Абайдың махаббат лирикасы


Махаббат сарындары, сұлулық сымбаты.

Махаббат лирикасына жататын өлеңдері тақырыбы жағынан, көркемдік сипат-өзгешелігі жағынан да сан алуан. «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да», «Ғашықтық, құмарлық пен — ол екі жол» таза махаббат сезімдерін қастерлейтін өлеңдер болса, «Мен сәлем жазамын»— ғашығына деген сағыныш сезіміне толы мұңды елең. Ал «Қор болды жаным» тіпті сағынышты, зарлы өлең деуге де лайық, бірақ қайғы мен үміт аралас келеді. Мұны елеңнің соңғы шумағынан әсіресе айқын байқаймыз:
Бүл қылған зарым
Барса жардың маңына,
Ол — қылған дэрім
Ғашығымның жанына,
Оңалдырып ойды,
Түзетпей ме бойды?
Мұңды сарынды мазмұн-мағынасы да, құрылыс-қалпы да айрықша күрделі өлең — «Сен мені не етесің?». Ол ғашық жарға арналып айтылған, сезім иірімдері мол, нағыз психологиялық монолог түрінде құрылған. Өлеңде ғашығын сарғая күткен жігіттің (лирикалық кейіпкердің) аласұрған жүрегінің толқыны, сүйгеніне жалынып-жалбарынған, күдіктенген, күдер үзген сезім күйі — әр сөздің айтылуынан да, өлең тармақтарының құбылмалы өрнекті ырғағынан да сезіліп түрғандай:
Шын ғашьщ мен саған!
Кейіп жүрсем,
Сені көрсем,
Ләм-мим деп
Бір сөз айтар
Хал жоқ,
Еріп кетер бой сол заман.
Ойыңды сен маған
Бір бөлмедің,
Тез келмедің
Мені іздеп,
Ішінде ыстық
Қан жоқ,
Тас бауыр жар, бол қош-аман!
Абай «Ғашықтық, қүштарлық пен — ол екі жол» деген өлеңінде:
Сенен артьщ жан жоқ деп ғашық болдым,
Мен не болсам болайын, сен аман бол,—
десе, «Сен мені не етесің» өлеңінде:
Серт бузғанның, біл, орны — шоқ,—
дейді.
Алдыңғы өлеңінде мейірімділік, кешірімділік сарыны басым келсе, екінші өлеңінде сөзінде тұрмаған жар жазалы болады, о дүниеде қасірет шегеді дейді. Мұны ақынның екі өлеңіндегі екі түрлі көркемдік шешім тапқаны деуге лайық. Біріншісінде ақын (айтушы) адал сезімін білдіргендей болса, екінші өлеңінде ғашық жігіттің (өлеңдегі жинакталған лирикалық кейіпкердің) ғашығына, сүйгеніне мені тастап басқамен мүлде кетер болсаң, кейін осындайға душар боласың деп қимастықпен айтқаны байкалады.
«Сен мені не етесің» өлеңіндегі әр шумағы үзынды-кысқалы он төрт тармақтан құралатын бұл өлшемді Абай езі де басқа өлендерінде қолданбайды.
Жастардың, көпшіліктің айтуына лайыктап жазған өлеңдерін ақын кең тараған жеті-сегіз буынды, немесе, алты буынды өлшеммен шығарған. Олар — әнге салып айтылатын «Айттым сәлем, қаламқас» («Жігіт сөзі» деп те айтылады), «Көзімнің карасы» секілді өлеңдер.
«Жігіт сөзі» («Айттым сәлем, қаламқас») мен «Кыз сезі» («Қиыстырып мақтайсыз») бір-біріне жалғас жазылғаны, бүларды қатарынан бір-біріне қоса алып карастыру лайық екені осы өлеңдердің мазмүнынан да аңғарылады. «Жігіт сөзі» ғашық қызға арнап айтылғав сәлем хат түріндегі елең болса, «Қыз сөзі» соған жауап» өлең екені анық. Олай болса, «Қыз сезі» өлеңінің со« ңында келетін мына шумақтар:
Мүны жаздым ойланып,
Ойда бардан толғанып.
Кірсе ішіңе оқи бер,
Бозбалалар, қолға алып.
Мүны оңыса кім танып,
Жүрегіне от жанып.
Сөзді үғарлык, жан тапса,
Айтса жарар эн салып.
Өлең жиған тырбанып,
Ән үйренген ырғалып,
Сорлы Көкбай қор болды-ау,
Осыншадан қүр қалып,—
осы екі өлеңнің екеуіне де қатысты дей аламыз. Сонда Абайдың «бозбалалар қолға алып» оқысын дегенін ғашығыңа хат жазсаңдар, осындай қылып

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




РЕФЕРАТ

Такырабы: Абайдыњ махаббат лирикасы
Махаббат сарындары, с±лулыќ сымбаты.

Махаббат лирикасына жататын µлењдері таќырыбы жаѓынан, кµркемдік сипат-µзгешелігі жаѓынан да сан алуан. Жарќ етпес ќара кµњілім не ќылса да, Ѓашыќтыќ, ќ±марлыќ пен —ол екі жол таза махаббат сезімдерін ќастерлейтін µлењдер болса, Мен сєлем жазамын—ѓашыѓына деген саѓыныш сезіміне толы м±њды елењ. Ал Ќор болды жаным тіпті саѓынышты, зарлы µлењ деуге де лайыќ, біраќ ќайѓы мен ‰міт аралас келеді. М±ны елењніњ соњѓы шумаѓынан єсіресе айќын байќаймыз:
Б‰л ќылѓан зарым
Барса жардыњ мањына,
Ол —ќылѓан дэрім
Ѓашыѓымныњ жанына,
Оњалдырып ойды,
Т‰зетпей ме бойды?
М±њды сарынды мазм±н-маѓынасы да, ќ±рылыс-ќалпы да айрыќша к‰рделі µлењ —Сен мені не етесіњ?. Ол ѓашыќ жарѓа арналып айтылѓан, сезім иірімдері мол, наѓыз психологиялыќ монолог т‰рінде ќ±рылѓан. ¤лењде ѓашыѓын сарѓая к‰ткен жігіттіњ (лирикалыќ кейіпкердіњ) алас±рѓан ж‰регініњ толќыны, с‰йгеніне жалынып-жалбарынѓан, к‰діктенген, к‰дер ‰зген сезім к‰йі —єр сµздіњ айтылуынан да, µлењ тармаќтарыныњ ќ±былмалы µрнекті ырѓаѓынан да сезіліп т‰рѓандай:
Шын ѓашьщ мен саѓан!
Кейіп ж‰рсем,
Сені кµрсем,
Лєм-мим деп
Бір сµз айтар
Хал жоќ,
Еріп кетер бой сол заман.
Ойыњды сен маѓан
Бір бµлмедіњ,
Тез келмедіњ
Мені іздеп,
Ішінде ыстыќ
Ќан жоќ,
Тас бауыр жар, бол ќош-аман!
Абай Ѓашыќтыќ, ќ‰штарлыќ пен —ол екі жол деген µлењінде:
Сенен артьщ жан жоќ деп ѓашыќ болдым,
Мен не болсам болайын, сен аман бол,—
десе, Сен мені не етесіњ µлењінде:
Серт бузѓанныњ, біл, орны —шоќ,—
дейді.
Алдыњѓы µлењінде мейірімділік, кешірімділік сарыны басым келсе, екінші µлењінде сµзінде т±рмаѓан жар жазалы болады, о д‰ниеде ќасірет шегеді дейді. М±ны аќынныњ екі µлењіндегі екі т‰рлі кµркемдік шешім тапќаны деуге лайыќ. Біріншісінде аќын (айтушы) адал сезімін білдіргендей болса, екінші µлењінде ѓашыќ жігіттіњ (µлењдегі жинакталѓан лирикалыќ кейіпкердіњ) ѓашыѓына, с‰йгеніне мені тастап басќамен м‰лде кетер болсањ, кейін осындайѓа душар боласыњ деп ќимастыќпен айтќаны байкалады.
Сен мені не етесіњ µлењіндегі єр шумаѓы ‰зынды-кысќалы он тµрт тармаќтан ќ±ралатын б±л µлшемді Абай езі де басќа µлендерінде ќолданбайды.
Жастардыњ, кµпшіліктіњ айтуына лайыктап жазѓан µлењдерін аќын кењ тараѓан жеті-сегіз буынды, немесе, алты буынды µлшеммен шыѓарѓан. Олар —єнге салып айтылатын Айттым сєлем, ќаламќас (Жігіт сµзі деп те айтылады), Кµзімніњ карасы секілді µлењдер.
Жігіт сµзі (Айттым сєлем, ќаламќас) мен Кыз сезі (Ќиыстырып маќтайсыз) бір-біріне жалѓас жазылѓаны, б‰ларды ќатарынан бір-біріне ќоса алып карастыру лайыќ екені осы µлењдердіњ мазм‰нынан да ањѓарылады. Жігіт сµзі ѓашыќ ќызѓа арнап айтылѓав сєлем хат т‰ріндегі елењ болса, Ќыз сµзі соѓан жауап µлењ екені аныќ. Олай болса, Ќыз сезі µлењініњ со њында келетін мына шумаќтар:
М‰ны жаздым ойланып,
Ойда бардан толѓанып.
Кірсе ішіње оќи бер,
Бозбалалар, ќолѓа алып.
М‰ны оњыса кім танып,
Ж‰регіне от жанып.
Сµзді ‰ѓарлык, жан тапса,
Айтса жарар эн салып.
¤лењ жиѓан тырбанып,
Єн ‰йренген ырѓалып,
Сорлы Кµкбай ќор болды-ау,
Осыншадан ќ‰р ќалып,—
осы екі µлењніњ екеуіне де ќатысты дей аламыз. Сонда Абайдыњ бозбалалар ќолѓа алып оќысын дегенін ѓашыѓыња хат жазсањдар, осындай ќылып жазыњдар, жєне одан осындай жауап к‰тіњдер деген аќыл-кењес берген деп т‰сінуге болады.
С‰йгеніне ѓашыќтыќ сезімін хатпен білдіру ќазаќ арасында ол кезде єдет болѓан нєрсе. Жігіттіе сєлем жолдап отырѓаны да ѓашык, ќызына бетпе-бет келмей, айтар сµзін µзі оњаша отырып, тебірене ойланѓан, саѓыныш сезіміне єбден беріліп, ѓашыѓына ынтыќ болѓан ынтызар ќалпын байќатады. Жас жігіт с‰йікті ќызын жар етуді армандайтынын аќтарылып айтып:
Бір µзіњнен басќаѓа Ынтыќтыѓым айтылмпс,—
дейді. Б±л орайда ѓашыѓына жігіттіњ:
Иыѓымда сіздіњ шаш,
Айќаласып тайталас,
Лєззат алсаќ болмай ма,
Кµз ж±мулы, кщіл мас,—
деген секілді сµздермен ќ±марлыќ тілегін айтуы єбден ќисынды. Б±л —шын с‰йген, баянды махаббат іздеген адамныњ ќ‰марлыѓы десе болѓандай. Жігіттіњ хатына ќыздыњ жауап сµзі оныњ шынайы ѓашыќтыќ сезімді тани алатынын, баѓалай білетінін ањѓартады. Жас ќыз µз кµњілін, ризалыѓын сабырлы, салмаќты мінезбен айтады. Алайда ол ѓашыќ жігіттіњ ќ‰марлыќ тілегіне келісті жауап ќайырады:
Кµњіліњ т±рса бізді алып,
Шыныменен ќозѓалып.
Біз —ќырѓауыл, сіз —т‰йѓын,
Тояттай бер кел де алып.
Тал жібектей оралып,
Г‰л шыбыќтай б‰ралып,
Салмаѓыњнан жаншылып,
Ќалсын ќ‰мар бір ќанып.
Б±л жігіттіњ ыњѓайына ќарай ќ‰лай кетуге бейімділікті, кµнбістікті кµрсететін сµздер деуге келмейді. Ќыз ѓашык жігітініњ:
Асыл адам айнымас,
Бір бетінен ќайрылмас.
Ќµзім жатќа ќарамас,
Жат та маѓан жарамас,—
деген сертне, адал ниеттілігіне сенеді. Жєне µз тарапынан:
‡йір ќылма бойыња,
Шыны жаќсы. кµрмесењ,—
деген т‰йінді сµзін алдымен аныќтап айтып алады. Сонан соњ, барып ѓашыќ жігіттіњ ќ‰марлыќ тілегіне орай кысылмай, ќымтырылмай жауап береді. М‰ны сахарада еркін ескен, адал, ашыќ мінезді жастардыњ кµлгірсімей кµњіл білдіру, µзара сыр ашу салтына лайыќ сµздер деп ќараѓанымыз жµн бе? Єлде емір керген, жастыќ дєуренді басынан еткізген аќынныњ ѓашыќтардыњ ‰яњ бол-май, еркін болѓанын ќ‰птаѓаны дейміз бе? Абай жігіт пен ќыздыњ осы сµздерін сырт кµзге білдірмей с‰йгеніне ѓана айтса болды демей, єнге салып айтса жарар деуі тегін емес болар. Ќалайда, Ќµзімніњ ќарасы, єсіресе Ќызарып, с±рланып атты µлењдердегі ќысылып, кым-сыну, пєк мінезділік м±нда байќалмайды.
Ќыз сµзі (Ќиыстырып маќтайсыз) µлењіндегі Сіз —бір с±њќар, Біз —ќырѓауыл, сіз —т±йѓын деп келетін метафора т‰ріндегі салыстыруларды халыќ поэзиясындаѓы бейнелі сезімдерді ќолдану дєст‰рлерімен жалѓас келеді десек, ал мына:
Сіз —жалын шоќ, біз —бір май,
Ыстык; сµзіњ кірді ішке,
Май т‰ра ма шыжымай?!
дегендегі салыстыруларды к‰нделікті т‰рмыстан алын-ѓан, ќ±лаќќа єбден жаѓымды деумен бірге, ‰немі ќолда-ныла бермейтінін атап айтуымыз керек. Жєне салыстырудыњ µзін дамытып, жалыныњ, ыстыќ сµзіњ ішке кірді, т±ла бойымды майдай ерітті деп келтіруі —б±л да кµњіл аударарлыќ, ќалай десек те, осы кµркем салыстырулардыњ алѓашќылары да, соњѓысы да кыздыњ атынан ай-тылѓан сµзде жарасымды, ќазаќ кызыныњ ойлау, сµйлеу µзгешелігін жаќсы байќатады.
Махаббат лирикасыныњ ењ тањдаулыларыныњ бірі —Ќезімніњ ќарасы ‰немі єнге салып айтылып ж‰ретін, халыќ арасында кењ тараѓан µлењ. Осы баршаѓа мєлім, кµпшілік аузынан т‰сірмей айтып ж‰ретін µлењніњ жанрлыќ т‰рі жаѓынан ерекшелігі ќандай десек, оны бір сезбен бір ќырынан ѓана келіп айта салу жеткіліксіз болар еді. Неге десењіз б±л µлењніњ µзіндік µзгешелігі мол. Ѓашыѓына ьштызарлыѓын, махаббат сезімін тебіреніп ай-туы, ќыздыњ с‰лулыѓын, жарасымды мінезін кµркемдеп бейнелеуі жаѓынан оныњ сєлем хат т‰ріндегі µлењге жаќын келетін т±стары аз емес.
Ќара кµз, имек ќас,
Ќараса жан тоймас.
Аузыњ бал ќызыл г‰л,
Аќ тісіњ кір шалмас.
Ќыр м‰рьм, ќыпша бел
Солќылдар, соќса жел.
Аќ етіњ ‰лбіреп
¤згеше біткен г‰л.
Ќайѓыњ —ќыс, ж‰зіњ —жаз,
Боламын кµрсем мєз.
К‰лкіњіз бойды алар,
Б‰лб‰лдай шыќса єуез.
Кісімсіп д‰рдараз,
Б±рањдап ќылма наз.
Мал т‰гілі басымды
Жолыња берсем де аз.
Не десем саѓан еп?
Ѓашыѓыњ да ќайѓы жеп,
¤ртенген ж‰рекке
Бір кµрген болар сеп.
Мінеки, осы жолдарды окыѓанда ѓашыќ ќызѓа с‰йіспеншілігін айту калпы, ќыздыњ ќасиеттерін санамалап, тєп-тіштеп, єсерлі етіп сипаттауы —бєрі де дєст‰рлі жігіттіњ ќызѓа жазылѓан хатында айтылатын сµздер деуге єбден ±ќсайды дейміз. М±нда ынтызарлыќ сезім ќаншалыќты нєзік, терењ кµрінсе, ѓашыќ жарын идеал т±ту, ќастерлеу, ќызыѓып тамсану сарыны да соншалыќты к‰шті шыќќан. Осындаѓы ќыздыњ белін жел соќса солќылдап т±рады деп єсірелеп айту ауызша поэзияѓа лайыќ бейнелеу тєсілі болса да, асырып айтылѓан демесе керек, µйткені осы µлењдегі кетеріњкі леппен айту маќсатынан туѓан єсірелеулер, айшыќты метафоралар жалѓыз б±л емес.
Исіњ — г‰л ањќыѓан,
Нурыњ —к‰н шалњыѓан.
Кµргенде бой еріп,
С‰йегім балќыѓан.
Осындай сµздер ѓашыќтыќ сезімніњ асќактыѓын білдіреді деп ќараѓан орынды.
Жµндеп те айтпадым,
Ж‰регім л‰пілдеп,—
деген µлењніњ аяк жаѓында айтылатын т±жырым да осындай байлам жасауымыз д±рыс екенін айќындай т‰сетін болса керек.
Осы айтылѓандарды толыќ ескере отырып б‰л µлењге таѓы басќа ќырынан да ќарауѓа болатынын да атап ай-туымыз ќажет. Б±ѓан кµзімізді жеткізу ‰шін мына тµмендегі жолдарѓа назар аударалыќ:
¤зі де білмей ме,
Кµп сµйлеп созбайын.
Назына кім шыдар?
Бурандап ж‰р шыѓар.
Ќасќая к‰лгені
Ќылады тым ќумар.
Ер емес ќымсынар,
Єркім-аќ ‰мсынар.
Ќудай-ау, б‰л кењілім
К‰н бар ма бір тынар?
Арасында осындай µз бетімен отырып ішкі сырын аќтарѓандай, ѓашыѓын сырттай сипаттаѓан сµздер кездесетін- діктен, б‰л µлењді тікелей хат т‰ріндегі елењге жатќызудыњ ќисыны келмейтінін аныќ байќаймыз. Осы µлењде:
Аќ тамаќ, ќызыл ж‰з,
Ќараѓым, бетіњді аш!
Ќараѓым, бермен кел,
Бізге де кµњіліњ бµл,—
деген секілді ж‰збе-ж‰з келіп айтылѓандай сµздер де кездеседі. Біраќ б±лар кызды сырттай сипаттайтын сездермен алмакезек келіп отыратын болѓандыќтан шартты т‰рде айтылѓандай ќабылданады да, µлењніњ жігіт (автор) атынан ѓашыќ кызѓа арналып айтылѓан, езіненезі отырып толѓанып шыѓарылѓан сµз екенін жоќќа шыѓара алмайды.
Сонымен т‰гелдей алѓанда Кµзімнін ќарасы арнау єлењ деуге лайыќ болып шыѓады.
М±хтар Єуезов Кµзімніњ карасы ќазаќтыњ шешен тілімен шеберлеп айтќан сезімдерді керсетеді,—деп жазды,—сонымен ќатар Шыѓыс поэзиясында Навои, Фзули лирикасында кµп орын алѓан ‰лгілердіњ єсері де жоќ емес. Б‰нда жастар махаббатыныњ наќтылы шындыѓынан гµрі, с±лудыњ кµркін мадаќтау кµп.
Б±л пікірін жалѓастыра келіп М. Єуезов: Осы µзгешеліктері б±л шыѓарманы Ќызарып, с±рланып µлењніњ шыншылдыќ, дєлшілдік ‰лгісінен алыстатып єкетеді. Аныѓында екеуі екі стильде жазылѓан бір-біріне контраст тєрізді µлењдер—деп т‰йіндейді. Зерттеуші Кµзімніњ ќарасы µлењніњ жанрлыќ табиѓаты м‰лдеµзгеше екеніне ерекше кµњіл аударѓан. Сонымен ќатар Кµзімніњ ќарасы мен Ќызарып, с‰рланып екеуін салыстыра отырып, олардаѓы суреттеу тєсілі єрт‰рлі екенін атап кµрсетуі де осы µлењдердіњ жанрлыќ сипатын, баяндау, суреттеу µзгешелігін терењдеп т‰сінбек болѓан кісіге ой саларлыќ.
М. О .Єуезов, Абай Ќ±нанбаев, 149-бет.
Ќызарып, с±рланып µлењінде екі ѓашыќтыњ оњаша кездескен шаѓын автор сирек ±шырасатын суреткерлікпен бейнелеп, жастардыњ жан сезімін, ішкі тебіренісін, психологиялыќ к‰йін олардын ќимыл-ќозѓалысын, т±рысын, ж‰ректерініњ л‰пілін, кµз-ќарасыньщ, ќас-ќабаѓыныњ ќ±былуын нактылап кµрсету арќылы шебер бейнелейді. Ал Кµзімніњ ќарасы болса, ол ќазаќ жігітініњ атынан айтылатын хат т‰ріндегі арнау µлењге кµбірек ±ќсас екенін жоѓарыда айттыќ. Хат болѓан соњ ол аќынныњ ќолынан шыќќандай бола т±ра, сонымен бірге хатты жолдап отырѓан жігіттіњ аузынан т‰скендей, сол айтќан деуге лайыќ болуы керек ќой.
Абай µзі єнін де шыѓарып б±л µлењді кµпшіліктіњ, єсіресе, жастардыњ айтуына лайыќтап жазѓандыќтан онда ќазаќ арасында ѓашыќ ќызѓа арналатын хат µлењ-ге тєн сипат-µзгешеліктер жеткілікті.
Ќазаќтыњ данасы,
Жасы ‰лкен аѓасы
Бар демес сендей бір
Адамныњ баласы,—
деген сµздер де ‰лкенніњ жолын, ел мойындаѓан даналыќты сыйлауды жастарѓа ‰лгі ету жаѓынан халыќтыќ ±ѓым-т‰сінікке жаќын келеді.
Ќызарып, с‰рланып—жазба поэзиясындаѓы таза сыршылдыќ лириканыњ озыќ ‰лгісі болса, Ќєзімніњ ќарасы—халыќ поэзиясы дєст‰ріне негізделген єнге салып айтатын µлењ. М±ндай кµпшілік жастар айтатын µлењніњ сµзі де єніне сай мейлінше ќарапайым, тартымды келуі, халыќтыќ ‰лгіге жаќын болуы єбден зањды. Кµзімніњ ќарасы Абай кезінде, µткен ѓасырда ѓана емес, б‰гінгі кезге дейін ел ішінде кењінен таралып, жалпы ж±ртшылыќ с‰йіп айтатын, жанын салып тыњдайтын µлењ болып келе жатќаны тегін болмаса керек. Ќызарып, с±рланып екі ѓашыќтыњ кездесуін бейнелеудегі єдемі психологизм, олардыњ кењіл к‰йін, ішкі сезімін терец ашып кµрсетудегі кµркемдік шеберлігімен айрыќша кµз тартады.
¤лењде жастардыњ алѓашќы махаббатына лайыќ шынайы ынтыќтыќ, пєк сезімділік, єдептілік, сыпайылыќ, ±ялшаќтыќ —бєрі олардыњ ќимыл-ќозѓалысы, бет пішінініњ езгеріп-ќ‰былуы арќылы наќтылы сипат алып, ѓашыќтардыњ жолыѓып т±рѓан сєтін кµзге айќын елестетіп т‰тас бір кµрініс-сурет жасалѓан. Ал сез ќолдану тєсілі жаѓынан алсаќ, ѓашыќ жастардыњ бойьш билеген махаббат сезімін єрекет ‰стінде танытып, т‰ла бойындаѓы єр µзгеріс, ќимыл-ќозѓалысты ањѓартатын, кебінесе кµсемше т‰ріндегі етістіктен жасалѓан сипаттама сµздер —эпитеттер молынан пайдаланылѓан.
Ќызарып, с‰рланып,
Л‰пілдеп ж‰регі
¤згеден урланып...
Ж‰рекпен алысып...
Дем алыс ысынып,
Саусаѓы суынып,
Белгісіз ќысылып,
Пішіні ќ‰былып,
Иыѓы т‰йісіп,
Тµмендеп кµздері.
‡ндемей с‰йісіп,
Мас болып µздері...
Ж‰рекке щ‰йылып,
Жан рахат бір сєуле.
Ж‰регі елжіреп,
Буындар босанып,
Рахатпен єлсіреп,
Кµзіне жас алып...
¤лењде бастан-аяќ ѓашык жігіт пен ќыз езді-µзі, оњаша т‰рѓан калпында, тіпті екеуін бµлмей, бір кісідей етіп, бірыњѓай сµздермен сипатталѓаны байќалады. Тек:
Жанында жапыраќ,
‡стінде ж±лдыз да,
Елбіреп-ќалтырап
Жігіт пен ол ќыз да,—
деген шумаќты оќыѓанда олардыњ жанындаѓы жапыраќ, аспандаѓы ж‰лдыз єдемі салыстыру аркылы елес береді. Жігіт пен ќыздыњ ездері ќ±сап аѓаштыњ жапырактары да, ж‰лдыздар да елбіреп, ќалтырап т‰рѓаны —табиѓат керінісімен адамныњ кµњіл-к‰йініњ ±ќсас болуы —сезім-єсерімізді к‰шейте т‰сетін кµркемдік тєсіл. Осындаѓы детальдар ѓашыќтардыњ кездесуі ќай жерде, ќай мезгілде болѓанын да наќтылай т‰седі. Аулаќта, жапыраѓы калыњ аѓаштыњ жанында, кеш батып, ќарањѓылыќ т‰сіп аспанда ж±лдыздар кµрінген мезгілдегі кездесу екенін ањѓара аламыз. Бірак б±л бір рет ќана елес берген керініс. Біздіњ назарымызды т‰гелдей езіне аударатын —екі жастыњ кєњіл к‰йі, пєк таза ѓашыќтыќ сезімі, ж‰регініњ л‰пілі.
Саѓынысып кездесіп т±рѓан ѓашыќ жастардыњ жан д‰ниесін сипаттау арќылы бірден оќырманды еріксіз елтітш єкететін жєне т‰гелдей дерлік психологиялыќ т±рѓыдан µте єсерлі, сезімге толы суреттеме болып келетін осы µлењніњ ењ соњында етіп кеткен жас шаѓын есіне алѓан автор бейнесі бір сєт елес береді.
Ж‰йрік тіл, терењ ой,
Сол к‰нде ќайда едіњ?
Ѓашыќќа мойын ќой,
Жењілдіњ, жењілдіњ!
¤лењніњ б±лайша тиянаќталуы оѓан жања тосын бір сарын ќосып, камтылѓан кµркемдік уакыт ауќымын кењейте т‰седі. ¤те тартымды бейнеленген екі жастыњ махаббатынан басќа д‰ниені м‰лде ±мытќан оќырман енді басќа бір жайѓа кењіл ауып селт еткендей болып, аќынныњ бір кезде µз ж‰регін тербеткен сезім к‰йін де ањѓарып жєне сол жас шаѓына алыстан кµз салып ойѓа шомѓан кейінгі ќалпын да байќай алады.
Есіњде бар ма жас к‰ніњ дейтін µлењінде де махаббат таќырыбын µтіп кеткен жас шаѓын еске ала отырып толѓайды:
Махаббат, ќызыќ, мал мен баќ
Кµрінуші еді досќа ортаќ.
‡міт жаќын, кµњіл аќ,
Болар ма сондай ќызыќ шащ?
Ќудай-ау, ќайда сол жылдар,
Махаббат, ќызыќ мол жылдар?!
Аќырын, аќырын шегініп,
Алыстап кетті-ау ќурѓырлар.
Кµзіме жас бер, жылайын,
Шыдам бер, сабыр ќылайын.
Жаралы болѓая ж‰рекке
Дауа бер, жамап сынайын.
¤ткенді бір сєт ќызыктап, оны жылы сезіммен ойѓа алѓан аќын сол жылдардыњ ќайта оралмайтынын к‰рѓырлар деп жењіл єзілмен айтады. ¤ткенге екініш біл-діріп отырса да, м±њды сезімге бой алдырмай, кµњілін тындыруѓа, ж±баныш етуге, тµзімді болуѓа бейім екенін анык байкаймыз.
Бір с‰лу ќыз т±рыпты хан ќолында, Асќа, тойѓа барат±ѓын µлењдерінде махаббат таќырыбы µзгеше кырынан баяндалѓан. Алѓашкы елењінде халык, арасында жиі кездесетін єйелді малѓа сату єдетін сынау ‰шін ќыздыњ трагедиялыќ µлімі тек тілге тиек етілген, жєне б‰л уаќиѓа б±рынѓы хандыќ дєуірде болѓан делінген. Жас ќызды малѓа сату, шалѓа беру µтіп кеткен заман-ныњ ісі, ќазіргі кездегі ±ѓым-т‰сінікке ‰йлеспейді деген ойын айќындай т‰су ‰шін осы сюжетті елењніњ беташа-ры ретінде алѓан. Сонымен бірге осы сюжет арќылы, малы бар бай адам ѓана емес, тіпті хан болса да, кєрі мен жастыњ арасында махаббат болмайды деген т‰йінді пікірін дєлелді етіп жеткізеді.
Жас ќыз бен оны мал беріп сатып алуѓа тырысатын кєрі шалдыњ бейнесін бір-біріне ќарама-ќарсы ќойып, шендестіру тєсілімен суреттегені µте єсерлі:
Біреуі —кµк балдырѓан, бірі —ќурай,
Бір жерге ќосыла ма щыс пенен жаз.
Жайнаѓан кµк балдырѓан ќыздыњ балама бейнесі болса, жапыраѓы жоќ сидиѓан ќурай —шалдыњ балама бейнесі. Кµркем символ ретінде алынѓан жаз бенен кыс-тыњ алѓашќысы балѓын ќыздыњ ‰лбіреген нєзіктігі, с‰й-кімділігі секілді сипаттарын да елестетсе, соњѓысы зорлыќшыл шалдыњ мейірімсіз-каталдыѓын да т±спалдап ањѓарта алады. Ќызды айтќанда Абай ет ж‰рек, жас журек сияќты сипаттамаларды алса, шалды метонимия тєсілімен картайѓан ќу с‰йек деп бейнелейді.
Асќа, тойѓа барат±ѓын—т‰гелдей ањыз сюжетке ќ±рылѓан баллада т‰ріндегі µлењ. Оќиѓа ескі шапќыншылыќ заманда болѓандай десек те тартымды, жедел дамып, шиеленісіп, бірден ќызыќтыра т‰седі. Жас жігіт ќалыњдыѓын, той жасап, алѓалы ж‰ргенде кенеттен елді жаудан ќорѓауѓа жорыќќа аттанып кетеді. Тірі адамнын, ісі —‰міт деген автордыњ сµзі біздіњ кµњілімізге медеу болып, сенім білдіргендей. Ойын-тойѓа асыѓып ж‰ретін жас жігіт енді µзініњ ‰йлену тойын µткізетін кезін асыѓа к‰туге мєжб‰р болады. Тез ќайтып оралуѓа, ќалыњдыѓын ќ±шуѓа ынтыќ. Біраќ- осы жерде автордыњ:
Асыќсањ да, шыраѓым,
Саѓан деген ќуданыњ
Жазылѓан ќандай жарлыѓы,
Есіткен жоќ ќ±лаѓыњ,—
деген алдаѓыны болжаудын, ќиындыѓын ескертуі біздіњ кµњілімізге ‰міт пен бірге к‰дік те ±ялатады. Ќалыњдыѓы ѓашыќ жарын к‰тіп ќала береді, ол майданнан ќайтып оралысымен косылмаќ ниеті бар. Ќалыњдыќтыњ к‰ні-т‰ні дамыл таппай к‰ткенін ќµзге айќын елестету ‰шін ќолданылѓан кµркемдік деталь —оныњ тойѓа киетін аќ кейлегін тігіп дайындап ќоюѓа асыѓуы. Б±л т‰ста таѓы автордыњ сезі араласады:
Сен асыщан екен деп,
Алла ємірін µзгертпес.
Айтќаныњ болар ма екен деп,
Мен ќорќамын, кµз жетпес.
Б±л сµздер ќызѓа айтылѓандай болѓанмен, оќырмандарѓа (тьщдаушыларѓа) да айтылѓандыќтан енді ‰міті-мізді б±рынѓыдан да азайтып, к‰дікті зорайтќандай єсер етеді. Б±дан кейін уаќиѓа желісі шарыќтау шегіне жетіп, к‰рт µзгереді, трагедиялыќ жаѓдайѓа ±ласады. Автор келте ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Абайдын Махаббат лирикасы жайында
Абайдың табиғат лирикасы
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы
Шәкәрім лирикасы
Махаббат философиясы
Мағжанның лирикасы
Фариза Оңғарсынованың лирикасы
Табиғат лирикасы
Абзал Бөкеннің лирикасы
Абайдың сатирасы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь