Қазақстандағы қола дәуірінің археологиялық ерекшеліктері

Кіріспе 3
1 Қола ғасыры . археологиялық дәуір ретінде 5
1.1 Кезеңдеу және дәуірлеу мәселелері 5
1.2 Қоланы алудың тәсілдері 10
1.3 Дәуірдің ерекшеліктері 11
2 Андронов мәдениеті 13
2.1 Андроновшылардың негізгі тіршілік және шаруашылық көзі 13
2.2 Андроновшылардың үй кәсіптері және әдет ғұрпы 15
3 Орталық Қазақстандағы Беғазы.Дәндібай мәдениеті 17
3.1 Тұрақтары және ескерткіштері 17
3.2 Шаруашылығы 22
3.3 Наным сенімі 23
Қорытынды 27
Қолданылған әдебиеттер тізімі 28
Зерттеудің өзектілігі. Қазақстан аумағын қола ғасырында мекендеген тайпалар андронов мәдениетіне жататын археологиялық ескерткіштер (қоныстар, қорымдар, кен орындары, жартас суреттері) қалдырды. Бұл атау шартты түрде Оңтүстік Сібірдегі Ачинск қаласының жанындағы Андроново селосы маңындағы бірінші рет қазылған қорым орындарына байланысты таңдап алынған. Қазба жұмыстарын 1913 ж. Б. А. Андрианов жүргізген, ал 1927 ж. археолог М. П. Грязнов Батыс Қазақстаннан осындай жерлеу орындарын табады да, андронов мәдениеттерінің ескерткіштері - шығыста Минусиннен батыста Оралға дейінгі орасан зор аймақта таралғандығын анықтайды. Кейін андронов ескерткіштерін Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісудан да табудың сәті түсті.
Андронов мәдениетін зерттеуге байланысты күрделі сауалдардың бірі хронологиясын, оның біртұтас дамуындағы уақыт шеңберін анықтау, сондай-ақ қазба жүргізілген ескерткіштер мерзімін айқындау болып келеді.
Қазір зерттеушілердің көпшілігі андронов мәдениетінің уақытын үш кезеңге бөледі: ерте қола - б.з.б. ХVІІІ-ХVІ ғғ.; орта - б.з.б. XV-XII ғғ; соңғы - б.з.б. XII - VIII ғ. бас кезі. Ескерткіштердің аталуына байланысты, ерте кезі - федоров; орта - алакөл, соңғысы - замараев аталады. Күні кешеге дейін бұлардан андронов мәдениетінің дамуындағы түрлі кезеңдер көрініс тапты деп есептеліп келді. Соңынан, федоров ескерткіштері ерте емес, орта қоламен мерзімделінетіндігі анықталды және де андронов мәдениетінің үйлесімді даму суреті бұзылған еді. Кейіннен федоров ескерткіштері - ерте және соңғы болып бөлінетіңдігін анықтаудың сәті түсті. Бірінші топ б.з.б. ХV-ХІV ғасырларға, екіншісі - б.з.б. ХІІІ-ХІІ ғасырларға жатады. Егер ерте уақыттағы ескерткіштер Орталық Қазақстан мен Оралдан белгіленсе, кейінгілері - өте кең аумақтан: Батыс Сібірден, Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысынан, Орта Азиядан жиі ұшырасқан. Федоров тайпаларының қоныстанған негізгі орталығы Қазақстан болған сияқты. Бұл жерден оларды Орталық Қазақстанға Батыстан келген алакөл тайпалары ығыстырған.
Сонымен, алакөл және федоров тайпалары бір уақытта өмір сүрді, және де, олар қалдырған ескерткіштері де бұған сәйкес келеді. Тайпалардың араласуы нәтижесінде аралас түрдегі ескерткіштер қалыптасады: Жетісуда - жетісулық тип, батыста - қожамберді.
Андронов мәдениеті біртұтас емес еді деуге болады: онда бұрын өмір сүрген тайпалар мәдениетін сипаттайтын көптеген нұсқалар бар. Сондықтан қазір бір-біріне жақын үнді-иран тайпаларын біріктірген андронов мәдени қауымдастығы жайлы сөз өрбіткен жөн.
Беғазы-Дәндібай мәдениеті өткен кезеңмен генетикалық байланысты сақтай отырып, андронның кеш қола (б.ғ.д. ХІІІ-ХІ ғғ.) кезеңіндегі өтпелі кезеңінде қалыптасады. Осы кезеңнің ескеркіштері өтпелі адронов кезеңінің кейбір ерекшелітеріне ие, соның өзінде ол жерден жаңа формалардың пайда болғаны анық байқалады, олар өтпелі кезеңінің алдындағылар. Беғазы-Дәндібай ескерткіштерінің ерекшеліктерін тас архитектурасы құрайды.
1 Кадырбаев М. К. Культура древних скотоводов и металлургов Сары-Арки. - Алма-Ата, 1992. – 265 с.
2 Теплоухов С. А. Опыт классификации древних металлургических қультур Минусинского края // Материалы по этнографии. - Ленинград, 1929. Т.4. Вып. 2.
3 Грязнов М. П. Казахстанский очаг бронзовой культуры // Казаки: Материалы комиссии экспедиционных исследований. Сер. казахстанская. - Ленинград, 1930. Вып.15.
4 Кривцова-Гракова О. А. Алексеевское поселение и могильник// Тр.ГИМ.1948. Вып.15.
5 Грязнов М. П. Погребения бронзовой эпохи в Западном Казахстане //Казаки: Антропологические очерки. - Ленинград, 1927. Вып.2.
6 Сорокин В. С. Жилища поселения Тасты-Бутак // КСИА. 1962. Вып. 61.
7 Комарова М. Н. Относительная хронология памятников андроновской культуры // АСГЭ. Ленинфад, 1962. Вып.5.
8 Агеева Е. И. Максимова А.Г.Отчет Павлодарской археологической экспедиции 1955 г. // ТИИ АЭ АН КазССР, 1959 Т.7. Археология.
9 Черников С. С. Восточный Казахстан в эпоху бронзы // МИА. Ленинград, 1960. - № 88.
10 Стоколос В. С. Культура населения бронзового века Южного Зауралья. - Москва, 1972.
11 Оразбаев А. М. Памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана // ТИИАЭ.- Алма-Ата, 1959. - Т.7. Археология.
12 Маргулан А. Х. Сочинения. - Алматы, 1998.
13 Бақаева Г. Қазақстандағы қола дәуірі мәселелерінің зерттелуі (Кеңестік кезең) // Вестник КазНУ. Серия историческая. – 2006. - № 4. –150-153 б.
14 Байпақов К. М. Қазақстан археологиясы: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 294 б.
15 Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін: очерктер. – Алматы: Дәуір, 1994. – 981 б.
16 Малғаждаров Қ. А. Археология и этнология. – Павлодар: Кереку, 2008. – 98 б.
17 Маргулан А. Х. Древние культуры Центрального Казахстана. – Алма-Ата, 1966.
18 Средняя Азия в эпоху камня и бронзы. – Л., 1966. – 315 с.
19 Кузьмина Е. Е. Древнейшие скотоводы от Урала до Тянь-Шаня. – Фрунзе, 1989.
20 Итина М. А. Древнехорезмские земледельцы. История, археология и этнография Средней Азии. – М., 1988. – 284 с.
        
        Мазмұны
Кіріспе 3
1 Қола ...... ... ... ... ... және дәуірлеу мәселелері ... ... ... ... ... Дәуірдің ерекшеліктері 11
2 ... ... ... ... ... ... және ... көзі 13
2.2 Андроновшылардың үй кәсіптері және әдет ... 15
3 ... ... ... мәдениеті 17
3.1 Тұрақтары және ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан аумағын қола ғасырында мекендеген
тайпалар андронов мәдениетіне жататын археологиялық ескерткіштер (қоныстар,
қорымдар, кен ... ... ... ... Бұл атау ... ... Сібірдегі Ачинск қаласының жанындағы Андроново селосы маңындағы
бірінші рет ... ... ... ... таңдап алынған. Қазба
жұмыстарын 1913 ж. Б. А. Андрианов жүргізген, ал 1927 ж. археолог М. ... ... ... осындай жерлеу орындарын табады да, андронов
мәдениеттерінің ескерткіштері - шығыста Минусиннен батыста ... ... зор ... ... ... ... ... ескерткіштерін
Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісудан да табудың сәті түсті.
Андронов мәдениетін зерттеуге байланысты ... ... ... оның ... дамуындағы уақыт шеңберін анықтау, сондай-ақ
қазба жүргізілген ескерткіштер мерзімін айқындау болып келеді.
Қазір зерттеушілердің көпшілігі ... ... ... ... ... ерте қола - б.з.б. ХVІІІ-ХVІ ғғ.; орта - б.з.б. XV-XII ... - ... XII - VIII ғ. бас ... ... аталуына байланысты,
ерте кезі - федоров; орта - ... ... - ... аталады. Күні кешеге
дейін бұлардан андронов мәдениетінің дамуындағы түрлі кезеңдер ... деп ... ... ... ... ... ерте ... орта
қоламен мерзімделінетіндігі анықталды және де андронов мәдениетінің
үйлесімді даму суреті бұзылған еді. ... ... ... - ... ... ... ... анықтаудың сәті түсті. Бірінші топ б.з.б.
ХV-ХІV ғасырларға, екіншісі - б.з.б. ХІІІ-ХІІ ғасырларға жатады. Егер ... ... ... ... мен Оралдан белгіленсе,
кейінгілері - өте кең аумақтан: Батыс Сібірден, Қазақстанның оңтүстігі мен
оңтүстік-шығысынан, Орта ... жиі ... ... ... негізгі орталығы Қазақстан болған сияқты. Бұл жерден ... ... ... ... алакөл тайпалары ығыстырған.
Сонымен, алакөл және федоров тайпалары бір уақытта өмір сүрді, және
де, олар ... ... де ... ... ... ... нәтижесінде аралас түрдегі ескерткіштер қалыптасады: Жетісуда ... тип, ... - ... ... ... емес еді ... ... онда бұрын өмір
сүрген тайпалар мәдениетін сипаттайтын көптеген нұсқалар бар. ... ... ... ... тайпаларын біріктірген андронов мәдени
қауымдастығы жайлы сөз өрбіткен жөн.
Беғазы-Дәндібай мәдениеті өткен кезеңмен генетикалық байланысты сақтай
отырып, андронның кеш қола ... ... ғғ.) ... ... ... Осы кезеңнің ескеркіштері өтпелі адронов кезеңінің
кейбір ерекшелітеріне ие, соның өзінде ол жерден жаңа ... ... анық ... олар ... кезеңінің алдындағылар. Беғазы-Дәндібай
ескерткіштерінің ерекшеліктерін тас архитектурасы құрайды.
Бұл курстық жұмыстың мақсаты – ... қола ... ... ... ... жету үшін ... міндеттер қойылды:
- қола ғасырдағы кезеңдерді зерттеу;
- қоланы алудың тәсілдерін анықтау;
- андронов мәдениетін зерттеу;
- Орталық Қазақстандағы Беғазы-Дәндібай ... ... ... ... ... негізгі бөлім (3), қорытынды және
қолданылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспеде ... ... ... ... ... ... үш бөлімшеден құралады.
Қорытындыда жасалған зерттеудің түйіні жазылды.
Қолданылған әдебиеттер тізімінде ... ... ... ... ... Қола ғасыры – археологиялық дәуір ретінде
1.1 Кезеңдеу және дәуірлеу мәселелері
Қазақстандағы қола дәуірі ірі-ірі үш ... ... ... ... ... ... ортаңғы кезең (б.з.б ХV-ХІІ ғасырлар), соңғы
кезең (б.з.б XII ... ... ... ... мәдениеті қола
дәуірінің алдыңғы және ортаңғы кезеңіне, ал Беғазы-Дәндібай мәдениеті ... ... ... ... қола ... ... ... өткен ғасырдың 40-70
ж. Ә.Марғұлан, К.Ақышев, А.Оразбаев, М.Қадырбаев сияқты ғалымдар ... ... ... қоныстары мен зираттарын тауып зерттеп,
қазу жұмыстарын жүргізіп кене ... ... өз ... ... ... ... қола ... ескерткіштерін зерттеген
О.А.Кривцова-Гракова, Солтүстік Қазақстанды О.М.Оразбаев, Шығыс Қазақстанды
С.С.Черников, кейіннен оған ... ... ... ... мен
Батыс Қазақстанды В.С.Сорокин, Жетісуды А.Н.Бернштам, К.А.Ақышев зерттеп,
қола дәуіріне қатысты құнды мәліметтер тапқан.
Қазан төңкерісінен ... ... ... ... ... Материалдық мәдениет тарихы Академиясынан және жергілікті ғылыми
өлкетанулық мекемелерден бірнеше ірі-ірі экспедициялар ұйымдастырылды.
1926-1928 жылдардағы М.П.Грязнов пен Б.Н.Граковтың ... ... ... Орал ... жүргізген зерттеу жұмыстары Қазақстандағы қола дәуірі
мен далалық андронов мәдениетіне қатысты мәселелерді зерттеудің ... [1, 8 б.]. ... ... ... М.П.Грязнов, I Киргельд пен
Киргельд II қабірлерінен, ... және ... ... ... ... андронов мәдениетінің екі жергілікті нұсқасын бөле
отырып, андронов мәдениеті тек Батыс ... тән деп ... ... қола ... ... ... Л.Ф.Семенов та өз
үлесін қосты. Ол 1927 жылдан бастап Орталық Қазақстандағы археологиялық
ескерткіштерді ... ... ... ... ... ол ... ... ескерткіштердін барлығын тіркеуден өткізіп, кейіннен
ертедегі қола дәуірін ... ... ... ... ... ірі ... ... жұмысын, Материалдық мәдениет тарихы
Академиясының 1933 жылы ұйымдастырған Нұра ... ... ... белгілі археологтар, А.И.Артамонов, М.П.Грязнов,
Н.Арзютов, И.В.Синицын, М.Н.Комарова, ... және ... ... болды. Экспедиция Нұра, Шерубай-Нұра, Жақсы және Жаман-
Сарысу өзендерінің аңғарларына кең ... ... ... ... қатысты 32 оба қазылып, 43 ... ... ... ... ... жасатды. Обалардың 9 типін бөліп алды,
бірақ олар хронологиалық жағынан, әлеуметтік-этникалық жағынан ... тек қана бір ... ... әр ... ... ... ... тудыратындығын атап көрсетеді. Бұл экспедицияның ... ... бірі - ... ... ... 11
қорғанның зерттелуі ... Бұл ... оба ... ... [1, 9 ... қола ... әсіресе андронов мәдениетін кезеңдеу мен
хронологиясына байланысты зерттеушілер арасында әр түрлі ... ... ... ... кезеңдеуге бөліп, тоғыстыруды
бастаған С.А.Теплоухов [2, 114 б.] ... ... ... сіңірген
еңбегі зор. Ол 1930 жылдары Андронов мәдениетінің тарихи құбылыс ретіндегі
суреттемесін жасап және қола ... ... үш ... ... ... деп ... ... ойынша, алдыңғы қола дәуірі, Минусинск
далаларынан бастап ... ... ... ... және ... ... Ал қола ... екінші кезеңде пайда болған. Үшінші
кезеңде, қатпарлы ... және ... ... ... [3, 158-162 ... жылдары Алексеевск кешенін қазу ... ... ... андронов мәдениетінің екі даму кезеңін белгілеуге
мүмкіндік берді. О А.Кривцова-Гракованың ... ... ... және қыш ... ... ... ... шығыңқы ыдыстар мен
жапсырмалы белдіктер кең тараған [4, 160-161 б.]. Қола ... ... және ... мәдениетін, экономика мәселелерін шешуде
бұл ескерткіштерді зерттеудің маңызы зор.
1948 жылы К.В.Сальников андронов мәдениетінің үш ... ... Ол ... үш ... бөлген: федоров (б.э.д. 2 мыңыншы жыл),
алакөл (б.э.д.11-9 ғ.ғ), ... ... 8-7 ғ.ғ). ... жаңа мәліметтер
бойынша бұл хронологияға мынандай түзетулер ... 1 ... ... 18-16 ғ.ғ; 2 ... ... - б.э.д. 15-12 ғ.ғ; 3 кезең, замараев -
б.э.д. 12-8 ғғ.
Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... ... Бетпақ-даланың, солтүстік-батысынан бірнеше ірі обалар:
Айшырақ, Дарат, Атасу, Жанайдар, Айбас-Дарасы, Атасу І, 2, ... 1, 2, ... ... ... Қола дәуірінің бір топ ескерткіші Нұра өзенінің
маңайынан анықталған. ... ... ... ... және ... ... ... «ежелгі мәдениеттің бай және
өзіндік бейнесін береді», ал «қола дәуірінің тұрақтарын және қабірлерін
қазу, әр ... ... ... ... ... келтіруге ғана
мүмкіндік бермей, сонымен қатар басқа облыстардың ежелгі мәдениеттеріне
басқаша көзқараспен қарауға ... ... ... ... ... [5, 215 ... ... қола дәуірі ескерткіштеріне К.В.Сальниковтың
үлгісі бойынша кезеңдеу жасалып, федоров, алакөл және дәндібай кезеңі ... ... ... отырған территорияға байланысты өзгеше болып
келеді.
Бір уақытта барлау жұмыстары ... өзге ... ... Олар 15 ... 10 ... ... Он экспедиция және
отрядтар жүздеген жаңа ескерткіштерді ашып ... ... ... ... ... ... кезеңдеуде, хронологиясын анықтауда,
андронов мәдениеті тайпаларының этникалық мәселелерін ... ... ... ... ... зор. ... ... радио-
углеродты анализ жасау негізінде ескерткіштерді алакөл ... ... мен оба ... шыға ... ... және баспана
құрылысы жөнінде В.С.Сорокин: «олардың болуы қола дәуірінің ... ... ... ... ... бас кезіне қатысты» деген
ой айтады [6, 51-60 б.]
Андронов мәдениетін кезеңдегендердің бірі ... Ол ... ... ... ... оба ... сүйеніп жасады. Оның
есептеуінше обалар хронологиялық ... да, ... ... да бір қоныс
тобына жатады. М.Н.Комарованың пайымдауынша ... ... ... ... ... ... нақты
анықталды. М.Н.Комарова Алексеев қонысының керамикалық кешенімен Садчиков
қонысының керамикалық молаларын салыстыра ... ... ... екі
жақты қалпына келтірді. Сонымен қатар, ол ескерткіштерді ... ... және ... деп екі ... ... жылы Е.А.Агеева және А.Г.Максимова Павлодар ... ... үш ... ... ... зерттеді. А.Г.Максимова үш
кезеңдік дәуірлеуді жасаған болатын. Неғұрлым кең ұсынылған ескерткіштер
қарасуық уақытына ... ... [8, 91-116 ... жылы ... ... ... ... жүргізу негізінде
және А.Г.Максимованың мәліметтеріне сүйене отырып жаңа кезеңдеу жасады.
Шығыс Қазақстан қола дәуірін ол төрт кезеңге ... ... ... ғ.ғ), ... ... -14 ғ.ғ), ... ... 14-9 ғ.ғ),
трушниковский (б.з.д 9-7 ғ.ғ).
Жиырма жыл ... қола ... ... кең ... ... ... ... жинауға, көптеген мәселелерді жаңа қырынан
қарастыруға, дәуірлеу мәселесінен бастап андронов мәдениетінің шығуы ... ... ... ... ... шешуге жол ашты.
80 жылдардың басындағы В.С.Стоколостың алакөл мен федоров ыдыстары бір
ескерткіштен табылған деген хабарламасы К.В.Сальников ... ... ... ... болды. В.С.Стоколос өзінің еңбегінде әр кезең бір-
бірімен ешқандай байланысы жоқ ... ... ... ... бір ... бар деген ой ... ... ... ... ... ... мәдениеті Қазақстан
территориясының көп бөлігіне тараған деген өз пікірін алдыға ... [10, ... ... қола ... ... ... А.М.Оразбаев
болды. Оның жобасының негізіңде К.В.Сальниковтың классификациясы алынды,
айырмашылығы ол замараев кезеңін ... ... ... ... ... алғашқы екі кезеңін: федоров және алакөл деп көрсетгі [12, ... б.]. Бұл ... ... ... пікірін біршама
қолдағаны байқалады.
Солтүстік Қазақстаннан ... ... ... ... ... жаңа ... ... мүмкіндік берген. Ол қола дәуірін
мынандай екі кезеңге бөлген: дамыған және кейінгі, дамығанның өзін петров,
алакөл, амангелді-бескөл деп үш ... ... ... Автордың ойынша
соңғы кезеңде федоров тайпалары алакөл қоныстанушыларына еніп, белсенді
қарым-қатынас жасаған. Кейінгі ... ... екі ... ... (б.з.д 11-10 ғ.ғ) және ильинский (б.з.д 9-7 ғ.ғ).
К.Ф.Смирнов және Е.Е.Кузьмин Новакумак обасының қорған материалдары
негізінде алдыңғы ... ... ... ... ... оның қатарына
Петровка және Новоникольск қоныстарьш қосты. Дегенмен де бірқатар авторлар
«новокумактік тип», «новокумактік хронологиялық ... ... ... ... жөнінде талас тудырды. Бірақ зерттеушілер,
андроновтық этномәдени қоғамның этникалық және әлеуметтік тарихы, шығу ... оқып ... ... еңбек деп мойындаған.
Андровов қоғамының кезеңдеу мәселесін Н.А.Аванесова қайта қарастырып,
метал өнімдерін ... ... ... ... ... алдыңғы
алакөлдік кезең, андронов мәдениеті, замараев-беғазы мәдениеті. ... өзін үшке ... ... қожамберді және федоров. Автордың
тұжырымдауынша біріншіден, алакөл ескерткіштері федоров ... ... ... ... ескерткіштерінде полтавкин және абашев
тайпаларының керамикалық дәстүр ... ... ... ... үшіншіден, қожамберді типіндегі керамиканы ала-көлден
федоров кезеңіне өткен деп есептеу керек [1, 19 б.].
Тобылдың далалық бөліктеріне В.В.Евдокимова ... ... ... алакөл мәдениеті: а) петровск кезеңі (б.з.д 16-15 ғ.ғ); б) ... ... ғ.ғ); 2) ... ... а) ... кезеңі (15-10 ғ.ғ); б)
загарин ... ... 10-ІЗ ғ.ғ). ... ... дамыған қола дәуірінің
ескерткіштерінің барлығы бір мәдени-хронологиялық ... ... ... [1, 20 б.].
Зерттеушілердің арасында пікірсайыс тудырып отырған андронов
мәдениетіне қатысты ... ... ... ... талдау
жүргізіп өткен. Ә.Х.Марғұлан, «Бетпақдаламен шекаралас аудандардағы ... ... ... Орталық Қазақстан тайпаларының қола мәдениеті
дамуының ең жоғарғы кезеңі ... ... ... қамтығанын
дәлелдеді. Осы арада, Атасу өзені мен Орталық Қазақстанның оңтүстік
бөлігінде ... ... ... ... деген атау алған.
Біздің мәліметтер ... ... ... қола ... ерте скифтік
мәдениеттің басталуымен тығыз байланысты» - деп ... [12, 24 ... ... ... ... ... ... қоланың шығу тегі энеолит негізінде жатар
және ертеден бері ... пен ... ... пен ... арасында тайпа
аралық ұштастық болған» деген ойларын әділ бағалайды. Ол зерттеушілердің
қола ... ... ... мен металлургтардың қалдықтары сақталған
солтүстік далаларынан бастау алады деген ойларына толықтай қосылды.
Ә.Х.Марғұлан, Орталық Қазақстанның кейіші қола ... ... ... ... ... ... айтып өткен.
Бірақ кейбір ғалымдар кейінгі қола дәуірінін ескерткіштерін андронов
мәдениетіне жатқызады. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... ешқаңдай аралық кезеңсіз, көшпенді мал
шаруашылығы ... ... ... ... Ол: ... ... ... самобытная и сильная, изживает себя, переходя ... ... ... деп жазды.
Орталық Қазақстандағы алуан түрлі ескерткіштер қола дәуірін кезеңдеуді
нақтылауға мүмкіндік береді. Ә.Х.Марғұланның ойынша, Ортау 1, Ақсу-Аюлы 2,
Бесоба, ... ... 2 және т.б, ... ... ... ... ... қабір құрлысының типі, дөңгелек қоршаулы қорғандардың
алакөл уақытына қатысы жоқ. Олар - ... ... ... өту ... ... ... оларды сарыкөл қорғанының
олжалары дәлелі ретінде алакөл кезеңіне ... ... ... ... ... ... ... федоров уақытына қатысты деген пікір
білдірген. Бұл ... ... ... ... ... ... хронологиялық жағынан топтастырудың ... ... ... табылған ыдыстар, оның уақытына сәйкес келмейді, анағұрлым ерте
кезеңге жатады. Ол аңдронов жәшіктерінен алынған болуы мүмкін, ... ... сол ... ... кезінде қорғанға түсірілген.
Кейінгі андронов ескерткіштері көп орі ... ... Олар ... ... ... ... қоршаулармен біріктіріліп және жиі-жиі
ай қастырылып құрастырылған. Көп жағдайда үйіндісіз, қабырғалары ... ... ... кездеседі. Ә.Х.Марғұлан мұндай
қоршауларды ... ... ... тайпаларының патриархальды-отбасы
қауымының кабірлері деп есептейді.
Ә.Х.Марғұлан «Бегазы-Дандыбаевская культура ... ... ... ... ... тән, күйеуі мен әйелі жерленген екі
бөлмелі тас қоршау жөнінде біраз мәлімет ... ... мен ... ... ... жақ ... ... сол жақ қырынан бір-біріне. қаратып жатқызылған.
Ә.Х.Марғұланның ... ... ... ... бұл ... ... ... тән тұрақты жерлеу рәсімі деп есептеуімізге болады.
Ә.Х.Марғұланның пайымдауынша, бұл ... ... ... ... ол патриархальды-отбасы қоғамының көрнекті мүшелерінің табыты.
Ә.Х.Марғұланның монографиялық еңбегінде ... ... көп ... ... баса ... ... қола ... түрлі ескерткіштерін зерттеу негізінде мынандай кезеңдерге бөлді:
1) энеолит (3 мыңжылдықтың 2-ші жартысы);
2) ерте андрон ... ғ.ғ) ... ... нұра ... ... ... ... ғ.ғ) Орталық Қазақстанда атасу кезеңі;
4) андроннан кейінгі қолаға өту кезеңі (б.з.д.12-11 ғ.ғ);
5) беғазы-дәндібай кезеңі (б.з.д.10-8 ғ.ғ).
Яғни, Орталық ... ... ... ... өз ... соң бірі келетін Нұра және Атасу кезеңінен өткен.
Археологиялық зерттеу жұмыстарының нәтижесінде алынған ... ... ... ... ... және ... ... көп көмегін тигізген. Қоныстар мен обалардан қолға ... ... қола ... ескерткіштерінің кезеңі ... ... ... мүмкіндік берді [13, 150-153 б.].
1.2 Қоланы алудың тәсілдері
Қазақстанның кен орындарын зерттеу ... ... сол ... ... з.-дан үш мың жыл бұрын өндіріле бастағанын анықтайды. Қола ... ... ... ісі ... зор ... ... Мәселен, Жезқазған
өңірінде 100 мың т. мыс қорытылған. Ал ... ... 200 мың т. ... ... кенді тотықтандыру (малахит, азурит, касетерит)
төсілін тапқан, сонда ол жыныста жез бен ... ... күрт ... ... ... іске ... борпас жынысты «қайлалап», тас
соққыштар мен балғалар қолданып өндірген. Ал қатты ... ... ... ... бұл ... ... жүлгенің шығатын жеріне немесе
забойда от жағып, жыныс қызған кезде, ол шатынап жарылуы үшін оған ... ... ... ... соғып құлатқан. Ал ... ... ... ... ... ... ... кенді жыныс астын қуалай қазып, сосын үстен төніп тұрған
рудалы қатпарды ... ... ... ... Ал, ұзын ... үңгімелер) қазған кезде оған агаш тіреулерді пайдаланған. Шахта
қасындағы су басына өндірілген ... ... ... бос ... ... ... қонысқа әкеліп, арнаулы пештерге ... ... ... ... ... Суықбұлақ қоныстарынан, Қанай
ауылының қасынан табылды [14, 82-83 б.].
Метал балқытатын ... орны ... ... ... ... бар ... ... болды. Металл балқытумен бірге
андроновшылар оны шыңдау, шекімелеу және қыспалау әдістерін ... ... ... ... олар самай сырғаларын, алқалар, білезіктер
жасаған. Жетісудегы Қапал қыстағы жанындағы ... ... ішкі ... ат ... ... ... тағылатын салпыншақ зергерлік өнердің
ғажайып үлгісі ... ... ... Иран мен Ауғанстанның, Орта Азияның ежелгі
егіншілері ... қола ... ... өзге ... ... ... кәсіпқой құмырашылар істейтін болса, Казақстанның далалары
мен таулы алқаптарында әрбір отбасы ыдыс-аяқтарын өздері жасаған. ... ... ... одан ... істеп, оларды ошақтағы отқа, кейде
таспен қоршалған шұңқырға атаулатып от жағып ... ... Б. з. ... ғғ. аяқ-табақтар белгілі бір калыпқа салынып істелген, қалыптың
өзі түбі тегіс бәнкі ... ... ат ... ... жуан жүн ... матамен қапталады екен. Ыдыс-аяқтар әртүрлі сызықтармен, не
тарақша етіліп түсірілген геометриялық ... ... ... сыртына қолдан жапсырып бедерлі нақыстар салынған. Ыдыс-аяқтың
өрнектері тек әсемдік үшін ғана емес, оның ыдыс ішіндегі ... «тіл ... ... ... да сиқырлы мәні болған, бұған қоса ол
ыдыстың бос тұрмай, берекелі құтты болуына меңзейтін де мағынасы ... қола ... (б. з. ... ... ғғ.) ... біркелкі
стандартқа көшіп, жетіле түседі: бұрынғыдан жұқа, әсем келеді. Олар қалып
көмегімен немесе дөңгеленте қолдан ... ... ... бұл ... ... ... түбі дайындалады да, сосын оған дөңгелектеп бүйірін,
дөңгелек-иінін, сосын жоғары жағын орнатады. Ал енді ... ... ... айналар жерде ойық пайда болады, бұл — орта қола ... ... ... бір ... ... ... ... немесе штамппен түсірілген (іші штрихтелген үшбұрыштар,
меандрлар). Бұрынғы ... бір ...... үш ... ... ... ... құмыраларды жасаудағы тағы бір
тәсілді атап өтеді: мұнда әуелі құмыраның өзі жасалады екен дағы сосын оған
оның ... түбі ... ... [14, 82-83 ... қола кезеңінің ыдыс-аяқтарының бір ерекшелігі — олар ... және ... ... дөңгелектеу болып келеді. Сырттарында жарасымды
жапсырылған ... ... ... ... ... ... көзелерін көркемдеп көрсететің ою-өрнектері
жүздеген жылдар бойы сақталған, олардың ... ... ... ... осы ... ... көруге болады.
1.3 Дәуірдің ерекшеліктері
Далалық жайылымдары, өзен аңғарлары, шүйгін жайылмасы мен кентастарға
бай Орталық Қазақстан андронов қауымдастығына ... ... ... ірі ... бірі ... Бұл өңірдің батыстағы шекарасы Жезқазған-
Ұлытау, Арғанаты, Терісаққан өзенінің жоғарғы ағысынан өтті, шығыста ... сол жақ ... ... ... ... - Бетпақдаланың
солтүстік жиектеріне ... ... ... ... ... ... алаптары, Бұғылы, Беғазы, Қызыларай, Кент тауаралық ... ... ... және ... ... ... неғұрлым
жақсы игерілген аудандар болды. Бұл жерлерден көптеген қоныстар, қорымдар,
ежелгі кен орындары, ғүрыптық орындар мен ... ... - ... ... ... бұл ... табылған 30-дан астам қоныстар мен
150-ден астам қорымдар белгілі.
Андронов ... ... ... салуда көрнектілік пен
күрделілік, тасты өңдеуге байланысты дамыған құрылыс техникасы тән.
Ерте кезең, немесе нұра ... ... ... ... өртеу
(кремация) тән. Өлікті молаға қою ғұрпы да кездеседі. Молалар - ... ... ... тас ... ... ... немесе тік
бұрышты қоршаулармен қоршалған. Қоршау ішінде қабір ... ол ... ... немесе шеті тас тақталармен қаланган шұңқыр (циста), не
болмаса тас ... еді. ... ... жасалғаннан кейін шұңқыр тас
тақталармен жабылды. ... ... ... ... ... ... бар. ... жасалған ыдыстар ою-өрнектермен әшекейленген.
Ою-өрнекте үш бұрыштар мен меандр, қатарлас басу үйлескен. Ыдыстардың тек
жоғарғы бөліктері ғана ... ... қола ... қола ... ... және ... жанынан үй жануарларының сүйектері
табылған-ды.
Келесі атасу ... ... ... ... ... ... ... және жартылай шөлейтті аудандар игерілді. Тау-кен ісінің де көлемі
ұлғайғандығына көптеген кен орындары куә бола алады.
Былқылдақ, Қарасай, Темірастау, Қарабие, ... ... ... ... ... ... бойынан молалар мен қоныстардың үлкен тобы
табылған. Қоршау ішінде, ... ... ... мен ... ... ... қойып жерлеу ғұрпы басым бола бастайды.
Қоныстар өзіндік жоспарымен ерекшеленеді: баспаналар (олар 10-нан 80-
ге дейін ... ... ішкі алаң ... ... салынды, ал ортасы
мал қамауға арналды. Баспаналар ... ... ... ... олардың
қабырғасы тақтатастармен шегенделді. Жан-жақты зерттелген Атасу қонысының
ауданы 1500 шаршы м ... және ол 35 ... мен ... ... ... баспаналар ұзынша жолдармен жалғасты.
Қоныстарда мыс ... ... ... ... пештері мен
олардың жанынан мыс ... ... құю ... ... ... ... ... аршып алынған.
Осы уақыттарда «ғүрыптық құрылыстар» («құрбан шалатын орындар») пайда
бола бастайды. Олар биіктеу жерлерде, қоныстардан ... ... ... ... сопақ бітімді, жалпағынан қойылған шомбал тастардан тұрды.
Қазу барысында олардан көмір мен күл ... ... ... ... ... [14, 73-81 ... мен ... қоладан жасалған құралдар, қару-жарақтар,
әшекей бұйымдары көптеп табылған.
Зерттеушілердің топшылауынша, Орталық ... ... ... ... ... жаңа ... қалыптасуымен
сипатталынады. Оған андроновтық дәстүрлердін сақталуы мен ... - ... ... ... ... ... саз
ыдыстардың жаңаша тұрпаттарының шығуы тән еді. Сонымен қатар, бұрынғы аяқ-
қолын жинап қырынан жатқызып жерлеу ... ... ... ... ... ұшырасады.
2 Андронов мәдениеті
2.1 Андроновшылардың негізгі тіршілік және шаруашылық көзі
Андронов мәдениеті Ачинск қаласы маныңдағы Андроново селосының түбінде
1913 жылы табылды. Қола дәуірінде ... Орал ... ... ... Азияның кең байтақ далаларын шыққан тегі жағынан туыстас, тарихи
тағдырлары сабақтас, арттарына өзіндік жарқын мәдениет қалдырған тайпалар
мекендеген. «Андронов мәдениетін зерттеуге ... ... ... хронологиясын, оның біртұтас дамуындағы уақыт шеңберін анықтау, сондай-
ақ ... ... ... ... ... ... анықтау» [15, 72
б.].
Андроновтықтар кетпенмен жер өңдеп, өсірілген астықты қола орақпен
орып алған. Олардың тұрақтарынан тастан жасалған дән үккіштер жиі ... ... ... ... петроглифтерге қарағанда олар өгіз
жеккен соқаларды да пайдаланған.
Андроновтықтардың негізгі ... көзі ... мал ... ... ... қойылған қыш құмыраларға қарағанда
тұрғындардың негізгі тамағы сүт өнімдері болған. Қоныстардағы ас үй
қалдықтарының арасында өгіздердің, жылқы мен қойдың сүйектері өте көп.
Палеозоологтардың ... ... ... ет ... ... ... тек оныншы бөлігі ғана қой еті болғаны анықталды. Ал
жылқы еті ет ... ... ... тең. ... ... ... де бұрын мал төлін ұстауға арналған қысқы орындар жасалған,
кейде үйге іргелес ... ... ... мал ішінде, әсіресе, жылқы табындарын жоғары бағалаған.
Сүйек қалдықтары бойынша жүргізілген зерттеулер жылқының үш тұқымы
өсірілгенін дәлелдейді «моңғол жылқысы» түріндегі өте төзімді, басы ... ... ... ... 128-136 см) жылқы, биік жылқы (136-
152см), биіктігі 152-160 см, аяқтары жіңішке, басы ... ... ... ... ... асыл тұқымды жылқы. Арбаға жегуге бейімделген бұл асыл
тұқымды аттар иелерінің мақтанышы болған.
Далалық және шөл ... ... ... неғұрлым тиімді тәсілі
көшпелі мал шаруашылығында ауысуда отырықшы мал шаруашылығы аралық саты
қызметін атқарды. Мұндай ... ... ... мал ... аса
маңызды алғышарт болды. Олардың арасында тебіндетіп жаюға (қар астындағы
шөпті теуіп жайылатын) және алыс ... ... ... ... мен
қой көбірек ұсталды. Осыған сәйкес сиыр табындары азайтылып жылқы үлесі
ұлғая түсті.
Андронов мәдениеті өмір сүрген ... ... б. з. б. 12-9 ... және ... Қазақстан аумағында жылқының бағымдағы үлесі 14- тең
36 пайызға ... ... да ... өмірге келді - шаруашылық қозғалысының өсуіне
сәйкес қос өркешті түйелердің саны да өсті. Олардың сүйектері
андроновтықтардың ең ертедегі тұрақтарынан табылды.
Андронов қоныстарының көпшілігі ... ... дала ... ... жағаларында орналасқан. Олармен іргелес өзендер жайылмаларында
тұрғындайды.
Қазақстанда қола дәуіріндегі андроновшылардың негізгі кәсібі
бақташылық, мал шаруашылығы мен кетпенді егіншілік болды. Мал
шаруашылығының дамуы қоғамның ... және ... ... ... ... ... ... пайда болуына, айырбастың одан
әрі өсіп, ұлғаюына, түптеп келгенде, байлықтың қорлана басталуына жеткізді.
Олардың егін мен ... ... ... мал ... ... де ... рөл ... көбі ірі қара мал болды, оны жаю үшін жайылымдағы шалғын ... мен ... аз ... Кәрі ... мен әр ... төл ... ет ... ал төлдің бір бөлігі өсімге қондырылды. Үй маңында мал бағудан
бірте-бірте жайлауда мал бағу шықты. Малды жайлауда баққанда ... ... бір ... ... жайылымға жылжи көшіп отырды.
Малдың құрамында ұсақ малдың, қой мен ешкінің, және жылқының саны
көбейді. Жануарлар ішінде сүті мен ... ... - жүні мен ... - сүйек-мүйізін, отынға - тезегін берген. Андроновшылардың
негізгі тамағы - сүт еді. Одан сүзбе мен ... ... оны ... ... ... ұсақ тесікті ыдыстардан байқауға болады. Ет өте қымбат
болған оны ... ғана ... ... ... құрбандық еткен. Олардың
негізгі малы - қой, сиыр, ... ... ... ... тек ... жас малды жұмсаған, ал асыл текті малдарды тұқым үшін қалдырған.
Шаруашылықтың мұндай жүйесі мал санын кемітіп ұстауға, оның ... ... ... қос өркеш-бактриан түйелерін өсірген. Олардың сүйектер мен
тұяқтары қоныстар мен қорымдардан табылған. Түйе ... ... ... ... ... ... қыш мүсіні қолға түскен.
Андроновшыларда тоқыма кәсібінің болғаның қара дүрсін ... ... ... ... ... ... шүйке орағыштардың
және қарапайым тоқыма станогының арқауын тартатын сүйек жұлдыздардың
табылуы дәлелдейді. Жүн киімдер қойдың биязы жүні мен ешкінің түбітінен
тоқылды. ... ... ... және ... ... жіптер де
қолданды. Қорымдардан табылған олжа-заттарға қарағанда олар тарамыспен
тіккен өкшесіз былғары аяқ киім киген. Киімдерін жүн матадан тігіп, оларын
сүйек түймелермен іліктеген. ... ... ұзын ... етегі жер сызған
жүн көйлек киіп жүрген. Жең қайырмалары, әдіптері қатар қадалған қола
таналар тізбегімен әсемделген. Белдемше алдыңғы жағынан ақ ... ... ... ... ... қадалатын болған.
Ерте және орта қола кезінде яғни б.з.д I мыңжылдықтың басы
андроновшылар отырықшы болған. Аралас шаруашылықпен айналысып, егін өсіріп,
мал өсірген. Соңғысы үй ... ... ... Мал ... ... жайылма тез ысырылған. Мал шаруашылығының өнімділігін бір ... оның ... ... үшін мал ұстаудың жаңа түрлері қажет болды.
Андроновшыларда бұл өсірудің жайлаулық тәсілі (жартылай көшпелі) еді,
мұнда әйелдер мен ... ... ... ... айналысады да, ал
еркектер мен жасөспірімдер малмен бірге күллі көктем жаз бойы алыстағы
жайылымдарға кетіп, үйлеріне күз соңына таман ... ... ... ... ... ... Жетісу мен Шығыс
Қазақстанда олар 50 ден 80 шақырымға дейін болса, Батыс Қазақстанда жазғы
жайлау жолы құба дала мен ... ... ... ... ... ... үй ... тепсеңнен жайлауға көшу, отарлы мал шаруашылығы,
сосын көшпелі мал шаруашылығы туады. Бұл әрине дала мен шел жайылымдарды
тиімді пайдалануға ... ... ... үй ... және әдет ... отбасылары үй тіршілігіне қажетті іс-әрекеттердің бәрін
де жасай білген: жіп иіру, тоқу, теріні өңдеу, киім ... пен аяқ ... ... ... әрлеп, апликациямен және жылтырақ бисермен
безендіріп тігу - бәрін де ... ... ... жіпті мал жүнінен
иірген. Осыған өзге жүндер де түбіт те ... ... ... те ... ... қалақай да пайдаланылған.
Ол кезде тоқыма станогы да, ұршық та белгілі болған. Қорымдардан
табылған олжа ... ... ... тарамыспен тіккен, өкшесіз
былғары аяқ киімдер киген. Еркектері де ... де ... ... ... ... тіккен құлақшын киген. Киімдерін жүн матадан тігіп, оларды
сүйек түймелермен ілгектеген.
Әйелдері көбінесе ұзын жеңді етегі жер сызған жүн көйлектер ... Жең ... ... ... қола ... ... ... алдыңғы жағынан ақ жылтыр моншақтар қатарымен сәнделген. Киімнің
жағасы мойынды айналдыра уақ шыны моншақттармен әсемделіп кеудесіне
дөнгелек қаптырма қадалатын болған. ... ... және көк ... ... қола сырға, қапталған алтынмен дөңгелек сырғалар
тағып, мойындарына ... ... ... ... оған ... моншақтар
тізіп салатын болған. Қолдарына білезіктер мен жүзіктер тағып жүрген. Жын-
шайтаннан, бәле - жаладан сақтайды деген ырым ... ... мен ... ... азу ... мен алыс теңіз жағалауынан әкелінген
үнушынақтарын тағып алатын болған.
Еркектері масақтары қоладан үшкірлеп жасалған садақтармен қаруланды.
Жақын, қолма-қол сайыстарда үшкір қола пәйенекті сүңгілерді, қола ... ... тас ... ... Олардың ағашқа бекітілген
ұңымасы бар.
Ыдысты әрбір отбасы өзіне ... ... ... саз ... одан ... ... да, отқа ... күйдірді, кейде шетіне
терімен қапталаған шұңқырлырда да қақтады. Жапсыру техникасымен бірге
ыдыстардың тұрпаты да, ыдыстың ою-өрнек мен суреттері де ... ... ерте қола ... б. з. д XVII-XVI ... ... қылынан не
қалың жіппен өрілген матамен тартылған қалып көмегімен дайындалды. Ерте
уақыт қыш ыдыстары сызылған не болмаса тарақпен ... ... ал ... ... ... және бүршікпен сәнделді.
Ыдыстардағы өрнектер тек сәндік үшін жасалған жоқ, оның ішіндегі көз тию,
дуалау сияқты амалдардан қорғайтын магиялық сипаты да ... Ол ... ... іші толып тұруының символы еді. Ыдыста банка тұрпатты,
түбі жалпақ болып келді.
Ыдыс қалып көмегімен немесе ... ... соғу ... ... әдіс ... ... түбін жасайды да, содан кейін дене сақинасын, иық
сақинасын жапсырады. Жапсырудың мұндай техникасында дененің мойынға өтер
тұсында ... ... ... мұның өзі орта қола кезеніндегі
андронов мәдениетінің басты ерекшеклік сипатын ... ... ... не ... оған ... түсіреді. Бұлар сызықпен, меридиан мен
толтырылған үшбұрыштар, бірақ-та үш ... ... ... ... ... ... орнаменттелген, жиірек қара
немесе қызыл жылтырату ізі байқалады. Керамика бұйымдарын суреттен өңдеу
кезінде андронов дәстүрлі геометриялық өрнектерінен басқа беғазылықтар
бедерін ойып-қажау, ... ... қара ... ... ... ... әдісін қолданған, сонымен қатар жабыстырылған кішкентай еміздік
элементтері «жемчужный» орнаменті, мұнымен ыдыстың белдеушелер етіп
ыдыстардың ... мен ... ... ... бұл ежелгі өнер
элементтері Оңтүстік Сібірдегі тагар мәдениетінде тарады.
Қола дәуірінің қоныстары мен ... ... ... ... ... дәрежесінде тұрғын халықтар өмірін мұқият бақылау және
андроновшылардың басқа нақты халықпен, этноспен салыстырып көру олардың
өмір-тіршілігін, әдет-ғұрыптарын жаңғыртып қалпына келтіруге жағдай
жасайды.
Андроновшылар үлкен үйде ... ... ... өмір ... және ... ... ортақ шаруаны ағайын-туыстардың бірнеше буыны бірлесіп
атқарған.
Қоныстар материалына қарағанда ешқандай мүліктік теңсіздіктер
байқалмайды, алайда қорымдарды зерттеу ісі адамның байлық дәрежесі мен
қоғамдағы мәртебесінің ... ... ... ... ... ... өзінде көптеген біркелкі молалар ішінен өзгелерге қарағанда
қабірі үлкенірек те тереңірек, ағаш мазарының құрылысы да күрделі ... ... ... мен ... да мол ... ерекше назар аударған.
Андроновшылар бай қорымдарында сол кезде қоғамдағы айырықша топқа
бөлген жауынгерлер қойылғанын кәміл сеніммен ... ... ... тарихының ертерек кезеңінің өзінде-ақ қоғамның жіктелуі
басталған.
3 Орталық Қазақстандағы Беғазы-Дәндібай мәдениеті
3. 1 Тұрақтары және ескерткіштері
Орталық Қазақстанның көптеген әр кезеңдік ескерткіштерінің ішінен
ерекшелетіні ол ... зор ... ... - ... осы елде ... ... ... шегін сипаттайды.
Жақын араға дейін бұл керемет ескерткіштер ғылыми белгісіз болып
келді. Олар соңғы 30 жыл ішінде ОҚАЭ ... ... ... ... ... ... ... енді. Бұл Орталық Қазақстанда
қола дәуірінің аяқталу кезеңінің ескерткіштері, ... ... ... ... синхронды және жергілікті ерте сақ мәдениетіне
дейінгі. Беғазы-Дәндібай мәдениеті Орталық Қазақстанда қола ретті
мәдениетінің соңғы кезеңін ұсынады.
Бірақ ғалымдардың ... ... сақ ... ... ... деген сұраққа бір ауыздан жауап бере алмайды. Мұндай жағдайды
Қазақстандағы қола мәдениеті кезеңінде андроновтан кейінгі кезең жөнінде
керекті мәліметтер ... аз ... ... анық ... ... ... болған жалғыз Дәндібай естелігі, андронов
уакытындағы ескерткіштерге ұқсас емес, кездейсоқ деп жарияланған, Орталық
Қазақстанға сипатты емес. Оның ... ... ... ... ... немесе кездейсоқтық нұсқа, соның салдарынан пайда болған
делінген.
Орталық Қазақстанның қола дәуіріндегі ескерткіштерін зерттеу кезінде
байқалғаны, әр бір жаңа ... ... ... бабаларының кейбір салтын
сақтай отырып, өз формаларынан құрып өшкен бұйымдардан бас тартын ... жаңа ... ... сол ... уақыт талабына сәйкес. Әсіресе оны
архитектурадан байқауға болады, керамика мен кола бұйымдарынан, әр кезеңге
өзінің ... ... ... ... ... емес. Жаңа белгілері
мәдениеттің жаңа кезеңі болып қала береді.
Беғазы-Дәндібай ... ... ... ... ... оның мәдениетке туыстық қатынасы, және ең алдымен, Оңтүстік Сібір
қарасұқ мәдениетімен қатынасы туралы. Қарасұқ мәдениетінің пайда болу
туралы қазіргі кезде төрт диаметралді ... ... ... ... ... ойы бойынша, ол июнь мәдениетітің әсерінен пайда болған
деседі.
Ғалымдардан құралған үлкен топ жергілікті адронов салтынан қарасұқ
мәдениетінің автохтон дамуынан даму принциптерінен негізінен ... ... ... үшін ... ... нақтылы тарихи факті
негізінде, айрықша дұрыс. Қарасу мәдениеті Минусин шұңқырында және
Забайкалье жергігілкті жердің негізінде дамыған деп Г. П. ... ... ... ... ... андроннан пайда болғаны жөнінде М.
П. Грязнов дәлелін аймақтың бүкіл жерінде және Монғолияны қоса алғандағы
жерінде таралған шаруашылықта кездесетін бұйымдардың формаларының
біркелділігін келтіреді.
Беғазы-Дәндібай ... ... ... ... ... сақтай
отырып, андронның кеш қола (б.ғ.д. ХІІІ-ХІ ғғ.) кезеңіндегі өтпелі
кезеңінде қалыптасады. Осы кезеңнің ескеркіштері өтпелі адронов кезеңінің
кейбір ерекшелітеріне ие, соның ... ол ... жаңа ... пайда
болғаны анық байқалады, олар өтпелі кезеңінің алдындағылар. Беғазы-Дәндібай
ескерткіштерінің ... тас ... ... ... ... ... ... және
жоғарғы сапасымен ерекшеленеді. Кеш қола дәуірінің ыдыстары жұқа, керемет
орнаменттелген, жиірек қара немесе қызыл жылтырату ізі байқалады. Керамика
бұйымдарын суреттен ... ... ... ... геометриялық
өрнектерінен басқа беғазылықтар бедерін ойып-қажау, өрнек салу, қара
шеңбершелер немесе бұршақ дәні жазылған (Беғазы, Кент) әдісін қолданған,
сонымен қатар ... ... ... элементтері - «жемчужный»
орнаменті, мұнымен ыдыстың (Беғазы, Дәндібай, Айбас-Дарасы) белдеушелер
етіп ыдыстардың иықшалары мен шеттерін өрнектеген. Нәтижесінде, бұл ежелгі
өнер ... ... ... тағар мәдениетінде тарады.
Орталық Қазақстанда мазарлар мен мекенді жерлерде көптеген қару-жарақ
бұйымдары табылған. Қола жебе ... ... типі ... олар ... ... қатысты. Бұл заттардың пайда болуы осы аймақта
металлургия жоғарғы сатыда ... ... ... ... ... ... ортасына тура келеді немесе атасу уақытына тура. Айшрақ,
Ортау II, Бесоба, Балақұлболды II, ескі молаларынан табылған жебе ... екі ... ... ... және ... ... ... Қазақстандағы кеш қола дәуіріндегі ескерткіштердің ішіндегі
ерекше маңыздылары, Беғазы жартасты мазары, Қарағанды облысының, Ақтоғай
районындағы Қызыл-Арай мен Беғазы көркем ... ... ... ... ... граниттен жасалған мегалиттік ғимараттар қола
мәдениетінің ең жоғарғы кезеңінде пайда болған. Олар тайпа ... ... ... ... есте ... үшін ... бұл естелік 1947 жылдан бастап белгілі бола бастады, ОҚАЭ
екінші жыл ... ... ... ... осы ... ... ... Қ.
И. Сәтпаевтың ұсынысымен ұйымдасқан. Сол кезден бастап Беғазы кешені дайым
зерттелетін маңызды объект болды.
Байкалдық плиталық қоршаулармен ұқсастығы үшін ... ... ... ... ... ... қоршаулар» деп аталған. Оларды бір-
бірімен шатастырмау үшін және олардан жасалған материалды есепке алу үшін,
біз оларды «жарды ... деп ... ... ... ... ерекшеліктері жағынан өтпелі
кезеңдегі Ақсу-Аюля II, Байбала II, Ортау, екі, үш ... ... ... үйлесімді композициясымен, көлденеңінен қаланған және
сырт көрінісін қабырғасымен тігінен ... ... ... құрылымымен, ескерткіштерінің өзіндік ұқсастығымен байқалады.
Беғазы I, II жартасты мазарларының сыртқы ... ... Бұл ірі ... тастардан қаланған ғимараттар Орталық
Қазақстанда (б.ғ.д. I мыңжылдықтың басы) монументальді тасты архитектура
кезеңінің басталуын сипаттайды.
Некрополь жайылмалы ... ... ... оң жақ ... ... Тоқрауын өзеніне кұйылуынан 18 км жерде, Ақтоғай аудан
орталығының тоқрауын өзенінің төменгі ағысынан 40 км жерде орналаскан.
Қызыл-Арай мен Беғазы таулары Арал-Ертіс су ... ең биік ... ... сілем, қалқан жапырақ пен су молшылығы - мұның бәрі,
сөзсіз, ежелгі тұрғындардың назарын аударған, олар Беғазы мен Тоқрауын
өзенінің ... ... ... ... жер ... таңдап алған.
Бай таулы жайылым мал өсірушілердің шаруашылықтары мен мәдениетіне өте
қолайлы болды. Беғазы некропльінен алыс емес жерде көптеген ежелгі
өндірістер (кеніштер) орналасқан, кен ... және одан мыс, ... ... ... ... Қарашоқы, Қызыл-Арай) орны орналасқан. Күмәнсіз,
қола дәуірінде бұл ауданда белсенді және ... қызу өмір ... ... айналасындағы кеңістік жері бірнеше рет жыртылып
аударылған нәтижесінде мекен орнын анықтау мүмкін емес. Кеңістікті қоршаған
ландшафтқа тиісілі гранитті жартастар мен ... ... осы ... тас ... ... етегінде тау жынысының үрленуі нәтижесінде
кварц құмының, дала шпатының, пироксендер мен т.б. тау жынысының көп бөлігі
жиналады. Керамика ... ... бұл ... ... қыш
бұйымдарын жасау үшін пайдаланылған. Беғазы некрополінің жалпы алып жатқан
алаңы 10 га жуық.
Беғазы кешенінде алты біртиптік ғимараттар бар, ... ... 1 және 2 ... ... ... мазары, жалпы конструктивті ұқсастыққа ие бола тұрып —
кіру коридоры, жоғарғы айналма галереясы, сүйемелі дуалдары, сонымен қатар
бір-бірінен ... ... ... ... ... барлығы төртбұрышты жобалы және шеттері төрт жер полюсіне
бағытталған. Мазарға кіру есігі шығысқа қарайды. Олардың ішкі іргелерінің
жартысы жерге 1,2 - 1,3 м. ... ... және ... ірі ... жабылып бір қырынан қазылып көмілген (2 мазар). Котлованный
жоғарғы ... жер ... ... бір метрге, ені екі метрге дейінгі
ірге қаланған. Осы іргенің үстінен сыртын қаптайтын іргенің үш жақтарының
1,5 метрге дейнгі ұзындықта ... ... ... ... ... ... ... галереясын құрастырған.
3.1.2 Саңғыру
Орталық Қазақстанның кеш қола дәуірінің ... тобы ... 1955 жылы ... ... ... ... Сарысу өзенінің сол жақ
құйылуында, Саңғыру тауының көркемді етегінде ашылған, ертеде ол жермен
Акмолинскіден Ташкентке үлкен керуен жол өткен.
Саңғыру 40 асатын беғазы ... ... ... саналады. Олар
екі қатарланып тізбекшелене оңтүстіктен солтүстікке Саңғыру тауының етегін
бойлай созылады. Олардың аса ірлеулері аса ерте пайда болған. 1955 жылы
жеті бүтін ... ... ... ... ал 1963 жылы ... тонаушылармен жойылған. Саңғыру 1 қабырынан тек екінші дуал
тонаушылармен тиіспелген болып шықты. Дуал қатарынан бағалы материал
табылған.
Мазар кіші ... ... ... төбе ... және ... ... бірге кешеннің арасындағы бөлігін құрайды. Күмәнсіз, барлық
төрт дуал бір жанұя мүшелерінің жерленген орны.
Қаптау плиталарының қиылысқан және ... ... ... ... 0,3 метр ... ... жер үсті қалау
қатары биіктігі 0,9 метр, және қалыңдығы 1,5 метр.
Ғимараттың ... ... ... кезде, үйіндінің үстінен
0,47 метр тереңдікте, түтікшелі жылқының сүйегімен, иттің жақ ... ... 0,58 метр ... ... ... ... табылған, соның ішінде жылқының бас сүйегенің сынықтары, тістірі
табылған. Көптеген үй және ... ... ... ... ... ... 0,5 тереңдігінен табылған.
Дуалдың алаңының әр түрлі тереңдігінен керамика мен адам сүйектерінің
кескіндері табылған. Керамиканың негізгі бөлігі, сонымен ... ... қара мен ... ... 0,8 м тереңдікте, айналмалы коридордың
маңында табылған. Дуалдың солтүстік-шығыс бұрышында 1,2 метр тереңдікте
қызылмен жылтыратылған. Керамикалық ыдыстардың басым бөлігі айналмалы
коридордың шығыс бөлігінен ... ... ыдыс ... ... солтүстік-шығыс бұрышынан мыжылған күйінде табылған.
Дуалдың тереңдігі - 1,2 м.
Бір дуалда жайпақ және домалақ түпті ыдыс табылған. Үш ... ... мен 2 ) ... ... өрнек салтты үлгімен орындалмаған, кескін
қалыппен салынған, мүсініне контур береді, ол мүлдем андронов мәдениетіне
сипатты ... Бұл ... ... геометриалық орнаменттің қалдығы
байқалады және мүсінді-штрихтысі байқалады.
3.1.3 Дәндібай
Дәндібай - бұл Қарағанды қаласынан оңтүстік-батысына қарай 60 шақырым,
Шерубай-Нұра өзенінің оң жағасындағы кең ... ... ... жерлеу
даласы. Оба саз балшықтан салынған құрылымдардың қираған үйіндісі ғана
қалған Дәндібай ауылының территориясында орналасқан.
Ертеде Нұра өзенің ... ... ... елді ... бірі
болды. Мұнда әртүрлі дәуірлердің ескерткіштері сақталған. Қарағанды
төңірегінде орналасқан басқа ірі кешендерімен қатар, Дәндібай обасы Орталық
Қазақстандағы қола дәуірі ескерткіштерің ... ... ... ... ... ... ... көп кездеседі, дегенмен,
обаның оңтүстік бөлігінде, жайылма алкап террасасының ең шетінде
андроновтықтан шаршы пішініме және үлкен көлемімен ерекшеленетін тас
қорымдардың жеке тобы ... Топ М.П. ... және т.б. 1933 ... ... 11-ші ... қазу ... қызықты нәтижелер
алынды. Оның құрылымы Орталық Қазақстандағы кейінгі қола дәуірінің басқа
жерлеу ғимараттарының құрылысына, соның ішінде Беғазы, ... III, ... III, ... II ... ... ... қола ... жебе ұштары Орталық
Қазақстанда орта қола дәуірінен бастап және әсіресе кейінгі қолада кең
тарала бастады. Пішіні бір ... ... ... ... ... ... Кеншоқы (Нұра өзенінің сайында), Балақұлболды, Көкдомбақ
(Баянауыл ауданы), кейінгі қола дәуірі Қарқаралы қоныстарында және ... қазу ... көп ... ... ... жебелердің, төлкелі ұштардың және қоладан жасалған
найзалар ұштары формаларының ... ... М.П. ... ... Бұл ... ... скифтен бұрынғы уақытта, Орталық
Қазақстандағы қола мәдениетінің жоғарғы даму кезеңдеріндегі ... ... ... ... ... 1 ... ... және Қарқаралы
қоныстарындағы қоладан жасалған найза ұшының пішіні Айшырақ, Балақұлболды
және Ортау II (Жаман-Өзен) қоладан жасалған жебенің төлкелі ұштарына әбден
ұқсас. Типтік ... ... ... ... ... ... жебе мен ... қоладан жасалған төлкелі
ұштарының пішіндері генетикалық түрде неолит және энеолит дуәіріндегі
шақпақтас ұштарының типінен бастау алады. ... ... ... ... ... қола ... ... қолданылғаны белгілі.
Көптеген жебелер мен найзалардың шақпақтастан жасалған ұштарының жебенің
коладан жасалған ұштарына ұксас формалары Сарысу ... ... ... ... ... Осы ... ... өлкетану және
Жезқазғандағы геологиялық мұражайларда А.Н. Формозова, К.М. Поликарпович
мұрайжай коллекцияларында ... ... мен ... ... ұштарының тамаша үлгілері Жезқазған және Қарағанды қоныстарын қазу
кезінде табылды.
Дәндібайда төрт қалағы бар зәкір түріндегі құймасы өзгеше мыс зат
табылды. Оның ... ... әлі ... ... ... Оның ... ыдыстарының екі тобы табылды. Бірінші топ андроновтық
өндірістік дәстүрді сақтайды, қыш құмыраларды таспа тәсілімен жапсыру және
ыдыстар түбінің жайпақтығы негізгі белгілері болып ... ... ... мен оюлардың сан алуандығымен, ыдыстарды құюдың жаңа техникасы
ыдыстарға шар ... беру ... саз ... ... ... 11-шы ... ... бірінші тобына бір типті,
сыйымдылығы орташа үш ыдыс жатады.
Дәндібай қыш құмырасына Батыс Қазақстандағы Сары-Айдын көлінде
табылған бүйірі жұқа ыдыстың ... ... Оның беті ... ирек ... ... ... ... орындалған күрделі оюмен
өрнектелген.
Екі кубок табылды. Екеуіде әсем, ... ... және ... аз ғана ... бар. Ауыз ... тік, аздап қана сыртқа
қайырылған. Саздың жеке бөлігінен жапсырылған биік конус тәрізді тұғырығы
кубоктың өзгешілігі болып табылады. Ою тарақ ... ... ұсақ ... түсірілген және ыдыстың бүйірін көлденеңінен және қиғашынан (1-
ші кубок) орайтын шиыршық сызықтардан тұрады. 2-ші ... ... ... ұқсас таңбаның баспа-таңбасы бар. Олардың пайда болуы
Орталық Қазақстанда мал шаруашылығының жақсы дамуымен байланысты. Олар су
ішу ішуге арналған, оны ... ... және әсем ... ... ... үш ... тостағандар жатады. Олар пішіні мен өлшемдері
бірдей, тек өрнектерінде айрмашылығы бар.
Дәндібай тостағандары пішіндерінің ... ... ... ... ол ... ... ... замандағы қыш-құмыра өнерінің жоғары деңгейде дамуын дәлелдейді.
Осыған баламалы ... ... және ... I кейінгі қола ескерткіштерінен
табылды. Осындай ыдыстар сондай-ақ, Еңбек, Сүйгіш (Қарқаралы ауданы Кент
тауларындағы некрополь), Егізек II ескерткіштерінде, сол ... ... ... ... және Минусинск қазан шұңқырдан табылды.
Дәндібай керамикасының формасы, жапсыру техникасы және өрнегі Орталық
Қазақстанның ... қола ... ... ... ... құрайды және шүбәсіз Беғазы-Дәндібай заманындағы бір мектеп
шеберлерінің өнерін ... ... қола ... мал ... кен ... және
металлургияның, үй кәсіптерінің қарқынды даму үрдістері өтті. Кеншілер, ірі
кен балқытатын орталықтар және қоныстар алғашқы ... ... бірі ... көне кен-металлургиялық өндірісінің ауқымы туралы,
Орталық Қазақстанда осының негізінде ежелгі өркениеттің ... ... Бұл ... ... мал ... ... мен түйені көлік
құралы ретінде пайдаланып, біртіндеп, алдымен жайылымдық мал шаруашылығына,
ал кейін маусымдық көшуге ауысумен сипатталады.
Қола дәуіріндегі мал шаруашылық өндірістердің ... бір түрі ... «Мал ... қола ... ... ... ... жылқы,
қой сияқты төзімді жануарларды ұстады, себебі олар ... қар ... таба ... [16, 30 б.]. Осы ... ... дамуы алғашқы ірі
қоғамдық еңбек бөлінісі - ежелгі тұрғындардың арасынан бақташылық
тайпалардың бөлінуіне негіз болды. Бұл ... ... ... ... және ... және қоғамдық өмірде ерлердің
жетекші ролін нығайтуға әкелді.
Көп үй жануарларының сүйектері жерлеу камераларының ... ... ... мола ... ... үшін ... - қойдың, жылқының, түйенің
тұтас етін, сондай-ақ, жеке сүйектер - қабырғалар, омыртқалар, алдыңғы
аяқтар, ірі жануарлардың ... ... ірі ... түйе және т.б.) ... ... болды және бекіді. Қой, жылқы шаруашылығы, ірі қара
және түйелер, негізгі тамақ өнімдері және ... ... ... ... ... ... ... роль атқарды. Дала
тұрғындарының өмірінде атқа міну ерекше орын алды, атасу кезеңінен
басталып, негізгі қозғалыс құралы болады.
Мал шаруашылығын қарқынды дамыту, мал төлдету ... ... ... шаруашылығының және тұрмысының елеулі өзгеруіне, алдымен
жайлау, ал кейін көшпелі мал шаруашылығына ауысуына мүмкіндік берді.
Андронов заманында отар аз ... ... ... ... болған жоқ. Ал
Беғазы-Дәндібай заманында мүлдем басқа жағдай қалыптасты. Мал
шаруашылығының дамуы және елдің өсуі соншалық, өзен аңғарлары тар ... ... ... және суы жоқ ... тіпті Бетпақдалаға дейінгі
кеңістіктерді игеру қажеттілігі туады.
Мал шаруашылығымен және металлургиямен салыстырғанда егіншілік ... үлес ... аз ... Тайпалардың шаруашылығында олар
бағынушылық рөл атқарды. Кейінгі қола дәуірінде егіншілікпен ... ... ... ... табылған егншілік құралдар - дән
үккіштер, тас кетпендердің ... ... Бір ... 25 ... ... ... Бұғылы II, Шортанды-бұлақ, Суық-бұлақ, Боқсай
қоныстарынан табылған ірі дән үккіштер табылды. Егіншіліктің ... ... және ... ... әр ... ... қатар Атасу қонысынан табылған алып қола орақтар дәлелдердің бірі.
Ірі жануарлардың мүйізі топырақты жыртатын ... бірі ... қола ... ... үшін дала ... шұрайлы жайылма
алқаптары игерілді. Орта қола дәуірінде табиғи қойнаулардың суармалы
тәлімдерінде жер өңделді, мұнда тары және бидай өсірілді. Кейінгі ... ... ... ... ... жыртар алдында оны
арықтардан суарып, топырақ аздап кепкеннен кейін олар ... ... ... ... қазақтардың егістіктерді суландыру және жырту тәсілі
дәл осындай болды.
3.3 Орталық Қазақстандағы қола дәуірі өнері
Бүкіл қола дәуірі бойы көптеген этникалық туыстас дала ... ... ... ... даму ... ... Орталық Қазақстанда
қола мәдениетінің дамуындағы өзгерістер кейінгі қола дәуірінде пайда
болады. Кен ісінің, металлургия және бақташылық мал шаруашылығының дамуы
негізінде құрылыс және тас ... ... ... өңдеу өнерінде және
керамика өндірісінде бұрын-соңды болмаған даму үрдісі өтті.
Тас сәулет ескерткіштері, керамикалық өндіріс құралдары және басқа ... ұлы қола ... ... ... ... табылатын, Орталық
Қазақстанның қола дәуіріндегі дала тайпаларының өмірінде терең
өзгерістерістердің болғанын дәлелдейді.
Тас құралдарынан ... ... және ... аңшылықтан жаңа шаруашылық
іс-әрекеті формаларына ауысуымен туындаған, бүгінгі замандағы Қазақстан
территориясын мекендеген тайпалардың өміріндегі түбегейлі өзгерістер, б. з.
б II ... ... ... Бұл ... жануарларды қолға үйретумен
және мал өсірумен, мыс металлургиясын игерумен, кетпендік егіншілікті
дамытумен ... ... ... ... болуы адамға ағаш пен
тасты неғұрлым тиімді өңдеуге мүмкіндік берді.
Өндірістің жаңа формаларына ауысу, жаңа шаруашылық пен мәдени
дағдыларды жинады, адамның ... ... ... ... ... ... ... құрылыс ісінің туындауына түрткі болды. Осының
барлығы б.з.д. екінші мыңжылдықта Қазақстанда кең етек алған, мыс пен
қалайы металлургиясының пайда болуы ... ... ... Көп ... шамамен жүздеген ежелгі қоныстар анықталды, оның негізгі
бөлігі Қарағанды, Жезқазған, Акмола, Павлодар және Көкшетау облыстарының
территориясында орналасқан.
Осы дәуірде тас ... ... ... пішіні бар, жақсы жонылған және
ажарланған тас құралдармен жасалған адам мен жануарлардың бейнесін
түсірудің алғашқы тәжірибесін көрсететін тас ... анық ... ... ... үккіштер, келілер, белдік ілмегіне байлау
үшін тар ұшында науасы ойылып жасалған дөңгелек және жұмыртқа тәріздес тас
атқыштар үшін мұқият өңделген лақтырғыш тас ... кен ... ... қола дәуірі тайпаларының арасында негізгі
кәсіптерінің бірі металл өңдеу болды. Өндірістің бұл саласы соғу, басу,
таңба салу және қүю ... жаңа ... ... ... ... бұйымдар Орталық Қазақстанда көптеп және жиі кездесті. Олар еңбек
құралдары, тұрмыстық заттар және әшекейлер түрінде көрсетілген. Металл
өңдеудің темір соғу әдісі Орталық ... ... және қола ... ... үшін тән болғанын айтып өту қажет. Қанжалдарды,
пышақтарды, жебе және найза ұштарын, жауынгерлік безеубастар және ... үшін әр ... ... ... ... Бұл жануарлардың
мүсіндік бейнесі, геометрлік фигуралар түріндегі (ромбы, үшбұрыш, сақина)
өрнектер. Жұқа және ойылған сабы және айналым тұтқыры бар ... ... ... ... ... ... ... зергерлік бұйымдардан
көрінеді. Оларға қарап, кейінгі қола дәуірінде ... ... ... арасында асқан шеберлердің болғанын байқауға
болады. Әйелдердің негізгі ... ... ... алқа үшін ілмешік
түріндегі қоладан құйылған моншақтарды дайындау кезінде, ежелгі зергерлер
үлкен ... ... ... ... территориясында өте коп
моншақтар табылды. Олардың төрт типі анықталды: биконкустық, күбі тәрізді,
домалақ, мыс сымнан ... және ... ... нұсқасы.
Археологиялық әдебиетте беғазы мәдениетінде пайда болған төрт
жапырақты тілім, көшпенді әлемде дамып, оның ... ... ... ... болатынын дәлелдейтін мәліметтер аз емес. Осы мәнер әр түрлі нұсқада
және әр түрлі материалдарда - киізде, ағашта, саз балшықта, ... және т.б. ... Қола ... ... ... заттарының
айнымас бөлігі болып табылатындықтан, қола заттарының арасында елеулі орын
алды.
Орталық Қазақстандағы қола дәуірі қоныстарын және молаларын ... ... қола ... ... ... ... және алтыннан құю,
соғу, нақыштау және тығыздау техикасымен дайындалған қару-жарақтары ... ... Бұл ... ... және одан әр түрлі бұйымдар жасау
әдістері Орталық, ... ... ... Орал ... ... ... Поволжьеда кейіңгі қола дәуірінде кеңінен
таралды.
Сүйек бұйымдардың арасында жануарлардың жілік сүйегінен инеқаптар,
ойылма бастырмалар, тілмелер және т.б. бар. ... ... және ... ... ... ... ... метаподиясы (жілік
сүйек) табылды. Үшкір аспаппен орындалған, ортасында ... бар, ... ... ... көмкерілген, құстардың жілік сүйектерінеы
жіңішке жілік (инекап) сүйек ою өнерінің үлгісі болады. Осындай жілік
Беғазы 5 тақталы кесенесінен ... ... ... ... өрнектелген
балама инеқап, Қарқаралы II қонысы 1-ші үй-жайдың мәдени қабатынан табылды.
Орталық Қазақстанның қола дәуірі мәдениеті туралы Беғазы-Дэндібай
заманында шарықтау ... ... ... ... ... береді. Керамика
арқылы жазба көзі болмаған тарихи кезеңдердің хронологиялық шекарасында
орналасады, өйткені дәл осы ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән ерекшелігін құрайды.
Орталық Қазақстанда қола дәуірі ... қола ... ... ол ... ... ісінің, мал шаруашылығының және үй
кәсіпшілігінің қарқынды дамуымен негізделген.
Сол замандағы керамика қайталанбас өзгешелігімен ... ... және ... мол ... скиф алды ... Орталық Қазақстанның
керамика жасаушыларының жоғарғы шеберлеріктері туралы айтады. Беғазы,
Саңғыру, Дәндібай, Айбас-Дарасы және т.б. жарқын керамикалары үйлесімділік
заңын таныған ... ... ... ... екі ... жапсыру әдісімен жүзеге асты.
Түбі жайпақ ыдыстар тегіс үйкекте таспалық әдіспен қалыпқа құйылды.
Керамиканы өндірудің екі ... - ... және саз ... ... басу,
бүкіл Қазақстанда, Сібірде, Оралда және Төмеңгі Поволжьеде жаппай таралды.
Осы замандағы керамикалық ыдыстардың кең сериясы ... екі ... ... жұқа ас ішетін және бүйірі қалың ас дайындайтын.
Беғазы-Дәндібай заманының қоныстары мен молаларындағы керамиканы
пішіннің және өрнектің ортақтығы ... ... тік ... ... бүйірлері шар тәрізді. Ауыз жиектері жапсырылған, Орталық
Қазақстандағы қола ... ... ... тән емес ... және «інжу»
өрнегімен сәнделген. Өрнек түсірудің негізгі әдісі, оның көмегімен күрделі
сюжеттер мен ... ... әр ... ... таңбалар болды.
Беғазы-Дәндібай заманының керамикаларының мерзімін белгілеудің тағы
бір маңызды элементі Орталық Қазақстанға ғана тән, кейбір сирек таңбалар.
Бұл табан фигуралары, қара ... ... ... ... түріндегі
шеңберлердің баспа-таңбасын беретін таңбалар, ыдыстың ішінен басылған
төмпешіктер түріндегі «інжу» өрнек.
Қола және алтын әшекейлерінің көптігі Қазақстанның орталық ... ... ... мен мыс ... ... ... ... ол ежелгі шеберлерге шеберліктерін шыңдауға және көне зергерлік
өнердің жаһандарын құруға ... ... ... өз ... ... бетбұрыс кезеңін бастан кешіріп
отыр. Республика тәуелсіздік алып, дүниежүзілік қоғамдастық ... ... ... ... ... ... тарихында жаңа
дәуір басталды.
XX ғасырда Қазақстан ... ... ... ... ... көрді.
Бірақ тарих саласында негізгі нақты және ... ... ... ... жоқ. ... де, бұл еңбектер көне дәуірлерді зерттеу
үшін және өткенге сыни ... ... ... қажет болатын нақты тарихи
ақпараттарды береді. ... ... ... ... даму кезеңдері
жөнінде жаңа материалдарды жинақтап, оларды кеңес ... ... ... салыстыра отырып, терең тарихнамалық талдаулар жасап, бірқатар
қағидаларды нақтылау жолға қойылып отыр.
Көне дәуір ескерткіштерінің ашылуы, Қазақстанның ... ... ... жаңа ... ашып ... мүмкіндік беріп отыр. Қазан
төңкерісіне дейін қазақ халқы ... көне ... ... ... жүргізіле қойған жоқ. Болған күннің өзінде ғылыми сапасы
төмен, кездейсоқ табылған көне дәуірлердің құрал-саймандары ... ... ... қола ... зерттелуі - кеңес үкіметінің кезінде
ғылыми жағынан жолға қойылды. ... ... ... қола ... Қазақстан тарихына қатысты ғылыми дәрежесі
жоғары көптеген ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда, қола дәуірінің зерттелуіне байланысты жазылған
еңбектермен танысып, тарихнамалық талдау жасап, ... ... ... мен ... ... ... ... тұстарын
анықтаудың маңызы зор.
Қола дәуірі - адамзат қоғамындағы үлкен ... ... Ол ... кең ... ... еңбек құралдары мен қару-жарақ жасауға
арналған негізгі материалға айналуымен сипатталады. Бұл кезде неолит
дәуірінің мәдениеті дамып металл ... ... ... қола ... осы ... ... көп жерлерде дамыды. Мұндай өңірлерде
дайындалған қола бұйымдар бірте-бірте іргелес жатқан жерлерге де тарады,
Адам баласы мысты энеолит ... ... ... Оған ... қатты әрі берік болуы құрал-саймандардын сапасын арттырып, еңбек
өнімділігін жоғарылата түсті. Қола дәуірінің хронологиялық шегі б.з.б 4-
мыңжылдықтың аяғы мен б.з.б ... ... ... ... ... Жайык өңірінің, Қазақстанның және Орта
Азияның ұлан-ғайыр далаларын тегі жағынан және тарихи тағдырларының
ортақтығы ... туыс ... ... ... бір үлгідегі мәдениеттер
қалдырды. Бұл мәдениеттер қола дәуірінің ескерткіштері ашылған жерлердің
атымен - Андрон мәдениеті, Беғазы-Дәндібай деп ... ... ... ... М. К. ... древних скотоводов и металлургов Сары-Арки.
- Алма-Ата, 1992. – 265 ... ... С. А. Опыт ... ... ... ... края // ... по этнографии. - Ленинград, 1929. Т.4. Вып.
2.
3 Грязнов М. П. Казахстанский очаг бронзовой ... // ... ... ... ... Сер. ... ... 1930. Вып.15.
4 Кривцова-Гракова О. А. ... ... и ... ... ... М. П. ... бронзовой эпохи в Западном Казахстане
//Казаки: Антропологические очерки. - ... 1927. ... ... В. С. ... ... ... // КСИА. 1962. Вып. 61.
7 Комарова М. Н. Относительная хронология памятников ... // ... ... 1962. ... ... Е. И. ... А.Г.Отчет Павлодарской археологической
экспедиции 1955 г. // ТИИ АЭ АН КазССР, 1959 Т.7. Археология.
9 ... С. С. ... ... в ... ... // МИА. ... - № ... Стоколос В. С. Культура населения бронзового века ... ... ... ... Оразбаев А. М. Памятники эпохи бронзы ... ... ... ... 1959. - Т.7. Археология.
12 Маргулан А. Х. Сочинения. - Алматы, ... ... Г. ... қола ... мәселелерінің зерттелуі
(Кеңестік кезең) // Вестник КазНУ. Серия историческая. – 2006. - № 4. –150-
153 ... ... К. М. ... ... оқу ...... ... 2006. – 294 б.
15 Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін: очерктер. – ... 1994. – 981 ... ... Қ. А. ... и ... – Павлодар: Кереку, 2008.
– 98 б.
17 Маргулан А. Х. ... ... ... ... – Алма-
Ата, 1966.
18 Средняя Азия в эпоху камня и ... – Л., 1966. – 315 ... ... Е. Е. Древнейшие скотоводы от Урала до Тянь-Шаня. –
Фрунзе, 1989.
20 Итина М. А. Древнехорезмские земледельцы. История, археология и
этнография Средней Азии. – М., 1988. – 284 с.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қола дәуірінің тарихнамасы51 бет
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының қола дәуірін зерттеу тарихы32 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
Сақ дәуірі тайпаларының шаруашылығы, тұрмысы және қоғамдық құрылысы14 бет
Тас және қола дәуіріндегі Қазақстан8 бет
Шыңғыстау обаларының құпиясы3 бет
Қазақстан тарихы туралы15 бет
Қола дәуiрі ескерткіштері49 бет
Қола дәуірі қоныстарындағы құдықтар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь