... Иран ... Түркменстанның таулы аймақтарында өсетін еді. Ең алғашқы болып дәл
қай жерде егілгенін айту қиын, бірақ ... Кіші Азия мен ... ... аймақтарында б.з.д. Х-VІІІ мыңжылдық аралығында-ақ астық
өсіріле бастағаны белгілі, ал Египетте, ... мен ... және ... ... ... VI ... бастап өсіре бастады. Шамамен
сол уақытта және сол жерлерде ешкіні, қойды, есекті (итті бұдан көп ... тас ... ... ... ... қолға үйрете бастады, кейінірек
ірі қара мал және кей жерлерде шошқа үйретілді. Б.з.д. VІІІ-VІ ... ... ... жетілген егеп-тегістелген тас құралдарды, тоқыма
себеттерді, мата мен күйдірілген ... ... ... ... ... ... ... сапалырақ дайындау мен сақтау мүмкін болды,
мұның өзі адамдардың өмір сүру деңгейін ... ... ... мақсаты - алғашқы таптық қоғамның қалыптасуын
зерттеу.
Зерттеу объектісі – ... ... ... сай ... міндеттер қойылады:
- ерте таптық қоғамның қалыптасуының алғы шарттарын талдау;
- артық және ... ... ... ... ... ... пен мал шаруашылығының жетіліп дамуын зерттеу;
- жеке меншіктің қалыптасуын талдау;
- ерте мемлекеттік белгілерінің пайда болуын зерттеу;
- Қазақстанда ерте ... ... ... ... ... ... ... – б.з.б. IV-I мыңжылдық.
Зерттеудің тарихнамасы. Алғашқы адам ... ... ... мәселелері В. П. Алексеев, Ю. И. Семенов, Т. Е. ... И. ... ... ... Ә. ... Қ. Т. ... Ч. ... көрсетілген.
Курстық жұмыстың құрылымы: кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды және
қолданылған ... ... ... ... ... ... ... айқындалған.
Негізгі бөлім үш тараудан құралады.
Бірінші тарауда ерте таптық қоғамның қалыптасуының алғы ... ... ерте ... ... ... ... тарауда Қазақстандағы ерте таптық қоғам дамуының ерекшеліктері
зерттелген.
Қорытындыда зерттеудің түйіні жазылған.
1 Ерте таптық қоғамның қалыптасуының алғы шарттары
1.1 Артық және ... ... ... ... Ноmо sapiens ... рет ... ете ... ерте тас
ғасырының кейінгі кезеңінен, егіншілік пен мал шаруашылығы ойлап табылған
мезолит аралық дәуірі арқылы, ... мыс ... және мата мен ... ... ... табылған жаңа тас ғасырына (неолит) ... ... ... ... ... Алайда Солтүстік Африканың Таяу
және Орта Шығыстың неғұрлым дамыған неолиттік қауымдарының өзі ... жете ... жоқ. ... өндірісі мен ұдайы өндірісінің мақсаты
бұрынғысынша жай ғана өз өмірлерін сақтап жалғастыру ғана ... ... ... бір төтенше жағдайларда - табиғаттың дүлей күштерінен қорғану үшін ғана
жинақтады. Сүйектен және тастан жасалған ... жер ... ең ... ... де аса ауыр ... ... ол өте аз өнім берді. ... ... ... да ... өте аз ... сүт ... мен етті тез
арада тауысып қою қажет болды, өйткені оны ұзақ уақытқа сақтауды адамдар
әлі ... Тек Кіші ... ... мен ... ... VІІІ-VІ
мыңжылдықта дамыған, бай елді мекендер ... бола ... ... ... ... Алайда бұл ең ежелгі мәдениеттер ... ... Кіші ... ... ... деңгейіне дейін
дами алған жоқ [1, Б. ... ... ... егінші халықтың өсуімен олардың бір бөлігі
одан әрі далалы аймаққа түкпірлеп кете бастады. Осындай ... ... ... ... ... ... етілген аудандардан негұрлым
алыстаған сайын, олардың шаруашылығында мал бағу анағұрлым маңызды орын ала
бастады, ал сұлы ... ... роль ... ... ... әлі жылқы мен
түйені қолға үйретпеген малшылар ... ... ... бара ... ... көшулер жайылымдардың шөбін қайта қалпына келтіру үшін қажет еді.
Егіншілікті де олар ... ... ... жоқ. ... ... ... қой мен ешкі біржолата тақырға айналдырғаннан ... ... тыс ... ... ... бұл ... мал бағу мүмкін
болмай қалғандықтан, малшылар жаппай басқа жерлерге ... ... ... ... ... мыңжылдықтар бойы афразиялық тайпалар Солтүстік
Африка, сондай-ақ Таяу Шығыстың далалы аудандарына ... ал ... ... ... ... ата- ... (Балкан мен Дунай аралығы)
оңтүстік шығысқа және батысқа үндіеуропалық тіл ... ... ... ... бастайды. Осы жерде айта кететін жағдай, Жер шарының халқы
ол кезде өте сирек болды, сондықтан да ... ... ... ... мәліметтеріне қарасақ, жергілікті халықтың келімсек тайпаларды
ассимилияциялауына алып келіп отырған, сондықтан да одан арғы ... ... ... ... ... ... айтарлықтай өзгеше
болған болуы мүмкін. Б.з.д. VІ-V ... ... ... ... алып ... ... мен б.з.д. ІІ-І мыңжылдықтарда
үндіеуропа тілдерін Бенгал бұғазының (Бангладеш) жағалауларына алып барған
адамдар сыртқы ... мен ... ... ... мен ... ... Еуропаға егінші-малшы тайпалардың таралуына алғашқы ... ... ... ... малшы-егінші тайпалар әлі де ... ... ... ... жерде отырған егіншілердің далалы аймақтың малшы-
жартылай егіншілерінен бөлінуін еңбектің алғашқы ұлы ... деп ... ... бар. ... мен малшылар арасында сол уақыттың өзінде-ақ
айырбас ... ... ... ... ... Африка мен
Алдыңғы Азияның ұлы өзендерінің аңғарларын игерді, атап ... ... пен Тигр және ... ... ... шығысына қарай орналасқан
Карун және Керхе өзендерінің аңғарларын ... ... ... ... ... ... тарихындағы ең пәрменді
өндірістік күштер ... ... Олар ... өнімділігін көтерудегі маңызды
факторға – еңбекті қоғамдық бөлуге – мүмкіндік ... ... ... биік ... меншіктеу шаруашылығының әр ... ... ... салу ... мен тәсілдерді жақсартуға,
өндірілген өнімнің сапасын ... ... ... көмектесті. Бұл
бағытта да ... ... бай ... ... жаңа ... ... ... кейінгі беделді экономиканың дамуы да әрекет
істеді. Бұл дәуірдегі өндіріс көлемінің үлкейуі ... ... ... ғасырдағы өнім сақтайтын қоймалардың көбейуі – астық шұңқырлары, дән
мен басқа ... ... ... ... ... өнім көлемінің өсуі және оны алу үнемділігі артық өнімді
қосымшаға (бір кісі ... өнім ... ... ... үшін жағдай
жасады [1, Б. 258-260].
Таптар қалыптасу дәуірінде өндірістің ... ... ... ... формаларда өтіп жатты. Өндірістік ... ... ... металлургияның болуы немесе болмауы, металлургияның
сипаты, қолөнер әрекетінің басқа түрлерінің ... және т.б. – ... ... ... біркелкі еместігін көрсететін түрлі нақты-тарихи,
жергілікті формаларында болатын.
1.2 ... пен мал ... ... ... ... ... еместігі палеолиттен бастап белгіленді, ол
сыртқы мәдениеттің түрлі формаларында және мамандырылған аңшылықтың ... ... Бұл ... ... ... - егіншілік пен малшылықтың
пайда болуы, мұнда адам ұйымдары ... көп ... ... ... ... болып қала берді. Металды меңгеру, әсіресе темір дәуіріне
өту бұл процесті күшейтті. ... ... ... көрсететін феномен,
әсіресе археологиялық мәдениет деп атанған материалдық мәдениет заттарының
территориалдық кешендері неолиттен бастап дамыды, ... ең биік ... ... ... ... ... ... ең көп археологиялық
зерттелген территориясында осындай мәдениеттердің ... ... ... өзге ... бар, шаруашылығының бір өзгешілігінен бастап
керамиканың өрнектеріне дейін.
Еігншілер мен малшыларға ... ... ... сипаты
болды: үлкен өзендердің алқаптарында көбінесе ... ... ... мен қырларды – мал шаруашылығының ұйымдары мекендеген. Бірақ
адамның географиялық ... ... ... ... болған жоқ.
Алқаптың террасалық ұйымдастыруымен таулы егіншілік ... ... ... ... ... ... пайдаланып, сонымен қатар мал шаруашылық
өнімімен пайдаланды. Айтылған Еуропада ... ... ... ұстап
егіншілікпен айналасқан аудан, таулы аудандарда ғана ... ... ... ... бірақ егіншіліксіз шаруашылық болған ... ... ... кей ... ... мен ... тайпалық
топтары өмір сүрді, Балтық теңізі мен ірі ...... ... ... ... да көп болды, бұған ұқсас мәдени ... ... ... ... ... таралды. Еуразия солтүстігінің
шығысында, Аляскада, Канадада және оңтүстік Гренландияда бұл ... ... ... ... теңіз сүтқоректілерін аулау
болғандықтан. Қорада ұстайтын малшылық немесе отарлы мал ... ... ... ... ... ... қыр ... бірақ жеке аудандарда, мысалы Монғолияда, Орта Азияның
оңтүстігінің таулы ... Орта және ... ... ... және шөл
жерлерінде көшпелі малшылық басым болды. ... және ... ... ... жағдайға сәйкес өзгеріп осындай шаруашылық құрылыс
қалыптасты [2, Б. 310-312].
Жоғарыда айтылғандай, Шығыс Азия күшті егіншілік шаруашылығының ... ол ... да ... ... де түрлі мәдени импульстер
жасады. Оңтүстік-Шығыс Азияның аралдық ... ... мен ... ... ... ... ... ол археологиялық мәліметтер
бойынша бірнеше мың жыл бұрын да сол ... ... ... ...... ... ... аралдарында – мал
шаруашылығымен бірге егіншілік, кей жерлерде аңшылық, жағалауларда ... ...... ... ... ... бастапқы белгілерімен
(кокос пальма түрінде және шошқа өсіруде).
Екі Американың үлкен географиялық массивы көбінесе аңшылық-балық ... және ... ... ... болды, Орталық Америкада
және оның жанындағы территорияларда айдаушы малшылықпен қатар егіншілік
дамыған. Түрлі табиғи ... бар ... бұл ... орталық аудандарда
жеке егіншілік мәдениет қалыптасты, ... ... ... ... және ... ... джунглиде аңшылар мен жинақтаушылар
өмір сүрді.
2 Ерте таптық қоғам ерекшеліктерінің белгісі
2.1 Жеке ... ... ... дәуірінде қосымша өнімнің пайда болуымен ... ... және оның ... ... – жеке ... қоғамдық таптар
және мемлекеттің қалыптасуы басталады. Ең маңыздысы – жеке меншік, неге
десе ол барлық ... ... ... ... ... меншіктің қалыптасуы кейінгі алғашқы қоғамның өндірістің көтерілу
екі процестің нәтижесі болды. Біріншіден, ... ... өсуі ... мамандырылуы өндірістің жекешелендіруіне апарды, бұл бір адам жасаған,
ал басқасы меншіктеген қосымша өнімнің пайда ... ... ... сол ... ... мен мамандырылуы ауысуға арнайы ... ... ... ... ... ... ... жасады. Солай
еркін бөлінген жеке меншік қалыптасты, ол алғашқы ... ... ... меншіктен пайдалану қатынастарына жол ашқандығымен ерекшеленеді.
Бастапқы жеке меншік ... азық ... және ... ... ... мен ... ... айналасқан халықтарда – ең бастысы
мал түрінде жиналды. Жеке меншіктің ерте түрлеріне ... да ... ... эквиваленттері болған соң, артық өнімі барлар табиғи түрде ғана
емес ауытырылған қазына түрінде, бұл ... ... ... ... меншіктің пайда болуы мен жиналуы туралы көптеген археология
мәліметтері дәлелдейді. ... ... ... династияға дейінгі
жерлеулеріндегі (амрат ... ... ... емес ... ... ... нышандарымен белгіленген. Сондай меншік нышандары деп (магиялық
тұмарлар) түйме және жасымық тәрізді ... Азия мен ... ... ... ... халаф пен убайд
мәдениетінде белгілі мөрлер саналған. ... ... ... ... ... ... функциялары сөзсіз деп қарастырылады.
Байлық жинаудың өсуі туралы ... ... ... ... Азия мен Еуропаның энеолит, қола және ерте ... ... ... ... рөлін атқарған көптеген метал кесектері, құралдар, қару және
әшекейлер ... ... Бұл ... ... ауылының Белгород-
Днестрліктің жанында табылған салтанатты қарудың қазбасы ... ... емес ... найза, күмін қанжар, алтын жалатқан күміс шоқпар,
нефрит балталары [3, Б. 253].
Бұл ... ... ... арасында байлықтың тең бөлінбеуін
мәлімдейді. Солай тапқа ... ... инь және ... чжоу ... ... сатыға бөлінеді – асыл тастары барлар, және ешқандай
құралсыздар. Жай қарапайымдармен ... ... ... және ... бай ... басшы жерлеулерінің пайда болуы сипатты. Сондай,
әсіресе біздің елдің территориясындағы сол типті ежелгі ескерткіш – ... ... аяқ ... ... қорғаны. Үлкен жерлеу камерасы
онметрлік қорған үймесінің астында ағаш қалқамен үш ... ... ... оңтүстік бөлікте орналасқан, мұнда ер адамның қаңқасы табылды.
Оның басы ... ... және ... да ... ... әшекейлермен
безендірілген. Бұл өлген ... бас ... ... және ... ... мүсіндерімен безендірілген матадан жасалған шымылдық
болғанын дәлелдейді. Шымылдықта арыстандардың кескіні бар ... ... ... екі бөліктерде шаруашылық құралдармен бірге ... ... мыс ... жайпақ балталар, алтын және күміс ыдыс-
аяқтар табылған. Бір нақышталған ... ... ... ... ... ... бірінің сонынан бірі келе жатқан аңдар және таудың үстінде тұрған
аю суреттелген. Майкоп қорғанында көсемнің жерленгені анық.
Майкоптыққа ұқсас ... ... ... ... ... және ерте ... ғасырының жерлеулері бұрыңғы СССР-дың көптеген
облыстарында және ... ... ... ... жағынан этнологиялық мәліметтер жеке байлақтардың ең алдымен ру-
тайпалық басшылар отбасыларында жиналғанын көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ал ... ...
басында рудың немесе қауымның құндылықтарының сақтаушысы мен реттеушісі
болады. Бұл ... ... ... ... ... ... қала ... Газель аралындағы меланезийліктерде (Жаңа Британия аралы) басшылар
қауымның қазыналарының сақтаушысы болып қалатын, олар қазыналарды қоғамдық
мақсатқа ... ... ... ал олар оны өз ... ... қарызға беретін. Солтүстік-батыстағы квакиютль индейцілерінде
көсемдер ... ... ... деп ... – жез ... ... ... квакиютль көсемдерінің өз қазынасының тез өсуі. Біреуіне
төрт үлкен ... төрт құл, ... ... ... ... және 120 ... басқасына - төрт үлкен қайық, алты құл, ... жүн ... және ... ... ... ... ... байлықтың бәрі ру-тайпа басшалағамен
монополияға алынған жоқ. ... ... ... ... және ... да жиналды [3, Б. 253].
Жеке меніктің қалыптасуы жаңа мен ескі ... ... ... ... өтті. Жеке меншіктік бастауларына тағы ... ... ... ... ... ... өтуі ... Жеке отбасылардың өздеріне керегі жоқ өнімдерінің табиғи түрін және
қазына ретінде жинау алғашқы қауымдық дәстүріне ... ... ... ... ... ... ... Өз рөлін тап қалыптасу
кезеңінде жаңа үрдіс алған ... ... ... ... ... ол бигмен немесе көсем болса, ықпалы мен беделін
жоғалтпау үшін ... той ... ... ... және
қонақтарына құнды сыйлық беріп, кедейлерге көмектесуі қажет. Сараң ... ғана ... ... де ... ... Солай, Сібірдің бұғы
өсіретін халықтарында XVII —XVIII ғғ. жеке отбасы жүз бастан ... ... ... ... ал одан асқан малды өз ... ... мен ... алып ... Кейде сараңды өлтіретін де.
Мысалы, папуас өмірінде осындай оқиға болды: қауымдастар сараңнын
жақын туыстарын «Сен ғана бай ... ... тең ... ... сен ... деп ... ... мәжбүрледі. Кейбір қауымдарда артықшылықтың
пайда болуына деген жек көрінішті ... ... ... Орталық
Африкадағы бембаларда олжалы егінші немесе омарташыңы бақсы дуагер деп
жариялайтын. Осындай психология ... ... ... кісі ... ... жою ... кең ... дәлелдейді. Көптеген қоғамдарда
өлгенді жерлегенде, ... ... ... көсемді, оның байлығы жұрт
алдында жойылатын. Кейде осындайды адамның тірі кезінде де жасайтын, мысалы
Меланезия аралдарында бай ... ... ... ... ши ... ... дәстүрдің жылжыма мүлікті жинау тенденциясына қарсылық
білдіру жалпы заңдылық ... ... ... ... талап етуден
таратуды талап етуге.
Таптар қалыптасу кезеңіндегі жеке ... ... ... ... ... әсіресе жерге деген ұжымдық меншіктің сақталуымен –
бұл еңбектің негізгі шарты және ... ... ... оның ішінде өндіру
құралдары жеке отбасыларының меншігі бола ... ... ... шөп ... аңшылық және балықшылық аумақтар көбінесе өндіріс
ұжымның меншігінде қала беретін. Ұжымдық ... ... ... жылжымалы
мүлікке деген жеке меншік қосалқы сипатта болды. ... ... ... меншіктік бастауларының дамуы жерге деген жеке меншікке де ... ... ... ол ... ... ... жеке меншікке қарағанда қатал
күресте пайда болды және алдымен өз ... тыс ......... ... Осыдан дамудың бұл кезеңінде кең таралған бірінші
қоныстанғандардың басымдық жер құқықтары дәстүрі ... ... Олар ... қауымның дәстүрлі басшысы, басымды байырғылар, ғұрыптық ... ... өмір ... Өз ... ... ... ... түрлі егінші емес алқаптар ұжымның бөлінбес меншігі болып қала
беретін, бірақ жеке отбасылар өздеріне ... ... ... және ... ... ... жекеменшіктік құқыққа ие болуға тырысты [4, Б. 125-128].
Әсіресе жерге ... ... ... ... ... және ... ... сақтаған.
Жеке меншік қалыптасуының баяулығы ұжымдықтан жеке меншікке өту ... ... ... ... ... ... аралық
категориясын белгілейді, яғни ... ... ... ... ... және бұл ... жеке емес.
Аралық категория деп топтық жеке меншікті, яғни біреуінікі емес
бірнеше тұлғалардың бірлескен жеке ... ... Ол тап ... тән емес және өте ... тап ... бар, бірақ
қарастырылған кезеңде әсіресе кең таралған, көбінесе жеке ... ... ... ... де топтық та меншік бұл дәуірге
тән отбасының ... ... ... ... ... өнім мен жеке меншіктің пайда болуымен қоғамдық және ... ... ... ... және ... ... ... бастағанда, қатарлы туыстар және қауымдастар кішкене ғана
артықшылықтары ... ... ... ... те ... ... қатарлы туыстар мен қауымдастар теңсіз ... ... ... емес саны және жынысжастық ... жеке ... және ... ... әсер ... ... ... қауымаралық беделді-экономикалық қатынастар ... ... ... ... Сонымен мұнда ақысыз өзара ... беру мен алу ... ... кіре ... Енді туыс ... ... материалдық көмек үшін ол ақы төлеу керек болды – алдымен
сол мөлшерде, содан соң одан көп ... ... ... ... бөлінудің қандай түрі – қоғамдық немесе
мүліктік – алдында болды. Бірегей жауап оған жоқ. ... ... ... де бір ... ... ... ... мүліктік бөлінуге әсер етті, ал ақырғысы ... ... ... ... ... қатар этнологияға олардың
мүшелерінің теңсіз статустары экономикалық теңсіздікке ... ... емес ... ... [5, Б. ... өнім мен жеке ... ... болуы қоғамдық және мүліктік
бөлінуді ... де ... ... туындатты. Пайдаланудың ерте
түрлерінің арасында қауым ішіндегі ... ... ... пен ... ... және ... эксплуатация
(экзоэксплуатация) - әскери тонау, контрибуция және алым-салық төлеушілік.
Олардың арасында аралық орында құлшылық немесе құл ... ... ... ... жақсы зерттелген эксплуатация түрі.
Алғашқы, әсіресе ерте алғашқы үздіксіз ... ... жоқ ... бола алмайтын. Сондықтан тайпааралық қақтығыстарда алынған соғысқа
жарамды еркектерді өлтіретін, ал ... мен ... ... ... ... толық құқықты мүшесі қылып алатын. ... ... ... ... ... үшін, ересек еркектерді де
адоптаған. Солай, XVIIғ. ... ... ... ... тайпаларында әскери тұтқындарын туыс жақындарын жоғалтқан
отбасыларына беретін. «Егер тұтқындарды ... ... азап ... ... ... ... ... олар еркін болатын, бірақ өз
елдеріне қайта алмайтын, кімнің орнына келді, ... ... ... жиі ... ... олар ... ... артық өнімнің пайда болуы әскери ... ... ... ... Енді ... жиі ... ... кіші мүшесі
құқығымен құлшылыққа бірінші қадам жасаған. Алдында ... ... ... ... және ... ... ұжымдық немесе қауымдық болатын деген
пікір бар. Бірақ осындай форма тарихи жағынан да этнология ... ... ... ... ... кіші отбасы мүшелерінен
айырбастауға қиын екендігімен бұл ... ... ... ... ... олар ең ... ... атқарды. Солай,
юкагирлерде олар әйелдерге болысты, нивхтарда отын дайындаған, су тасыған,
тамақ әзірлеген, иттерді тамақтандырған. ... ... ... ... ... астында ұйықтайтын, бір столдың жанында тамақ ішетін. Басқа
жағдайларда олар жеке ... ... өз ... ... ... ... шаруада көмектесетін. Оларға жұмсақ қатынасатын, кей жағдайдарда
құлдың белгілі жеке және мүліктік ... ... ... ... ... ... мұра ... еркіндермен некеге кіретін, қоғамдық
және діни өмірде қатысатын. Дәстүрлер сатуға, өлтіруге және ... ... ... ... егер құл ... ... ... иеге кетіп қалуға
құқықты болатын. Құлдарды аса ... ... өмір ... ... құл ... тырысқан жоқ. Сонымен қатар, ... ... ... ... болған жоқ: тұтқынға түскен адам періштелердің
қолдауын ... да ... оны ... қабылдамайды. Қоғамның
бірқатарында құлшылық өмір бақы болған жоқ, құл бірнеше жылдан кейін толық
құқылы тайпалас ... ... ... ... және жомарттықтың
көрсеткіші, жақсы әрекет деп саналатын. Өмір бойылық болғанымен ... бола ... жоқ: құл ... дамуы деңгейіне қарағанда, құлдың
балалары, немерелері немесе шөберелері еркіндік ... Бұл ... ... мұнда құлдар өндірісте экономика жағынан орын алмайды,
ал құқық жағынан ... кіші ... ... үй ... ... деп аталды. «Патриархалды» деген термин мұнда ... ... [5, Б. ... өндірістің өсуімен құл еңбегін қолдану саласы кеңейіп, құлдар
санын көбейтуге мүмкіндіктер ашылды. Солтүстік-батыс индейцілерде құлдар үй
шаруасына ғана емес, ... үй және ... ... ... ... ... ескекші ретінде, терушілікте қолданылатын. Құрметтелген
жұмыстарда ғана, ... ... және аң ... құл ... ... Оған ... ... индейцтер тайпаларында құлдар егіншілікте,
беделсіз әйелдер істейтін жұмыстарда қолданылатын. Қалай болса да ... ... Сол ... ... 15-20 %, кей ... 30 ... ... Құлшылықтың көздері де кеңейді: ... ... ... ... және құл ... ... ... жағдайы күрт
нашарлады. Құлдар меншікке ие бола алмай өз еркімен үйлене алмады. ... неке де ... мәні ... жай ... ... қарастырылған.
Еркіндермен шатастырмау үшін олардың шаштары қысқа ... ... ... ... ... ... ... құлдар хижиналарына
мезгіл сайын қорқынышта ұстау үшін шабуыл ... ... ... кең тараған, мысалы, жаңа үй мен қайық салғанда, инициация кезінде
және жабдықтарда.
Солтүстік-батыс индеецтердегі құлдардың жағдайы басқа да тап ... ... сай ... ... үй ... өндірістік құлшылыққа
айналады. Мұнда құлдар кіші ... ... ... жоқ өндіріс
құралысыз халық тобына айнала бастады.
Құл иеленушіліктің ... ... ... да нәтижелерге апарды. Үй
құлшылығы еркін қауымдықтардың бөлінуін ... де ... ... ... ... да түрлеріндей ру-тайпалық және
қауымдық басшыларының меншігі болып қала берді. ... ... ... ... ... ... ... көбейткен. Жеке меншіктің
дамуымен олардың қолдарында үлкен және жақсы ... ... ... болатын. Сонымен қатар қоғамның басқа ... ... ... ... ... ... ... батып,
құлшылыққа сатылып кететін. ... ... ... ... ... ... құлдардың жағдайынан айрықша болатын: олардың
құлшылық жағдайы уақытпен ғана болатын, ... ... ... ... ... (мысалы, оларды тайпадан тыс ... ... ... ... болса да алдыңғы құлшылық көздері – соғыста тұтқындау,
тұтқында туу және құл сату – тағы бір ... ...... ... және ... ... ... болып, құлшылық өз әсерін
эксплуатацияның қауым ішіндегі түрлерін дамуына тигізді. Өз ... және жеке ... ... ... ... ... және көршілерінен кей кезде табиғи немесе ақшалай түрде қарыз
алуға мәжбүр болған. Бұл негізде эксплуатацияның ... ... ... ... ... ... жұмыс істеу, өсімқорлық және әсіресе өндіріс
құралдары мен қаражатты жалға алу. Ақырғысында кедей ... ... ... ... ... жегу ... ... сүтті малдың бірнеше басын алса,
өндірілген өнімнің ... ... ... ... ... ... қарыздық құлшылыққа апаратын, ... ... ол ... ... немесе көрршілік өзара көмектесу көрінісін беретін
архаикалық дәстүрмен ... Бұл ... ... жартылай көшпенді және
көшпенді қоғамдарда жан-жағынан таралды. Мұнда ірі иеленушілер кедейдерге
«сауын үшін», «қырқу үшін», ... ... ... ... өздерін қосымша
өніммен және туыстар мен көршілерінің тәуелділігімен қамтамасыз етті.
Көшпенді машылық ... бұл отан ... ... ... ... қазақ сөзімен аталады. Құлдық ... ... ... ... бірі ... ... ... қазір
бұл көзқарас қате деп ... ... – бұл ... ... ... және эксплуататордың шаруашылығында жұмыс істейтін адамның
жағдайында экономикалық және жеке тәуелділігін біріктіретін эксплуатацияның
ерекше түрі [6, Б. ... ... ... ... ... оның объекті ретінде
экономикалық жағынан өзіндік адамдар ... тән. ... ... ... ... ... ... иемденгенге дейін, бұл
байлықтарды иелік ету оларға өз ... мен ... ... ... ... ... олардың ұжымның шаруашылық өмірін бақылауы
да күшее бастады, сонымен қатар жалпы қоғамдық өнімдегі көбірек ... ... де ... ... ... ... тұлғаарды
қамтуға деген қоғамның шығындары олардың тікелей қажеттіліктерінен асып
кетті. ... мен ... ... ... бөлу ... ... пайдалану формаларына айналды. Бұл өнімді тік қайта
бөлу үшін ... ... ... әдебиетте бар «редистрибуция» терминін
қолданған; басқалары оны ... ... ... деп ... ... жасырынды болуы мүмкін: ұжымның сақтандыру төлемдерден және
басқа қажеттіліктерінен басшыларға деген «сыйларға» дейін. ... ... ... ... ... ... тәуелсіз, өндірістің барлық
құралдары бар ... ... ... бөлу ... ... ... болып саналды. Мұннан әлеуметтік
басшылардың жерге және сол ... ... ... ... құқықтарын
иемденумен байланысты феодалдық формаларға деген даму ... Бұл ... ... және ... этнологиялық мәліметте жақсы зерттелді.
Солай, меланизийліктерде көсемдер әлі ешқандай сый ... жоқ, ... ... ... ... ... ... пайдаланды. Жаңа
Зеландиядағы майориларда олар қатарлы қауымдықтардан қол жетерлік сыйдарды
ала бастады, олардың жерлері басқа ... ... ... ... әлі ... ... иемденген жоқ. Фиджиде олар қауымның жер
меншігіне талаптана бастады. ... ... ... бәрі көсемдердің
меншігі ретінде қарастырылды, жай қауымдықтар өлім қауып-қатерінде де бір
жер ... ... ... ... ... жоқ, олар ... ... белгіленбеген салықтарды оларға төлеп тұрды. Таитиде міндеткерліктер
анықталғаннан кейін бұл процесс аяқталды.
Қауымаралық эксплуатациянаң қарапайым түрі ... тап ... ... ... ... және өсуімен бірге кең таралған әскери
тонаулар болды. Тонаулар болмас үшін, әлсіз ... мен ... ... ... ... ... бір рет төленетін ... ... ... ... ... келісті. Солай кейінгі алғашқы қауым
кезеңінде белгілі алым-салық төлеушілік ... Бұл ... ... ... экономикалық және әлеуметтік-потестарлық
құрылымдарын жоғалтпаған ұжымдардан ... бөлу ... ... түрі. Алым-салық төлеушілерде өздерінің алым алатындардікі
емес өндіріс құралдары ... және олар ... тыс жеке ... ... ұжымға таралған мәжбүрлеу арқылы пайдаланылды. Алымды алдымен
ұжымның бәрі алып тұрды, ... ... өте бұл ... оны басқарған
басшыларға иемденді. Тонау соғыстар немесе контрибуция сияқты, ...... ... ... Сол уақытта да өз мәні бойынша
(жұмыскердің өз шаруашылығында қосымша ... ... ... ... ол ... эксплуатацияға жақын болды. ... ... ... ... ... ... болды, оларда алым-салық алушылық феодализация көздерінің
бірі болып саналды. ... ... ... ... ... қатынастар қалыптасуы көздерінің бірі болды, бірақ
спартандық илотиямен, ... ... ... ... ... құл ... крепостной формаларда.
Эксплуатацияның қандай түрлері басқалардан үлкен? Бұл сұраққа нақты
жауап беруге қиын. Этнология ... ... ... ... ... ғана емес, бірақ әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі бойынша
бірдей ... ... ... ... және ... Америкадағы,
алғашқы қауымдық құрылыс ыдырауының төмеңгі сатыларында ... ... бір ... ... ... түрі деп ... басқалар – қатарлы қауымдықтарды пайдалану дейді, кейбіреулері ... ... ... бұл ... ... де кең тарихи-
этнологиялық мәліметпен бекітілген жоқ. Бірақ кейбір фактылер бұны дәлелдеу
үшін бар. Жоғары меншіктеу шаруашылығы бар ... ылғи үй ... ... кем ... ... және ... кездеседі, ал өндіретін шаруашылығы бар ... ... ... – қауымдықтар негізгі массасын ұйымдық-басшылық қауым
басшыларымен пайдалану. Эксплуатация түрінің ... тобы өте ... десе бұл ... ебекті қоғамдық ұйымдастыру және өнімдерді тік ... ... ... керек емес. Бұл үлкен элементарлықты көрсетеді,
сонымен бірінші топтың ... болу ... ... көп ... ... топтың дамыған түрлерін қалыптасуға дайындық жасады [6, Б. 315-
318].
Эксплуатацияның ерте ... ... үшін ... ... ... ... ... өмірлері маңызды. Қарапайым алым-салық
төлеушілікке және ... ... ... ... ыдырауында қандай кең
таралса да өндірістің тәуелсіз әдісін құраған жоқ ... де ... ... ... ... ... ... құл иеленушілік пен феодализм
бастары өз дамуында антагонисттік таптық ... ... ... иеленушілік және феодалдық әдістеріне ауысты.
Қоғамдық-мүліктік бөлінудің тереңдеуімен және эксплуатацияның өсуімен
ыдыраған алғашқы қоғамда халық топтарының өндіріс ... орны ... ... ... ... ... ... рөлі бойынша айырылатын
поляризациясы басталды. Қоғамдық кластардың пайда болуы алғашқы қоғамдық
кезеңді бірінші таптықтан жекелеткен ... ... ... олардың тууы
алғашқы қоғам ыдырау процесінде басталды. ... ... мен ... ... ... ... нышандары айқын болуы мүмкін.
Солай, ... бай ... ... ... деген басым кластың меншігі көп
уақыт бойы дамыған жоқ, Океанияда ол ерте ... Сол ... ... ... да ... ... ... әлеуметтік басшыларда
анықталған жоқ, бірақ олардың бірнеше топтары таптық қоғамның табалдырығын
аттады.
Таптық бөліну сапа ... оның ... ... ... басқа болды. Өзінің экономикалық негіздерімен қатар ол
толық әлеуметтік және ... ... ... ... тап ... аяқ кезінде еркіндік пен құлшылық бір-біріне қарсы қойылды, бірақ
еркін адам мен құлдың ... ... ... мен ... ... салыстыруға келмейді. Осындай қарсылық еркіндердің ... да ... Бай және ... ... ... ... ... Олар тұрақты басшылыққа, ерекше құрметті беделге,
игілікті шығу тегіге, ... ... ... және ... ... ... етті. Кедейлер, қатарлы қауымдықтар оларға ... ... ... ... ... қойылды. Тап қалыптасу кезде
туыстықтың үлкен және кіші жағының, артықшылығы бар және ... ... ... ... мен ... ... ... болған күрделі жүйелер пайда болды. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... қоғамдарда коникалық клан немесе рэмидж кең таралды. Бұл ... және ... ... ... ... ... ... ата-
бабасына генеалогиялық жақындық деңгейімен анықталады. Сол Полинезияда және
Тропикалық Африканың батысында, сонымен қатар Оңтүстік ... ... ... ... тап қалыптасуда үлкен рөлді каста жүйесі атқарды.
Бұл иерархияланған тұйық кәсіби топ, ... бір ... ... ... шыққан. Коникалық клан сияқты ... ... бірі ... ... ... жойылатын, басқалары, каста секілділер, сақталатын,
бірақ ең тұрақты дегендері де әлеуметтік дифференциацияны күрделеп қоғамның
бай мұрагерлік ақсүйектерге және оған ... ... ... кедергі
жасаған жоқ.
2.3 Ерте мемлекеттік белгілерінің пайда болуы (политогенез)
Қоғамдық өндірістің күрделенуі ұйымдық-басқару функциясын, яғни билік
функциясын бекітуін талап ... ... ... ... және мүліктік
бөліну қарсыластық пен шиеленіс ... ... ... ... мен ... ... қарапайымдар, кедейлер жағынан
қастандықтан сақтануды ... ... ... ... ... бар дәстүрлі
ру-тайпалық билік органдары оған жарамсыз болды. Олар жаңа ... ... ... ... ... ұйыдарға орын беру керек болды [7,
Б. 154-156].
Осындай маңызды формалардың бірі – ерлер немесе құпия одақтар ... ... ... ... ... ... деп ... ғана кірген одақтар,
ал құпия – ерлердің бәрін емес бір ... ғана ... ... ... ... ... ерлердікінен шыққан, бірақ олардың функциялары
соншама жақын, олар ... ... ... ... ... ... ... ерлер үйлері болды, мұнда жиналыстар және
ру ерлерінің мәдени өмірі өтті. Таптар қалыптасу ... олар ... туыс ... ... ішінде түрлі қауымдардың мүшелері бар одақтардың
ұйымдастыру орталығы болды. ... ... ... ... Тропикалық Африкадағы йоруба және т.б.) одақтар өз дамуында ... ... ... ... ... кіру үшін ірі ... ... ақшалай жарна, қымбат тойларды өткізу қажет болды. Осы жағдаймен де
қоғамдық ... ... ... басшылықты алу шартталды. Одақтар ... ... ... ... ... ... олардың беделді
жағдайын қорғап барлық наразылық танытушыларға ланкестік жасады. Мысалы,
Жаңа Гвинеядағы Дук-Дук одағының ... ... ... ... және ... ... ... тыйым салуға құқықты иемденді, оларға жеке
меншікті енгізіп және қорғап. ... ... ... Африкадағы бірқатар
қоғамдарда одақтар ру-тайпалық ... ... ... ... ұйымдырғы айналды. Бұлар қоғамдық тәртіп, сот, соғыс және
бейбітшілік мәселелерін шешу функцияларымен иемденді.
Ерлер немесе ... ... ... және ... ... ... ... Полинезия, Индонезия және Америкада ... ... ... Ескі ... ... ... және ... халықтарында (ежелгі
гректер мен римляндар, кельттер, ... ... Орта ... ... ... ... ... да болды (Меланезия, Микронезия,
Солтүстік Америка және ... ... ... олар ... Африкадан басқа
ледерде кең тарамай, әсері аз ... ... ... одақтар мемлекеттік
биліктің туылған органдары ретінде әмбебап болды. Оған ... ... ... және қауымдық көшбасшылар билігінің ... ... ... [7, Б. ... дифференциациясы және ... ... тап ... ... ... әр ... өз көшбасшылары
болуына – бейбіт уақытта басшылар, әскери басшылар, абыздар, кейде соттар -
әкелді. Осындай фукциялардың бөлінуі міндетті ... жоқ ... ... ... ... бір ... ... болуы мүмкін), бірақ жиі болды.
Сонымен бөлінген билік ... ... бола ... өйткені өз табиғаты
бойынша ол алғашқы қоғамнан ашық айқындалды.
Бейбіт уақыттағы басшыларды әдебиетте ру-тайпалық билік ... ... ... деп ... Шынында да, қоғамдық өндірісті басқарудың
монополияландыруымен және қоғамдық өнімді ... ... ... билікті
тасушылар да, биліктің өзі де халықтан алыстай ... ... ... ... ... ... ... хабаршылармен,
кенесшілермен, жеке қорғаушылармен және жендеттермен қоршалануға мүмкіндік
берді. ... ... ... ... ... қашан олар бір уақытта әскери және
(немесе) діни көшбасшысы болғанда. Бірінші ... ... ... ... сияқты тікелей мәжбүрлеу аппараты, екінші жағдайда – дін
сияқты идеологиялық және ... әсер ... ... жолбасшылар ру-тайпалық ақсүйектер ортасынан да, ... ... ... ... ортасынан да шығуы мүмкін. Таптар
қалыптасу кезеңіндегі әскери істің дамуымен олар басқа көшбасшыларды ... ... ... ысырды. Солай XVIII ғ. мысалы индейцы-ирокездерде болды,
оларда сенека тайпадан ... екі ... ... ... ... ... ... басты көшбасшыға айналды. Сол уақытта
олжалы, табысты ... ... ... ... ... ... ... ру-тайпалық байланыстармен емес, ... ... ... ... ... сүйеніп жолбасшы ескі дәстүрлерді
бұзып, тайпаластарына өз еркін күштеп алдыруға мүмкінтік тапты. Ру-тайпалық
ақсүйектерге, егер ол басқаруда өз ... ... ... ... және
оның жақын ортасына – үлкен жасақшыларға - өз ... ... ... ... өз меншігін сенімді қорғау үшін және билігін ... үшін олар ... өте ... жоқ. ... ... ... ... әскери күштен қорыққан қатарлы тайпаластар тіпті де көнді.
Діни көшбасшылар сирек ұсынылатын, ... ... ... өздеріне
діни функцияларды да иемденіп, өз билігін ... ... ... ... көп ... ... берекеге, харизмаға ие
болып жоғары күштер мен жай халық арасында ... ... ... танылды.
Бұл киелі көшбасшының барлық істерін, соның ішінде демократиялық ... ... ... [8, Б. ... ... ... ... және тұрақтылығы тап
қалыптасу кезеңінде мұрагерлік билік ... ... ... ... ... беру ғана сенімді ... ... ... өткізуді
қамтыды; ол ғана биліктің жаңа тасушысы ... ... және оның ... игілігі болған харизмамен бөлінуіне кепіл болды. ... ерте ... ... кезеңінен ақ белгілі болды (мысалы,
Австралия ... ... және ... ... ерекшелік ретінде.
Бигмендік сияқты мұрагерлік емес басшылық ... ... ... ұлы ... ... алуға көбірек мүмкіндік алды, ал ереже
ретінде – ... ... алу. ... ... қалыптасу кезеңдегі
мұрагерлік көшбасшыны көбінесе оған қатысты «көсем» терминімен анықтайды.
Бұл ... ... ... ... мемлекетке дейінгі қоғамдардағы
– көсемшілік - билік ұйымдастыру белгісін жасайды. Әр көсемшілік көмеммен
басқарылады, бірақ қай ... да ... яғни ... ... тап
қалыптасу кезеңде көсемшілікті басқарады. Көсемшілік – бұл ірі потестарлық
ұйым, тайпадан кіші емес және ... ... ... бар ... топ ... Көсемшілдіктегі билік ақсүйекті де әскери де болуы
мүмкін; көбінесе ол киеленетін ... ... мен ... ... ...... мен ... Африкадағы мемлекетке дейінгі
ұйымдар. Көсемшіліктерге алысқа таралған басшының ... өмір мен ... ... ... халыққа деген билігі сипатты. Бұл ... ... ... де, ол ... ... ... өз ... қоғамдық басшылармен пайдаланылды.
Көбінесе сол көсемшілдіктерде потестарлық ұйымдардың саяси немесе ... ... ... ... мемлекеттік ұйымға айналуы аяқталды. Оның
маңызды нышаны болып ерекше, халықпен сәйкес емес, одан бөлінген ... ... ... және ... ... бар биліктің пайда болуы.
Көсем басқарушыға – ... ... ... және т.б. ... Оның
жақын туыстары және басқа көмекшілері орталықтарда кеңесші, шалғайларда
мемлекеттік ұйымдастыру ... өтеу үшін өз ... ... болды. Жасақ әскерге айналып, оның ... ... ... қарсылығын басып, қорғау және басып алушылық
соғыстар өткізді, ... ... ... ... ... ... ... – сот, оның шарасыз қосымшаларымен – ... және ... ісін ... өзі де оның ... және ... ... ... соттар өткізді. Мемлекеттік биліктің көпшілікке идеологиялық әсерін
тигізу үшін арналған тағы бір ... діни ... ... ... ... ... Бұл ... органдарының бастары
көсемшілдіктерде де болды, бірақ оларды институцияландырғаннан кейін ғана
көсемшілдіктер ерте мемлекеттерге айналды [8, Б. ... ... тағы да бір ... ... - қосымша өнім мен
тартуларды көсемдерге өз еркімен тарату формаларынан реттелген салық ... Оған ... ... сол ашық ... оның ... басу ... әсер ету аппаратымен бөлінуі. Мемлекетке дейінгі сақтандыру
қорларға аударудар және көсемдерге тарту ... ... ... ... жоқ. ... ... ... бірақ белгіленген
алымдар кейде, Океания мен Тропикалық Африкадағыдай ... ... ... бола ... ... тағы да бір ...... ру-тайпалық емес,
территориалдық принцибі бойынша бөлінуі. Алдыңғы ру-тайпалық бірліктермен
сәйкестенбеген, бірақ кейде олардың ... ... ... болыс және
т.б. пайда болды. Бұл ертеден келе жатқан қан ... ... өту ... аяқ нәтижесі болды. Сонымен бірге территориалдық
бөлуді ... ... ... ... әлсіретті, биліктің
мүддесі болған жерде – ескі ру-тайпалық ақсүйектердің әсерін әлсіретті.
Алдыңғы кезде халықты территориалдық ... ... бөлу ... ... ... Батыс Еуропада ерте ортағасырлық «варварлық» заңдар бойынша әр ... ... ... бойынша сотталған. Тропикалық Африкада және кейбір басқа
аймақтарда мемлекет пайда болған кезде де ... ... ... ... Бірақ тұтасында саяси және территориалдық құрылым ... ... ... ... ... бөлінуді
мемлекеттіктің пайда болу критериі ретінде қарастырады.
Сонымен, мемлекеттіктің бір нышаны да қоғамның ... және ... ... ... ... жоқ. Бұл меже болып міндетті үш
нышанның сәйкестігі де болған жоқ, ... ... ... тарихында бір
нышандар ерте , басқалары – кейін ... ... ... Ерте ... қорытынды атап өтілген нышандардың дамуы мен айқындау, сонымен қатар
бір емес екеуінің бірге болуының негізінде жасалады.
Мемлекет қалыптасу ... одан ... ... та ... ... ... ... (яғни билеуші таптар ... ... ... ... ... ... нормалар жиынтығы) және
адамгершілікке (мораль, этика) (яғни қоғам пікірі күшімен ғана ... ... ... ... оның ... қалыптасқан құқық, өз мағына
бойынша әр ... бір, ... ... ... бойынша әр тайпада
айырылуы мүмкін болса да; ... ... ... ... да әр қоғамдық
қабатта, содан кейін таптарда әр түрлі. Қоғамның таптарға бөліну процесінде
қоғамның басым ... ... ... нормаларды бөліп алып, өз керегінше
оларды өзгертті, оларды мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтыды. Бұл қоғамның
шаруашылық өмірін ... ... ... және оның ... ... - әсіресе көрнекті - әлеуметтік ... ... ... ... ... ... егер ... ұрлық болған
жағдайда кім ұрлады – туыс па ... жат адам ба ... ... ... ... ... мәжбүрлеген, енді меншікке қастандық жасау үшін
жазаланатын, ал әлеуметтік жетекшілердің меншігіне ... ... ... ... Ол үшін көп ... өтем алынды, құлшылыққа айналдырды,
мертіктірді, өлтірді. Ертеде ауыр ...... ... бұзу – ... қылмыс деп саналмады, бірақ сословиелік-касталық неке тыйымдарды
бұзу енді қатаң жазаланатын. Ұру, мертіктіру, ... тіл ... ... мәселе жақтардың ру-тайпалық емес әлеуметтік қатыстықтарында болды.
Мысалы, көптеген ... ... ... қаны ... ... екі есе және үш есе ... ... көбінесе ол бағасыз болды, яғни
материалдық қайтаруға келмеді [8, Б. ... ... көзі ... заң ... актілер немесе прецедент
құрайтын сот шешімдері ғана ... ... ... ... ... ... мононормалары немесе салттары табылды.
Сондықтан, ежелгі құқық жай құқық деп ... ... ... ... ... жай құқық деп тап қалыптасу кезеңіндегі салттарды немесе одан
да кең алғашқы қоғамдағы әлеуметтік ... ... ... бұл ... ... ... мағынада бұл сөзд мемлекет ... ... ... ... ... жай құқық деп бекітілген, бірақ жазылмаған,
кодталмаған мемлекетті ... Бұл да ... ... ... ... ... оның таптық-шартталған және мемлекеттік-мәжбүрленген
маңызы болады. Мемлекеттіктің пайда болуы ... ... ... ... болса, жай құқық ерте таптық қоғамдарда жазылған, тапқа дейінгі
қоғамдарда ғана, өзінің ... ... ғана ... болып
есептеледі.
3 Қазақстанда ерте таптық қоғам дамуының ерекшеліктері
3.1 Қола дәуірі
Қазақстанда қола дәуіріндегі тайпалардың ... ... ... шаруашылығы мен кетпенді егіншілік болды. Мал шаруашылығының дамуы
қоғамның азық-түлікпен және тұтыну заттарымен ... ... ... ... ... болуына, айырбастың одан әрі өсіп, ... ... ... қорлана бастауына жеткізді.
Мал шаруашылығының жедел дамуы ең бірінші ірі қоғамдық, еңбек
бөлінісінің, ... ... ... ... ... бөлініп
шығуының негізі болды. Қола дәуірінде егіншіліктің дамуында да ... ... Жер ... ... өнделсе де, өнделетін жердің аумағы
едәуір ұлғайды. Шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... тиіс еді. Әлеуметтік және әскери-саяси
құрылымдарда рулық-тайпалық бөлімшелер пайда болады.
Еркек-көсем, еркек-жауынгер ... ... ... ... ... дәреже алды; ол рулық қауымның басшысы болды, туыстық әке жағынан
есептеле бастады. Бұл ... ... ... ... ... ... бірі — ... ескерткіштердегі қос
табыттар; онда күйеуінің моласына кейін әйелін жерлейтін ... ... ... ... тән ...... сол жақ ... оң жақ
бүйірінен бүктетіліп, басын батысқа қаратып жатқызылуы.
Патриархаттық ... ... ... ... бірнеше кезеңнен өтті.
Алғашқы түрінде ол өзінің алдындағы матриархаттық әулеттін көп ... ... және ... ... шешуде қоғамның барлық
ересек мүшелерінің теңдігін, қауым басшысының беделіне өз еркімен бағынуды
мұра етіп ... еді. ... ... ... ... сияқты, жұп отбасы
болды, мұнын өзі ерлі-зайыптылар байланысының берік ... және ... ... ... мен әйелдер құқықтарының теңдігімен
сипатталады [9, Б. ... ... ... ... қауымдар әке жағынан туыс
адамдардың төрт-бес ұрпағынан ... және ... 200 ... ... ... да кең ... үйлерде бірге тұрды. Әрбір ... ... ... ... ... ... отбасылық-өндірістік ұжым болды, ал ұжымдық еңбек
тұсында өндіріс құрал-жабдықтары мен өндіріс өнімдеріне ортақ меншік ... ... ... ... соңғы қола дәуірінде, ... ... ... қауымдар барған сайын оқшаулануға тырысты; мұның өзі
келе-келе алғашқы қауымдық кұрылыстың ыдырауына, отбасылық ... ... ... ... ... қоршай жасалған дуалдар мен орлар
түріндегі қорғаныс бекіністері қола дәуірінің ... ... ... ... ... дәуірде пайда болған. Сондай-ақ қоныстар
мен қорымдардан табылған жебелердін қола және сүйек ұштары да ... ... ... Жебе ұшы бір жолы ... Қазақстан)
тізенің ұршығына, тағы бір жолы (Орталық Қазақстан) адам ... ... ... ... ... ... ... соңғы кезенінде рудың ыдырауы және одан жеке ... ... ... ... ... ... Олар ... дербес отбасыларына арналған бөлімдерге бөлінген. Мәселен,
Батыс Қазақстандағы Алексеевка қонысында ... бірі ... екі ... ... екеуінің де от жағатын, тамақ пісіретін бөлек
жер ошақтары, жер ошақ жанында қойма-ұралары бар. Нақ сол ... ... ... ... тас ... табылды.
Рулық құрылыстың ыдырағанын және мүлік теңсіздігінің пайда болғанын
қорымдардың материалдары да ... ... қола ... ... ... қатардағы мүшелерінің жұпыны қабірлерімен
қатар бай қабірлер де кездеседі. Кедейлердің қабірлері ... ... және ... ... ... ... Байлардың
қабірлерінен алтын және қола заттар, шебер өрнектелген қыш ... ... ... тас жәшіктердің тақталары шеберлікпен жасалған, бір-
бірімен жақсы қиюластырылған, жәшіктердің ... де ... ... ру мен ... ... ... үстіне биік етіп топырақ
оба үйілген немесе үлкен-үлкен гранит тақталардан қоршау жасалған.
Мал санынын өсуімен қатар азык-түлік өнімдері мен шикізат — сүт, ... жүн, ешкі ... ... ... ... ... ... олардан
қор жасауға және ... ... ... Қола ... алдыңғы
сатыларында заттай айырбас бір тайпаға жататын ... ... және ... ... болды [9, Б. 11-13].
Айырбас соңғы қола дәуірі кезеңінде кең өріс ... ... ... құймалары кен орындары бар жерлерден бұлар жок жерлерге апарылды.
Трушниково ... ... ... ... ... ... ғана ... алыстағы тайпалармен де айырбас ... ... ... жеке ... ... айырбастың дамып,
ұлғаюына жылқыны мініске үйретудің, оны көлік ретінде пайдаланудың едәуір
маңызы болды.
3.2 Ерте ... ... I ... ... ... Ауғанстанды, Орта Азияны
және Қазақстанның оңтүстігін қамтитын кең-байтақ аумақта жинақтап ... деп ... ... ... ... ... Солтүстік Қара теңіз өңірі мен Днепр ... ... және ... Еділ бойы мен ... Орал өңіріндегі
савроматтардың, Кир мен I Дарий парсыларының және Александр ... ... ... ... Олар ... ... тығыз
қарым-қатынас жасаған, тіпті б. з. б. VI — V ... ... ... да кірген. Ахеменидтік сына жазба ... ... аз ... да, ... ... ... оларда
сақтардың үш тобы: хаумаварга-сақтар (хаом сусынын ... ... ... ... сақтар), тиай-парадрайа-сақтар
(теңіздін арғы бетіндегі сақтар) туралы ... ... екі ... ... ... ... ол амюргия-сақтар және ортокарибантия-сақтар
деп атайды.
Ғылымда сақтардың бұл топтарының Орта Азия мен Қазақстан аумағында
шоғырланғаны туралы көптеген ... бар. ... ... ... Шаш
(Ташкент ауданы), Солтүстік Қырғызстан ... және ... ... ... бұл сақ ... ... ... болған, оған Оңтүстік Орал өңірі мен Таулы Алтай да енген.
Бұл ... ... діни ...... зор тас және ... - сақ ... ... Пазырық (Таулы Алтай), Шілікті
(Шығыс Қазақстан), ... және Есік ... ... ... тамаша жаңалықтар кеңінен мәлім, олар ғылымды металдан, ағаш пен
матадан жасалған көркемдігі ... ... ... ... ... ... ... өнерінің ескерткіштерімен байытты. Бұл ... ... ... сақ ... жоғары және көп жағынан өзіндік
төл мәдениеті, «олардың патшаларының» ұлылығын және ... ... ... бірінші рет айқын көрсетті.
Әркелкі әрі қызықты материалдар Есік обасынан алынды. Адам қаңқасы
жатқан жерден алтыннан жасалған киімге ... ... ... ... қару-жарақ, т.б. заттар қойылған. Бас киімді әрлендірген көлемі әр
қилы алтын тіліктері, ... мен ... бас ... ... киімдегі арқардың алтын мүсіні бас сүйектен 65 см жерде - ... ... бір ... бас ... ... ... нәтижесінде
өздерінің бастапқы орналасу қалпын өзгерткен. Бас ... сол ... ... ... ... ... жабық алтын алқа жатты. Мойын омыртқадан
жамбас ... ... ... дейінгі денесі ішкі және сыртқы киімді
әшекейлеп тұрған алтын қапсырмалармен, ... ұсақ ... Ұсақ үш ... ... ... ... ... көп) қола
қаптырмаларға негізделген. Белінің тұсында сыртқы киім ... ... ... ... ... ... жапсырмалар саны 16, олардың 3-
еуі ірі, қалған 13-і ұсақ. Барлық қапсырмалардың келесі бетінде сопақша-тік
бұрышты ... ... ... ... ірілерінде олар төртеу, ал
ұсақтарында екеуден. Үлкен жіліншік балтыр сүйектің сыртқы және ... ... ... тік ... ұсақ ... ... ... Олар
мата шалбарға жиектетіле тігілген. Лақыттан барлығы 4 мыңнан астам алтын
бұйымдар жинастырылған. ... ... ... ағаш пен ... жасалған
31 ыдыс табылған. Сондай-ақ күміс қасық пен ағаш ожау ... ... бір ... ... ... ... ... ағаш, ал
батысында қыш пен металл ыдыстар жайғастырылған. Қыш ... ... ... ... Табақ, тостаған мен ожау қайыңнан дайындалған. Табақтар
тік бұрышты тұрпатта, сыртқа қайырылған жиектері аса биік ... ... ... ... де ... ірі ... ... тұрпаты мен
көлемін қайта қалпына келтіруге болады. Металл ыдыстар күміс пен қоладан
жасалынды. Қоладан құйылған тостаған ... тік, түбі ... және ... жалатылған. Екі шынаяқ пен қасық күмістен жасалыпты. ... ... ... ... ... ... бүйіріне, одан әрі түбіне
жалғасады. Ернеуінің сыртқы жағына 32 дөңгелек бедерленген, ал ішкі ... ... ... ... орталық шеңбер бейнесіндегі ою-өрнек
түсірілген. Тостағанша қолдан жасалған. Түбі ... ... және ... ... аса биік емес ... ... ... ыдысқа
тойтарма шегемен жабыстырылған.
Келесі тостағаншада әлі күнге дейін анықталмаған 26 ... ... та ... дөңгелек ұстағышы үшкір құстың басымен аяқталады.
Толымды түрде ... ... ... мен ... ... V ... мен Арал маңындағы сақ заманының ... ... ... өте аз әрі ... көпшілігі
тоналған.
Ерте темір ғасырда тайпалар мен халықтардың көбінде егіншілік пен мал
шаруашылығында негізделген ... ... ... ... ... саны ... ... байланыстар тұрақталады, ауысудың
рөлі күшееді, әсіресе алыс қашықтықтарға. Көне халықтардың көбі ... ... ... ... кезеңінде болатын, кейбір тайпалар
мен одақтарда тап ... ... өтіп ... ... ... Орта ... Еуразияның қыр жағы) ерте мемлекеттер пайда ... Б. ... ... кезеңі (б. д. д. VIII—IV ғғ.) адамзаттың ежелгі өмірін
қазіргі ... ... ... ... ... шақ. ... ... игеріп пайдалану арқылы өркениеттің техника заманына
тікелей жол ашты. Темір кендерін балқытып, ... және ... ... ... ... ... ... дәрежеге көтерілгенін де
көрсетеді. Осы ... ... ... ... халықтар өздері туралы тарихы
мен мәдениетін жан-жақты қамтитын ... және ... ... ... ... темір ғасырының басталуымен Еуразия қырларында ірі тайпалық
қауымдыстықтар қалыптаса бастады. Тарихи ... ... мен ... ... ... «савроматтар» пайда болды. Этникалық туыстық,
даму және өмір сүру деңгейінің ұқсастығының ... ... ... ерте темір ғасырындағы қыр халқының материалдық мәдениетінің ... ... ... деп ... [13, 19-25 ... жеке ... таптардың және мемлекеттің ... ... ... ... жоқ. ... ... жүріп, түрлі
механизмдердің әсерімен бұл процестер әртүрлігімен ерекшеленді.
Бұл белгілі жағдайда процестердің экономикалық негіздеріне қатысты ... ... ... жеке ... ... Егер Океанияның
бірқатар қоғамдарында тапқа дейінгі уақытта жерге деген жеке меншік белгілі
болса, Тропикалық Африкада оны көптеген ерте ... ... ... ... ... ішінде нақты тарих, экология, әскері белсендік, ауысудың
дамуы және т.б. маңызды ... тап ... ... тән ... ... және оған ... ... биліктің үш негізгі ... ... ... және ... ... жол ескі ... ... өз экономикалық және
потестарлық позицияларын сақтаумен байланысты, бұл ... ... ... монополияландыруға, одан кейін басып алуға мүмкіндік туғызды. Мұнда
эксплуатация әдісінің негізгісі болып жоғарыда феодалдыққа ... ... ... ... кіріптарлық және қауымаралық эксплуатация
ретінде қолданылды. ... ... ... ... бұл ... ... – киелі де, киелі емес те.
Плутократтық жол бигмендерді сайлаумен байланысьты, олар көбінесе
кіріптарлық эксплуатация ... және ... емес ... Бұл жол және оның ... ... және ... қалыптасу
жолдармен сәйкестігі әлі де аз зерттелген.
Сондықтан дүркін-дүркін қақтығыстар жүйелі, көпшілік және ... ... ... үшін ... ... тұрақты кәсіпке айналды.
Жеңгендер өздеріне құны бардың бәрін ...... ... ... ... көрші жерлерді де басып алды. Соғыстардың тұрақты кәсіпке
айналуы әскери техника мен ... ... ... ... ... Қазақстанда, алда қола ғасыры мен темір ғасыры — адамзат дамуындағы
асқаралы жаңа баспалдақтар тұрды. Оның ... ... ... ... ... ірге тасының қалануына тікелей әсер етті. Қоғамдық
даму барысында ... ... ... жаңа ... жаңа ... л ... болды, металл өндірісінің әдістері одан әрі жетіліп «экономика» және
«мәдениет» ... ұлы ... ... жол ... ... ... жолындағы қарышты қадамының әрбір сатысында туындаған баға жетпес
тамашa өнер туындылары болашақ ұрпаққа мәдени ... ... қала ... ... мен ... ... мәдениет жаңа сатыға
көтерілді. Өз ... ... ... ... мәдениеті — дүниежүзілік
мәдениеттің негізін қалауда орасан зор роль атқарды. Ол ... ... тіл, ... ... ... ... қарым-қатынастар және тағы басқалары болды.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1 ... В. П. ... ... ... ... – М.: ... 2004. – 350 ... Алексеев В. П. Историческая антропология. – М.: Наука, 1979. – 452
б.
3 Шнирельман В. А. ... ... ... – М.:
Знание, 1989. – 368 б.
4 Семенов Ю. И. Происхождение брака и семьи. – М.: ... 1974. – ... ... А. И. ... и мир в ... ... человечества. – М.:
Аванта, 1994. – 402 б.
6 Массон В. М. Экономика и социальный строй ... ... по ... – Л.: ... 1976. – 603 б.
7 Марков Т. Е. История хозяйства и материальной культуры в первобытном
и раннеклассовом обществе. – М.: ... 1979. – 367 ... ... Ю. В. ... ... ... – М.: ... 1983. – 415 б.
9 Жұмағұлов Қ. Т. Таяу ... ... ... оқу құралы. –
Павлодар: Кереку, 2009. – 210 ... ... Ә. ... ... ... ... көмекші оқу құралы. –
Алматы: Санат, 1998. – 192 б.
11 Қазақстан тарихы: көне ... ... ... Бес ... Т. 1. ... ... 2010. – 544 ... Ежелгі Қазақстан: Қазақстан балалар энциклопедиясы. – Алматы:
Аруна, 2004. – 224 ... ... Ч. ... ... ...... ... 2005. – 592 б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Саяси идеология2 бет
Әдебиет және өнер түрлерінің шығу тегі және дамуы28 бет
«GNPF» акционерлік қоғамның қаржылық – экономикалық жағдайдын талдау11 бет
«The best» акционерлік қоғамның шаруашылық қызметін талдау28 бет
Азаматтық қоғамның негіздері және компоненттері58 бет
Азаматтық қоғамның саяси жүйесіндегі мемлекет24 бет
Азаматтық қоғамның саяси жүйесіндегі мемлекет туралы11 бет
Азаматтық қоғамның теориялық-әдістемелік негіздері31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь