Елді мекендерде өмір сүретін құстардың биологиясы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І Елді мекендерде өмір сүретін құстардың биологиясы
1.1 Құстардың биологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.2 Қазақстанның елді мекендерінде өмір сүретін құстардың негізгі ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.3 Елді мекендерде кездесетін құс түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10

Тәжірибелік бөлім
2.1 Елді мекенде өмір сүретін тазқараның тіршілігін зерттеу ... ... ... ... 15
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
Кіріспе
Құстар – жылықанды омыртқалы жануарлар (омыртқасы бар жануарлар). Олардың қауырсындары жылуды сақтауға және ұшуға көмектеседі. Олар артқы екі аяқтарымен жүреді, ал алдыңғң аяқ-қолдары қанаттарға айналған. Құстардың барлығы жұмыртқа салады. Құстардың денелері жеңіл болғанымен, мықты және ұшуға ыңғайлы болады. Дегенмен ұшпайтын құстар да кездеседі.
Құстар 2 класс тармағына: бір ғана отряды бар кесірткеқұйрықтылар (жойылып кеткен) және 34 отрядқа бірігетін 9 мыңдай түрі (оның 28 отряды осы кезде де кездеседі) желпуішқұйрықтылар немесе нағыз құстар деп бөлінеді.
Қазақстан аумағында орналасқан аудандарда жүргізілген 140 жылдық орнитологиялық тексерулер кезеңінде құстардың 300 түрі анықталды. Экспедициялық жұмыс кездесулері уақытында 131 түрі кездесіп, оның ішінде 10-ы ҚР Қызыл кітабына енгізілді. Алуан түрдің көпшілігі Қаржантауда (103 түр), Талас Алатауы (98), Өгем жотасы (92) және Машат –Даубабин тауында (66), Қазығұрт (63), Майданталда (48) белгіленді. Сондай-ақ, соңғы жағдайда бас жағы ғана зерттелгенін ескерген жөн.
Батыс Тянь-Шаньға тиесілі 117 индикаторлы құс түрлерінен 30-ы кездеспеді. Соңғыларынан құмай (Gypshimalayensis) сақалды құр (Perdixdauurica) мұнда ешқашан кездеспеген. Экспедициялық жұмыстар құстардың көшіп-қонуының көктемгі кезеңінің соңы мен күзгі кезеңінің басында жүргізілгендіктен, ұшуда құстардың бірнеше түрі кездеспеді. Оларға жатады: дала (Circusmacrourus) және батпақты ителгі (С. aeruginosus), қызғыш (Vanellusvanellus), тауқұдырет (Gallinagogallinago), көл шағаласы (Larusridibundus), өзен бізтұмсық шағаласы (Sternahirundo), дала жадырағы (Anthusrichardii), сары қаратамақ (Motacillaflava), қаратамақты жылқышы (Prunellaatrogularis), үнділік (Acrocephalusagricola), бырылдақ торғай (A. arundinaceus) және қамыс айқабағы (A. scirpaceus), қызылбауыр қызылқұйрық (Phoenicuruserythrogaster) және алабұлбұл (Lusciniasvecica).
Қазіргі уақытта елді-мекендерде ұя салатын қызықұйрық тағанақ та сиреп кетті (Корелов, 1956; Ковшарь, 1966). Сонымен бірге, мұнда 50 жылдан астам уақыт кездеспеген Талас Алатауының бөктерінде қырғауын пайда болды (Ковшарь, 1966).
Зерттеу мақсаты: Елді мекендерде өмір сүретін құстардың ерекшеліктерін зерттеу.
Зерттеу міндеттері:
1. Елді мекендерде өмір сүретін құстардың биологиялық ерекшеліктерімен танысу.
2. Елді мекендерде өмір сүретін құстардың тіршілік әрекеттерін зерттеу.
3. Елді мекендерде кездесетін құс түрлері.
Зерттеу обьектісі: елді мекен
Зерттеу әдістері: бақылау, салыстыру
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Беркінбай Омарқан «Қазақстан құстары» Алматы, Атамұра 2007 (57-73)
2. Валерий Михайлов « Марқакөл» Алматы, Қайнар баспасы 1999 (15-29)
3. Ә.Жұмаділов, А.Бекенов, Х.Қыдырбаев « Қазақстан қорықтары» Алматы Кітап 2004 (72-83)
4. Е.Гуриков « Іле Алатауы » Алматы Мектеп баспасы 1997 (21-27)
5. М.К.Жұмалиев, Б.Е.Есжанов – « Жануарлар әлемінің биоалуантүрлілігі» Алматы Қайнар баспасы 2000 (57-68)
6. Ж.Әлиев, А.Бекенов, Х.Қыдырбаев – « Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау» Алматы - кітап 2004
7. К.М.Жиенбаев – « Алматы хайуанаттар паркі » Алматы Қайнар баспасы 1995 (55-62)
8. А.А.Иванщенко – « Қазақстан қорықтары » Алматы кітап 2004
9. http://www.google..com/imgres/imgurl=http://cdn8.wn.com/ph
10.http://www.google.com/imgres/imgurl=http://upload.wikimedia.org
11. http://www.google.com/imgres/imgurl=http://egemen.kz
12. http://www.google.com/imgres/imgurl=http://balalaralemi.kz
13. http://www.google.com/imgres/imgurl=http://cdn4.wn.com
14.http://www.google.com/imgres/imgurl=http://article.wn.com/view/2011/03/08
15. К. Олжабекова Б. Е. Есжанова. Омыртқасыздар зоологиясы І том Алматы ‹‹Қазақ Университеті›› Алматы 2007ж
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе .........................................................................................................3
І Елді мекендерде өмір сүретін құстардың биологиясы
+ ... ... ... ... елді ... өмір сүретін құстардың негізгі ерекшеліктері.........................................................................................7
+ Елді мекендерде кездесетін құс ... ... ... Елді мекенде өмір сүретін тазқараның тіршілігін зерттеу................15
Қорытынды ...............................................................................................21
Пайдаланылған әдебиеттер ....................................................................22
Кіріспе
Құстар - ... ... ... ... бар ... ... қауырсындары жылуды сақтауға және ұшуға көмектеседі. Олар артқы екі аяқтарымен жүреді, ал ... ... ... ... ... ... жұмыртқа салады. Құстардың денелері жеңіл болғанымен, мықты және ұшуға ... ... ... ұшпайтын құстар да кездеседі.
Құстар 2 класс тармағына: бір ғана ... бар ... ... ... және 34 отрядқа бірігетін 9 мыңдай түрі (оның 28 отряды осы кезде де кездеседі) желпуішқұйрықтылар ... ... ... деп ...
Қазақстан аумағында орналасқан аудандарда жүргізілген 140 жылдық орнитологиялық ... ... ... 300 түрі ... Экспедициялық жұмыс кездесулері уақытында 131 түрі кездесіп, оның ішінде 10-ы ҚР ... ... ... ... ... көпшілігі Қаржантауда (103 түр), Талас Алатауы (98), Өгем жотасы (92) және ... - ... ... (66), ... (63), ... (48) ... Сондай-ақ, соңғы жағдайда бас жағы ғана зерттелгенін ескерген жөн.
Батыс Тянь-Шаньға ... 117 ... құс ... 30-ы ... ... ... (Gypshimalayensis) сақалды құр (Perdixdauurica) мұнда ешқашан кездеспеген. Экспедициялық жұмыстар құстардың көшіп-қонуының көктемгі кезеңінің соңы мен күзгі ... ... ... ... ... ... түрі кездеспеді. Оларға жатады: дала (Circusmacrourus) және батпақты ителгі (С. ... ... ... ... (Gallinagogallinago), көл шағаласы (Larusridibundus), өзен бізтұмсық шағаласы (Sternahirundo), дала ... ... сары ... ... ... жылқышы (Prunellaatrogularis), үнділік (Acrocephalusagricola), бырылдақ торғай (A. arundinaceus) және қамыс айқабағы (A. ... ... ... (Phoenicuruserythrogaster) және алабұлбұл (Lusciniasvecica).
Қазіргі уақытта елді-мекендерде ұя салатын қызықұйрық тағанақ та сиреп кетті (Корелов, 1956; Ковшарь, 1966). ... ... ... 50 жылдан астам уақыт кездеспеген Талас Алатауының бөктерінде қырғауын пайда болды (Ковшарь, 1966).
Зерттеу мақсаты: Елді мекендерде өмір ... ... ... ... ... Елді ... өмір сүретін құстардың биологиялық ерекшеліктерімен танысу.
* Елді мекендерде өмір ... ... ... ... ... Елді ... ... құс түрлері.
Зерттеу обьектісі: елді мекен
Зерттеу әдістері: бақылау, салыстыру
І Елді мекендерде өмір сүретін құстардың биологиясы
1.1 Құстардың биологиялық ерекшеліктері
Құстар (лат. Aves)[1] - ... ... тип ... бір класы. Құстардың эволюциялық даму сатысы 4 кезеңге бөлінеді:
Құстар - ... ... ... ... бар жануарлар). Олардың қауырсындары жылуды сақтауға және ұшуға көмектеседі. Олар ... екі ... ... ал алдыңғң аяқ-қолдары қанаттарға айналған. Құстардың барлығы жұмыртқа салады. Құстардың денелері жеңіл болғанымен, мықты және ... ... ... ... ... құстар да кездеседі.
Құстар 2 класс тармағына: бір ғана отряды бар кесірткеқұйрықтылар ... ... және 34 ... ... 9 ... түрі (оның 28 отряды осы кезде де кездеседі) желпуішқұйрықтылар немесе нағыз құстар деп бөлінеді. Құстар Арктикадан Антарктика жағалауларына ... ... ... белдемдерде таралған.
Қазақстанда құстардың 18 отрядқа жататын 489 түрі бар. ... ... ... орындарына қарай орман, ашық дала, батпақты-шалшықты және су құстары деп бөледі. Алғашқы құстардың дене тұрқы 1,8 м-ге ... ... ... ... ... ұша ... Тіссіз, жақсы ұшатын ихтиорнистер қазіргі құстарға өте жақын болған. ... ... ... ... айырмашылығы - олардың ауада ұша алатындығы. Атап айтқанда, алдыңғы аяғы қанатқа айналған, төс, сан және ... ... ... жақсы жетілген, сүйектері жұқа, көбінің іші ауаға толы қуыс болғандықтан және ... ... ... қаңқасы жеңіл әрі берік.
Құстарда тек құйымшақ безі ғана ... (ол су ... ... жетілген). Жүрегі 4 камералы. Зат алмасу процесінің тез және қарқынды жүруі - олардың ұшуына қажетті энергия бөлінуін және дене ... ... әрі ... ... (38 - 41°С) ... етеді. Құс қанаты, қауырсыны ұшу, қозғалу құралы ғана емес, денедегі жылылықтың бірқалыпты болуын ... ... және ... тыс ... ... қызып кетуден сақтайды. Ас қорыту органдары қоректі көп мөлшерде қабылдап, тез қорытуға бейімделген. Ұшу кезінде құстардан көп ... ... ... ... ... ... ... Тыныс алу жүйесі ұшуға байланысты ерекше өзгеріске ... ... ішкі ... мен ... ... ... және тері астында жалпы көлемі өкпеден едәуір үлкен 9 - 10 ауа ... ... Олар ... ... ... байланысқан. Сондықтан құстар ұшу кезінде қанатын жайғанда кеуде қуысы кеңейіп, өкпеге енген ауа осы ауа қапшықтарына өтеді. Ал ... ... ... қуысы кішірейіп, ауа қапшығындағы ауа өкпе арқылы ... ... ... ... қан оттегімен екі рет (дем алған кезде және дем шығарған ... де) ... Оны ... ... алу деп ... Бұл тек ... ғана тән ... Құстардың жүйке жүйесі жақсы дамыған, миы үлкен, ми сыңарлары, көру орталығы, мишығы ... ... ... ... ... ... әр түрлі. Тез ұшатын үкі, жапалақ, басқа да жыртқыш құстардың көзі жақсы жетілген. Иіс сезу көп ... ... ал ... есту ... ... ... ... көру және есту органдарының жақсы дамуы, олардың алыс және жақын кеңістіктерді игеруіне, мезгілімен қоныс аударып, түрішілік және түраралық ... ... әсер ... құс ... ... рөл атқарады. Құстар 1-ден 20 - 25-ке дейін жұмыртқа салады. Оны 12 күннен 80 күнге дейін ... ... ... ... ... ... таратады, зиянды жәндіктер мен кемірушілерді құртып, олардың табиғаттағы санын реттеуге қатысады. Кейбір түрлері бау-бақшаға, егістікке зиянын ... әр ... ... ... аурулардың қоздырғыштарын таратады.
1868 ж. Вена қаласында (Aвстрия) алғаш рет құстарды қорғау туралы ресми шешім қабылданған. 1922 ж. Құстарды ... ... ... ... ... табиғат қорғау одағының "Қызыл кітабына" құстардың 209 түрі мен 83 түр ... ал ... ... ... 56 түрі ... кең, ... ... бейім болады. Кейбір түрлерінің аяқтары жақсы жетілген. Сондықтан олар жылдам жүгіре де алады. Түмсықтары қысқа, доғал, кейде иіліп келген өткір. ... ... ... жұртты) - күндізгі жыртқыш құстар. Тауық тәріздестерге: бөдене, кекілік, ұлар, қырғауыл; дуадақтарға: безгелдек, жорға дуадақ ... ... ... да ... ашық ... ... кездеседі. Құстардың тіршілігінде жыл маусымдарының алмасуының да ерекше маңызы зор. Осыған ... ... ... елеулі өзгерістер (көбею, жылыстау, т.б.) байқалады. Құстарды жыл құстары, көшпелі құстар жөне қыстай шығатын ... ... ... деп үш ... ... Құстардың жылыстауын аяқтарына сақина салу арқылы анықтайды. Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі (Жамбыл ... ... ... ... ... құстарға сақина салу орталығы бар.
Жыл құстары Жыл құстары күзде оңтүстіктегі жылы аймақтарға жылыстап, көктемде елімізге қайтадан оралады. Жұп ... ұя ... ... балапан өргізіл, көбейеді. Көктемнің алғашқы айында жауған соңғы қарлы құс қанатының ызғары деп есептейді. Жылы жақтан ең алғаш ... ... ... ... құстар (полюстік үкі, кейбір жыртқыш құстар және т.б.) күзде, қыста ауа ... ... ... ... ... шығатын құстар жыл бойы бір аймақта тіршілік етіп, көбейеді. Ешқайда жылыстамайды. Ондай құстарга қарғалар, торғайлар, сауысқандар, шымшықтар ... ... ... ... ... беріп қамқорлық жасауды үмытпаңдар! Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) ІІ ... ... 56 құс ... ... ... және бұйра бірқазан Каспий, Арал, Балқаш, Алакөл, Зайсан, Марқакөл суларында кездеседі. Қара дегелең сары және кіші құтан, қалбағай, қарабай ... ... Ақ ... (жыл құсы) Қазақстанның оңтүстік өңірінде ғана (Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында) таралған. Қазақстанда сирек кездесетін құстың бірі - ... ( деп те ... ... мойны ерекше ұзын. Тұмсығы имек болады. Топтанып тіршілік етеді. Каспий ... ... ... ... ... ... Қорғалжын қорығын деп атайды. Ол дүниежүзілік мәні бар батпақты-су айдындарына жатады. Қараша қаз, қу тір жық қаз, ... және кіші ... ... ... ... де Қызыл кітапқа тіркелген. Бүлардың ішінде халық аққуды ... ... құс ... Ол ... ... ... күйлер кеңінен таралған. Аққу пәктіктің, сүлулықтың, адалдықтың белгісі деп есептеледі. Оның қоразы -- , ... -- деп ... ... елді ... өмір ... ... ... ерекшеліктері
Қазақстан аумағында орналасқан аудандарда жүргізілген 140 жылдық орнитологиялық тексерулер кезеңінде құстардың 300 түрі анықталды. Экспедициялық жұмыс кездесулері ... 131 түрі ... оның ... 10-ы ҚР Қызыл кітабына енгізілді. Алуан түрдің көпшілігі Қаржантауда (103 түр), Талас Алатауы (98), Өгем ... (92) және ... - ... ... (66), ... (63), ... (48) белгіленді. Сондай-ақ, соңғы жағдайда бас жағы ғана зерттелгенін ескерген жөн.
Батыс Тянь-Шаньға тиесілі 117 ... құс ... 30-ы ... ... ... ... ... құр (Perdixdauurica) мұнда ешқашан кездеспеген. Экспедициялық жұмыстар құстардың көшіп-қонуының көктемгі кезеңінің соңы мен ... ... ... ... ... ... ... түрі кездеспеді. Оларға жатады: дала (Circusmacrourus) және батпақты ителгі (С. aeruginosus), қызғыш (Vanellusvanellus), ... ... көл ... (Larusridibundus), өзен бізтұмсық шағаласы (Sternahirundo), дала жадырағы (Anthusrichardii), сары қаратамақ (Motacillaflava), қаратамақты жылқышы ... ... ... ... ... (A. arundinaceus) және қамыс айқабағы (A. scirpaceus), қызылбауыр қызылқұйрық ... және ... ... ... ... дала ... ... қырғауыл (Phasianuscolchicus), шәуілдек (Crexcrex), қоңыр (Columbaeversmanni) және құзды көгершін (С. ... үй ... ... ... ... ... ... және тау қарлығашы (Ptyonoprognerupestris), үнділік бозторғай (Alaudagulgula), қар (Montifringillanivalis) және құлакер құнақ (Rhodospizaobsoleta), мұнда жыл сайын ... ... ... бұл ... толық зерттеуге мүмкіндік болмады. Қаршығарең сандуғаш (Sylvianisoria), осы аймақтың қалыпты ұялаушы түрі, өткен ... ... ... ... ... 1992). ұшуында кездеседі. Сонымен қатар, экожүйеде кездесу ... ... ... ... ... дұрыс емес деп санаймыз. Құстар қозғалысы өте жылдам болғандықтан олар әрбір жерде ... ... ... ... ... тән емес ... кездестірілмеген индикаторлық түр санынан кейбірі жойылып кетті. Аққанат тоқылдақты (Dendrocoposleucopterus) қарағашты орман ... ал ... - ... ... арасында көрген, жыршы шымшық (Acanthiscannabina) пен үнді шымшығын (Passerindicus) - аршалы сирек орманда, сары ... ... ... - ... және ... ... шабындықтарында көрген. Сонымен, индикаторлық түрлердің жекелеген жоталары ... ... саны (87 ... ... ... ... ... Алатауы - 77 түр, Өгем - 68, Каржантау - 67, ... - 58, ... - 39 және ... - 38. ... тау жүйесінде олардың әрбіреуінің саны орташа 68% асты. ... ... жота ... жері бойынша, теңіз деңгейінен биіктігі, антропоген ландшафты, геологиялық құрылымы, климаттық жағдайы және басқа факторлармен бір-бірінен ерекшеленеді. Осының барлығы ... ... ... ... ... өз сипатын тапты. Сонымен, биік тау жоталармен тау бөктеріндегі ... ... ... тау бөктерінің құстары, керісінше Машат, Даубаба мен Қазығұртта биік тау құстары кездеспеді. Белгілі болғандай, жалпы барлық қатысушылар үшін тек 11 түр бар - ... ... ... ... ... ... сасық көкек, сұр сандуғаш, жасыл сарықас, сұр шыбыншы, қара ... ... ... ... ... ... Қазғұрттан басқа барлық жоталарда бөдене, үлкен түркептер, кәдімгі сушылқара, қызғылпа ... және ... ... кей ... осы ... арналған әдеттегі ұя салатын орындары жоқ. Сондай-ақ, кездескен құстардың бірі - ... ... ... бір ... Өгем ... таралған көк сайрақ (Monticolasolitarius) (Корелов, 1956) кездесті, Талас Алатауына (Шульгин, 1965; Шевченко, 1948; Ковшарь, 1966) тән. Осындай мысалдарды ... әрі ... ... ... ... ... бір ... ерекшеленеді. Бір түрдің таралу саны мен сипаты да әртүрлі. Сондықтан, барлық ... ... ... ... ғана ... ... био ... сақтауға мүмкіндік береді.
Бұған дейінгі зерттеушілермен жинақталған мәліметтерді талдай отыра, кейбір құс ... ... ... зерттей келе, олардың көпшілігі қазіргі уақытта еліміздің Қызыл кітабына енгізілді. Сонымен біз бұл жерде кездестіре ... ... ... (Falcoperegrinus), ителгі (F. cherrug) және қара кезқұйрық (Milvusmigrans) кезінде ауданның бүкіл таулы бөлігін мекен еткен (Корелов, 1956; Долгушин, 1962; Ковшарь, 1966). ... ... ... ... ... қара күшіген (Aegypiusmonachus), жыланжегіш (Circaetusgallicus) және сұр ірі жапалақ (Strixaluco) саны мейлінше азайды. ... ... ... ... ... жерінде құстарды мазалауы, сондай-ақ жем-азық қорының азаюы деп ойлаймыз. Біз Өгем ... ... ... де кездестірмедік (Корелов, 1956). Алқаптарды жаппай жыртуға, жайлау шөптерін шабуға ... боз ... саны ... ... ... ... ... еткен дала (Melanocoryphacalandra), екі таңбалы (М. bimaculata) және сүйрек тұмсықты (Calandrtllaacutirostris) боз торғайдың (Корелов, 1956) санаулысы ғана ... ... ... ... ұя салатын қызықұйрық тағанақ та сиреп кетті (Корелов, 1956; Ковшарь, 1966). Сонымен бірге, мұнда 50 жылдан астам уақыт кездеспеген Талас ... ... ... пайда болды (Ковшарь, 1966). Бұрын ұя салған жерде кездеспеген кәдімгі тілеміш ... ... ... ... сары ... саны ... өмірі мен оны қоршаған табиғат ежелден бір бірімен байланысты. Ғасырлар бойы құстардың адамдармен өзара байланысы қалыптасып, олармен ... жаңа ... ... ... ... ... де орын алды, адамдар тұрақты тұрып жатқан таулы жерлерге сақиналы ... және кіші ... (S. ... ... қараторғай (Sturnusvulgaris), дала шымшығы (Passermontanus), ұзын құйрықты және кіші тағанақ, ... , ... ... ... және ... қарлығаш(daurica), қараторғай көтерілді. Егер төрт түр елді-мекендерден әрі аспайтын болса, ... ... саны тым көп ... - ... ... көтеріліп басқа биотоптарға бейімделуде. Сонымен қатар, қолдан еккен ағаштар санынан орман ... ... ... ... жасы бұл ... ... ... сауысқан (Picapica), жұмақ (Terpsiphoneparadisi) және сұр шыбыншы, бұқар мысықторғайы, оңтүстік бұлбұлы, қара барылдақ торғай, маубас ... ... ... ... пен ... ... көбеюіне әкеледі. Егін шаруашылығы бар тау бөктеріндегі аудандардың айналасындағы алқаптарда, сайларда, каньондарда, тастар мен ... да адам ... ... ... ... ... ... Жем-азықтың молшылығынан бұл жерлерде құстар саны басқа биотоптарға қарағанда едәуір көп ... ... ... ... ... жүргізуінің нәтижесінде биотоптардың өзгеруі салдарынан құстар түрінің құрамы өзгереді, мұндай оқиға Жабағлы ауылы маңында ағаш түптерін кесу салдарынан орын ... ... 2001). ... ... ... ... ... құстар үшін қауіпті, себебі бұл олардың осы аудандардан жойылып кетуіне әкеледі. Сондықтан, құстардың алуан түрлілігін сақтаудың басты шарты табиғи ... ету ... ... жол ... ... ... Елді ... кездесетін құс түрлері
Қарлығаштың тұмсығы қысқа, тұмсығының түбі кең, езулерінің ... ... ... ... әрі ұзын. Дене бітімі ерекше сымбатты. Саусақтары қысқа, әрі ... ... ... ... ... қауырсыны тығыз, жотасы қара түсті жылтыр. Сыртқы түрінен еркегі мен ұрғашысының айырмашылығы байқалмайды. Дене тұрқы 9 -- 23 см, ... 10 -- 60 ... өте ... ... ... көп ... ауада ұшып жүріп өткізеді. Су үстінен ұшып бара жатып-ақ су іше береді. Ұшып жүріп қорегін ұстап жейді. Дауысы онша ... ... ... ... саз ... ... ... бекем етіп жартас қуыстарына, жағалаудағы жарға, үй ішіне, кейде ағаш ... да ... Ұясы ... ай ... түбі кең, аузы тар ... ... Ұясының түбіне қауырсыннан, т.б. заттардан жұмсақ төсеніш жасайды. Ашық ұядағы жұмыртқа қара теңбілді шұбар, ... ... ... ақ ... ... ... 1, ... 2 рет 3 -- 7 жұмыртқа салып, балапан басып шығарады. Балапандары қызылшақа болып туады.
Қорегі көбіне ұсақ жәндіктер. Ашық күндері биіктеп ... да, ауа райы ... ... ... жер ... ... ... да қарлығаштың ұшу ерекшелігіне қарап ауа райының өзгерісін алдын-ала болжауға болады. Сұр қарлығаш сағатына 170 км жылдамдықта ұшады екен.
Бозторғай сайрауық ... ... ... ... ... ... жатады, мысалы Қазақ әнінде шырылдайсың бозторғай жерге түспей, мен жүрмін күні кешке тамақ ішпей деген жолдар бар, ... ... ... ... ... ... осынау сайын даланың сары құсын өзіне жақын ... ... кім ... ... ... ... құс, ... озгелер жолп кетсе кейде құт ұясын да, бауыр ет балапанын да тастап өзге жаққа ... ... ... осының айғағы ретінде Қазақ тілінде мамыражай жақсы заманды қой ... ... ... ... деп ... ... ... megarhynchos) - кәдімгі бұлбұлға өте ұқсас құс. Бұл құс Батыс Еуропада және ... ... ... өмір ... ... Еуропада оны - батыстық, ал Азияда оңтүстіктік бұлбұл деп атайды. Ол кәдімгі бұлбұл ... ... ... және ... оңтүстігінде қыстайды. Оңтүстік бұлбұл Қазақстанда, оның оңтүстік ... бұл ... ... ... ... ... ... кең таралған. Сәуірдің аяғында ұшып келіп, тамызда ұшып кетеді. Өзендердің таулы және шөлді аңғарларын бойлай ағаш-бұталар қалың ... ... ... Дегенмен осы заманғы ірі қалаларға дейін елді мекендерде бақтар және тынымбақтарға қоныстанудан да қашқақтамайды.
Одан айырмашыдығы - ... ашық ... ... да ... алабажақсыз ақ түсті. Ұялау қылығы да кәдімгі бұлбұл сияқты, бірақ ұясын ... ... ... ... шөбі ... өсіп ... бұталардың төменгі бұтақтарына салады. Қалған қылықтарының барлығы - жұмыртқаларының саны, түсі, аталығы мен аналығының арасында міндет бөлісуі кәдімгі ... ... ... ... ... едәуір нашар сайрайды деп саналады. Алайда екі ... де ... өте ... ... ... ... бұлбұлдарды еске алсақ) және тіпті дара өзіне тән айырмашылығы бар. Оңтүстік бұлбұл аталықтарының арасында да ... осы ... ... ... орташа орындаудан кем түспей, асып түсетін тамаша сайрағыштар жиі кездеседі. Әсіресе ... ... ... көбінесе әділетсіз болады.
Секпілтөс қарлығаш - қыстау қарлығашқа туыстас құс. Одан ... - ... және ... ... ... Одан ... бауыры - таза ақ емес, бойлай созылған сепкілді. Секпілтөс қарлығаштың ұясы өте ерекше - ұя пішіні аузы ашық жарты тостағанша ... ... аузы ұзын ... ... жабылған ыдыс сияқты. Мұндай ыдыс көбінесе ғимараттың ... ... ... мен төбе ... ... бекітіледі. Секпілтөс қарлығаш Оңтүстік Қазақстан тауларында теріс орналасқан бұрыштары бар ... ... ... ұя ... Оның ... ... ... өте ұқсас, балапандарын да жазда сол сияқты екі рет ... ... ... тек қана оңтүстік облыстардың - Арыс өңірінен шығыста Бұқтырма тау ... ... орын ... Қыстау қарлығаштан біраз ертерек ұшып келіп, әдетте одан бұрынырақ ұшып кетеді (қазанның бірінші жартысынан кешікпейді
Қара қарға - қарға ... ... құс. ... барлық аймағында кездеседі. Қара түсіне күлгін немесе қара қошқыл түс қосылып ... ... ... ұзындығы 47 - 50, қанатын жайғанда ұзындығы 100 - 104 см, ... ... 30 см, ... ... 20 см. Салмағы 400 - 600 г-дай. Тұмсығының жоғарғы ұшы төмен қарай иілген. Тұмсығы қауырсынмен жабылған. Қара ... ... ... ... құстардың жұмыртқаларын жарып, балапандарын да жейді. Отырықшы құс. Ұясын ағаш басына кейде қамыс нуларына ... ... ... 4 - 5 ... қоңыр дақты жұмыртқа салып, оларды аналығы 18 - 20 күн басады. Аналығы мен аталығы 30 - 35 күн ... ... ... қоректендіреді. Қара Қарға кемірушілер мен зиянды жәндіктерді жеп, ауыл шаруашылығына ... ... ... - ... туысының адамдарға ең белгілі өкілі. Дене мөлшері қара қарғадай (441-600г) бола тұрып, оның өзіне тән реңі бар: ... ... ... және ... - ... ал қалған жабын қауырсындары-сұр. Бұл жыртқыштыққа икемдігі айқын көрінетін күшті құс. Ормандағы қарға- барлық ұсақ қанаттыларға төнген қатер, ал ... суда ... ... ... ... ... ... Адам үйректің, қасқалдақтың немесе сұқсырдың ұяларына тиіп кетсе-ақ болды ( мысалы, ... ... ... ... ... тап сол ... ... болады. Сөйтіп , бірнеше минуттан соң ұядан тек жұмыртқаның ... ғана ... Ол ... да дәл ... ... ... ала ... республиканың бүкіл солтүстік жартысында - суда жүзетін құстары көп ... дала және ... дала ... қоныстанады. Қыста Қазақстанның оңтүстік жартысына жылыстайды. Әдетте қыс кезінде тау ... ... және ... мен ... көшелерінде жүреді. Ала қарғалар қыс жылы болса, тіпті тауға биіктей ... Ала ... саны ... ... ... ... ... өсе түсуде. Сөйтіп суда жүзетін құстарға маманданған аңшылықтар үшін оның зиянды ... ... өте ... ... ... Сірә ала ... ... ретке келтірудің мезгілі жеткен тәрізді.
Көк кептер баяғыдан бері Солтүстік Африкада, Еуропаның ... ... және ... ұялап келген. Алайда адам қолға үйреткен соң ... ... кең ... ... енді оның ... қоныстанған жерін, жабайыланған үй кептерлерін қайда өмір сүретінін айтудың өзі қиынға соқты.
Қазақстанның оңтүстік жартысында шыңдарды, тау ... өзен ... ... Әр түрлі өсімдік дәнімен қоректенеді.
Көк кептер бастапқыда жартастарда және өзендердің жарында өмір сүрді, ал енді құрылыстардағы әр ... ... ... ... құс болғандықтан, жылыстамайды. Салындыда екі ақ түсті жұмыртқа болады. Жұмыртқаларды аналығы мен аталығы 17 күндей басады. Балапандар ... бір ай ... ... одан да көп ... ұшады.
Тәжірибелік бөлім
2.1 Сұр қарлығаштың тіршілігін зерттеу
Жұмыстың мақсаты: Сұр ... ... ... ... танысу және мекен ету ортасын анықтау.
Қажетті-құрал жабдықтар мен көрнекіліктер: компьютер, интернет материалдары, әдебиеттер, сұр қарлығаш суреттері.
Зерттеу ... сұр ... ... ... ... жүргізу, салыстыру.
Тапсырмалар:
* Сұр қарлығаштың тіршілігін бақылау және мекен ету ортасын анықтау.
* Сұр қарлығаштың ... ... ... ... ... (лат. ... -- ... отрядына жататын құстар болып табылады.
Арктика мен Антарктидадан басқа аймақтарда кеңінен таралған, 20 туысқа бірігетін 79 түрі бар. Қазақстанда 5 түрі (жар ... құз ... ... ... ... Қарлығаш, кент Қарлығашы) кездеседі.
Сұр қарлығаштың тұмсығы қысқа, ... түбі кең, ... ... алшақ. Қанаттары жіңішке әрі ұзын. Дене бітімі ерекше сымбатты. Саусақтары қысқа, әрі әлсіз, ... ... ... Сұр қарлығаштың қауырсыны тығыз, жотасы қара түсті жылтыр. Сыртқы түрінен еркегі мен ұрғашысының айырмашылығы байқалмайды. Дене тұрқы 9 -- 23 см, ... 10 -- 60 ... ... өте жақсы ұшады, тіршілігінің көп уақытын ауада ұшып жүріп өткізеді. Су үстінен ұшып бара жатып-ақ су іше береді. Ұшып жүріп ... ... ... ... онша қатты емес. Сұр қарлығаш ұясын саз балшықтан сілекейімен араластырып бекем етіп ... ... ... ... үй ішіне, кейде ағаш басына да салады. Ұясы жарты ай немесе түбі кең, аузы тар ... ... ... ... ... т.б. ... жұмсақ төсеніш жасайды. Ашық ұядағы жұмыртқа қара теңбілді шұбар, жабық ... ... ақ ... ... ... 1, кейде 2 рет 3 -- 7 жұмыртқа ... ... ... шығарады. Балапандары қызылшақа болып туады.
* сурет. Сұр қарлығаштың сыртқы көрінісі.
Қорегі көбіне ұсақ жәндіктер. Ашық күндері биіктеп ... да, ауа райы ... ... алдында жер бауырлап ұшады. Сондықтан да қарлығаштың ұшу ерекшелігіне қарап ауа райының өзгерісін алдын-ала болжауға болады. Сұр ... ... 170 км ... ... екен.
Сұр қарлығаш ұяны топтасып құрады, ол көбіне ұясын таулы топырақты жерлерге ойып салатын болып келеді.
2.Сұр қарлығаш ... үшін ерте ... ұшып ... ... қардың еруіне байланысты қараша және сәуір айларында ұшып келеді. Алғашқы кезде олар адамдардың маңында, жол ... ... ... және т.б. ... қар ерігенше мекендейді. Ұяларын бірнеше жылдар бойы ... ескі ... жыл ... ... ... ...
* - сурет. Сұр қарлығаштың ұясы.
Әдетте жылына бір жұмыртқа салады. Наурыздың аяғында ұрғашылары 3 тен 6 ға ... ... ... ... көкқоңыр дақты жұмыртқалар салады. Олардың мөлшері 41,0 тен 28,3 мм дейін жетеді. Ұрғашысы бірінші ... ... ... ... 18 -- 22 күн ... болады. Осы уақытта ұрғашыны және балапанды еркегі қоректендіреді. Уақыт өте келе ұрпақтарын қоректендіруге отбасы мүшелерінің екеуіде ат ... ... және ... басында балапанының жасы 30 күнге толғанда ұяны тастап ұшып кетеді. Шамамен үш аптадай балапанды ересектері қоректендіреді
Жыныс органдары. Аталық жыныс ... ... ... екі ... ... жағында шарбы майына ілініп тұрады. Жыл маусымының өзгеруіне қарай, олардың көлемі де өзгереді. Мысалы, көбею кезінде қара ... ... безі ... ... 1500 есе ... ... ... безінің ішкі жағындағы жиегінде жетілмеген өсінді қосалқысы болады, ол ұрықтың дене бүйрегінің алдыңғы бөліміне ұқсайды. Олардың әрқайсысынан тұқым түтігі шығады да ол ... ... ... отырып, клоакаға барып енеді. Кейбір түрлерінде бұл түтіктер клоакаға құяр алдында аздап кеңейіп, тұқым қалтасы деп аталатын куысты құрайды.
Ұрғашыларының оң жақ ... ... ... ... ... ... ... өте ірі жұмыртқа тууына байланысты болуы мүмкін. Тұқым жолымен жұмыртқа өте баяу қозғалады, яғни 1 -- 2 ... ... - ... ... және ... сұр ... ... басқа органдар сияқты белгілі дұрыс пішіні болмайды. Жұмыртқа жолының бір ұшы клоакаға келіп ашылды да, екінші ұшы ... ... дене ... ... ... ... жұмыртқа, дене қуысынан түтіктің воронкасына түседі де, оның бойымен қозғалады. Нағыз жұмыртқа жолы бірнеше бөлімдерден тұрады. Бірінші ... ең ... ішкі ... белокты заттар шығаратын бездері болады, осы бөлімінде тауықтардың жұмыртқалары 3 -- 6 ... ... және оның ... ... ... ... қапталады. Екінші жіңішке бөлімінде -- жұмыртқа екі пергамент тәрізді ... ... ... ... ... ... ... бөлімі -- кеңірек жұқа қабатты -- ... деп ... ... ... ... көп ... Ол ... шығарған заттарынан жұмыртқаның сырты известі, катты қабықпен қапталады да онда пигментті ... ... ... түсі сол ... ... ... ... ішінде жұмыртқа 12 -- 20 сағат болады. Жұмыртқа жолының соңғы бөлімін -- қынап деп атайды. Бұл бөлімнің бүлшық ... ... ... Осы бұлшық еттерінің жиырылу салдарынан жұмыртқа клоака арқылы сыртқа ... ... ... ... ... ... ... бір тәулік болса, көгершіндерде 41 сағатқа дейін созылады.
* - ... Сұр ... ... Қалыптасқан жұмыртқа күрделі дене болып саналады. Әдетте нағыз жұмыртқа деп оның ішіндегі сары ... ... ... ... ... бөлімдері (мысалы белок) жүмыртқа безінде емес, жұмыртқа жолында пайда болған ... ... ... қарлығаш жұмыртқасының сары уызы көп болады. Сары уыз бөлімінің бет жағында протоплазма және ядродан тұратын ... деп ... заты ... ол ұрықтанған жұмыртқада кішірек ұрық дискасына айналады. Сары уыздың басқа бөлімі ұсақ ... ... ... көз тоқтатып қарасақ, олардың кабаттары сары немесе мөлдір түсті уыздың кезектесуінен құралады. ... ... ... ... сары уызы ... ... түседі. Өйткені, сары уыздың сырты арнайы жұқа қабықпен ... ... Сары ... ... организміне керекті қоректік зат және денесін құрауға қажет заттар болады. Сары заттың ішінде май және су көп. ... ... ... ... ... ... осы сары ... алады. Оған қосымша жұмыртқаның құрамындағы май да, тотыққанда ... су ... ... ... ... ... ... сары уызынын, құрамында: су -- 50%, май -- 23%, протеиндер -- 16%, ... 11% ... ... жұмыртқасының сары уызының құрамында: су -- 44%, май -- 36%, протеиндер -- 17%, ... ... -- 3% ... - ... Сұр ... ... сары ... сыртында мөлдір жартылай сұйық (белок) деп аталатын екінші жұмыртқа қабаты ... Оның ... екі жұқа ... ... ... ... мокал ұшында температура өзгерген кезде оның көлемі өзгеруіне мүмкіндік беретін айтылған екі ... ... ауа ... сары ... ... ... қабығынак "белоктың" ортасында белоктың тығыз ширатылған жіп тәрізді халаза созылып жатады. Халаза сары, уызды шайқалудан сақтайды.
Жұмыртқа "белогының" негізгі маңызы ... ... ... ... ... ... ... және ұрық-тың дамуы кезінде сумен қамтамасыз етеді. Мысалы, тауық жұмыртқасы белогының құрамы: 87% су, протеин -- 12%, ... ... ... ... ... ... қышқыл кальцийден (89 -- 97%), аздап та болса басқа тұздар мен ... ... ... Қатты қабық негізінен жұмыртқаны механикалық әсерлерден сақтайды және жұмыртқаның газ ... ... ... әр ... бактериялардың енуіне бөгет болады. Ірі жұмыртқа туатын және жұмыртқасын ашық жерге салатын, құстардың жұмыртқасының қатты қабығы мықтырақ ... Ұрық ... ... ... ... біразы ұрықтың скелетін қалыптастыруға жұмсалады. Қатты қабықтың сыртында майда тесікшелері болады. Бұл тесікшелер жұмыртқаның моқал жағында кө-бірек болады. Ұрықтың газ ... осы ... ... ... ... басылуы ұзарған сайын және газ алмасуының күшеюіне сәйкес тесікшелердің диаметрі үлкейе түседі.
Нәтижесі: Сұр қарлығаш (лат. Hirrundinidae) -- ... ... ... құстар болып табылады.
Арктика мен Антарктидадан басқа аймақтарда ... ... 20 ... ... 79 түрі бар. ... 5 түрі (жар ... құз ... қосреңді Қарлығаш, секпілтөс Қарлығаш, кент Қарлығашы) кездеседі.
Сұр ... өте ... ... ... көп ... ауада ұшып жүріп өткізеді. Су үстінен ұшып бара жатып-ақ су іше береді. Ұшып жүріп ... ... ... ... онша ... ... Сұр ... ұясын саз балшықтан сілекейімен араластырып бекем етіп жартас қуыстарына, жағалаудағы жарға, үй ішіне, кейде ағаш ... да ... Ұясы ... ай немесе түбі кең, аузы тар құмыра пішінді. ... ... ... т.б. ... ... ... ... Ашық ұядағы жұмыртқа қара теңбілді шұбар, жабық ұядағы жұмыртқа ақ түсті болады. Жылына 1, кейде 2 рет 3 -- 7 ... ... ... басып шығарады. Балапандары қызылшақа болып туады.
Қорытынды
Қазақстан аумағында орналасқан аудандарда жүргізілген 140 жылдық орнитологиялық тексерулер кезеңінде құстардың 300 түрі ... ... ... ... ... 131 түрі ... оның ... 10-ы ҚР Қызыл кітабына енгізілді. Алуан түрдің көпшілігі Қаржантауда (103 түр), ... ... (98), Өгем ... (92) және ... - ... ... (66), Қазығұрт (63), Майданталда (48) белгіленді. Сондай-ақ, ... ... бас жағы ғана ... ... жөн. ... ... дала күйкентайы (Falconaumanni), қырғауыл (Phasianuscolchicus), шәуілдек (Crexcrex), қоңыр (Columbaeversmanni) және құзды көгершін (С. rupestris), үй ... ... ... (Alcedoatthis), жағалық (Ripariariparid) және тау қарлығашы (Ptyonoprognerupestris), ... ... ... қар ... және ... ... (Rhodospizaobsoleta), мұнда жыл сайын мекен етпейді немесе бұл орынды толық зерттеуге мүмкіндік болмады.
Тазқаралардың 16 түрі және оған ... ... ... ... ... ... түрлері сыртқы келбеті бірдей болып, бірақ тазқаралардың өзіне тән айырмашылғы бар. Жалаңаш және жиі ... ... басы мен ... ... ... немесе ұзын, өткір қауырсындары бар. Тұмсығы үлкен, салмақты ал ... ұзын әрі ... ... тұмсығы үлкен өлекселердің терілерін жұлып жеу үшін қажет. Жалаңаш басы мен мойны - өлексенің ішкі бөлігінде ... ... ... ... ... - ... ... денесіне өлтірмеуге және гигиена үшін.
Егін шаруашылығы бар тау бөктеріндегі аудандардың айналасындағы алқаптарда, сайларда, каньондарда, тастар мен ... да адам ... ... ... ... мекен етеді. Жем-азықтың молшылығынан бұл жерлерде құстар саны басқа биотоптарға қарағанда едәуір көп (Қазығұрт, ... ... ... ... ... ... ... өзгеруі салдарынан құстар түрінің құрамы өзгереді, мұндай оқиға Жабағлы ауылы маңында ағаш ... кесу ... орын ... ... 2001). Осындай жағдайлар ерекше қорғауға алынған құстар үшін қауіпті, себебі бұл ... осы ... ... ... ... ... құстардың алуан түрлілігін сақтаудың басты шарты табиғи мекен ету ортасының өзгеруіне жол ... ... ... ... ... ... Алматы, Атамұра 2007 (57-73)
2. Валерий Михайлов > Алматы, Қайнар баспасы 1999 (15-29)
3. Ә.Жұмаділов, А.Бекенов, Х.Қыдырбаев > ... ... 2004 (72-83)
4. ... > Алматы Мектеп баспасы 1997 (21-27)
5. М.К.Жұмалиев, Б.Е.Есжанов - > ... ... ... 2000 (57-68)
6. ... ... Х.Қыдырбаев - > Алматы - ... 2004
7. ... - > ... ... баспасы 1995 (55-62)
8. А.А.Иванщенко - > Алматы кітап 2004
9. http://www.google..com/imgres/imgurl=http://cdn8.wn.com/ph
10.http://www.google.com/imgres/imgurl=http://upload.wikimedia.org
11. http://www.google.com/imgres/imgurl=http://egemen.kz
12. http://www.google.com/imgres/imgurl=http://balalaralemi.kz
13. ... ... К. ... Б. Е. ... ... ... І том ... ‹‹Қазақ Университеті›› Алматы 2007ж

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зияанды бақашық қандаланың биологиясы зияанды фазасы, таралуы, есептеу әдістері4 бет
Татар көкбегі3 бет
1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс қарсаңындағы елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы26 бет
1999 жылғы Қазақстандағы халық санағы бойынша елдің деморафиялық жағдайы4 бет
2015 жылға дейінгі елді дамытудың индустриалды-инновациялық Стратегиясын жүзеге асыру9 бет
Invitro жағдайында өсірілген өсімдік жасушыларының биологиясы12 бет
Алтын-Емел Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркімен шекаралас жатқан Жаркент өңіріндегі бауырымен жорғалаушылардың биологиясы, экологиясы45 бет
Американдық ақ көбелегі: зияндылығы, биологиясы, анықтау әдістемесі және күресу шаралары4 бет
Ауылдық елді мекен аумағын жалпы ұйымдастыру9 бет
Ауылдық елді мекендерді жоспарлау композициясы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь