Өзбек халқының этнологиясы

Кіріспе 3
1 Өзбек халқының этногенезі 5
1.1 Өзбектердің ұлт ретінде қалыптасуы. Өзбек этнонимі 5
1.2 Өзбектердің 92 руы 7
1.3 Халықтың орналасуы 10
2 Өзбектердің рухани.діни дамуы 12
2.1 Өзбектердің мәдени.тұрмыстық дәстүрлері 12
2.2 Бала тәрбиелеу салты 14
2.3 Өзбектердің діни нанымдары, тілі, ұлттық киімі, дәстүрлі кәсіптері 20
Қорытынды 23
Қолданылған әдебиеттер тізімі 24
Қосымша А 26
Қосымша Ә 27
Зерттеу өзектілігі. Өзбектер этногенезі Ортаазиялық өзенаралығында және оның жанындағы аудандарда өтті. Өзбектердің ұлт ретінде қалыптасуында Орта Азияның көне ұлттары – соғдылар, бактрийлықтар, хорезмдіктер, ферганалықтар, сақ-массагет тайпалары - әрекет етті. Түркітілдес тайпалар Ортаазиялық өзенаралыққа Солтүстік-Шығыс және Орталық Азия көшпелі тайпаларының жылжуымен байланысты біздің ғасырымызда келе бастады.
Орта Азияның Түрік қағанатының құрамына кіргеннен кейін (VI ғасыр) түркітілдес халықтың саны өсе бастады. Кейінгі ғасырларда негізгі этномәдени процесс деп ирантілдес және түркітілдес халықтардың жақындасуы мен жартылай қосылуы саналды. Кейін өзбек деп аталған этностың қалыптасу процесі әсіресе ХІ-ХІІ ғасырларда, Қараханидтер әулеті басқарған түрік тайпалар бірлестігі Орта Азияны жаулап алғанда қарқындай бастады. Түркі және монғол тайпалардың жаңа толқыны Орта Азия халығының құрамына ХІІІ ғасырдағы монғол жаулап алуынан кейін кірді. Этнос қалыптасуының аяқталуы Темір және бірінші Тимуридтер басқарған уақытпен байланысты (XIV-XV ғасырлардың екінші жартысы).
Өзбек этнонимі кейінірек, XV-XVІ ғасырлардың аяқ кезінде Қазақстан қырларынан келген Шейбани-хан басқарған дештіқыпшақ өзбектері (XIV ғасырда Өзбек ханның кезінен Алтын Орда көшпенділерінің атауы) ортасындағы ассимиляциядан кейін тұрақталды. Бірінші рет олар туралы парсы деректерде Орыс-хан мен (1361-1375) және оның қарсыласы Тоқтамыш арасында болған қақтығысты суреттегенмен байланысты жазылған. Кейінірек, Өзбек-хан билігінен кейін XIV ғасырдың 60-шы жылдарында «өзбек» этнонимі шығыс Дешті Қыпшақтың барлық түрік-монғол халқына жинақтама аты болды.
ХХ ғасырдың бас кезіне қарай өзбектер құрамында үш үлкен субэтникалық топтар бөлінді: сарттар – оазистердің ежелгі отырықшы халқы; түріктер – Шынғысхан әскерінің құрамында келген ортағасырлық оғыздармен және түркі-монғол тайпаларымен араласқан жартылай көшпелі өмір сүрген Ортаазиялық өзенаралығының монғолдарға дейінгі түрік тайпаларының ұрпақтары; өзбектер – ХХ ғасырдың басына қарай ғана отырықшылдыққа ауысқан дештіқыпшақ тайпаларының ұрпақтары. Саны бойынша бірінші топ көбірек болды, ол қалалардың және ірі ауылдардың көбін мекендеді. Екінші топ сан бойынша екі басқа топтарға қарағанда аз болды. ХІХ ғасырда ортаазия хандықтарының Ресейге қосылуынан кейін өзбектердің ұлттық шоғырландыру процесі күшее бастады. 1924 жылы Өзбек КСР, ал 1991 - Өзбекстан Республикасы қалыптасты.
Ұсынылған курстық жұмыстың мақсаты - өзбек халқының этнологиясын зерттеу.
Бұл зерттеудің объектісі - өзбек этносы.
Курстық жұмыстың құрылымы: кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды, қолданылған әдебиеттер тізімі.
1 Өзбек // Қазақ Совет энциклопедиясы. Т. 8. / бас ред. М. Қ. Қаратаев. – Алматы: ҚСЭ бас редакциясы, 1976. – 631-632 б.
2 Эрматов М., Этногенез и формирование предков узбекского народа. - Ташкент: Узбекистан, 1968. – 230 с.
3 Дулати М. Х. Тарих-и Рашиди (Рашидова история). - Алматы: Санат, 1999. - 652 с.
4 Дубова Н. А. Современные антропологические совокупности и этнокультурные общности на территории Средней Азии// Расы и народы. Выпуск № 27, 2001. - С. 107.
5 Султанов Т. Кочевые племена Приаралья в XV—XVII вв.// Вопросы этнической и социальной истории. - М. : Наука, 1982. – С. 154-155.
6 Мейендорф Е.К. Путешествие из Оренбурга в Бухару. - М. : Наука, 1975. - С. 106.
7 Узбеки // Народы России. Атлас культур и религий - М. : Дизайн. Информация. Картография, 2010. - 320 с.
8 Экономическая и социальная география стран ближнего зарубежья: учебное пособие / под ред. М. П. Ратановой. - М. : Дрофа, 2004. – 572 с.
9 Религия и общество // Центральная Азия и Кавказ. - 2001. - № 1. - С. 114-148.
10 Акимбеков С. Узбекская трагедия //Континент. - 2004. - № 7. - С. 4.
11 Борисов Н. Современный политический процесс в Узбекистане: тенденции и перспективы //Центральная Азия и Кавказ. - 2008. - № 2. – C. 162-171.
12 Вопросы взаимоотношений казахских орд с соседними государствами//Российские академические экспедиции XVIII века об этнографии казахов. - Павлодар, 2007. - С. 169-211.
13 Фирштейн Л.А. О некоторых обычаях и повериях, связанных с рождением и воспитанием ребенка узбеков Южного Хорезма. В кн.: Семья и семейные обряды у народов Средней Азии и Казахстана. - М. : Наука, 1978. - С. 180-204.
14 Снесарев Г.Т. Реликты домусулъманских верований и обрядов у узбеков Хорезма. - М. : Наука, 1969. - с. 76.
15 Горшунова О. В. Узбекская женщина: Социальный статус, семья, религия. (По материалам Ферганской долины). - М. : ИЭА РАН, 2006. – 402 с.
16 Горшунова О. В. Проблема бездетности и религиозные обряды узбеков // Традиционные ритуалы и верования. Библиотека российского этнографа, том 2. - М. : ИЭА РАН, 1992. С. 3-17.
17 Горшунова О. В. Внешний облик узбекской женщины: эволюция эстетических представлений в конце XIX — конце XX веков // Этнографическое обозрение. - 2001. - № 6. - С. 18-30.
        
        Мазмұны
Кіріспе
3
1 Өзбек халқының этногенезі ... ... ұлт ... ... Өзбек этнонимі ... ... 92 руы ... ... орналасуы 10
2 ... ... ... ... Өзбектердің мәдени-тұрмыстық дәстүрлері ... Бала ... ... ... ... діни ... ... ... ... дәстүрлі кәсіптері
20
Қорытынды ... ... ... А ... Ә ... ... ... ... ... өзенаралығында
және оның жанындағы аудандарда өтті. Өзбектердің ұлт ретінде қалыптасуында
Орта ... көне ...... ... ... ... тайпалары - әрекет етті. Түркітілдес тайпалар
Ортаазиялық өзенаралыққа Солтүстік-Шығыс және ... Азия ... ... байланысты біздің ғасырымызда келе бастады.
Орта Азияның Түрік қағанатының құрамына кіргеннен кейін (VI ғасыр)
түркітілдес ... саны өсе ... ... ... ... ... деп ... және түркітілдес халықтардың жақындасуы
мен жартылай қосылуы саналды. Кейін өзбек деп аталған этностың ... ... ... ... ... ... ... түрік
тайпалар бірлестігі Орта Азияны жаулап алғанда қарқындай бастады. ... ... ... жаңа ... Орта Азия ... ... ХІІІ
ғасырдағы монғол жаулап алуынан кейін кірді. Этнос қалыптасуының аяқталуы
Темір және ... ... ... ... ... (XIV-XV
ғасырлардың екінші жартысы).
Өзбек этнонимі кейінірек, XV-XVІ ғасырлардың аяқ кезінде Қазақстан
қырларынан келген Шейбани-хан басқарған ... ... (XIV ... ... ... Алтын Орда көшпенділерінің атауы) ортасындағы
ассимиляциядан кейін тұрақталды. Бірінші рет олар ... ... ... мен (1361-1375) және оның қарсыласы ... ... ... ... ... жазылған. Кейінірек, Өзбек-хан
билігінен кейін XIV ғасырдың 60-шы жылдарында «өзбек» этнонимі ... ... ... ... ... ... аты болды.
ХХ ғасырдың бас кезіне қарай өзбектер құрамында үш үлкен субэтникалық
топтар бөлінді: ...... ... ... ... түріктер –
Шынғысхан әскерінің құрамында келген ... ... және ... ... араласқан жартылай көшпелі өмір сүрген Ортаазиялық
өзенаралығының монғолдарға дейінгі түрік тайпаларының ... ... ... ... ... ... ғана отырықшылдыққа ауысқан дештіқыпшақ
тайпаларының ... Саны ... ... топ көбірек болды, ол
қалалардың және ірі ... ... ... Екінші топ сан бойынша екі
басқа топтарға қарағанда аз болды. ХІХ ... ... ... ... кейін өзбектердің ұлттық шоғырландыру процесі ... 1924 жылы ... КСР, ал 1991 - ... Республикасы қалыптасты.
Ұсынылған курстық жұмыстың мақсаты - өзбек ... ... ... ... - ... этносы.
Курстық жұмыстың құрылымы: кіріспе, негізгі бөлім, ... ... ... бұл ... ... ... ... құрылымы,
мақсаты көрсетілген. Негізгі бөлім екі тараудан құралады.
Бірінші тарауда өзбек халқының этнологиясы, қалыптасу ... ... ... ... ... өзбектердің рухани-діни дамуы, ... діни ... ... ... ... ... кәсіптері
зерттелген.
Қорытындыда зерттеудің түйіні жасалып, жасалған жұмыс бойынша негізгі
тұжырымы берілді.
Қолданылған әдебиеттер тізіміне тақырып бойынша зерттеу ... ... ... енді.
1 Өзбек халқының этногенезі
1.1 Өзбектердің ұлт ретінде қалыптасуы. Өзбек этнонимі
Өзбектер - ұлт, ... ... ... ... ... саны 9195
мың адам (1970), оның ішінде Өзбекстанда 7734 мың (респ. халқының ... 666 мың, ... 208 мың, ... 333 мың,
Түрікменстанда 179 мың адам түрады. 1 млн-нан ... ... ... Олар ... Ауғанстанның солтүстігін, 14 мыңға жуығы Қытай
Халық Республикасы бат. аудандарының кейбір ... ... ... тілі түркі тілдерінің тобына жатады (қ. Өзбек тілі), ал ... ... көп ... ... тән [1, 631-632 ... ... деректерге қарағанда, өзбектер Орта Азияны мекендеген
ежелгі ... ... ... ... ... мен ... тайпаларынан тарайды. Бұл халықтардың бәрі иран тілдес еді және
европоидтік нәсілге жатты. Б. з. б. ... ... ... ... ... аралығына - Сыр мен Амудария алқабына Орта ... ... ... этникалық топтар ауып келді. Б. з. б ... ... Орта Азия ... ... ... ... ... бастап бұл
топтар көптеп қоныс аударды. Мұнан кейінгі ғасырларда отырықшы, ... ... ... мен ... ... түркі тілдес халықтар бір-
біріне өзара әсер етіп, жақындасып, ... ... ... ... ... иран ... халықтар көбіне-көп түріктенді, сонымен қатар ... ... ... ... ... болды. Түрік қағандығы кезеңінде,
әсіресе Қарахан әулеті ... ... Сыр мен ... ... ... ... мен ... бірте-бірте отырықшылдыққа
ауысып, иран тілдес халықтармен сіңісіп, ... ... ... ... ... ... ... ру-тайпалық дәстүрін
сақтап қалды. Сырдария мен Амудария аралығындағы бұл түркі тілдес халықтар
ХІ-ХІІ ғасырларда қалыптасып, ... ... ... ХІІІ ... ... кезінде, мұнда тағы да түркі-монғол ... ... ... ... Бұл ... ... құрамына қосылған көшпелі түркі
тілдес тайпалардың соңғы тобы XV ... ... хан ... келген Дешті
Қыпшақ өзбектері еді. «Бабыр-намада» бұған дейін, яғни ... ... ... ... дейін Ферғана, Самарқан аймағын түріктер ... етті ... ... бір ... отырықшылану нәтижесінде
жергілікті отырықшы халықтармен араласып ... ал ... ... ... ... мен ру-тайпалық дәстүрлерді және өз сөйлеу ерекшелігін
сақтап қалды.
Өзбек ұлтының бірігуі ХХ ғасырдың басына ... ... оның ... үш топ ... ... топ - ... алаптардағы отырықшы халықтар
арасындағы өзбектер. Бұлардың басты белгілері - ру мен ... ... ... қол-өнерімен, саудамен шұғылданды, қалалар мен ірі
қыстақтарда тұрды. Өзбектердің бұл тобы Ташкенттің көгалды ... ... ... Хорезмді мекендеген. Олар өзбек ... ... ... мен өзге де ... түркі тайпаларының отырықшылдыққа
айналуына едәуір ықпал жасады. ... топ - Орта ... ... ... ... ... ... тайпалары мен Шыңғысхан
заманындағы түркі-монғол тайпаларының ұрпақтары (Қарлұқ, Барлас, ... т. б.), ... ... ... ... жоқ, ... көшпелі өмір
сүріп, ру-тайпалық ... ... ... ... ... бұрын
өздерін «түрікпіз» деп атады. ... топ - ... ... ... ... ... ... тайпалық атпен қатар олардың өз атауы да
болды. Тайпалардың бәрі бірдей жете ... ... ... ... ... деп ... ... көпшілігі орта ғасырларда-ақ әбден
белгілі болған Қыпшақ, Найман, Жалайыр, Қаңлы, ... ... ... ... ... ... Сарай, Кенегес, Қият, Құтты, Ұйғыр т. б.
тайпалар мен ... ... ... бірқатар түркі тілдес халықтардың
құрамына кірді. Өзбек тайпалары XVI-XVII ғасырларда отырықшылыққа ... бұл ... ... ХХ ... басы ... ... Олар
егіншілікпен, ал тау баурайы мен далалық аймақтарда негізінен тебіндегі мал
шаруашылығымен шұғылданады. Олардың тұрмысында ... ... әлі ... ... еді. ... ... әр-қайсысының өз ерекшеліктері
болды, соған ... ... ... ... және рухани
мәдениетінде жалпы ортақ дәстүр болды. Осы халықтардан бір тұтас өзбектер
халқы ... ... ... қалыптасуына (әсіресе
Хорезмдегі өзбектердің ... ... ... ... ... ... [1, 631-632 б.].
ХІХ ғасырдың орта шенінде өзбектер патриархалдық ... ... ... феодалдық құрылыста өмір сүрді. Сунниттік
бағыттағы ресми ислам дінімен қатар (түрік ... ІХ-Х ... ... дініне дейінгі наным (тәңірге табыну) көріністері де
байқалды. ХІХ ... ... яғни ... ... ... онда капиталистік қатынастар дами бастады.
Жалпы қалыптасқан пікір бойынша халық атауы Алтын Орда ханы - ... ... ... ... деген сөздің мағынасы және оның қалыптасуы көптеген ... ... ... ... ... өте ... J. Frank және Peter B. Golden атты ... ... ... ... ат ... алаңда Дешті Қыпшақ территориясында Өзбек
ханға дейін пайда болды.
Өзбек тарихшысы ... ... ... ... ... ... [2, 230 б.].
Өзбек сөзінің жеке атау ретінде ең ... ХІІ ... ... ... жеке ат араб ... ... ... кітабында»
кездеседі; Сельджукидтердің кезінде Иранда болған жағдайларды ... жж. ... ... ... әскерінің қолбасшысы ретінде Мосул
билеушісі «әскер әмірі» Өзбек болғанын белгілейді.
Рашид ад диннің мәліметі ... ... ... ... ... ... аты - Өзбек Мұзаффар (1210-1225) болатын [3, 415-
420 б.].
1221 жылы Ауғанстандағы ... ... ... ... бірі ... ... ... Таи болған.
XIV ғасырдың аяқ кезіне қарай Дешті Қыпшақтың шығыс территориясында
көшпелі монғол-түрік ... ... ... олар ... ханның
дәстүрлеріне бағынып «өзбектер» деп аталған. Бірінші рет олар туралы парсы
деректерде Орыс-хан мен ... және оның ... ... ... ... суреттегенмен байланысты жазылған. Кейінірек, Өзбек-хан
билігінен кейін XIV ғасырдың 60-шы жылдарында «өзбек» этнонимі ... ... ... ... ... ... аты ... ғалымның нұсқасы бойынша ... ... ... өз ... бірі ... Ол ... ... түрлі жұмыспен
айналасқан, тілі, діні және пайда болуы әр түрлі ... ... ... ... пайдаланғанын болжайды. «Монголы и ... ... ол ... «... Поль Пелиоға сәйкес Өзбек (Özbäg) деген сөз «өз-
өзіне қожа» (maître de sa personne) деген ... ... яғни ... ... ... ... атауы ретінде «еркін адамдар ұлты» деген мағынаны
білдіреді. Сол пікірмен 1830 жылдары бухара өзбектері ... ... ... келіседі, оның айтуынша өзбек деген сөз – «өз өзіне ... ... ... [4, 107-108 ... ... 92 ... өзбек ұлтының құрамына кірген көшпелі Дешті ... 92 руы мен ... ... деп ... Қазіргі заманның
тарихшысы Т.Сұлтанов анықтағандай – сол 92 «руға» «сол кезде Орта ... ... және ... ... емес этностардың көптеген атаулары»
кіреді.
Бұл 92 тайпа тізіміне осындай аңыз қосылған, 92 адам ... ... ... ... соғысына қатысуға аттанып, қасиетті ... ... ... дініне енгізді. Бұл аңыз бойынша, сол 92 ... ... ... ... олар илатийа атымен аталған.
Қазіргі кезде 92 өзбек руының 18 тізімі белгілі, оның ... ... яғни ... ... ... Ең көне ... XVI ғасырда, ал ең кешкісі ХХ ғасырдың басында
жазылған. Тізімнің бірі 1841 жылы Бухарада ... Н. В. ... ... руларының тізімдерін талдаған кезде, көбі үш рудың ... ... ... ... юзы және ... Одан ... үйшін (үйсін) атты өзбек руы болды, оның топтары Ташкент
және Самарқандтың оазистерінде ... ... олар ... таралады.
Үйшін руы өзбектерде 92 өзбек руларының арасында ең көне ... ... ... ... ... [5, 154-155 ... ... 92 өзбек рулары тізімінің бірінде Шейбани-
хан жаулап алғанға дейін Орта Азия ... өмір ... ... ... ... ... институтының жинағынан 4330.3
қолжазбасындағы тізімде барлас, қыпшақ, уз, ... және т.б. ... ... ... ... ... қазіргі өзбектер нәсіл бойынша
біркелкі этнос емес, олардың арасында ... ... ... және ... ... ... араласқан» индивидуум өкілдері
бар.
Ақын Алишер ... XV ... ... өз ... «өзбек»
этнонимі туралы Орта Азиядағы этникалық топтардың ретінде жазған.
XVIІ ғасырдың ... ... ... ... ... Орта Азия
территориясындағы 92 руды ... есім деп ... ... Орта ... Шейбани ханның басшылығымен келген түркітілдес
көшпелі тайпалар мұнда ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ... Дештіқыпшақ өзбектері бұл түркітілдес халыққа
қосылды, оларға «өзбек» этнонимін ... ... ... қалыптасу процесі Орта Азияның солтүстігінде
және Қазақстанның қыр аудандарында ғана емес, одан басқа Фергана ... ... ... және Сұрхан-Дарья алқаптарында, сонымен
бірге Хорезм және Ташкент оазистерінде өтті. Қыр мен егіншілік ... ... ... және мәдени-шаруашылық өзара байланыстарының
ұзақ процесінің нәтижесінде бұл екі әлемнің элементтерін ... ... ұлты ... [5, 154-155 ... мәліметі бойынша 1820 жылы Бухара эмиратында 2,5
миллион халқының 1,5 миллионын өзбектер ... 1870 ... ... өмір ... ... ... да, өздерін бір ұлт деп санайды, бірақ
көптеген руларға бөлінеді», деп ... ... ең ... ұлт –
тәжіктер. 1820 жылы Бухарада болған Е.К.Мейендорф жазған: «бір-бірінен көп
жағдай бойынша ерекшеленсе де, ... пен ... ... ... ... мен ... мәдени бірлігі бұл халықтардың қалыптасу
тарихымен түсіндіріледі. Олардың негізінде ... ... ... ... ... жатыр. Бұл мәдениеттің иран тілін сақтап қалған
топтары тәжіктердің арғы аталары, ал ... ... ... ... ... ... ... өзбектердің арғы аталары
болды [6, 106 б.].
ХІХ ғасырдың аяқ ... ... ... ... суреттеді:
Өзбектер деп егіншілікпен айналасатын және Арал ... ... ... ... хандығына дейін қырықкүндік жолда) ... ... ... ... ... Бұл ... үш ... және
Қытай Татариясында билеуші болған. Өзбектердің өздері айтуынша олар отыз
екі тайорға, немесе салаға ... ... аяқ ... ... Қоқанд хандығы жойылған соң Бухара
эмираты мен Хива хандығының ... ... ... мен Амударья
өзенаралығында өз тілі, мәдениеті және өмір салты бойынша әр түрлі үш ... ... ... ерекшілігі мен этноним маңызы бойынша қазіргі өзбектерді XV—XIX
ғасырларындағы дештіқыпшақ ... ... ... Қазіргі өзбектер үш
этникалық қоғамдастықтарының ұрпақтары болып саналады:
- көпшілік негізінде XV ғасырдың басында Орта Азия ... ... ... өзбектері;
- шағатай және оғыз түрік тайпалар мен руларынан ... ... ... ... ... отырықшыл түркітілдес, көбінесе қалалық түркі-парсы араласқан
тегінен ... және өз ... ... ... болмаған халықтан
құралған сарттар, одан басқа парсы тегінен шыққан түріктелген халық.
Бірінші мен ... ... ... ... олар қыр ... ... мен ірі ... тең орналасты да, тарихи түрде үлкен саяси
салмағы болды ... Хива ... одан ... ... эмираты
хандарының көбі бұл топтың өкілдері болды).
Үшінші топ өкілдері тек қана үлкен ... мен ірі ... ... әсіресе бірінші мен екіншісі өз ішінде ... ... ... ... мен ... бөлінді. Жиі бұл
бәсекестік ұзақ жылдарға созылған руаралық қарсылыққа өсетін. ХІХ ... ... ... ... ... сол үш ... ... консолидация процесі күшее түсті. Бірақ ХХ ... олар әлі бір ... ... жоқ. Олар ...... ... ауылдардың тұрғындарына және малшыларға – тайпалар мен руларға
бөлінетін көшпенді және жартылай көшпенділерге бөлінді. ... ... ... ... ... ташкенттіктер, коканддықтар, хивалықтар,
бухаралықтар, самарқандтықтар және т.б., екіншілері – ру-тайпалық атымен:
курамалықтар, манғыттар, ... ... ... ... ... ... ... қарлұқтар және тағы да
осындай 92 тайпалар [7, 320 б.].
Жоғарыдағыда айталғандай, қазіргі өзбек халқының қалыптасу ... ... Орта Азия мен ... солтүстігінің қыр алаңдарында ғана ... ... ... Зеравшан, Кашка-Дарья және Сурхан-Дарья
алқаптарында, сонымен қатар Хорезм және Ташкент оазистерінде өтті. ... қыр және ... ... ... ... ... және
мәдени-шаруашылық өзара байланысының ... бұл екі ... ... ... өзбек ұлты қалыптасты.
1924 жылда өткен ұлттық-территориалдық межелеу нәтижесінде өзбектер
Туркестан ... 41%, ... ... 50%, ... 79% ... ... ... таңда Өзбекстанда 10,5 млн-нан артық адам, Орта Азия ... өмір ... ... саны ... республика ТМД елдері ішінде Ресей
Федерациясы, Украина және Қазақстаннан кейін төртінші орын алады.
Өзбекстанда халықтың өсімі өте ... ... ... ... ... ... дамуы салдарынан елдің басқа аудандарынан адамдардың
келуі есебімен ... [8, с. ... – Орта ... ең ... ... ... Мұнда әр
шаршы метрде орташа 23,4 адам өмір сүреді.
Бірақ ... ... ... Бұл табиғи жағдайға тура
тәуелді. Көбінесе ... тау ... ... мен ... ... ... Орналасудың оазистік түрі Өзбекстанның
және басқа ... ... ... ... ... ... – 1 ... метрге 50-100 және одан көп адамдар. Таулар мен
шөлдер халқы аз, ... ... 1 ... ... 9 кісіден 4 шаршы метрге 1
кісіге дейін. Қызылқұмда халқы жоқ территориялар да бар.
Өзбекстан – көпұлттық республика, ... 60-қа ... ұлт өмір ... ... ... ... ... қатар республика бойымен орыстар (13,5%) және
татарлар (5,4%) ... ... (4,9%) ... ... ... (3,8%) ... Өзбекстанның оңтүстігінде мекендейді.
Өз автономиясын құрған қарақалпақтар (2,1%), ерте заманнан Амударья сағасын
және Арал жағалауын меңгерген. Қалған ... ... ... ... ... ... (65%) абаттандырылған кишлактарда және
ауылдарда тұрады.
Ыстық және құрғақ ... ... түрі ... ... және ... аптап болғандықтан жасылы аз, құрылыстары ерекше
түрлі болды. Бұрыңғы өзбек үйінің сырттқы түрі және ішкі ... ... және ... заңдары орнатқан отбасы өмірінің
тұрмыс салтынан туындайды. ... ... ... үйлердің қасбеті ауланың
ішіне қаратылып ... ... ... ... әйнек болмайтын.
Үйлердің көше беттегі есіктері көбінесе болған жоқ, ... ... ... ... ... – ташкари кіретін (кедейлерде ауладан қоршалған
өтетін жер ... ... ғана ... ... және ер ... ... ... ішкі аулаға (ичкари) кіруге болатын [9, с. 114-148].
Енді аулалардың жоспарлары, үйлердің түрі мен орналасуы күрт өзгерді.
Киіз үйлер мен ... ... ағаш ... ... ... ... ... жаңа үйлер пайда болды. Көп үйлердің әйнектері көшеге қарайды; оларда
көше беттегі есіктері бар; ауланың ішкі және ... ... ... ... ... ... ... жоққа шықты.
Қазіргі кезде кең таралған оазистік түрлі үй – ашық террасасы (айван)
бар көпбөлмелі үй. Жиі оған қосымша құрылысты – ...... ... ... ... Кірпіш немесе балшықтан соғылған дуалмен ... ... ... Бұл ... супа бар – ... ... ... жер – мұнда отбасы таңғы асын, түскі тамағын, кешкі шайын ішеді.
Аулалардың көбінде жеміс ... ... ... ... көлеңкесінде сури
құрылған – тіреулердегі ағаш алаң, оған саты апарады, алаңның үсті ... ... Сури – ... ... ... күту орны.
Суы аз аудандарда үйлердің ерекше түрі пайда болды. Онда ... ... ... және ... ... ... ... Осындай үй
– 40-градустық аптапта және аязда өте тиімді, жазда ... ... ... жылу ... ... – көне және жас ... елі. 39 қала мен 79 ... халығының 35 % орналасқан. Өзбекстанның ең ірі қаласы – астанасы
– көне Ташкент. Ол, сонымен бірге ... ... ... ... егіншілік
аудандарында сауда керуен жолдарында біздің заманға жейін ... ерте ... ... пайда болды. Жас қалалар – ... ... ...... ... және ... бай ... ал Янгиюль, Гулистан және Янгиер – мақта, жібек пен ... ... ... жаңа ... жерлерде пайда болды.
Қалалардың ішінде көбінесе кішкентай 10-25 мың ... бар ... ... ... ... ... ...
республиканың ең ірі қалаларында – қала халқының 60% өмір сүреді.
Өзбек қала құрылысшыларында өз маңызды ... бар – жер ... ... ... сенімді құрылыстарды салу. Өйткені республиканың
барлық қалалары сейсмикалық зонада ... ... ... кейінгі даму жолдары да алаңдатады,
республиканың үлкен ... ... ... үшін ... ... мен ... көшіру мәселелері.
2 Өзбектердің рухани-діни дамуы
2.1 Өзбектердің мәдени-тұрмыстық дәстүрлері
Өзбекстандағы қоғамдық құрылымының дәстүрлі түрі – «махалля» - ... мен ... кең ... қауымдығы, олар өзара көмегімен
(«хашар») барлық мекенді біріктіреді, өз ... бар, ... ... дәстүрлер мен мәдениетімен. «Махалля» деген ... ... кең, ол ... ... өзін-өзі басқарудың маңызды бөлігі болып
саналады.
Жергілікті өмірдің ... ... бірі – ... ... алу өзбек қоғамында дастарқанның өзі мен отбасы молшылығынан
биік ... ... ... ... астан бас тартурға тиіс емес, қонақ
үшін ұқыптылық өте маңызды. Қонаққа барған ... ... ... кішкентай
сыйлықтар немесе балаларға тәттілер алыға абзал. Қадірлі қонағын далада
қақпаның алдынан күтіп ... ... ... сұрап, үйге кіруді
ұсынады. Қонақтарды кең орталық бөлмеде қарсы алады, немесе аулаға кіруді
ұсынады – ... ... ... шараларын жылына сегіз ай аулада
өткізуге мүмкіндік береді. Үйге кірген ... ... ... аяқ ... Стол ... ... ... немесе, аулада болса,
ағаштың астында немесе басқа көлеңке жерде ... ... үй ... ... ... ... ... қарсылық болып қалады, өйткені үй иесі ... ... ... ... Бұл жағдайда әзіл және бұл театралдық
процестің қатысушыларына ... ... ... ... ... ... керек, ең құрметті орындар – ол босағадан немесе ... ... ... ер адамдармен бірге бір дастарқанға отырмайды, бірақ
қалалық ... бұл ... ... Үстел басында әйелді мақтап оған
қадалып қарау тиіс емес. Бірақ отбасының ... және оның ... ... ... [10, с. ... ... ... ерекшеленеді. Өзбектердің тамағы
көптеген түрлі өсімдік, сүт, ет ... ... ... ... рөл ... ол ... ... – басқа – жүгері және т.б.) ... ... ... ... ... патир және т.б.). Дайын ұн
тағамдары да кең ... ... ... – десерттік). Тамақтардың
ассортименті өте көп түрімен ерекшеленеді. Күріштен (шавля) және бұршақтан
(машкичири) жасалған ... көже және ... ... ... сиыр ... ... қызыл және қара бұрышпен, түрлі шөптермен (аскөк, ... ... және т.б.) ... Сүт ... де әр ...... ... сүзбе, пишлок, құрт және т.б. Ет өнімдерден ... ... ... құс ... және т.б.) еті, қазы етін көп пайдаланады.
Тимақтануда ең аз ... ... ... ... ... т.б.
Кең таралған тағам – палау, оның ... ... ... ... ... орын көкөністер мен жемістер алады, бұл жүзім, ... ... ... әр түрлері (ең алдымен жер және грек жаңғақтары).
Ең басты сусын – шай, жиі жасыз шай. ... ... мен ... әдеп ... ... ... сақтайды.
Қандай тамақтану болса да мұнда шай ішумен ... да ... ... ... ... ... кептірілген жемістер және
жаңғақтар, жеміс-жидектер беріледі, одан кейін басытқы, соңында – ... ... және ... ... тамақ». Жергілікті палау өте кенеулі, ол
күрделі рецептура бойынша дайындалады, сондықтан оны бір ... көп ... ... ... ... ас қорытуға жағымсыз, сондықтан жасыл
шайды көбірек ... ... (оны ... ... бойы ... ... дастарқанда ыстық шелпек болуы керек, оларды қандай жағдайда болса да
аударуға болмайды. ... ... ... ... алу ... оны онда ... немесе матаға оралған бетінде де жаман ырым.
Өзбек өмірі мен тұрмысында маңызды орынды шай мен шай құю ... Бұл ... ... ... демдеу және қонақтарға құю – ерлердің, ең
алдымен үй иесінің ... ... ... шәйнектерде демдеп кішкентай
пиалаларға құяды. Қонақжайлылықтың дәстүрлі элементі ... ... аз құю ... ... ... шай аз ... Бұл парадокс жай түсіндіріледі –
үйге деген құрмет үй ... жиі ... ... көрсетіледі. Жартылай
бос пиала оған себеп болады. Сондықтан үй ... бос ... жиі ... ... ... көрсетеді. Егер пиаланың түбінде шай қалса, үй ... ... ... ... толтырады. Оған сәйкес, шақырылмаған ... ... ... ...... ... шаймен қатар тұрақты
дәстүрдің элементі. Қоғамдық өмір ... ... ... және шайханада
шоғырланады. Мұнда сөз байласады, сөйлеседі, демалады және ... ... және ... асты ... өмір мен әлем ... талқылайды. Шайхонаға орынды ағаштың көлеңкесінде және суға
жақын таңдайды, бұл ... ... ... тыныштық және әуре-сараңдықсыз
береді. Шайхона жабдықтары дәстүрлі – аласа үстелдер сондай аласа ... ... ... ... ... ... Бір бұрышта үй
иесі немесе қызметші әбігерленеді, ал ортасында ошақ тұрады, оның үстінде
су қайнатады немесе ... ... Шай ... ... күрделі де
білмейтін адамға түсініксіз, сондықтан жерлігікті тұрғындарға қарап ... ... ...... ... ... деген құрметті олар
бағалайды.
Исламның қатал ... ... ... көбі ... ішеді,
әсіресе қонақтармен бірге. Егер сіз алкогольдік ішімдіктерді ішпесеңіз, оны
ертерек ескеріңіз, сізді ешкім ... ... ... ... ... салынады [11, с. 162-171].
Қатынаста өзбектер қарапайым және демократияшыл. Амандасқанда қолды
беріп бәрімен, танымайтын адамдармен де амандасады ... ... ... ... ... , жұмыс пен үй жағдайын сұрайды. Әйелдермен
оң қолды жүрекке ... және ... бас ... ... ... рет ... ... адаммен де сәлемдесу - әдеттегі ереже.
Үйге немесе шайханаға кіргенде аяқ киімді шешу керек. Киім кию стилі
демократияшыл, ... ... ... ... ... ашық ... өте ... киюге дұрыс емес. Ештеңеге қарамастан шорты киюге болмайды, әсіресе
ауылда.
Өзбектердің тұрмыс ... ... ... дәстүрлер
терең ықпал етті – ғасырлар бойы құрылған ... ... ... және су ... ... ... Қалаларда және ірі сауда-кәсіптік
ауылдарда орам қаумдық пен кәсіп бойынша ... ... ... ... ... көршілік арқылы емес, туыстық арқылы да
байланысқан. ... ... ... ... ... өзбектерде
қаумдық сырттай қарағанда рулық түрде болды. Бірақ көршілік сияқты «рулық»
қауымдықта да ... ... ... де ... ... ... ... бөлінбеген отбасы себеп болды, жер мен малды бөлмеу
үшін үйленген ұлдарын олар жеке шығармайтын. ... мен ... ... жиен арасында және өте ерте жаста неке қию. Отбасындағы қарым-қатынас
кішілердің үлкендерге, отбасы басына (әдетте ... және оның ... ... Әйелдердің құқықсыздық пен еріксіздігі, әсіресе
отырықшыл ... ... көп ... ... ... мен орам ... ... реттеу жағдайда жеке әйелдер (жұбайы, отбасы басының немесе
діни тұлғаның жесір ... ... ... ... ... ... рөл ... беделді болатын.
Қазіргі отбасының басты түрі – ата-ана мен баладан тұратын кішкентай
жанұя. Бірақ ұлдары ... ... ... ... ... ... олар бір-біріне және ата-анасына (олармен әдетте кіші ұл бірге
тұрады) болысуға тырысады. Әр ... ... ... ... ... тұтады, сондықтан балаларында туыстық сезімді тәрбиелеуге көп мән
береді. Тұратын мекен арасында туыстыққа қарамастан тығыз ... ... де ... ... ірі ауыл және ... – орам (махалля). Бұл
дәстүр өзбектердің ұлттық мәдениетінің бір нышанына, олардың мінезі мен
психологиясына айналды. ... әр ... ... пікірге көп мән
беріледі [12, с. 169-211].
2.2 Бала тәрбиелеу салты
XIX ғасырдың соңы мен XX ... бас ... Орта Азия ... ... ... ... өзбектер де отбасында баланың ... ... ... жақсы көрген, ұл баланы тұқым жалғайтын, үйдің отын
сөндірмейтін мұрагер санаған. XIX-XX ... ... ... ... ер адам ... ақша байлығымен ғана емес, бала
байлығымен де бай болу, соның ішінде ұлдың көп болу талабын қойған. ... ... ... «Ақшасы көп бай емес, баласы көп бай» деп айтылған.
Отбасында ұлдың ұрпақ ... ... ... ... ... қуанышы болып
саналған. Өзбектердің отбасында барлық әдет-ғұрыптары мен ... ұл ... рөл ... ішкі ... ... тигізетін болғандықтан, әйел қыздың
туылуын қалаған. Өзбектерде осы пікірге сәйкес: «Улди борнинг урни бор,
кизи ... ... бар» ... ... орны бар, қызы ... ... ... мәтел бар. Өзбек арасында өте кең тараған мақалдардың бірі – ... ... уй – ... («Балалы үй - базар, баласыз үй – ... ... гули хам ... хам» ... ... гүлі мен ... с. ... баланың тууы мен оның тәрбиесіне ... ... бойы және әр ... көне ... ... ... әдет-
ғұрыптары мен салт-дәстүрлері бар. Бұл дәстүрлер Орта ... ... мен ... ... бойы қалыптасқан әдет-ғұрыптарымен, салт-
дәстүрлерімен, ырымдарымен төркіндес, ұқсас келеді. Олардың айырмашылығы
мен ерекшеліктері ұлттык мәдениет, тіл, тұрмыс ... ... ерте ... ... ... ... халықтардағы сияқты, ұл
туған әйел күйеуі мен ... ... мен ... ... ... кем туған немесе жалпы бала көтермеген әйелді «Хотин» деп атаған.
Тал бойына бала бітіп, аяғы ... ... зор ... қараған, ауыр
жұмыс істетпеген, оның денсаулығы мен ішетін тағамына (тәтті шай, жұмыртқа,
науат, сары май) ерекше мән берген. Себебі, бұл ... ... ... ... шымыр, мықты болып ... ... деп ... ... ... мол ... ... жас келінге қамқоршы
болған, ақыл-кеңес айтқан, тіл-көзден ... ... ... ... ... ... ... беруге тырысқан. Өзбектің салты бойынша
екіқабат әйелді ... ... ... үйде жалғыз өзін қалдырмаған.
Екіқабат әйелді қамқорлыққа алу жөнінде бірнеше ... ... ... Атап ... ... әйел шұбатылып жатқан арқаннан
аттамайды. ... ... - ... ... ... ... мойнына оралып,
өміріне қауіп төнеді. Екіқабат әйел үйге кірген итқе ... ... ... әйелдің тісі түсіп қалады, бойынан қайраты жойылады. Түйе етін
жемеген. Түйе етін жеу ... ... ... түйе ... ... әйел баласын 12 ай көтереді деп ырымдаған.
Өзбектердің бұл ... ... ... ... ... ұқсас, ешқандай айырмашылығы жоқ. Түрік тілдес халықтардың салт-
дәстүрінен туындаған ырымдар болып табылады. ... ... ... босанғалы отырған әйел жөнінде ешкімге білдіріп, хабарламаған.
Бұнысы толғатқан әйел мен ... ... ... ... жын-
шайтандардан сақтау деп ырымдаған. Орта Азия ... мен ... ... сияқты босанғалы отырған әйелдің киімінің ілгектері мен белбеулері
босатылған, өрген шашы таратылған. Нәресте шыр ... ... ... ... ... ... (қүлып), «ангишвана» (оймақ), «чучвара» (түшпара)
сияқты сөздер айтылмаған, себебі бұл заттар ... ... ... ... заттар деп есептеген. Бұл ырымдар өзбектерден басқа Орта
Азия халықтары мен ... ... ... жиі кездеседі.
Қазақтардың дәстүрі сияқты өзбектерде де екіқабат ... ... ... ене мен ... жақын туыстарына үлкен жауапкершілік
жүктелген. Толғағы жетіп отырған әйелдің жанына еркектерді, ... ... жас ... ... ... бұл адамдар әйелдің толғағына зиян
тигізеді, босану кезінде қиындықтар келтіреді деп ырымдалған. ... ... ... әйелдер қазан көтеріп, ет пісірген, сүт қайнатқан,
самаурын «чайуш» ... ... ... ... ашып ... ... жібі ... Бұл ырымдар қазақтың жарысқазаны сынды ырымдарға
өте ұқсас келеді, яғни толғақ жеңіл болады, жолдың бәрі ашық - ақ ... ... тұр деп ... ... толғағын тездету тәсілдері өз нәтижелерін бермей,
әйел қатты қысылып, әлсізденген кезде оның себебін ... ... ... ... ... ... екіқабат әйел үшін, әсіресе,
оның соңғы айларында, босанар алдында қауіп-қатерлі деп ... ... үшін ... ... ... ... әйелді отпен аластаған, басына
өткір қылыш ұстаған, үйдің іргесіне шағыр көзді құлын байлаған, үйге ... бар ... ... отқа тұз ... мылтықтан оқ атқан, құран
оқылған, «бақши» (бақсы) ... ... ... ... ... дүниеге келген нәрестені ақ қол, тәжірибелі,
көпбалалы мосқал әйел қабылдаған, ал нәрестенің кіндігін келіннің ең жақын
адамы - ... ... ... ... кескен. Кейде еркектер де көптен күткен
ұлдың кіндігін кескен.
Г.П.Снесаревтың айтуынша, кіндік шеше босанған әйелдің сенімді ... ... ... ... сездірмей бір елеусіз жерге немесе ағаштың
түбіне көмеді. Бұның себебі, егер баланың ... ... ... ... ... тигізсе, онда бедеу әйелге жаңа босанған әйелдің туу ... ... әйел бала ... деп ... Сол сияқты баланың түскен кіндігін
бедеу әйелден ... ... ... ... ... [14, с. 76].
Бұл дәстүрлер мен ырымдардың бәрі көне мұсылман дәуіріне дейінгі
сенімдерден туған. Бұл ... ... ... ... да, ... де
нәресте жанының бөлігі бар деп есептелген.
Бұл дәстүр ерте ... ... ... Орта ... ... ... ... арасында да сақталған ырым, оның бір-бірінен айырмашылығы жоқ.
Өзбектерде өмірге тұңғыш сәби ... ... ... дәстүр ерте
кезден-ақ қалыптасқан. Әсіресе, өмірге ұл бала ... бұл ... кең ... ... ... дәстүрі бойынша
нәрестенің әкесі мен атасы, әкесінің басқа да ... ... ... хабарды естігенде, кім бірінші болып хабарласа, сүйінші соған
берілуі тиіс. Бұл ... ... ... ... деп ... ... пен ... дәстүрі сияқты тұңғыш туған балаға міндетті
түрде сүйінші берілген. Сол сияқты өне бойы қыздар ... ... ... ұл болса, оған да ерекше сыйлықтар берілетін болған. Ырым бойынша
нәресте өмірге келгеннен кейін оған 40 күн ... ... ... ... Бұл халықтың ырымы бойынша жын-шайтан оттан және жарықтан қорқып,
қашады деп ырымдалған, сонымен ... 40 ... ... «чилла» деп аталатын
ерекше тәртіп сақталған. Мұның мәнісі ана мен нәрестені жын-шайтаннан, пері
мен албастыдан сақтау болған. ... ... ... ... ... ... соның ішінде бесінші түн қауіпті болған. Бұл түні жас
ана мен нәрестенің ... ... ... ... да келген. Бұл кеш «беш
ақшам» (бес ... деп ... ... ... ... ... күріш
тағамдары берілген. Бұнысы - ана мен нәрестені жын-шайтаннан ... ... де ... ... тілдес халықтар сияқты нәресте 7,9,11 немесе
13 күн ... оны ... салу және ... ... ... ... ... 9 күн толғанда бесікке салып бөлеген. Өзбектердің басқа
аймақтарындағы қыстақтарда баланы бесікке үш ... ... ал ... одан да кейінірек бесікке салған. Бұл өзбектерде бесік той ... ... салу ... әр ... ... ... байланысты
болған. Бесік тойына алдымен жас ананың туыстары, ... ... әке ... ... ... салу ... әйелдердің ішінен мінез-құлық, іс-
әрекет, жас жағынан парасатты, балалы болған ... ... ... бесікке салғаннан кейін, оның үстіне жеті нәрсе жапқан: арнайы
көрпе, шапан, тон, ... ... ... ... ... және тапанша салған.
Той шығындарын жас келіннің ата-анасы міндетіне алған. Тойға шақырылған
әйелдер ... ... - ... ... ... бауырсақ, майға
қуырылған «қатлама» (қабыршақты шелпек), т.б. әкелетін болған [15, с. 76].
Нәрестеге байланысты өткізілетін дәстүр рәсімдерінің бірі оған 40 ... ... ... ... Бұл ... ... «кир ... қасық) суға шомылдыру делінген. Сурхандария облысына қарасты ... ... ... ... Артық Қасымовтың хабарлауына
қарағанда, әйелдер жиналып, нәрестені 40 қасық суға ... ... ... тас, ... ... ... Нәрестені шомылдырғаннан кейін
әйелдер жүзікті, ... суға ... асыл ... ... Бұл рәсім
ата-ананың сенімін арттырып, баланың өміріне кесел келтіретін ... ... ... сенімінен шыққан.
Өзбектер дәстүр бойынша жылдың жылы күндерінде ... ... - ... ... ... «чимак» түріндегі, яғни аспалы бесікке
салған. Ана баласын 1 жас ... ... ... Егер ана тағы да ... ... онда ол ... 3-4 ... дейін емізген. Бала тамақ ішу
дәрежесіне жеткен кезде, оған ерекше тамақ дайындалмаған, оған ... ... ... ... ... ... тістері шыққан кезде, оған
шелпек жегізген. Үш ... ... ... ... жасалған және тәтті тағамдарды
бермеуге тырысқан. Үш жастан бастап баланы үлкен дастарқанға отырғызған,
бірақ ас ... ... ... деп ... ... берген. Ертеде өзбектер
балаға таза шүберектен жасалған, оның ішіне жүзім, миндаль оралған ... ... ... сүті ... жағдайда қойдың құйрығын шүберекке
орап, ... ... 20 ... 40 күн ... ... ... ... Егер сәби анасының сүтінен айырылып қалатын болса, онда оның әкесі
оған қамқорлық жасаған болып, баласын емізіп жүрген ... ... ... ... ... ... Өзбектерде баланың дамып жетілуіне байланысты
әр түрлі салт-дәстүрлер сақталған. Солардың бірі - ... ... ... ... Қаз тұрып апыл-тапыл жүре бастаған баланың ... ... ... ... Бұл ... ... (түсау кесу) деп
аталған. Баланың аяғын ала жіппен тұсап, оны баласы көп, ... ... бірі ... ... бір ерекшелігі - баланы емшектен айырғанда баланың
әкесі оның ... ... ... ... ... ... ... тартқан.
Бір ата-анадан туған балалар аға немесе қарындас деп ... ... ... аға, ... ... ... сүт аға, сүт ... аталған.
Өзбектер ерте кезден бастап жас нәрестенің өсіп жетілуіне ерекше назар
аударған. Мәселен, бала бір жасқа толғаннан ... оның ... ... ... ... ... Бұл «ооч тоий» (шаш тойы) деп аталған.
Мұсылмандық тұрғыдан баланы «суннат» (сүндет) ... ... мән ... мен ... ... ... отырғызуды «чулла» деп
атаған. Ұл бала 3 пен 7 ... ... ... ... ұл 5 жасқа
толғанда). Сүндет тойын ауқатты ... ... ... ... «Кураш»
(күрес), «хуйкара» (ат жарыс) ... ... ... ... ... ... мұсылмандықтың белгісі, бала балалық шақтан шыққан
кез деп санаған. Сүндетке отырғызғаннан кейін бала қоғамдық қатынастарға
араласады, ер ... ... ... ... деп ... [16, с. ... ... ұл мен қыздың жыныстық тәрбиесіне ... ... ... ... үлкен қамқорлық жасаған. Оған жас ... ұл ... ... ... ... ... жалғастырушы деген
сенімді қалыптастырған. Мұндай тәрбие ұлдың жас кезінен ... да, ... да, ... әйелдерден де артықшылық сезімін
қалыптастырған. Ал ... ... ... ... ... ... сезімі беки түскен. Қыздарды болашақ отбасына дайындаған, ерлерге
бағыну рухында тәрбиелеген. ... ... ... ұл мен ... ... ... ... сатысы деп санаған.
Феодалдық мораль және идеяланған әлеуметтік доктринаның патриархалды
үлкен отбасынан шыққан ... ... ұзақ ... ... ... ... іс-әрекеттерінің біріне айналды. Отбасында әлеуметтік-
биологиялық, шаруашылық-технологиялық және ... ... ... ... бәрі дене және ... ... байланысты болды.
Отбасылық қатынастардың әрқайсысы маңызды ... рөл ... ... ... ... бала өзіне-өзі қызмет етуде ... ... ... үй ... ... көмек көрсетті,
қолынан келген әр түрлі пайдалы жұмыстарды атқарды, көңілді демалу, ... ... ... ... дағдылары мен шеберліктері
қалыптасты. Өзбек отбасы болашақ мамандықты тандауға да әсер етті.
Өзбектердің салт-дәстүрінде ерте заманнан ... бала 5-6 ... әр ... еңбек және рухани іс-әрекеттерді қолдана ... ... ... ... және оны ... ... ... 10-12 жаста бала есейген кезде ерлер
бөлмесіне көшірілген, олармен бірге ... ... ... ... атқаратын жұмыстарына қатысып отыруға тырысқан.
Өзбектердің салт-дәстүрінде отбасының қожасы балаларға қатаң тәртіп
орнатқан. Әке ұлына ... ... өте ... ... ... қыз 8 ... өз құрбыларымен кездесіп, үйден шығып ойын ойнайтын ... ал ... ... жалғыз шығуға тыйым салынған, ер балалармен кездестірмеуге
тырысқан. Ал қыз бой жетіп, тұрмысқа шығар ... ... ... шыққан
кезде бетіне қызыл шүберек немесе паранжы жабатын болған.
Өзбектердің тұрмыс-тіршілігінде қыз ... үй ... ... Қыз ... 5 ... ... анасына көмек көрсетуге үйреткен.
Ондай жұмыстарды су тасудан, бала бағудан, кесте ... ... ... ... ... ... ұл мен қыз ... жас кезінен
бастап адамгершілік тәрбиесіне-әдептілікке, мейрімділікке, тілалғыштыққа,
үлкендерді сыйлай білуге және ... ... ... ... ... ұлт ойындарына - асық ойындарына, тас ... Осы ... бәрі де ... тапқырлыққа, икемділікке,
шеберлікке үйреткен.
Сонымен, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бас кезінде өзбек халқында
екіқабат ... ... тууы мен ... байланысты ғасырлар бойы
қалыптасқан әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері, ырым-жоралғылары сақталып
келген. Өзбектердің, әсіресе, екіқабат ... бала ... сәби ... ... мен ... ... салт-дәстүрлері, әдет-ғұрыптары
Орта Азияның басқа халықтары мен қазақтардың ... ... түбі бір, олар ... ... Бұл ... ... біз өзбектердің тарихи-этнографиялық аймақтарындағы ... ... ... халықтардың әлеуметтік-тұрмыстық және
мәдени жағдайларына мән беріп, олардың ғасырлар бойы қалыптасқан ... ... ... көп ... ... ... халықтардың негізгі мақсаты - екіқабат әйелді қамқорлыққа алу,
оны және жаңа ... ... ... ... ... ... сақтау.
Нәрестенің дұрыс дамып жетілуіне, шымыр, мықты ... ... ... ... Ерте ... ... әйелді қамқорлыққа алу жөнінде бірнеше
тыйым салатын ырымдардың мазмұны ... ... ... ... қыргыз, түркімен, қарақалпақ халықтарының салт-дәстүрлерімен
салыстырма түрінде қаралды, айырмашылықтары мен ... ... с. ... ... діни ... тілі, ұлттық киімі, дәстүрлі кәсіптері
Өзбектердің қоғамдық және отбасылық ... ... діні ... ... Дін ... ... отбасылық және әлемге деген көзқарас
аспектілерін белгіледі, саяси процестерге және ... , өмір ... әсер ... ... ... бес рет ... уақытта құдайға сыйыну
керек («намаз»), Рамазан айы бойында ... ... ... ... ... тартпай және күн батқанша тамақ ішпеуі қажет. Өз табысынан ... ... ... бір ... ... кедейлерге немесе құдай ісіне
беруі қажет. Ол мұсылман мейрамдарын дұрыс өтеп, әсіресе Құрбан ... ... ... жергілікті дәстүрде исламнан кейбір ерекшеліктері де ... ... ... ... ... ... ... (Меккеге қажылыққа
бару) «киелі жерлерге» («мазарларға») барумен айырбасталады. Ерекше рөлді
баланың туу мен ... ... ... неке қиюмен
(«фатиха-туй» - сырға салу), үйленумен («суннат-туи»), тамақ әзірлеумен
(«сабзи-туграр») және т.б. байланысты ... ... ... ... ... ... ... байланысты көне формалармен
араласқан түрде ... ... ... ... ... ... елдің барлық шараларында қатысады. Жұма күні мейрам күні болып
есептеледі де, мешітте жалпы ... ... ... ... ... ... өте берілген мұсылмандар деп айтуға болмайды – жергілікті
өмірдің көпқырлылығына ... ... ... көп, ал жергілікті
халықтың басқа ... ... ... ... ... де танымал [18, с.
45].
Өзбек тілі тілдердің түрік тобына жатады. Ұйғыр тілімен бірге ... ... ... ... ... ... тобының алдында VII-X
ғасырдағы руналық ... ... көне ... тілі ... ... және бекілуі мүмкіндігінше ІХ ғасырдан ... араб ... ... 1928 жылға дейін өзбек тілі араб әліпбиінде ... жылы ... ... ... фонетикалық қатарына бейімдеу мақсатымен
реформаланды. 1928-1940 жж. Араб ... ... ... ... 1940 жылы ... ... кириллица әліпбиіне ауысты да 1992 жылы
қайтадан латын әліпбиі енгізілді (қазіргі уақытта латын мен ... ... ... ... ... ... диалект құрылымы бар. Өзбек қала
орталықтары диалектілерінің көбі ... ... ... ... ... тілдерінің оңтүстік-
шығыс (карлук) тобына жатады. Сонымен қатар өзбек тілінің құрамында қыпшақ
тобына жататын сөйленіс топтарын және ... мен оған ... ... ... ... территорияларындағы диалекттер қатысатын оғыз топтарын
бөледі. Кейбір өзбектер топтарына ... ... ... ... ... өзбек тілімен қатар дари тілін меңгерген.
Өзбек ұлттық киімі өткен ғасырдың басынан әлі ... ... ... ... тік ... ... жеңіл де, мақтамен сырылған да түрлі
шапандар ... ... ... ... статусының көрсеткіші болады -
өрнектелген немесе ... ... оюлы ... ... ... бар ... киген кісінің дәулеттігін көрсетеді. Күнделікті
белбеулер, ... ... жай ғана ұзын ... ... ... орамал, көбінесе өте жарқын түсті болады.
Өзбек еркектері әдетте сұр-қоңыр түсті шапан киеді, бірақ мұнда ... жол ... және ... тігілген оюы бар бай шапандарды да
көруге болады. ... ... кең және тік ... балағына қарай тарлау
қылып тігіледі. Әйелдер шапан, ... ... ұзын тік ... және
кең шалбар киеді (қосымша А). Мұнда әйелдің әлеуметтік статусын ... ... бар. ... бас ... ... допи («дуппи»), санама,
чизма, тахья, тайха, чумакли, куш немесе кулохи (тақияның түрі), әйелдер
орамал, киіз бас киім және ... ... ... ... ... («кулохча», «калпакча», «дуппи», ... ... ... ... және ... ... ... және тұмарларының көптігімен ерекшеленеді. Сонымен қатар әр
түрлі аудандарда жасалған ... ... ... және ... [19, с. ... ... ... киімі еуропалық мәдениетінің әсерімен өте
өзгерді, ... ... ... ... ... сөзімен киінген адамдарды жиі
кездестіруге болады. Бірақ танымал өзбек оюлы тігулер және оюмен тігілген
киімдер, метал және асыл ... ... ... ... бас ... ... еуропалық жаңашылдықтардан гөрі көп таралған.
Оазистердегі өзбектердің дәстүрлі ...... ... ... мен ... ... жоғары деңгейдегі агротехника
қарапайым құралдармен ... ... және т.б.) және ... ... ... ... дәнді дақылдарды (бидай, арпа,
күріш, сорго, жүгері, тары), ... (маш, ... ... ... ... ... шалқан, қызылша, шалғам, пияз, қызыл ... және т.б.), ... ... ... ... ас және ыдыс
асқабағы), майлы дақылдар ... ... ... ... (сары өрік,
шабдалы, інжір, беже, алмұрт, алма, анар, жүзім, тұт, грек ... ... ... ... ... ... Сары ... жүзім, тұт,
қауын дәнді және дәндібұршақ ... ... ... тамақтануында өте
маңызды болды. Оларды ... ... және жаңа ... ... Бұл өнімдерді жергілікті базарларда, әсіресе жартылай көшпелі
халыққа сататын. Қақ өрік пен жүзім Ресей мен Сібірге ... ... бірі ... болды. Әйелдер көбінесе айналасатын ... бірі ... ... ... жұмыстарды көбінесе ер адамдар
атқаратын. Әйелдер мақтаны жинайды, жеміс, жүзім және тұт ... ... ... Тау ... және су ... қыр жерлерінде бидай,
арпа, тары, күнжіт, зығыр, бақша, сонымен қатар жоңышқаны ... ... өз ... ... танымал қалаларда кең сатылатын [20, с. 110-
114].
Оазистердегі ... ... ... тек қана ... ... мұнда (көбінесе қорадағы), жүк және көлік малын (өгіз, жылқы, есек),
сүт малын (үлкен отбасыға бір-екі ... және ет ... бас ... ... ұстайтын. Бухара және Каршин оазистерінде бай адамдар
шабандарды жалдағанда ... ... ... ... ... жаңа ... ... терісі сатуға дайындалатын. Малөңдеушілер,
ірі саудагерлердей көбінесе отырықшыл халықтың ортасынан шығатын - өзбектер
мен тәжіктерден. Тау баурайында , ... қыр ... ... көшпенді
өзбектердің негізгі кәсіптерінің бірі малшылық болды. Қой және ... ... ... ... ... ірі қара ... ... түйелерді көбінесе өз керектеріне өсіретін. ... ... де ... ... бағу ер ... ісі, ал ... (май мен ... дайындау), тері мен жүнді өңдеу және
олардар түрлі заттар (киіз, ... ... ... ... және т.б.) жасау -
әйелдердің жұмысы болатын.
Қалаларда және ірі сауда-кәсіптік ауылдарда кәсіптердің әр ... ... ... ... тері ... ... ... нан-тоқаш
пісіру), ал кішкентай ауылдарда тек жеке ... ғана ... ... ... ... жеке ... жасауға,
шикізат жасауға болысатын. Әйелдердің кәсіптері де кең ... ... ... ... тігу, кілем тоқу және т.б.).
1960 жылдардан бастап қайта ұйымдастыру нәтижелері қайшылы ... ... және ... жаңа ... мен жаңа
агротехниканы енгізу еңбек тиімділігін көтерсе де, ғасырлар бойы халықпен
өңделген агротехника мен ... ... ... шығарды.
Егіншіліктің суарылатын аумағындағы мақтаның ... ... ... мал ... жаман әсерін тигізіп, халықтың тамақтануының
әлсіздеуіне ... [21, с. ... ... Каршин және Шерабад қырларында ірі су қоймаларын
құру мақта егу көлемдерін кеңейтуге мүмкіншілік берді, ... ауыр ... ... ол ... ... ... қой бағатын жайылымдардың көлемін
азайтты, жаңа жерлерді игеру үшін тау халығын ыстық қырларға ... ... Жаңа ... ... үйренуі ауыр тиді. Тау халқының көшуі олардың
дәстүрлі ... ... ... нақыштарын жоққа шығарды. Мақтаның
монодақылы басқа егіншілік салаларына қандай жағымсыз әсерін тигізсе, ... ... ... экспортқа жіберу үшін) қой шаруашылығында қойдың
бағалы ет-майлы түрлерінің (гиссарлық, ... ... ... ... ... ... өмір ... күрт жамандатты.
Қорытынды
Сонымен, өзбек халқы ... ... көне ... және ... ... ... бар. ... кезде
өзбектер тік түрдегі билігі, жергілікті басқару және ... ... бар ... мемлекеттікті орнатқаны кездейсоқ емес.
Өзбек халығы үшін біздің заманымыздың ерекше ... ... бар – ... ол ... күткен еркіндік пен тәуелсіздікті алды, ... және ... ... артып, ұлттық болмыстың нақты ... ... ... ... ... ... 1991 ... 1 қыркүйегі өзбек халығы
үшін жаңа ғасырдың басы – ұлттық рух пен сана-сезімнің ... ... ... ... ... және көп ғасыр бойындағы рухани мұраның ... ... ... ... ... ... көптен күткен еркіндік пен ... ... ... қауымдастығына кіру және әрі қарай дамудың өз ерекше
жолын іздегенде, өткеннің ұлы ... ұлы ... ... қарауға
себептеседі.
Ел үшін тәуелсіздік жалпыадамзаттық құндылықтар басымдығының, ... және ... ... қорғаудың әлемдік стандарттарының деңгейіне
шығудың бас кепілі болды.
Өзбекстан – ... және ... ... ... ... халықтар мен ұлттардың өкілдері (жалпы халық құрамында ... ... ... өмір ... 15 діни ... бар. ... пен көпконфессионалдықты қоғамның әлеуметтік-экономикалық
прогресі жолындағы кедергі емес, ... ... ... ... ... ретінде қарастырады, неге десе ол рухани-мәдени өзара әсер
ету және ... ... ... көзі ... табылады.
Сонымен бірге, республика басшылығы көпұлттық мемлекетте этнос ... ... ... ішкі саяси тұрақтылық пен ұлттық қауыпсіздігінің
маңызды факторы екенін анық біледі.
Сондықтан ол ұлт ... ... ... және бұл
жұқа сферада өткір қарсылықтар мен ұлт ... ... ... ... ... саясаттың тиімділік кепілі - өзбек халқында терең тамырланған
басқа нәсіл және ұлттар өкілдеріне ... ... ... ... тізімі
1 Өзбек // Қазақ Совет энциклопедиясы. Т. 8. / бас ред. М. ...... ҚСЭ бас ... 1976. – 631-632 ... ... М., ... и формирование предков узбекского народа. -
Ташкент: Узбекистан, 1968. – 230 с.
3 Дулати М. Х. Тарих-и ... ... ... - ... ... - 652 ... ... Н. А. Современные антропологические совокупности ... ... на ... ... Азии// Расы и народы. Выпуск
№ 27, 2001. - С. ... ... Т. ... ... ... в ... ... и социальной истории. - М. : Наука, 1982. – С. 154-155.
6 Мейендорф Е.К. Путешествие из Оренбурга в Бухару. - М. : ... - С. ... ... // ... ... ... ... и религий - М. : Дизайн.
Информация. Картография, 2010. - 320 с.
8 Экономическая и социальная ... ... ... ... ... / под ред. М. П. Ратановой. - М. : Дрофа, 2004. – 572 с.
9 Религия и ... // ... Азия и ... - 2001. - № 1. ... ... ... С. ... трагедия //Континент. - 2004. - № 7. - С. 4.
11 ... Н. ... ... ... в ... и перспективы //Центральная Азия и Кавказ. - 2008. - № 2. – ... ... ... ... орд с ... ... экспедиции XVIII века об этнографии
казахов. - ... 2007. - С. ... ... Л.А. О ... обычаях и повериях, связанных с рождением
и воспитанием ребенка узбеков ... ... В кн.: ... и ... у ... Средней Азии и Казахстана. - М. : Наука, 1978. - С. 180-
204.
14 Снесарев Г.Т. ... ... ... и ... у ... - М. : Наука, 1969. - с. 76.
15 Горшунова О. В. Узбекская женщина: Социальный статус, ... (По ... ... долины). - М. : ИЭА РАН, 2006. – 402 ... ... ... ... и религиозные обряды узбеков
// Традиционные ритуалы и верования. Библиотека ... ... ... - М. : ИЭА РАН, 1992. С. ... ... ... облик узбекской женщины: эволюция
эстетических представлений в конце XIX — конце XX веков // ... - 2001. - № 6. - С. ... ... ... к ... ... ... СССР: сб. Вып. 2 /Б. ... В. В. ... - М. : ... 1986. – 240 с.
19 Древние города Узбекистана // География в шк. и вузах Казахстана. -
2005. - № 6. - С. ... ... К. И. ... ... ... ... Узбекистан о социально- экономической жизни казахов во второй
половине XIX в. //ҚР ҰҒА ... = ... НАН РК. - 2008. - № 5. - ... Убайдулаева Р. А. Духовно-нравственные ценности граждан Узбекистана
//СОЦИС. - 2010. - № 1. - C. ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі киімі

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әйел жыныс мүшесінің жарақаттары7 бет
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
Маңғыстау облысының экономикалық-географиялық жағдайы70 бет
Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)8 бет
Қазақ тарихы жайлы34 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу. Қазақстанның тұңғыш шекарасының белгіленуі18 бет
XIV-XV ғасырдағы Қазақстан8 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
«Қазақ» қайдан пайда болған?12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь