Тас дәуіріндегі наным-сенімдер

Кіріспе 3
1 Діни сенімдердің қалыптасуы 5
1.1 Алғашқы наным.сенімдер 5
1.2 Дін, сенім, наным ұғымдарының ерекшеліктері 9
2 Алғашқы діни сенімдердің негізгі түрлері 11
2.1 Фетишизм 11
2.2 Магия 12
2.3 Тотемизм 14
2.4 Анимизм 15
3 Қазақ халқының көне дәуіріндегі наным.сенімдер 17
3.1 Тотемизм, магия, анимизм, фетишизм және олардың
қазақ арасындағы ерекшеліктері 17
3.2 Қазақстан қола ғасырындағы діни нанымдар мен табынушылықтар 22
Қорытынды 24
Қолданылған әдебиеттер тізімі 25
Зерттеу өзектілігі. Діннің шығуы туралы тұғырнамалардың бірі теологиялық және шіркеу жанындағы орталарда пайда болды және дінді зерттеу тарихына «прамонотеизм» немесе алғашқы монотеизм тұғырнамасы деген атаумен енді. Бұл тұғырнама алғаш рет ықшамдалған түрінде шотландиялық әдебиетші және ғалым Э. Лэнгтің (1844-1912) «Діннің қалыптасуы» деген кітабында тұжырымдалды. Ал толық күйінде католик попы В. Шмидт (1868-1954) баяндады, ол бұл тұғырнаманы негіздеуге «Құдай идеясының шығуы» деген 12-томдық еңбегін арнады. «Прамонотеизм» теориясының мәні мынада: барлық алуан түрлі нанымдардың, соның ішінде артта қалған халықтардың нанымдарының түбінде жалғыз Құдай-жаратушыға деген ең ежелгі сенімнің қалдықтарын байқауға болады. Дәл сол сенім діннің барлық формаларының бастамасы болды, тек содан кейін ғана оған оны ластаған элементтер араласты. Бұл теорияны дәлелдеу ұшін В. Шмидт орасан зор этнографиялық деректер қорын келтірді, оларға теологиялық түсініктемелеу берді, ал өзінің схемасына сәйкес келмейтін деректерді назарынан тыс қалдырды. Бұл деректер монотеизм - діни төңкерістің бастама нүктесі емес, діндердің шежіре ағашының бір бұтағының даму сатысы болып табылатынын көрсетті.
Адамзат тарихында «дінге дейінгі кезеңнің» болғандығы жөнінде болжам ұсынылды. Бұл болжамның жақтаушылары қоғам дамуының алғашқы сатыларында өмір сүрген адамдардың діни наным-сенімдері болмаған, себебі олардың санасы тікелей практикамен жалғасып жатты және қандай да болсын абстракциялар, соның ішінде діни абстракцияларды туындата алмады деп тұжырымдайды. ХІХ-ХХ ғғ. аралығында көптеген этнографтар, антропологтар мәдени дамуы жағынан өте төмендігі сондай, діни түсініктері мен ұғымдары мұлдем жоқ тәрізді тайпалардың бар екендігі жөнінде мәліметтер келтірді. Бірақ осы тайпалардың өмірін, олардың әдет-ғұрыптарын, ойлау ерекшеліктерін мұқият зерттеген соң, зерттеушілер оларда діни наным-сенімдердің және культтік практиканың нышандарын әрдайым байқап отырды. Сондықтан «дінге дейінгі кезеңнің» болғандығы жөніндегі болжам сол болжам кұйінде қалды.
Ұсынылған курстық жұмыстың мақсаты – тас дәуіріндегі наным-сенімдерді зерттеу.
Бұл мақсатқа сай келесі міндеттер қойылады:
- діни сенімдердің қалыптасуын зерттеу;
- алғашқы діни сенімдердің негізгі түрлерін анықтау;
- тотемизм;
- анимизм талдау;
- фетишизм анықтау;
- магия;
- Қазақстандағы алғашқы наным-сенімдерді талдау.
Зерттеу объектісі – алғашқы наным-сенімдер.
1 Дінтану негіздері: оқулық / құраст.: Н. Ж. Бәйтенова. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 356 б.
2 Ленин В. И. Избранные труды. – М.: Наука, 1975. – 549 б.
3 Жетесов Б. С. Дін, сенім, наным ұғымдарының ерекшеліктері // Саясат. – 2009. - № 8. – Б. 54-56.
4 Тайлор Э. Первобытная культура. – М.: Знание, 1984. – 259 б.
5 Философиялық сөздік /ред. Р.Н. Нұрғалиев, Ғ.Ғ. Ақмамабетов., Ж.М. Әбділдин. – Алматы: Ғылым, 1996. – 359 б.
6 Энгельс, Ф. Происхождение семьи, частной собственности и государства. В связи с исследованиями Л. Г. Моргана. – М.: Политиздат, 1973. – 240 с.
7 Мұханов Қ. Діндер тарихы мен теориясы және еркін ой: арнаулы және еркін лекциялар курсы. – Алматы: РБК, 1994. – 135 б.
8 Артемьев А. И. Дінтану: жалпы дінтану негіздері, діндер тарихы, Қазақстандағы діндер. – Алматы: Жалын, 2008. - 97 б.
9 Кислюк К. В. Религиоведение: учебное пособие. – Ростов н/Д: Феникс, 2004. – 512 б.
10 Малиновский Б. Магия, наука и религия. – М.: Наука, 1979. – 463 б.
11 Музафарова Н. И. История религий: учебное пособие. - Ростов н/Д: Феникс, 2004. – 320 б.
12 Религиоведение: учебное пособие / под ред. М. Я. Ленсу. – Мн.: Новое знание, 2004. – 421 б.
13 Уалиханов Ш. Мақалалары мен хаттары. – Алматы: Ғылым, 1949. – 384 б.
14 Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Мектеп, 1957. - 297 б.
15 Никитин В.Н. Обухов В.Л. Дінтану. Әлем діндерінің ілімі. – СПб: Наука, 1999. – 463 б.
16 Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы: Ғылым, 1959. – 328 б.
17 Қазақстан тарихы: көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. Т. 1. – Алматы: Атамұра, 2010. – 544 б.
18 Гордиенко Н.С. Дінтану негіздері. – СПб: Наука. - 1997. - 329 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе
3
1 Діни сенімдердің қалыптасуы ... ... ... ... Дін, ... ... ... ерекшеліктері 9
2 ... діни ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
3 ... халқының көне дәуіріндегі наным-сенімдер ... ... ... ... ... және ... арасындағы ерекшеліктері ... ... қола ... діни ... мен ... ... ... әдебиеттер ... ... ... ... ... тұғырнамалардың бірі
теологиялық және шіркеу жанындағы орталарда пайда ... және ... ... ... ... ... ... тұғырнамасы деген атаумен
енді. Бұл тұғырнама алғаш рет ... ... ... ... ... Э. ... (1844-1912) «Діннің қалыптасуы» деген кітабында
тұжырымдалды. Ал ... ... ... попы В. ... ... баяндады,
ол бұл тұғырнаманы негіздеуге «Құдай идеясының ... ... ... ... ... ... мәні ... барлық алуан түрлі
нанымдардың, соның ішінде артта қалған ... ... ... ... деген ең ежелгі сенімнің қалдықтарын байқауға
болады. Дәл сол ... ... ... ... ... болды, тек содан
кейін ғана оған оны ластаған элементтер араласты. Бұл теорияны дәлелдеу
ұшін В. ... ... зор ... ... ... келтірді, оларға
теологиялық түсініктемелеу берді, ал өзінің схемасына ... ... ... тыс ... Бұл ... ... - ... бастама нүктесі емес, діндердің шежіре ағашының бір бұтағының
даму ... ... ... ... ... ... ... кезеңнің» болғандығы жөнінде болжам
ұсынылды. Бұл болжамның жақтаушылары қоғам дамуының алғашқы сатыларында
өмір ... ... діни ... ... ... олардың санасы
тікелей практикамен жалғасып жатты және қандай да ... ... ... діни абстракцияларды туындата алмады деп тұжырымдайды. ХІХ-ХХ
ғғ. аралығында көптеген этнографтар, ... ... ... ... ... ... діни ... мен ұғымдары мұлдем жоқ тәрізді
тайпалардың бар ... ... ... ... Бірақ осы тайпалардың
өмірін, олардың әдет-ғұрыптарын, ойлау ... ... ... ... ... діни ... және ... практиканың
нышандарын әрдайым байқап отырды. Сондықтан ... ... ... ... болжам сол болжам кұйінде қалды.
Ұсынылған курстық жұмыстың мақсаты – тас дәуіріндегі наным-сенімдерді
зерттеу.
Бұл ... сай ... ... ... діни ... қалыптасуын зерттеу;
- алғашқы діни сенімдердің негізгі түрлерін анықтау;
- тотемизм;
- анимизм талдау;
- фетишизм анықтау;
- магия;
- Қазақстандағы алғашқы наным-сенімдерді ... ...... наным-сенімдер.
Зерттеу тарихнамасы. Алғашқы ... ... ... А.П.Складников, Ю.П.Францев, Ю.А.Семенов, С.А.Токарев, А. ... Б. ... ... ... Э. ... ... ... Ы.
Алтынсарин, Мұхтар Әуезов және т.б. тарихшылар зерттеген.
Хронологиялық шеңбер. Тас дәуіріндегі, адам ... ... ... - 1,5-
1 млн жыл бұрын, б.з.б. IV-III мыңжылдықтан – б.з. І ... ... ... ... ... ... ... бөлім, қорытынды және
қолданылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспеде зерттеудің ... ... ... ... ... ... үш тараудан құралады.
Бірінші тарау діни сенімдердің қалыптасу мәселелерін зерттейді.
Екінші тарауда алғашқы діни сенімдердің негізгі түрлері талданады.
Үшінші бөлімде Қазақстандағы алғашқы ... ... ... ... ... Діни сенімдердің қалыптасуы
1.1 Алғашқы наным-сенімдер
Антропогенез процесі 2-3 млн жылға созылғандығын және ... ... ... әлі кұнге дейін жеткілікті дәрежеде зерттелмегенін
ескере отырып, қазіргі замандық дінтанушылар «прамонотеизм» теориясына да,
«дінге дейінгі ... ... ... ... да ... ... ... күні діни нанымдардың қарапайым формалары 40 мың жыл бұрын пайда
болғанын ғана ... ... ... Болжамды түрде ... ... дене ... ... және ... ... ерекшеленетін және ұғымдар мен белгілі бір деңгейдегі
абстракцияларды жасауға ... ... ... (Ноmо ... ... да осы ... байланысты.
Тарихтың сол кезеңінде діни нанымдардың болғандығы жөнінде алғашқы
қауымдық адамдарды жерлеу ... ... ... адам ... ... ... жерлегені және мәйіттің басында оны келесі
өмірге дайындау рәсімдері алдын ала жасалатыны ... ... ... ... ... ... үй тұрмысының заттарын, әбзелдерді және
т.с.с. қойған. Демек, алғашқы ... жер ... ... ... ... ... ететін басқа дүниенің болатындығы жөнінде түсініктері болған
[1, Б. 94-98].
Адамзаттың жабайы кезінен бастап, дәл ... ... ... - ... мен діни ... (догма) олардын барлық өмірінің жүйесі арқылы
өзгеріп түрленіп сан-қилы құбылыстармен көрінгенін білеміз: ол сонау көп
құдайлы ... ... ... магия түрлерінде белгілі болды. Бұл
діндерді шартты түрде табиғи діндер деп ... ... ... - адам осы
діни сезімдерге сүйене отырып, ... сол ... ... бөліп
шығарды. Сол түсініктер арқылы табиғатқа ықпал еткісі келді, одан қорықты,
одан өзіне жәрдем сұрады, бойына қуат іздеді, оларды ... ... ... ... күшке айналдырды. Соның нәтижесінде адам санасында оның
өзіне қарама-қарсы тұратын ... ... ... ... Бұл ... ... бір ... діндер, сияқты белгілі бір әлеуметтік
күштердің әсерімен болған жоқ. Өзінен өзі адам танымының белгілі бір ... ... ... ... Сол сияқты бұл діндер ешбір таптық
көзқарасты, таптық мақсатты т.б. ... жоқ. Олар ... ... ... ... салдарынан туды, ерекше табиғаттан
тысқары күш ретінде дүниеге ... Бұл діни ... де ... ... яғни бұл діни түсініктердің де барлық басқа діндер ... ... бар, ... өмір сүру ... белгілі дәрежеде
сіңірген еңбегі бар. Адамның табиғи фантазиясы осы кезден басталса ... ... ... діни ... ... болу кезін
неандерталдық кезімен басталса керек. Көптеген ғылым зерттеушілері діни
түсініктерді пайда болу ... ... ... ... керек деп
жорамал жасайды. Мысалы совет ғалымдары ... ... ... ... ... еді ... ... айтады, неандерталецтерде
фантазиялық құбыластар, шын дүниені қиялы ... ... ... ... ... ... ... басқа бір тобы ... діни ... ... ... ... ... ... Бірақ қалай
болғанда да, діни түсініктердің күшейе түсуі - таптық қоғамның ... ... ... ... ... ... ... келсе керек. Дегенмен
діннің пайда болуынаң ешбір талассыз белгілері - саналы адамның рулық қоғам
дәуіріне өту ... ... ... деп ... ... ... ... олар - археологиялық қазбалардың берген
мәліметтері бойынша - сол кездегі өлген ... ... ... - діннің
шығуы, табиғаттан жоғары тұрған ... ... ... ... ... бірге сал кездегі алғашқы ескерткіштер және таңбалар әр-
қилы бейнеленген құбылыстар магиялық дәуірге жетелейтін сияқты,
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде діннің пайда ... ... ... табиғат алдындағы рәдәрменсіздігі, табиғатпен күрестегі
әлсіздігі, қорқынышы, үрейі ... ... ... ... ... алдында, онымен күрес барысында жаншылған еді, - деп көрсетуге
бекер емес тәрізді. Демек, діни ... ... ... ... - ... ең ... ... болуымен қоса, өндірістік қатынас тардаң өте
төменгі дәрежеде болуымен түсіндіреді [2, Б. 115-118].
Діни нанымдар үңгірлік бейнелеу ... ... да ... ... ... ... басым бөлігі - бұл аңшылық ... мен ... ... ... аң ... ... адамдар, ал
кейде - зооантроморфтық жаратылыстар. Бұл суреттерді талдау ... ... ... мен ... арасында ерекше бір байланыс бар
екеніне, сондай-ақ жануарлардың ... ... ... ... ... ... ... сенгендігі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік берді.
Сондай-ақ ... ... ... әкелетін және қауіп-қатерді аластайтын
әр түрлі заттарды ... кең ... ... ... ... бірі ... сөзі fetico ... зат)
шыққан «фетишизм» деген атауды алды, ал ол өз кезегінде factitus ... ... ... сөзінен шыққан. Оны алғаш рет Батыс Африкада португал
теңізшілері XV ғасырда ... ... ... ... ... баламалары
әлемнің көптеген аймақтарында табылады [3, Б. 54-56].
Фетиш ... адам ... ... ... таң ... кез ... бола ... ерекше формалы тас, ағаш кесегі жануар тісі, шебер ... ... ... Бұл ... оның ... тән емес ... ... жазу, жаулардан қорғау, аңшылықта ... және ... Егер ... ... ... соң, ... ... адам
табысқа қол жеткізе алса, ол өзіне фетиш көмектесті деп санай ... ... ... Егер адам ... да бір ... ұшыраса, онда фетиш
лақтырылып тасталынатын немесе басқамен алмастырылатын.
Алғашқы адамдардың фетиштерге мұндай көзқарасы таңдап алған ... ... ... ... көрсетеді: көрсетілген көмегі үшін
алғыс айтқан, ал көмектеспегені үшін ... Бұл ... ... ... ... ... ол фетиштерді жазалау
үшін ғана емес, оларды әрекетке итермелеу үшін ... ... ... бір ... ... ... африкалықтар оның денесіне темір ... ... ... ... ... ... жақсы есіне сақтап,
міндетті түрде оларды орындайды деп ... ... ... ... ... ... тотемизм - адамдардың
қандай да бір тобы (тайпа, фратрия, ру) мен белгілі бір ... ... ... ... ... байланыстың бар екеніне сенім болып
табылады. Діни нанымдардың бұл формасының атауы «ототеман» сөзінен шыққан,
ол ... ... ... ... тайпасының тілінде «тегі онын»
дегенді білдіреді.
Тотемизмді зерттеу барысында оның пайда болуы алғашқы қауымдық адамның
тұрмыстық әрекеті - терімшілік және ... ... ... ... Адамдарға тіршілік етуге мүмкіндік беретін аңдар мен ... ... ... ... дамуының алғашқы сатыларында мұндай
табыну тотемдік жануарлар мен ... ... ... ... ... ... жасау ұйғарылды. Сондықтан кейде Австралия
аборигендері тотемге ... ... ... ... ... «Бұл ... ет». ... адамдар мен жануарлар арасындағы
мұндай байланыс өте ерте заманда болған, олардың болғандығы ... ... ... мен ... ... ... жеткен тілдегі тұрақты
айналымдар ғана дәлел береді.
Біраз кейінірек тотемизмге әлеуметтік, бірінші кезекте ... ... ... ... топтың мүшелері (қан ... ... ... мен ... ... сипаттарын біріктірген ата-
бабалардан шыққандарына сене бастады. Бұл, бір жағынан, ата-баба культінің
күшеюіне, екінші жағынан, тотемге деген ... ... ... ... ... ретінде пайдалануға салынған тыйымдардың (табу) пайда болуына
әкелді, әрине тотемді жеу рәсімдік ... ... ... ... ... еске ... ... санамағанда.
Кейінірек тотемизм шеңберінде табу деп аталатын тыйымдардың тұтас ... ... ... Олар ... ... реттестірудің маңызды
механизмі болып саналды. ... ... ... табу ... ... ... ... некелік таптарға бөлді және осылайша жақын
туыстар арасындағы жыныстық қатынастарға ... ... ... ... ... ... ... балаларға берілуі тиіс тағам
сипатын қатаң реттестірді. Табудың ... ... ... үйге ... қол сұқпауға, жерлеу заңдылықтарын ... ... ... ... ұжым мүшелерінің құқықтары мен міндеттерін
бекітуге шақырды.
Ақыр аяғында, нанымдардың ... ... ... айта отырып,
анимизмді (лат. апіта - жан) - жан мен рухтардың бар екеніне деген ... ... ... ... нанымдардың тиянақты талдамасын ағылшын
антропологы Э. ... ... ... «Алғашқы мәдениет» еңбегінде
берген. Э. Тайлордың теориясы ... бұл ... екі ... ... ... ... ... ертедегі адамның ұйқы, елестер,
дерт, өлім құбылыстары жөніндегі ойлануларының нәтижесінде, сондай-ақ транс
пен галлюцинаңияларын бастан кешіру барысында ... ... [4, Б. ... ... құбылыстарды дұрыс түсіндіре алмаған «алғашқы қауымдық философ»
адам денесінде болатын және кейде одан шығып кетіп ... жан ... ... ... ... қарағанда кұрделірек түсініктер
жасалады: дене өлген соң жанның өмір сүретіндігі жайлы, жандардың ... ... ... о ... ... Анимистік нанымдардың екінші
қатары қоршаған ортаны кейіптеу мен рухтандыру ... ... ... ... туындайды. Ерте замандағы адам объективті дұние құбылыстары мен
заттарын өзіне ұқсас, қалаулары, еркі, ... ойы бар деп ... ... ... ... ... күштерінің жеке
рухтарына деген сенім пайда болады, бұл ... ... ... ... содан кейін монотеизмге ауысады.
Анимизмнің кең таралғандығы жөніндегі дерекке сүйене отырып, Э. ... ... ... ... дегеніміз бұл дін анықтамасының
минимумы» [4, Б. 58-60]. Бұл ... ... ... ... ... дегенмен анимизмнің тайлорлық ... ... оның ... ... да көрінді. Қарсы ... ... ... ... діни нанымдары (мысалы, тотемизм немесе
фетишизм) көбінесе анимистік ... ... ... және ... ... ... Мұндай нанымдар
«преанимистік» деп аталды. Дегенмен анимистік сенімдердің әлемнің ... ... және аса ... ... болып табылатынына күмән жоқ.
Рухтарға, ... ... ... сену - ... бәрі ... анимистік түсініктердің модификациялары.
Сонымен, алғашқы діни наным-сенімдердің басқа формалары жөнінде де
осыны айтуға болады. Демек, осы күнге дейін ... ... ... заттарға сену алғашқы қауымдық фетишизмнен қалған қалдықтардан
басқа ештеме емес. ... ... ... ... ... ... жануар бейнесіндегі жаратылыстарды бейнелеуден көруге
болады. Магиялық нанымдар мен ... ... ... ... ... ... Тұрмыстық ырымдар сапасында: дуалауға, бал
ашуға, үшкіруге сенімде магияға ... орын ... Дін, ... ... ұғымдарының ерекшеліктері
Дін - адам қоғамымен бірге пайда болған қоғамдық тарихи-құбылыс. Оның
шығуының қайнар көзі - өмірдің өзі, ... ... ... ... ... - танымға байланысты. Кез келген тарихи кезеңдерде
дүние, табиғат оның түрлі құбылыстары ... ... ... ... болады.
Отандық философ М. Орынбеков: ... жеке адам және ... ... ... қалпы жайлы ұғымдарының жиынтығы, ... ... ... болып табылады», - дейді. Дүниетаным ұғымын
сипаттай келе, дүниетанымды тұтас дүние туралы ... ... ... ... мен ... ... деп түсіндіреді. Оның пікірі
бойынша дүниетаным жеке ... ... ... ... ... ... дүниетанымға мынандай анықтама беруге болады [5, 78-82 б.].
Дүниетаным - жеке ... ... ... топтың немесе тұтас
қоғамның қызметінің бағыты және шындыққа ... ... ... ... ... мен сенімдердің жүйесі.
Дүниеге көзқарас қоғамдық сананың барлық формаларына ... ... онда ... саяси, адамгершілік және эстетикалық көзқарастар
үлкен рөль атқарады. Ғылыми білімдер дүниеге көзқарас жүйесіне ене ... ... ... топтың қоршаған әлеуметтік және табиғат шындықтарын
бағдарлау мақсаттарына қызмет ету; сонымен қатар ... ... әр ... мен ... құтқарып, оның шындық болмысы ақыл-ой арқылы
тануына жағдай жасайды.
Демек, көзқарастар мен сенімдер ... ... ... болып табылатынын байқауға болады.
Діни сенім - бұл а) гипостаздалған жаратылыстардың, ... ... түр ... ... ... бар ... ... жаратылыстарға әсер ете отырып, олармен қарым-қатынасқа
түсудің және олардан көмек алудың мүмкіндігіне; в) ... ... ... ... ... ... қайталанатынына,
күтілген оқиғаның болатынына, мәдени мұрасын зерттеуге арналған. Бұл жерде
түрік және ислам ... ... ... ... танымы дамуының белгілі бір қыры, ... тыс ... күш бар деп ... ... ... қалыптасқан дін - дүниежүзі
халықтарының бәрінде бар. Ф. ... ... ... ... ... белгілі даму сатысында алғашқы адам табиғат күштерін бейнелеу арқылы
үйренеді. Нақ бейнелеуге тырысу барлық ... ... ... ... ... ... ... дәлелдің сүйеніші болып жүрген» деп жазады
[6, 115 б.].
Ұлттық кадір-қасиет дәстүрлер мен ... ... ... ... ... ... ... пен мінез ерекшеліктері
өзгеріп отырады. Олар халқымыздың өмір сүру ... ... және ... ортасының шарттарына байланысты қалыптасады.
Ұлттық мінез құлық ... ... ... өмірі мен күресінде,
әлеуметтік, табиғи-географиялық, материалдық ... ... ... ... Соның әсерінен әрбір адамға ұлттық мінез-құлық, саналы
тәртіп, болымды қылықтар сезім ... ... мен ... ... ... ... негізінде адам мүмкіндіктерінің шексіздігіне
деген оның жетілу қабілеттілігіне деген оның әлеуметтік өміріндегі тұлға
бостандығы мен ... ... ... сенімі, жалпы адамдық моралінің
гуманистік нормалары, адамның іс-әрекетінің, ... ... ... оның ... ... өнегелік қарым-қатынасын жатқызамыз. Жалпы
адамзаттық өнегелік нормалары ... ... ... ... ... бағытын бейнелеуге, адамды саналы субьект
ретінде басқа адамға деген ... ... ... ... мінезде бағыттауға негізделген. Ол өтірікті,
сатқындықты, қатыгездікті, қорқақтыкты жамандық деп ... оған ... [2, 54-55 ... ... өмір ... ... мен ... Егер осы байланыстарға ой көзімен қарап, талдап, саралар болсақ, олар
адамдардың ... ... ... ұстау, мінез-құлық пен жүріс-тұрыс
қағидаларын сақтау тәртібіне, яғни әдеп ... ... ... Ғасырлар мен қоғамдық формациялар ауысқан сайын әдептік (этикет)
салттары да белгілі бір ... түсе ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде жұртшылық арасында ерекше қызығушылық
тудырып отыр. Ол ... да. ... ... ... ... өсіп,
рухани және материалдық байлықтары артқан, елдер мен халықтар арасындағы
байланыстар бұрын болмаған дәрежеде өркендеген ... ... ... ... әдеп ... жан-жақты сақтай білу қажеттігі заман талабына
айналып отыр.
2 Алғашқы діни сенімдердің ... ... ... діни ... ... бірі «фетишизм» деп атанды
(португалдық мағынасы - магикалық зат). Бұл дінді бірінші ... ... ... ... ... ... ... көптеген аналогтары
әлемнің көп аудандарында табылды [7, 35 б.].
Діннің мағынасы – жансыз заттарға құлшылық ету. ... ... күш пен ... ... ... ... ... пайда болды,
өзін жамандықтан аман алып қалу үшін. Ерекше мүмкіндіктер табиғат заттарына
– тастарға, аңдардың тырнақтарына немесе ... ... ... ... ... саналған. Осыдан тұмарларды, салпыншақ, моншақ, алқа
және т.б. түрде ... ... кию ... ... ... да адам ... таңқалдырған зат фетиш болуы мүмкін:
өзгеше түрдегі тас, ағаш кесегі, ... ... ... жасалған мүсінше,
зергерлік әшекей. Бұл затқа оған тән емес қасиеттер қосып ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі және
т.б.). Егер бұл затқа сыйынғаннан кейін ... істе адам ... ... ойынша оған фетиш болсқаны, ол оны өзіне қалдырды. Егер ... тап ... ... лақтырылады, немесе басқамен ауыстырылады.
Алғашқы адамдардың фетишке деген қатынасы олардың таңдалған затына
құрметпен қарамағандығын көрсетеді: ... оған ... ... да,
көмек көрсетпесе – жазалайтын.
Фетишизм, яғни пұтқақұлдық - ол латынның «fatum» (тағдыр деген сөзінен
емес, сол латынның ... ... ... ... ... ... ... болған туынды соз, аударғанда «сиқырлы зат», арбау дегенді
білдіреді [7, 35 ... И. ... ... ... ... ... ағаштардың, сүйектердің, тас пен ағаштан жасалған бұйымдардың
және басқа да тұмар сияқты заттардың және ... ... ... ... ... ... тыс ... күштері бар екендігіне деген сенім
[8, 97 б.].
Фетишизмді бірінші дін формасы ретінде анықтаудың нақты ... ... ... ... ... ... ... ғұрыптардың
элементарлығында және фетишизмнің жекелігінде.
Фетишке сенудің негізінде заттың адам сияқты өзіндік адам сезімі бар
тірі жәндік ретінде қарастыру жатыр.
Фетиш ... ... ... ... қара джентльменнің
әрекеті мысалынан байқауға болады. Ода атадан ұрпаққа жиналған 20000 дана
фетиш коллекциясы бар. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... қоқыстан – қызыл сазы бар құмыра, ағаш таяқ, қызыл тоты ... адам шашы және т.б. – ... ... тауық жұмыртқасындай
тасты алып, коллекция иесі әңгіме айтты. Бір күні ... ол ... ... ... ... кезде тасқа сүрініп аяғын жаралап алды. ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан, осы мысалға
қарағанда фетишизмнің пайда ... ... күші бар ... ... жүйелі еместігі білінді. Бірақ фетиш ретінде адамға маңызды
заттар да болған, мысалы, аңшының аңға шыққан найзасы.
Фетиш ретінде жеке ... ... зат та және ірі ... де ... ... ... қасиетті таудың тасы, киелі ағаштың кесегі,
құрметтейтін жануардың бейнесі, қандай да ... ... ... ... ... мүмкін. Өз фетиші жеке адамдарда да, тұтас тайпаларда да ... ... ... те ... ... ... жалпы фетиштер «мамандырылады»:
біреуі ауа райымен, басқасы – аңшылықпен, үшінші - әскери әрекетпен немесе
адамның жеке өмірімен ... ... ... оны жай ... күткендей күтуде болды. Мысалы,
тайпалық африкандық фетиш үйінде орындық тұрды, ... ... ... ... матрас болды, оның бәрі адамның алақанындай (одан басқа бір
бутылка арақ дайын тұрды). Жеке тұлғалар өздерінің қоршалған ... үй ... ... өз ... үшін ... орын ... Олар ... аптасына бір рет түрлі түстерге бояйды. Мысалы, егер ... ... ... олар ... бос ыдыс қояды, егер соғысса, олар
мұнда найзалар мен жебелерді тастайды, өздеріне жеңіс сұрап алу үшін, ... ет ... ... ... олар ... ... ... фетиштерді жазалаудың да көп мысалдары бар: оларды ұрысатын,
ұратын, лақтырып тастайтын, басқаға ауыстыратын. Мысалы, ... ... ... фетиштен бірдеңе сұраған кезде оған шеге қағатын,
өйткені фетиш, ауруды сезінгенде одан ... ... ... ... дін ... ... ... табыну формасында сақталған.
Қазіргі кезде фетишке сену талисман мен ... сену ... ... ... ... ал ... ... сақтайды деп
саналады [9, 142-143 б.].
Сондықтан, ғылыми әдебиеттерде фетишизм деп жансыз заттарға табынуды
айтамыз. Алғашында сол ... ... тек сол зат ... ... ... ... олар ... келіп, басқаша мазмұнға ие болды.
2.2 Магия
Алғашқы нанымдардың формаларының және солармен байланысты практиканың
бірі ... ... ... - ... арбаушылық) — адамдарға, заттарға
және объективті дүние құбылыстарына жасырын күштер арқылы әсер етуге ... ... ... ... мен ... ... [7, 35 б.].
Діни нанымдардың бұл формасының дереккөзін ағылшын этнографы Б. Малиновский
өзінің «Магия, ғылым және дін» атты ... ... ... ... ... аралдарында тұрағын түземдіктердің (жергілікті тұрғындардың) өмірін
зерттей отырып, Б. Малиновский өте ... ... ... ... егін шаруашылығында өнімдері құбылмалы болатын
түйнекті өсімдіктерді отырғызғанда магияны қолданатындары анықталады, ... ... бір ... өнім ... жеміс ағаштарын отырғызғанда
қолданылмайды. Балық аулауда магиялық әдістер акула және ... да ... ... ... кезінде практикаланады, ал майда ... ... ... деп ... ... жасау әрқашан магиялық
ырымдармен сүйемелденеді, ал үй құрылысында ... ... Бұл ... Малиновскийге магиялық түсініктер адам өзінің күштеріне сенімді болмаған
кезде, мәселені шешу адамның өзіне емес ... ... ... ... болатын қиындықтарға кездескен кезде пайда болады
деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Дәл осы жайт оны құпия ... ... ... ... ... ... [10, 89 б.].
Өте ерте заманда магиялық түсініктер мен ғұрыптар синкретті сипатта
болды, ... ... ... ... орын ... Қазіргі замандық
этнографтар магияны әсер ету әдістері мен ... ... ... әсер ету әдістері бойынша контактылы ... күш ... ... ... ... ... ... инициалды (магиялық акт
магиялық әрекет субъектісінің қолы жетпейтін объектіге ... ... бір ... магиялық күш иесінің қолына түсетін қырқылған
шаш немесе тырнақ, тағам қалдықтары арқылы жанама ... әсер ... ... ... нәрсеге әсер ету) болып бөлінеді. Әсер ... ... ... зиян келтіретін, әскери, ... ... және ... ... ... [11, 71-77 б.].
Мысалы, қолы жетпейтін немесе өзіне теріс қарайтын сұлуны ғашық ойында
елестетіп, оны өз кеудесіне қысып ... ... ... ... күш туралы пайда болған елес адамға әсерін тигізеді. Мысалы,
бас қаңқасының ... ... ... ... ... ... сараптама бойынша істемей, профилактикалық магия тәсілі ретінде
жасаған.
Зияндық магия жеке адамға қастық ... үшін ... ... ... ... ... зияндық магияда имитативтік
тәсілдер қолданылған, ең таралғаны – ... ... ... ... ... ...... ас, ішімдік, киім ... ... ... ... ... ... аулағанда жүйелі ретте
қолданылған, бірақ басқа балық аулағанда қолданылмайтын.
Әдетте магиялық ... ... ... ... - ... ... ... олар өздерінің рухтармен қарым-қатынасқа ... ... ... ... мен үміттерін жеткізе алатындарына
сенді. Бірақ мұнда ең бастысы - ... ... ... ... сенгендігі емес, оларға ұжымның сеніп, ең қиын дағдарысты ... ... ... ... сиқыршылар мен бақсылар алғашқы
қауымдық адамдар арасында ерекше құрметке ие ... ... ... ... ... теориясына сәйкес магия мен діннің
бір бірімен үйлеспейтінін ... Оның үш ... ... ... ... ... ... механикалық заңдарға
қатысатын біркелкілігіне сенушілік жатыр. Дін табиғи тәртіп пен процестерге
ғажайыптың қатысқанын ... дін ... бар ... ... сенуденегізделеді, ал магия
жаны жоқ заттармен және ... жоқ ... ... ... дін – ... магия – мәжбүрлейді.
2.3 Тотемизм
Діни нанымдардың басқа ежелгі формасы ретінде тотемизм - ... да бір тобы ... ... ру) мен ... ... немесе
өсімдіктердің түрінің арасында ерекше байланыстың бар екеніне сенім болып
табылады. Діни ... бұл ... ... ... ... ... солтүстік американдық үндістердің оджибве тайпасының тілінде «тегі оның»
дегенді білдіреді. Тотемизм термині ... ... XVIII ғ. ... ... ... ... ғғ. ... этнографы Джеймс Фрейзердің
еңбектерінде бекітілген [12, 43-45 б.].
Фетишизмге қарағанда, тотемдік ... ... ... ғана ... ... ... да ... зерттеу барысында оның пайда болуы алғашқы қауымдық адамның
тұрмыстық әрекеті - терімшілік және ... ... ... болғаны
анықталды. Адамдарға тіршілік етуге мүмкіндік беретін аңдар мен ... ... ... ... ... ... ... адамзат дамуының
ерте сатыларында тұрған тайпалар заманынан біздің заманымызға да ... ... ... туралы 50-ге дейін түрлі теориялар бар. ... ... ... мәселені анықтаса, адамның табиғатқа деген архаистік
қатынасында ғана қарастырылады. Адам тобының өз территориясымен, аңшылық
жермен, ... және ... ... ... ... адаммен
ру-тайпалық ұжым мүшелерінің қан туыстыына ұқсас қарастырылады. Мысалы,
ыстық елдерде ағаштар ... үйі ... ... – оның ... ... ... адам оған үй, азық ... жабайы аңдардан қорғайтын ағашқа
құрметтік танытатын.
Мысалы, ... ... ... америкалық үндіс тайпалары өздерінің
тайпа, руларын: Ақ бұғы, Бүркіт, Аю т.б. деп атаған.
Тотемдік әдет-ғұрыптар Австралияның, Африканың кейбір руларында әлі де
сақталып ... Әр ру өз ... ... ... ... ... ... аюға табынатын тайпаларда арнайы тотем тойы өткізіледі.
Егер тотемизмнің пайда болу мәселесі әлі ашық ... ал ... мен ... ... ... ... қазіргі ғылымда жеткілікті.
2.4 Анимизм
Нанымдардың алғашқы формалары жөнінде айта отырып, ... ... - жан) - жан мен ... бар ... ... сенімді еске
түсірмеуге болмайды. Анимистік нанымдардың тиянақты талдамасын ... Э. ... ... ... «Алғашқы мәдениет» еңбегінде
жазды. Э. Тайлордың теориясы бойынша, бұл нанымдар екі бағытта ... ... ... ... ... ... ... елестер,
дерт, өлім құбылыстары жөніндегі ойлануларының нәтижесінде, сондай-ақ ... ... ... кешіру барысында пайда болды. Э. Тайлор
мынандай формуланы ұсынады: ... ... бұл дін ... ... ... ... күштерге сену - мұның бәрі
алғашқы ... ... ... ... [4, Б. ... ... ... өте кең таралып, көп ... ... ... дін» ... ... ... ... пайда
болды. Анимисттер деп әлемдік діннің бірін де қабылдамаған ең ежелгі діни
сенімдер мен культтердің ізбасарларын ... ... Э. ... ... ... ... ... алғашқы
формасы болды деген пікірін қолдамаса да, оның анимизмге ... ... ... ... ... ... басталуы Э. Тайлордың пікірінше, ежелгі адамның екі ... яғни ... ... ... ... ойлар пайда болғанда: тірі
және өлі дененің айырмашылығы неде; ұықтамаудың, ұйқының, экстаздың және
аурудың себебі неде.
Нәтижесінде, Э. ... ... жеке жан ... ... ... «Жан ... жұқа, заттық емес адам бейнесі, өз табиғаты бойынша бу,
ауа ... ... ... Ол ... тірі ... өмір және ой
себебін құрастырады. Ол денеден шығып орыннан орынға тез ... ... ... ол ... күші бар, ұйықыдағы және ұйықысыз адамға
елес түрінде көрінеді. Ол басқа адамдардың, ... және ... ... ... ... де ... әсер етеді» [4, Б. 58-60].
Адамның өзінде де бір емес бірнеше жандары болатын. ... ... ... ие ... біреуі организмдегі физиологиялық, өмірлік
процестеріне жауап береді, басқасы – ой ... ...... ... ... Бұл үш ... бірлігі ғана толық адам сүруді
қамтыды. Мысалы, адамдар адам жаны құс, кейде – жануар және ... ... ... екенін елестетеді. Одан басқа ата мен ... ... ... ... ... сыртқы бейнесінің кейбір ерекшеліктерін
(сүйелдер, меңдер).
Қалай болса да, ХХ-ХХІ ғғ. ғылымы адамның өмір мен өлім ... ... ... ... ... жоқ, олар ... халықтардың адам
жаны және о дүние туралы сенімдерін ... ... ... оның
физикалық қиналуы шекіне жеткенде, ол дәрігердің оны өлді деген сөзін
естиді».
Қорытып ... ... ... ... ... айналу процесі діни
ұғымдар мен культтар формаларында айқындалды. Алдыңғыдан гөрі көрнекті
тұлғаның өзін ... жеке ... ... ... бұл ... ... ... Патриархатқа көшумен отбасылық, патрономиялық
және рулық ерлер ... ... ... ... болды.
Әсіресе тап қалыптасу кезеңінде ерекше болған ерлер рухы ... ... ... және ... ... культтері.
Таптар қалыптасу кезеңіндей, оған тән діни ұғымдар мен ... ... ... ... ... объектілерінің иерархиясы
пайда болды – жай рухтардан ... ... күші бар ... дейін және
бұл құдайларға иілу – политеизм.
Таптар қалыптасу кезеңінде дін ерекше әлемді ... ғана ... ... ... әсер құралы болды.
3 Қазақ халқының көне дәуіріндегі наным-сенімдер
3.1 Тотемизм, магия, анимизм, фетишизм және ... ... ... ... ислам дініне дейінгі діни сенімдерді жалпы шамандық
(бақсылық) деп ... орын алып ... бұл ... әлі де болса
қостаушылар кездеседі. Бұл жөнінде кезінде Шоқан Уалихановтың «Қазақтардағы
шамандықтың қалдығы» деген еңбегінен ... ... ... ... ... ... саралау, оның мазмұнын ашу әлі деректі материалдар
жинауға тәуелді болатын. Сондықтан ұлы ... ... ... ... ... ... болатын. Біз үшін өте маңызды тұжырымдамалар жасалған,
осы күні де орын алып келе ... ... ... ... ... Шоқан
Уалиханов еңбектері әдістемелік-танымдық дәрежеде десек, ол ғылыми ақиқатқа
қайшы келмес дейміз. Сонда да мысалдар келтіру арқылы көнеліктің ... ... ... ... жер, ... су, ... зат ... сенуді
еліміздің қай қонысынаң болсын кездестіруге болады. Әр ауылдың өзінің
«әулиесі» бар деп айтуға ... ... ... ... ... айта ... [13, 19-34 б.].
«Әулие тас» деген ескерткіштерді көп жерде кездестіре аламыз. Құрылымы
нақыш ... ... ... ... ... тас суреттемелерден
ерекше, өзіндік түр-сипаты бар тастар «әулиелі» деп аталады. Бір ... ... да ... ... оған ... ... ... жеткендей болады, тіпті жетпеген күннің өзіңде көңілдері орнына
түскендей сезінеді.
Қазақтың фетиштік түсініктеріне байланысты әлі де ... ел ... орын алып ... бір жағы ырыммен жалғас жатқан бірқатар ұғым-
танымдар бар. Олардың көбі «әулие» деп аталатын ... ... ... ... басындағы ағаштың ішбығына дейін қасиеттеліп,
ешкімге кесуге, отқа жағуға тиым ... ... ... діни ... немесе жұма сайын намазды соның басына барып өткізеді.
Бірқатар фетиштік ырымдар жас сәбидін бесіктеріне, қолдарына ... ... мен ... жануарлар мен жәндіктердің дене мүшелері, жас
сәбиді тілден, көзден, жын-шайтандардың ... ... ... түсініледі. Австралия елінде жас сәби дүниеге келгеннен кейін, оны
жын-шайтаннан ... үшін ... ... ... ... тағатын әдет-ғұрып
сақталған. Ол белгі бара бір жасқа келгенше оның ... ... ... ... жүрген. Ал бала бір жасқа келгеннен кейін шаман
келіп, ерекше магиялық әдістер арқылы ол ... алып ... Бұл ... қазақ халқында да сақталған. Бірақ дәл ... ... ... жас ... ... ... оның бесігіне тоғыз
түрлі киім жабатын әдет, бала бесігіне таталатын түрлі заттар мен ... дене ... ... сақтайтын сақшы болса, оның тағы бір
жағы қасқырдай тісі болсын, бүркіттей қыран болсын, ... ... және т.б. ... байланысты ырымды да ойлаған болуы мүмкін.
Қазақ ежелден мал шаруашылығымен айналысқаны бәрімізге ... үй ... ... ... ... сенімдер көп-ақ. Бір
де кәрі жіліктің ерекше қасиеті жыр болса, басқа уақытта жылқы ... жеті ... ... ... да дәл осы тотемшіліктен ... бір әдет бар, ол ... ... өсімдіктердің атауымен атайтын салтында.
Мысалы, Ы. Алтынсарин өзінің ... ... ... ... Көл, Қамыс, Қасқыр, Қой, Пышақ деп атаған бес ұлы бар», ... ... [14, 126 ... ... шеңберінде табу деп аталатын тыйымдардың тұтас бір
жүйесі пайда болды. ... ... және ... ... ... ... тыйым (табу) салуды адамзаттың жазылмаған ең көне моральдық ... ... Олар ... ... ... ... ... саналады. Осылайша жыныстық - жас мөлшерлік табу алғашқы жасалған,
осы күні де орын алып келе ... ... ... талдау жасалған Шокан
Уалиханов еңбектері әдістемелік-танымдық дәрежеде десек, ол ғылыми ақиқатқа
қайшы келмес дейміз. Сонда да мысалдар келтіру ... ... ... ... ... әулиелі жер, шипалы су, керемет зат дегенге сенуді
еліміздің қай ... ... ... ... Әр ... өзінің
«әулиесі» бар деп айтуға болады. Дегенмен, аңыз- әбсаналарда қастерленетін
кейбір ... айта ... ... ... және ... саналатындар арасындағы реттелмеген
байланыс: көсемге жақындасуға, киелі жануарға қандай да бір күш қолдануға,
әрине оны өлтіруге тыйым) болған; инцест ... (лат. - ... ... ... ... бір-біріне туыстық жақындығы бар топтарының арасындағы
адамдардың некелесуіне ... ... ... ... ... етін
жеу) тыйым болып саналатын.
Егіншілік культі - егін ... ... ... ететін табиғаттың әр
түрлі құбылыстарына табиғаттан тыс, ерекше бір қасиеттер ... ... «Бұл - ... ... ... ... айналған аграрлық
магияның әрі қарай дамуы».
В.Н. Никитин мен В.Л. Обухов - «Егіншілік культін, - деп ... ... ... де ... сөзі ... да айқындауға болады. «Сенім» сөзі
арқылы айқындау: егіншілік культі - ... ... ... ... ... сенім. «Табыну» деген сөз арқылы айқындау: егіншілік
культі - құдіретті егіншілік рухтарына табыну. ... ... ... ... діні деп те айтуға болады, бірақ әдетте, егіншілік культі
деп атау үйреншікті болып кетті» [15, 59 б.]. ... ... яғни ... ... ... - ... мен ... қайтыс болған туысқандары арасында
табиғаттан тыс бір байланыстарды сақтауға деген сенім.
Ата-бабалар ... ... ... ... ... да: ... ... орындарды, өлгендердің моласын, сол өлген туысқандарын алахьін ерекше
күндерді қастерлеу сияқты рәсімдер арқылы ... ... ... ... ... ... ... аруақтардың рухы ешқашанда
өлмейді, оның касиеті тірі адам ... ... ... ... ... ... түсінігіндегі анимистік қалдықтарды аздап қарап
өтейік. Бұл ... ... ... «Әр ... ... - ... ... қалдықтары кез келген қиял-ғажайып ертектерде кездеседі. Олар адам
түсінігінде табиғаттың әрбір құбылысына жан ... ... ... ... ... рухы, тәні бар деп есептелінеді. Қиял-ғажайып ертектер ерте
дүние адамдарының діни және космогониялық ... ашып қана ... ... тайпалардың экономикалық тұрмысы мен кейбір ертектерде кездесетін
жеке кейіпкерлердің ... ... ... да ... ... -
дейді.
Бұл ғылыми топшылау, қазақ халқы өмірі мен экономикасын, тұрмысы ... ... жете ... ... сөзі. 1910 жылдар шамасында
Қазақстан жеріне келген неміс ... ... ... ... ... мен ... ... деген еңбегінде «Қыргыз
түсінігіндегі шайтан және періште деген түсінктер ертедегі ... ... ... ең алғаш түрі болып саналады» - деп жазды. Міне
осыларды ... келе ... ... жүзі ... ... болған анимистік
түсінік қазақ халқы арасында да бір ... өмір ... одан ... ... ... ... өсек болғандығы, ислам дінінің ... жаңа ... ... анықтауға болады.
Біз жоғарыда «Анимизм» дүниежүзілік барлық басқа діндердің де тірегі
болды дедік. Бұл жағдай ... ... де тән. Бұл ... ... ... Орта Азия мен ... ... саяхат жасаған
ғалым И. Гольдциэр «Культ ... в ... ... ... ... ислам дінінің келуіндегі белгілі жол болды, басқа ... ... ... ... кейбір идеяларына сай келіп, жеңілген
діндердің қалдығы ... ... бір ... ... ... ... әлі де ... әрбір
діни форма өзінің бағытымен бір-біріне әсер етіп, кейде бір-біріне ауытқып
отырады. Ал шаманизмге келетін болсақ, шаманизм жоғарыдағы діни ... ... бір ... ... ... ... ... көріністері мен іздері болғанымен, олардың шегінен асып жататын
ерекше кейіпкерлермен толыққан. Олар халықтың ғасырдан-ғасыр қияли ойынан
туған, өзінше өсіп ... ... ... Егер ... тотемизм,
фетишизм, магияларда шаман (бақсы), тәуіп, сәуегей, музыкант т.б. дін
өкілдері кездеспесе, ... ... ... бір ... ... Бұл ... бір ... идеясы көрінбейді, көптегөн ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Ал
бертін келе таптық қоғамның қалыптасуымен ... бұл ... ... ... ... ... ... діни ағымдар пайда болып, олар
халықтар тобының арасында орын ... ... ... ... ... ең
алдымен анимизм идеясы болған жан, тән, рух туралы, олардың тірі кездегі іс-
әрекеттері мен өлгендігі орны ... ... ... ... жұмақ, тамұқ деген
орындар бір діндердің қосқан жаңалықтары есебінде енді.
Қазақ халқындағы ... ... жете ... үшін көбіне
халықтың ауыз әдебиетінің үлкен бір ... ... шолу ... ... М. ... «Әр ... ойлары» деген ғылыми еңбегінде «Қиял
ғажайып ертегілерінің ең көне арғы түбі халықтың ... ... ... ... Дүниенің жаратылыс сыры, адам тұрмысымен, ... көп ... қас ие, дос ... ... неше ... бұлдыр сыры
қиял-ғажайып ұғым-нанымдар жасап алып, ерте күндегі халық соны дін және
білім ... ... ... ... деректі білім ұғыммен баурап
танып алғанша адам, ең болмаса қиялмен танып меңгеріп, табиғатқа өз ... ... ... - деп жазды [16, 217 б.].
Қазақтар дүниедегі жан-жануар, аңдар-құстар, майда құрт-құмырысқа,
тіпті әрбір және жеке ... өз иесі ... бар деп ... ... ... ... кездесетін адам мен сол жан-жануарлардың ... ... ... ... зат, ... адам ... сөйлей алады, қысылған
жерде көмекке келеді. Қазақ ... ... ... «Ақыл» деген
ұғымдарды ерекше ... ... ... ... ... қарай
құрметтейді. Бұларда жоғарыда келтірген дос рухтарының қатарына жатқызуға
болады. Қазақтар ... ... бақ ... ақыл барлығына басшылық етеді»
дейді.
Бұл жерде «қыдар, бақ, ... ... ... ... ... болмас деп
ойлаймыз. Оның қысқаша мазмұны мына төмендегі: қыдыр, бақ, ақыл ... күш ... ... ... олар жер ... ... бір ... барып «қыдар» дарыса, оның жыртқан жерінен шыққан топырақтар алтынға
айналады. Бір кезде ол адам шөлдеп ... ... ... ... ... алып ... Алдынан үріп шыққан иттерді алтынмен ... ... ... қуанып, жындының алтынын тартып алады. Бұл хабар ... ... Хан ... ... ... адамдарын жібереді. Сол кезде ел
шетіне жау келіп, хан ... атқа ... ... қару ... ... ... Жау елге қарай ат қойған кезде, жынды қорқып жолындағы бір
терекке ... оған ... ... ... ... ... ... көрген жаулардың үрейі ұшып, қаша жөнеледі. Ертеңіне хан ... ... ... ... ... қосады. Жыңды ханның қызына жоламай
қояды. Ханның қызы жындының етігін шешпекші болып ... оны ... ... екі ... сындырады. Ханның қызы жылап әкесіне келеді. Хан
қаһарланып жындыны асып өлтіруге бұйырады. Ханның жендеттері ... ... ... ... ... әкеле жатқанда, жындыға «ақыл» кіріп, мені
ханға апарыңдар деп сұрайды. Ханға келіп мынадай ... ... «Мен ... жоламай жүргенім қызыңыз сіздің дәулетіңіздің арқасында бейнет
көрмей өсіп, арам ет жинапты, содан ... деп ... ... ... ... осы қызыңызды емізіп жүргенде жуынбай жүріп ... бұл екі тіс ... ... тіс еді» ... Хан жындының ақылына разы
болып, қызын қайтадан қосып, өзіне ... ... ... ... мұрат-
мақсатына жетіпті дейді.
Міне бұл ертегіден қазақ түсінігіндегі ... бақ, ақыл ... ... ... ... Қыдыр мен бақтан гөрі ... ... ... мен ... ақыл ... ғана мақсатқа жетуге болатынын,
ақылсыз орнаған қыдыр мен бақ мағынасыз, еш ... ... ... ... ... ... Қазақ халқында да мифтік ұғымдар
табиғат пен адамның ... ... ... түсініктерден туған. Бұлар
әңгіме, ертегі, яңыз түрінде туып тараған. Ол ертегілер мен аңыздарға ... ... ... ең ... ... тартысты да, күштілерден
көпшілік төменгі таптың көретін қиянат-зорлығы да және халықтың әділет,
арман ... ... ... ... ғана Ер ... ертегісін ғана талдап өтейік. Ер төстік ертегісі
қиял-ғажайып ертегілер тобына ... Онда ... ... ... ... де, жер ... ... жер астының жұпымен таныс
болып, жер бетіне самырық құстың көмегімен шығуы да, халық ... ... ... білдіреді. Сонымен бірге ертегіде халықтың ... да ізі ... ... ... Ер ... көл ... жел
аяқ, тау соғар, тыңшы т.б. сияқты көмекшілердің өзін оның ата-бабасының
аруағы жібегеді.
Ертегіде сиқырлы ... ... ... ... Мысалы төстік атының
бетегеден биік, жусаннан аласа бола қалуы, мыстан кемпірдің су бетінде шикі
өкпе болып қалқуы, қара ... ... Ер ... жер ... ... ... жан, тән, рух ... түсініктері. Мысалы: Ер ... ... ... ... тауып, оны өлтіру т.б. құбылыстар
көптеп кездеседі.
Хайуанаттар жайындағы көне ... ... ... кейбір
кейбіреулерінде өте көңе заманды, жанды жансыз ... ... ... ... ... ... ... байланысты туған
мифтік, діндік түсініктерді, әр хайуанды ғажайып сиқырлы сыры бар ... ... ... ... ... ертегілерінде аса көңіл бөлетін
маселе жанның өлмейтігіні туралы, өлімге қарсы алысу, мәңгілік аялы ... ... ... ... Бұл ретте Қорқыт, Асанқайғы т.б. топ
ертегілерді ... ... ... ... ертегі түркі тілдес халықтардың
дерлік бәрінде де бар. Бірақ олардың берген образы ... ... ... тек ... дана қарт ретінде көрсетсе, қазақ оны
барлық ән-күйдің атасы, ... ... жол ... ... бұйрығына қарсы
күрескер бейнесінде баяндайды. Бұл ... ... «Бұл ... ... ... ... қарсы шыққан күпірлік есепті
болғандықтан, шығыстағы көп ... ... тек ... дана қарт қып
көрсетсе де, қазақ әңгіме аңызы оның ... ... сол ... ... саяды», деп көрсетті [16, 217 б.].
Бұл тәрізді ертегілерді ... ... ... ... арман-тілегі,
дүниенің жаратылысы, қоғамның таптық ... ... ... ... ... ... ... келгенде «анимизм» қалдықтары қазіргі
кездегі барлық діндерге өзек болғандығын және жай ғана ... ... ... ... дамығанын аңғаруға болады. Бұл мәселені қарастырғанда
тек анимизм ғана барлық ... және діни ... ... ... ... ... ... Анимизммен бір қатарда және бірдей
кезеңде діни ... ... ... де: ... ... магия шықты
және өмір сүрді. Бұлар да жай құбылыстан күрделі құбылысқа қарай ... ... да өз ... өздерінен кейінгі діндерге тигізді және дәуір із
қалдырды. Біздің жоғарыда ... ... ... ... дін күні ... ... ... өзгерістерге түсіп, қазіргі кезде
діни қалдық ретінде өмір сүріп келеді.
Дін қалдықтарының ... ... әлі ... ... орын алып ... ... ... барлығы сөзсіз. Осының ішінде еске аларлық бір жағдай
дін қалдықтары ырым, әдет-ғұрыптарға әбден сіңісіп, діннің ескі ... т.б. ... ... ... ... ... ... діннің оның ішінде мұсылман дінінің қазірде кездесетін
ораза, айт, бес ... ... оқу ... түрлерде ғана емес, ауруды емдеу,
тұмар тағу, көшіру, әулиеге ... т.б. ... ... ... ... ... қола ғасырындағы діни нанымдар мен табынушылықтар
Қола дәуіріндегі тайпалардың ... мен ... ... ... ... сондықтан адам табиғат күшін құдірет деп білді. Бұл ең
алдымен күн, от, ... мен ... ... ... Күн мен от ...... бәрі ... құдіретті рухтармен байланыстырылды. Күн
тәнірісінің белгілерін сәндік ... — бір ... ... ... ... өрнегі бар каптырмалардан, қыш ... ... ... ... ... отқа табынған; мұны сол дәуірде кең тараған
өлікті өртеу ғұрпы көрсетеді. Қола ... ... ... ... ... ... ... Ежелгі адамдардың
ұғымынша, от денені жамандықтардан тазартады және өлген ... ... ... [17, 115-117 ... өлік ... қабірлерде күл мен көмірдің қалдыктары кездеседі,
мұны да отқа табынушылықпен байланыстыруға ... Қола ... ... жоса ... ... молаға бір түйір қызыл жоса салынатын жерлеу
ғұрпы кеңінен қолданылды. ... ... ... ... түс ... және ... ... оттың құдіретті күші, зұлым рухтардан қорғайтын
қасиеті бар деп есептеледі. Сонымен бірге қызыл бояу ... ... ... да ... күш деп есептелді.
Қола дәуірінің соңғы кезеңінде шаруашылықтың жаңа түрі — ... ... ... ... ... ... ... ай мен жұлдыздарға
табыну пайда болды, өйткені көшпелілер түнде көшкенде ... ... ... ... ... ... ата-бабаларына сиыну және о дүниеге сену
кеңінен тарады. Олар бабалар аруағының желеп-жебеуіне жетуге тырысты, ол
көмектеседі, ... ... ... деп ... ... ... олардан
қорқатын да еді. Сондықтан қола дәуірінің тайпалары өлген адамды о дүниеде
қажет болады деп тамақпен, киіммен, ... ... ... ... ... ... жабдықтауға тырысты. Оған үйге ұксас бейіт
салды, біраз уақыт өткен соң оған қосымша тамақ әкеліп, жәшіктің ... ... ... ... ... ... көмді; мұның өзі, сірә,
бұл кезде бата қылу ғұрпының пайда болғанын көрсететін болу ... ... ... ... әр ... ... қоршаулар пайда болды.
Егінші-малшылар оларды ... мал ... ... ... ... және ... ... үшін салды, ал кейін өлген адамның шығып кетпеуі үшін
моланы да айнала қоршайтын болды.
Қола дәуірінде кұрбан шалу ... ... ... ... ... шалатын арнайы орындар болды. Олар таспен қоршалған дөңгелек алаң
немесе топырақ ... ... еді. ... ... қазғанда күйген дәннің
қалдықтары, астық түйгіштер, хайуандардың сүйектері, ... ... ... ... сынықтары шықты. Құрбан шалатын екі орынды зерттегенде
руда ... тас ... да ... ... ... отқа, айға, жұлдыздарға, сондай-ақ қорғаушы
рухтарға арнап құрбан ... ... ... ... ... ... ... оттың, мал қаңқалары мен бас сүйектерінің
қалдықтары бар шұңқыр табылды, ал ордың ... ... ... ... ... одан үш ыдыс, сиырдың жақ сүйектері, қойдың бас сүйектері
мен сирақ ... ... [17, 115-117 ... дәуірінің әр түрлі кезендеріндегі қабірлерде жыртқыш аңнын
(қасқырдың, ... және үй ... ... ... тістері
кездесті; олар тек сәндік заттар ғана болып ... ... олар ... деп
есептелген, адамды зұлым рухтардан қорғайтын және өз күшінін біразын ... ... ... деп ... ... ... қола дәуірінің алдыңғы кезеңінде адам өзін рулық қауымның
бөлінбес бөлігі деп сезінген және рудан тыс өмір ... деп ... Қола ... яғни ... ... құрылыс ыдыраған дәуірде, мүлік
теңсіздігі пайда болған кезде көп тайпаларда тайпа, ру көсемдерінің ... ... ... малы мен ... ... ... ... салу,
оларды «киелі» деп білу әдеті шықты.
Адамның ой-өрісінің дамуы оның өзі туралы және ... ... ... діни ... ... ... ... соқты.
Қорытынды
Қорытып айтқанда, адамзат қоғамының дамуының ерте сатыларында діни
нанымдардың алғашқы формалары таза ... ... жоқ, олар ... ... ... жатты. Сондықтан бұл нанымдардың қайсысының бірінші
пайда болғандығы жөнінде сұрақ қою аса дұрыс бола ... ... ... ... ... сөз болуы керек сияқты. Бұл кешеннің құрылымы ... ... ... Австралия аборигендерінде табу жүйесі мұқият құрылған
тотемизм басым болды. ... мен Қиыр ... ... көп ... магия және онымен тығыз байланысты шаманизм практикасы үстем
болды. Африка ... ... олар ... ... егер ... ... болу уақыты жөніндегі мәселе әлі де
шешімін таппай отырса, ал діни нанымдардың бізге ... ... ең ... ... ... ... ... антропологтар және
дінтанушылар тарапынан жеткілікті дәрежеде жақсы ... ... ... фетишизм, тотемизм, магия және ... ... ... Бұған қоса, алғашқы ... ... ... арғы ... ... жағдайлары мен ойлау
ерекшеліктерінен іздеу керектігін көрсетті. Діни ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты,
бұл діннің рудиментті формаларын қарастырумен ғана емес, сондай-ақ ... ... ... ... ... наным-сенімдердің кешені ана немесе
мына тайпа мен рудың тұрмыс жағдайын, әлеуметтік байланыстарын, материалдық
мәдениет және ... ... ... ... ... ру-тайпалық діндердің өзегіне айналды.
Таптық қоғамға дейінгі кезең өндіргіш күштердің дамуының ... және ... ... ... ... Ол ... ... және осы кезең аралығында қоғамдық өмірде де, діни
наным-сенімдерде де ... ... ... орын ... ... құрылыстың
алғашқы сатыларында діни табынудың объектісі табиғат ... ... мен ... ... ... ... қауымдық адамдарды
қоршаған ортаның әр түрлі жақтары ерекше қасиеттерге бөленді. Мысалы,
терімшілік және ... егін ... ... ... мен ... шырақтарына, ал аңшылықпен айналысатын тайпалар жабайы
аңдарға ... ... ... ... тек қана ... күштері мен
шаруашылық әрекетінің ерекшелігі бейнеленген жоқ, сонымен ... ... да ... тапты.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1 Дінтану негіздері: оқулық / құраст.: Н. Ж. ...... ... 2006. – 356 б.
2 Ленин В. И. Избранные труды. – М.: ... 1975. – 549 ... ... Б. С. Дін, ... наным ұғымдарының ерекшеліктері // Саясат.
– 2009. - № 8. – Б. ... ... Э. ... ... – М.: ... 1984. – 259 ... Философиялық сөздік /ред. Р.Н. Нұрғалиев, Ғ.Ғ. Ақмамабетов., Ж.М.
Әбділдин. – Алматы: Ғылым, 1996. – 359 б.
6 ... Ф. ... ... частной собственности и
государства. В связи с ... Л. Г. ... – М.: ... – 240 ... Мұханов Қ. Діндер тарихы мен теориясы және еркін ой: арнаулы және
еркін лекциялар курсы. – Алматы: РБК, 1994. – 135 ... ... А. И. ... ... ... ... діндер тарихы,
Қазақстандағы діндер. – Алматы: Жалын, 2008. - 97 б.
9 Кислюк К. В. ... ... ...... н/Д: ... – 512 ... ... Б. Магия, наука и религия. – М.: Наука, 1979. – 463 б.
11 ... Н. И. ... ... ... ... - ... ... 2004. – 320 б.
12 Религиоведение: учебное пособие / под ред. М. Я. ...... ... 2004. – 421 ... ... Ш. ... мен хаттары. – Алматы: Ғылым, 1949. – 384
б.
14 Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Мектеп, 1957. - ... ... В.Н. ... В.Л. ... Әлем ... ... – СПб:
Наука, 1999. – 463 б.
16 Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы: Ғылым, 1959. – 328 ... ... ... көне ... ... ... Бес томдық. Т. 1. –
Алматы: Атамұра, 2010. – 544 б.
18 Гордиенко Н.С. Дінтану негіздері. – СПб: Наука. - 1997. - 329 б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі Египет мәдениетін мектепте оқытудың әдістемесі48 бет
Түркі халықтарындағы тәңіршілдік пен ислам дінінің арасындағы тарихи, рухани сабақтастықтарды қазақ тарихы негізінде дәлелдеу62 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Жаңа тас дәуірі23 бет
Қазақ өнері9 бет
Дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің көріністері27 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Антикалық дәуір музыкасы. қайта өрлеу дәуіріндегі музыкасы. 18-ғасырдағы музыка11 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Герман тайпаларының наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь