Абай шығармаларының тәрбиелік мәні

Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
І «Қазақтың бас ақыны» . Абай Құнанбаевтың өмір жолы
1.1 Абай Құнанбаевтың шығармаларының адемгершілік идеясы
1.2 Абай Құнанбаевтың шығармаларының әлеуметтік мәні
ІІ Абай Құнанбайұлының тәлім . тәрбие мәселесіндегі шығармалары
2.1 Абай Құнанбаевтың өлеңдеріндегі педагогикалық көзқарасы
2.2 Абай Құнанбайұлының қара сөздеріндегі педагогикалық сарын

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Зертеудің көкейкестілігі.
Өсек, өтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ,
Бес дұшпаның білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рақым ойлап қой,
Бес асыл іс көнсеңіз.
Абайдың бұл сөздерінің мәні күні бүгінге дейін зор. Күні бүгін айтылып отырған сөз сықылды. Ақын айтқан «өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, орынсыз мал шашу» сияқты теріс әдеттерге біз күні бүгіннің өзінде де аяусыз күрес ашып келеміз, біз де жастарды осы айтылғандарға қарсы тәрбиелейміз. Ал оның айтып отырған «талап, еңбек, ғылым, қанағат, рахымы» да қазіргі тәрбиеге дәл келеді. Талап ет, еңбек ет, ойлы бол, бір нәрсені өз бетіңмен іздеуге тырыс, досқа қайырымды бол деп біз де айтамыз. Абай айтқан бұл пікірлердің бәрі де бүгінгі тілекпен түгел қабысады. Сондықтан да мен бұл тақырыпты өзекті болғаны үшін алып отырмын. Сан ғасырлық Абай поэзиясы, ел қамын жақтаған жүздеген өрен жүйрік жырау, жыршы, ақындары бар қазақ әдебиетінде Абай орнының ерекше болуы тегін емес.
Ол халықтың түбегейлі мүлдесін, арман-тілектерін оқу-білім қаншалықты терең үғып-түсініп, қандай ойшылдық деңгейде, қандай көркемдік қуаттылықпен айтып, жеткізе алғандығында ақын үлкен творчестволық тұлға,қазақ халқының маңдай алды ақыны жүздеген поэзия туындыларының авторы,ұлы ойшыл ұстаз.
Абай халықтың әл-ауқатының деңгейі, санасы, мәдениеті, адамдардың өзара қарым-қатынасы, бір-біріне мейірбандығы мен парасаттылығы, ұлттың ерекшелігі, салт-дәстүрінің дамуы - сол халықтың еңбек сүйгіштігіне, еңбек ету дәрежесіне тікелей байланысты екенін даналықпен болжады.
Абай поэзиясының ең басты ерекшелігі тәрбиелік тағылымы мол асыл мұрасы ол өзі өмір сүрген тұтас бір тарихи дәуірді жан-жақты барынша толық бейнелеп берді. Бірақ, ақын творчествосы жарты ғасырды қамтитын тарихи дәуірді танытады деу аз. Сол замандағы қоғамдық өмір салтының, ой-сана, білім-ғылым түсініктердің бірнеше ғасыр бойы қалыптасқанын, түп-тамыр әріде жатқанын ескерсек, Абай поэзиясы - ағартушылық көзқарасы қоғамның дамуындағы бір елеулі кезенді бейнелеу арқылы халықтың тағдырын, ұлттық мінез-құлқын тарихи тұрғыдан кең арнада алып, қоғам көшінің жеткен жерін ғана емес, өткен жолын да танытарлықтай етіп көрсете білді. Абайдың педагогикалық еңбектерін дұрыс түсініп игеру арқылы ғана, шынайы халқымызға тән тәлім - тәрбиеміздің қайнарынан қанып ішуге мүмкіндік ашамыз. Сонда ғана, Абайдың ұрпағына өсиет етіп қалдырған «...мен бір жұмбақ адаммын оны да ойла...» деген сөзінің мәніне түсінеміз. Күллі адам қауымында өткен, ақыл - парасат алыптарының ішінде, ой кермегін тартып, тіршілік тұңғиықтарын ұғынған сайын, өздерінің кемелдеріне жеткен кемеңгерліктерін ұрпақ тәрбиесіне арнамағандары аз. Сонау, көне дүние данышпандары: Сократ та, Платон да, Аристотель де, төрткүл тіршіліктің тылсым сырларын шешкен ата-бабаларымыз - Әбунасыр әл-Фараби, Әбу Абдолла ибн-Мұса әл-Хорезми, Әбу Әли ибн - Сина, Ғұламаһи Дуани да мектеп ашып, шымырлай аққан ой құдіретін ұрпақ тәрбиесіне бұрған. Олай болса, ұлы ойшылдардың қол созған мұраттарының тікелер жері, тікелей адам тәрбиесімен астасып жатыр. Тіпті, кешегі өткен - Декарт, Локк, Каменский, Ж.Ж. Руссо, Л.Толстой да тәрбие саласына бар жиған-тергендерін толғаныстары, тіршілікпен тікелей жалғасу үшін, екі түрлі арнаға - педагогика мен психология салаларымен үндесе қабысуға мәжбүр болады екен.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. . Кунанбаев А. Избранное. – Художественная литература. 1981.
2. Абай. Слова назидания. – Алма – Ата: Жалын, 1982.
3. Кунанбаев А. Полное собрание сочинений. В 2-х т. – Алма – Ата: Галым, 1977.
4. Ауэзов М. О. Кунанбаев А. Статьи исследования. - Алма – Ата: Галым, 1967.
5. Мырзахметов М. Ауэзов М. и проблемы абаеведения - Алма – Ата: Галым, 1982.
6. Жарикбаев К. Б. Казахские просветители о воспитании молодежи. - Алма – Ата: Знание, 1985.
7. Умиралиев К. Использование назидательных слов Абая в учебно – воспитательном процессе, - Алма – Ата, 1968.
8. Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. Алматы, 1948
9. Абай Құнанбайүлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 18-6.
10. .ӘуезовМ.Уақыт және әдебиет. Алматы,1962, 371-бет.
11. Абай Құйанбайұлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 17-6.
12. Абайдың революцияға дейінгі басылған өлеңдері жайлы. «Жұлдыз»,
13. Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959, 6, 187-6.
14. Жұмалиев.К.Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай
позиясының тілі. Алматы, 1960.
15. 8.Әуезов М. Абай Құнанбаев.-Қазақ әдебиетінің тарихы.Алматы, 2 том. 1961.
16. Исаев.С. Қазақ әдеби тілі тарихы.-А.1996.
17. ХХ ғасырдағы қазақ әдеби тілі.-Астана,2000.
18. Келімбетов.Н. Қазақ әдебиет бастаулары.-А.2001.
19. Кенжебев.Б. Әдебиет белестері.-А1998.
20. Абайдың қара сөздері.-Алматы,1998.
21. Мақмұтов.А.Абай поэзиясының тілі.-Абай журналы.N4,2005.
22. Тынышпаев М. История казахского народа. - Алматы, 3993.
23. Жарикбаев К.Б. Развитие психологической мысли в Казахстане. -Алма-Ата, 1968.
        
        Аннотация
Бұл зерттеу жұмысы Абай шығармаларының тәлім – тәрбиелік мәнін ашу
үшін бағытталған. Мен кіріспе бөлімінде осы ... ... ... жаздым. Негізгі бөлімнің ... ... ... бөлімінде оның шығармаларындағы адамгершілік ... ... ... Ал ... ... ... бөлімшесінде Абай
шығармаларындағы әлеуметтік ... ... ... ... баян еттім.
Екінші бөлімде жеке – жеке Абай ... қара ... мен ... ... педагогикалық сарынын талдап , педагогикалық ойларының мәнін
анықтадым.
Мазмұны
Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
І «Қазақтың бас ақыны» – Абай Құнанбаевтың өмір жолы
1. Абай ... ... ... ... Абай ... шығармаларының әлеуметтік мәні
ІІ Абай Құнанбайұлының тәлім – тәрбие мәселесіндегі шығармалары
2.1 Абай Құнанбаевтың өлеңдеріндегі педагогикалық көзқарасы
2.2 Абай Құнанбайұлының қара сөздеріндегі педагогикалық ... ... ... ... ... ... бекер мал шашпақ,
Бес дұшпаның білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рақым ойлап қой,
Бес асыл іс көнсеңіз.
Абайдың бұл сөздерінің мәні күні ... ... зор. Күні ... ... сөз ... Ақын айтқан «өсек, өтірік, мақтаншақтық,
еріншектік, орынсыз мал шашу» сияқты ... ... біз күні ... де аяусыз күрес ашып келеміз, біз де ... осы ... ... Ал оның ... ... ... ... ғылым, қанағат,
рахымы» да қазіргі тәрбиеге дәл келеді. Талап ет, еңбек ет, ойлы бол, ... өз ... ... ... досқа қайырымды бол деп біз де айтамыз.
Абай айтқан бұл пікірлердің бәрі де ... ... ... ... да мен бұл тақырыпты өзекті болғаны үшін алып отырмын. ... Абай ... ел ... ... ... өрен ... ... ақындары бар қазақ әдебиетінде Абай орнының ерекше болуы тегін ... ... ... мүлдесін, арман-тілектерін оқу-білім қаншалықты терең
үғып-түсініп, қандай ойшылдық деңгейде, ... ... ... ... алғандығында ақын үлкен творчестволық тұлға,қазақ халқының
маңдай алды ақыны жүздеген поэзия ... ... ... ... ... ... деңгейі, санасы, мәдениеті, адамдардың өзара
қарым-қатынасы, бір-біріне мейірбандығы мен ... ... ... ... - сол халықтың еңбек сүйгіштігіне, еңбек
ету дәрежесіне тікелей байланысты екенін даналықпен ... ... ең ... ... ... тағылымы мол асыл мұрасы ол
өзі өмір сүрген тұтас бір тарихи дәуірді жан-жақты ... ... ... ... ақын ... ... ... қамтитын тарихи дәуірді
танытады деу аз. Сол замандағы қоғамдық өмір салтының, ой-сана, ... ... ... бойы ... ... ... жатқанын
ескерсек, Абай поэзиясы - ағартушылық ... ... ... бір
елеулі кезенді бейнелеу арқылы халықтың тағдырын, ұлттық мінез-құлқын
тарихи тұрғыдан кең ... ... ... ... ... ... ғана ... жолын да танытарлықтай етіп көрсете білді. ... ... ... түсініп игеру арқылы ғана, шынайы халқымызға тән тәлім -
тәрбиеміздің ... ... ... ... ашамыз. Сонда ғана, Абайдың
ұрпағына өсиет етіп қалдырған «...мен бір жұмбақ адаммын оны да ... ... ... ... ... адам ... өткен, ақыл - парасат
алыптарының ішінде, ой кермегін тартып, тіршілік ... ... ... ... ... кемеңгерліктерін ұрпақ тәрбиесіне
арнамағандары аз. Сонау, көне дүние данышпандары: Сократ та, ... ... де, ... ... ... сырларын шешкен ата-бабаларымыз -
Әбунасыр әл-Фараби, Әбу Абдолла ибн-Мұса әл-Хорезми, Әбу Әли ибн - ... ... да ... ... ... ... ой ... ұрпақ тәрбиесіне
бұрған. Олай болса, ұлы ойшылдардың қол ... ... ... ... адам тәрбиесімен астасып жатыр. Тіпті, кешегі өткен - ... ... Ж.Ж. ... ... да ... саласына бар жиған-тергендерін
толғаныстары, тіршілікпен тікелей жалғасу үшін, екі ... ... ... мен ... ... ... қабысуға мәжбүр болады екен.
Осыдан келіп, кемеңгерлікке жеткен жанның қос ... пен ... ... ... ... ... ... аңғарамыз.
Қазіргі кезде рухани мәдениетіміздің ... ... ... ... ... де осы. ... ... халқымыздың рухани мұраларын
пайдаланып, жаңаша көзқарас тұрғысынан қарауға мүмкіндік туып отыр.
Сондықтан да ... ... ... зор үлесін қосқан ұлы дала
ақыны, ... Абай ... ... ... ... ... ... Ал бұл мәселені зерттеу ... ... ... ... онан әрі ... ... хақ. ... заманда осындай рухани байлық пен ішкі дүниенің үндестігі барлық
азаматтарға керек. Оны адам ... ... үшін ... ... пен ... ... ... шығармаларын көптеп оқу
керек. Ал, ол ойлар Абай Құнанбайұлының шығармаларында ... ... да бұл ... ... ... өте ... ... отыр.
Зерттеудің мақсаты: Абай Құнанбаев еңбектеріндегі тәлім-тәрбиелік ой-
пікірлерді мүмкіндігімізше ... ... ... ... ... оқыту үдерісінде тиімді пайдалану
Зерттеудің міндеттері: •
1. Абай ... ... ... ... білім, ғылым, тәрбие мәселелерін педагогикалық пәндердің
әрбір тақырыптарына пайдалануға іріктеу;
2. ... ... ... ... ... ... ... «Абайдың тәлім-тәрбиелік ой-пікірлері педагогикалық ... ... атты ... курс бағдарламасын жасау, оны өткізу, ғылыми-
әдістемелік ұсыныстар беру.
Зерттеудің нысаны: барлық білім беру ... ... ... ... Абай ... ... ... талдап педагогикалық
пәндерді оқытуда пайдалану
Зерттеудің әдістері: ... ... ... философиялық,
педагогикалық, әдістемелік ... ... ... ... ... ой ... ... пайдаланудың
жағдайын зерттеу, сауалнама, бақылау, ... ... ... ... ... Егер ... ... тәлім-тәрбиелік ой-
пікірлері ғылыми-әдістемелік жағынан негізделсе, педагогикалық пәндерді
оқыту үдерісінде пайдаланылса, онда ... ... ... ... ... бір ... оң ықпалын тигізер еді. Оқушылардың ой –
өрісін ... жеке ... ... ... ... ... ... құрылымы: Бұл курстық жұмыс кіріпеден, негізгі бөлімнен ... ... ... ... ... ... тізімі
берілген.
1.«Қазақтың бас ақыны» – Абай Құнанбаевтың өмір жолы. Абай ... ... ...... ... жазба қазақ
әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушы, ... ... ... ... ... ... исламға таяна отырып, орыс
және ... ... ... арқылы қазақ мәдениетін ... ... Абай ... ... ... ... әлеуметтік,
қоғамдық, моральдық мәселелерін арқау еткен.
Абай Шығыс пен ... ... мен ... ... ... ... ойшылдарының еңбектерімен жақсы таныс болған. Философиялық трактаттар
стилінде ... ... ... - ... ... ... саяси-әлеуметтік салмақтылығымен құнды. Абай 10 тамыз 1845 ж.
қазіргі Семей облысының Шыңғыс тауларында ... аға ... төрт ... бірі, екінші әйелі Ұлжаннан туған.
Ақынның арғы тегі Орта жүз ... ... ... Олжай батырдан
басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек ... 3 ... ... ... ... ... рулы ел ... кеткен. Айдостың Айпара деген
әйелінен: Ырғызбай, Көтібақ, ... ... ... 4 ұл туады.Бұлардың әкесі
момын, шаруа адамы, ал шешесі өткір тілді, өр ... әйел ... ... ... балақ, шұбар төс Ырғызбайым,
Тоқпақ жалды торайғыр Көтібағым,
Әрі де кетпес, бері де ... ... да ... торғайым...»
Ана айтқанындай, шынында, бұлардың ішінде Ырғызбай ортасынан ... ел ... ... ... Мырзатай, Жортар, Өскенбай тарайды.
Өскенбай шаруаға жайлы, билікке әділ кісі болғандықтан, “Ісің адал ... ... ... ... ... деген мәтел сөз қалған.Өскенбайдың
әйелі Зереден Құнанбай туады.
Құнанбай 4 әйел алған адам. Оның ... ...... Құттымұхамбетке айттырылып, қалыңдық кезінде жесір қалған соң ... ... ... Ұлжаннан – Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ,
Оспан, үшінші әйелі ...... ... ... ... ... ең кіші әйелі Нұрғанымнан ұрпақ жоқ. ...... ... төртеу едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын ... ... ... ел ... ... ... ... Зеренің таусылмайтын мол қазынадай
аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі, әзіл-қалжыңга
шебер, жөн-жобага ... өз ... ... ... ... Абай ... ... молдадан сауатын ашады да, 10 жасқа толған соң 3 ... ... Риза ... ... Бұл ... ... ... негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан анағұрлым
зейінді бала оқуға бар ықыласымен ... ... ... ... Ол ... ... ғана місе ... білімін өз бетінше жетілдіруге ұмтылады. Сөйтіп
көптеген шығыс ақындарының шығармаларымен, араб, иран, ... ... ... ... ... дастан, қиссалармен танысады, Шығыстың Низами,
Науаи, Сәғди, Қожа Хафиз, Фзули ... ұлы ... ... ... бауыр
басады. Медресенің үшінші жылында Абай ... ... ... да ... ... орысша сауатын аша бастайды. Бірақ бұл оқуын әрі
жалғастыра ... ... 3 ... соң оның ... да, ... да оқуы
аяқталады.
Абайдың басқа балалардан алымдылығын ... ... оны ... ... өз ... ... әкімшілдік-билік жұмыстарына араластырмақ
болады. Сөйтіп 13 жастағы Абай ел ісіне араласады. Абай әке ... ... ... ... ... ... ... ыдырай
бастаған феодрулық қатынастардың кереғар қайшылықтары кіріптар еткен
әлеуметтік ... ... ... пен жалаңаштықты, патриапхалдық,
кертартпа салт-сана, әдет-ғұрып зандарының залалдарынын айқын ... ... ... ... мен ... орыс әкімдерінің
жергілікті би-болыстардың арамза әрекеттерін айнытпай танып, көкірегінде
жиркеніш сезімі оянып, соларға қарсы күресуге бел ... “ елге ... бар, әділ ... болсам ғана жақсы адам боламын” деген
тұжырымға бекіді. Осы мақсатпен болыс сайлауына түсіп, ... ... ... ж. Қоңыр-Көкше еліне болыс боладі. Бұл жылдары Абай өз қолындағы
билікті пайдаланып, әділдік ... тең ... күш ... Әлсізге зорлық
көрсеткендерді, ұрлық жасағандарды қатты жазаға тартып, халық қамқорына
айналды. Оның ел ... бұл ... ... ... езіп-жаншып
жүрген шонжарлар тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады, үстінен оязға жалган
арыз айтушылар көбейді. Соның бірі ... ... ... ... ... алды ” ... жалған арызы бойынша көтерілген іс 10 ... ... ... Е. П. ... ... ... қалды. П. В.
Маковецкий бұл істі 1884 ж. 27 тамызда ... жала деп ... ... Ақын ... ... ... барымта алды, ауыл шайып әйел қорлады”
деген бір топ шонжар дұшпандарының арызы да нәтіжесіз қалды.
Ақын саяси қызметі үшін 1870 ... ... ... ... ... , 80-жылдарда орыс демократтары Н. И. Долгополов, А.
А.Леонтьевпен танысады. Бұл озық ойлы ... ... ... игі ... тигізгені сөзсіз. Бірақ Абай Құнанбаев ... ... ... ... осы ... ... ағат ... болар еді. Бұл тұста М. О. ... “Ал, ... ... біліп, орыстың ұлы мадениетін мол, терең тани бастаған Абай озгын
ойды бұлардан ... ... ... ... ... ... Некрасовтардың өз мұраларын оқып, кең, терең
тарбие алды. Абайдың классик ақын болған маңызын, әлеументтік ... ... ... деп ... әрі Абайға, әрі орыс халқының ұлы
мұрасына жане ұлы даналарына қиянат сөз ... ... едік ” ... ... те жеткілікті. Абай осылайша Европаның 'Гете, Байрон сияқты
ақындарын, Спенсер, Спиноза, Льюис, ... ... ... ... оқыды. Сөйтіп Әуезовтың сөзімен айтқанда “1884 жылдары, жасы
қырыққа таман іліңенде, ол дүниеден көп мағлұматы бар кісі ... Абай ... 1886 ж. досы ... ... ... ... Статистика
комитетінің толық мүшесі болып сайланды.
1875 жылы Қоңыркөкше елінде өткен сайлауда жеңіп шығып, 1878 ... ... ... Қазақ халқының дәстүрлі ел билеу жосындарын, әдет-ғұрып
заңдарын ... ... Абай ел ... әр ... ... ... ... Егде тартқан шағында ... ... ... ... салып, шығармашылықпен ғана шұғылданады.
Абайдың көптеген шығармаларында Адам, ... және ... ... ... ... ... сыры тұрақты орын алады.
1885 ж. мамыр айында Шар өзенінің бойындағы ... ... ... ... ... ... ... губернасиясына
қарайтын 5 уездің 100-ден астам би-болыстары бас қосқан төтенше съезі
өткізілді. Осы ... төбе би ... ... Абайға “Семей қазақтары үшін
қылмысты істерге қарсы заң ... ... ... Абай ... ... 93 ... тұратын ережені 3 күн, 3 түнде әзір етті. Бұл
қазақ қауымында ... ... ... ... ... да,
патша өкіметінің халықты қанаушылыққа ,зорлық-зомбылыққа негізделген заңына
да ұқсамайтын, өзгеше құжат еді. Оның ... ... ... пен ... ... баптары ерекше құнды. Бірақ Абайдің атақ-даңқын
осынша көкке көтерген Қарамола ... ... оның ... ... ... 1890 ж. Байғұлақ, Кұнту деген жуандардан бастаған 16 ... ... ... Ши ... ... ... қарсы дұшпандық әрекетке
сөз байласады.
1891 жылдан бастап Абай басына ауыртпалық ... ... ... ... ашылмай қояды. Осы жылы ақынның сүйікті інісі ... ... ... Одан ... ... әскери білімі бар, үлкен үміт күткен
баласы Әбдірахманнан ... ... ... ақын ... ... оның осы ... арнаған топтама өлеңдерінен айқын көрінеді.
Сөйтіп ... ... ... ... ... ақын баласы Мағауия да
қайтыс болды. ... ... ... ... күрт ... ... қазасынан кейін қырық күннен соң, өзі де дүние салады. ... ... ... ... ... інісі Оспанның жанына
жерленеді. Бұл күнде ол ... ... ұлы екі ... — Абай ... ... ... ... махаббатының, ізгі құрметінің белгісіндей
болып, сәулет өнерінің соңғы үлгісімен салынған қос мұнаралы ... ... ... ж. ... ... дау 1897 жылға дейін ... ... аяғы 1898 ... ... ... ... Абай өміріне
қастандыққа әкеп соқтырады. Ақын бұл ... ... ... ... ... ақ екендігін Сенатқа хатында барынша айғақты деректермен дәлелдеп
береді. Абай өлең жазуды 10 жасында (“Кім екен деп ... ем түйе ... өз ... ... шамамен 1880-1997 ж. аралығында көбірек
қолға алған. Өлеңдерін ... ... ... ... атынан бастырған
ақын жазған өлеңдерін “жинауды ” ... 1896 ж. ... Ал ... ... ... 1890-98 ж. аралығында қолға алған. Абай 3
әйел алған. ... ... ... ... ... ... ... екінші әйелі Әйгерімнен Тұрағұл, Мекайыл, Ізкаіл, Кенже
деген 7 ұл, 3 қыз ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
1.1 Абай Құнанбаевтың шығармаларының адемгершілік идеясы. Абай
өзінің өлең-жырларында ел ... ... ... ... ... ... ішер ... өлтіре сынап, жастарды адал еңбекке,
отырықшылыққа, егіншілікке, ... ... осы ... ... ... ұлы ... Абай (Ибрагим) Құнанбай баласы екені
анық. Абай - ... ... ұлы ... ... ... негізін салушысы,
сонымен бірге ұлы ойшыл. Абай ақын - ... алды ... ... ... жүзі ... озық ... ... - білген адамға айқын шындық.
Сан ғасырлық бай поэзиясы, ел ... ... ... өрен ... жырау,
жыршы, ақындары бар қазақ әдебиетінде Абай орнының ... ... ... ... ... мүддесін, арман - тілектерін оқу-білім
қаншалықты терең ұғып - ... ... ... ... қандай көркемдік
қуаттылықпен айтып, жеткізе алғандығында. Ақын үлкен ... ... ... ... ... ... үшін ... қоғамдық жағдай, аса
зор дарын мен даналық, үздіксіз еңбек, ... ... - міне ... ... ... ... негізгі педагогикалық мұраларының негізгі
идеяларының ... ... ... - ... ... ... ... Ақын, ойшыл ұлы ұстаз - Абай халықтың әл-ауқатының деңгейі,
санасы, мәдениеті, адамдарды өзара қарым-қатынасы, ұлттың ерекшелігі, ... ... мен ... ... ... ... ... еңбек ету дәрежесіне ... ... ... болжады. Еңбекті Абай, басқада қазақ аңартушылары сияқты-
байлықтың, ... ... ... ... ... шақырды. Абай - өз
дәуірінің әр алуан жағын суреттеген реалист ақын.
Ол дәуірінің жаман жағын да, ... ... да өз ... ... өз дәуіріне тән, сол жағдайға лайық, ... ... ... ... қатар, кейбір елеусіз нәрселерге дейін көре білді.
Сөйтіп ол өз заманының айқын айнасы ... ... ... кең жайып, әлеумет тұрмысының әр саласына үңіле
қарап, көп мәселелерді өлеңнің тақырыбы, айтайын ... ... ... ... жатқан тақырыпты жыр қылды. Мәселенің қайсысын алсақ та,
Абайдың бүгілгенді жазып, бүркенгеннің ... ... ... ең ... өз ... және өзінен бұрынғы мәдениетсіздікті,
жалқаулықты, ру тартысын, пәлеқорлық сықылды оңбағандықтарды көрді. Қазақ
халқының дамуы ... оның ... ... ... жетуі үшін бұл
әрекеттердің бәрі де тұсау болатын, бөгет болатын ... деп ... ... ... ... Оларға қаламы арқылы күрес ашты. Оларды қатты
шенеп, мысқылға айналдырды. Ол әділетсіздік, ... ... де ... ... ойға ... жүз ... ... қабаттап кигенім шидем-шекпен.
Жейде, дамбал ақсаңнан, жарғақ шалбар,
Жырым балақ матамен әдіптеткен..», -
деп, өткен өмірдің мәдениетсіздігін мысқыл-келекеге ... ... қала ... енді ... ... ... аяқ басу керек
деген қорытынды шығарды. Абай:
Сабырсыз, арсыз, еріншек,
Көрсеқызар жалмауыз,
Сорлы қазақ сол үшін,
Алтыбақан алауыз.
Өзін-өзі күндейді,
Жақынын жалған мінейді!.. ... ел ... ... ... тап ... ... пәлеқор
мінездерді әшкереледі.
Бір-ақ ырғып шығам деп,
Бір-ақ секіріп түсем ... ... мал ... ... ауыл шабам деп,
Сөйтіп құдай атады.
Күншілдік, шамасын ... ... ... ... ... сол ... ... басты әдеттерінің бірі болған. Әсіресе ұлыққа
арқа ... ... ... сұрқиялығы шектен асады. Сондықтан Абай:
Қызмет қылып мал таппай,
Ғылым оқып ой ... ... ... ... ас ... арын сатады.
Бала-шаға, ұрғашы,
Үйде жүдеп қатады.
Еңбегі жоқ еркесіп,
Бір шолақпен серкесіп,
Пысық деген ат шықты.
Бір сөз үшін жау ... күн үшін дос ... ... салт шықты.
-деп, елді үйітіп ... ... ... ... ... жеріне жеткізе сынады. Мұның өзі кезінде өткір
сықақ (сатира) ... ... ... ... ... осы ... өзі-ақ
жалқаулықты, қорқақтықты, мәдениетке ұмтылмаушылықты, алауыздықты, өтірік-
өсекке жаны құмар ... ... етіп ... ... ... ... болу керек деп, ол «ызалы сөз, өткір тілін» соларға ... ... ... ... сол ... бар ма еді? ... еді? Әрине бар еді. Ел мүддесі емес, өз мүддесін ойлаған талай қу, талай
сұмдар қазақ арасында ол ... аз ... ... ... қоздырып, не біреуді-біреуге айдап салып, арасына сөз
айтып, пайда тауып, араздықты өзінің қос қалтасындай ... ... ... ... ... саудаға салатын пәлеқорлар Абай кезінде
тіпті көбейеді.
Абай солардың бәріне қарсы болды. Ел ... ... «Бір ... сөз,
бір жеңнен қол шығарып», елдің түгел мәдениетке жұмылуын тіледі, өтірік-
өсек, пәлеқорлықтан ... ... ... ... ... жетуді,
ауызбірлігі күшті азат ел болуды арман етті.
Ақын өзінің әлеумет өміріне арналған «Сегіз аяқ» атты өлеңінде ... сөз ... ... ... ... ... әрқайсысына
ерекше тоқталып, аталық сөздер айтады.
«Сегіз аяқ» - Абайдың өз ... ... ... тәрізді өлең.
Ақын бір жерінде:
Басынди ми жоқ,
Өзінде ой жоқ
Күлкішіл, кердең наданның.
Көп айтса көнді,
Жұрт ... ... ... ... ... ойда ... соң, айтпа сөз!
1.2 Абай Құнанбаевтың шығармаларының әлеуметтік мәні. Өз ... ... Абай сол ... теңсіздік мәселесін тек қана шолып өтіп,
оған ... ... ... ... ... Кедейлердің ауыр халі ақынның
қабырғасын қайыстырады. Ол кедейді өзі аяп қана ... ... ... да ... ... ... ... тұрмысын жеңілдетуге жол
іздейді. Жұртқа адамгершілікті ұсынады. Абай ... ... ... де осы ... ішіндегі теңсіздікті көре білуінде жатыр.
Қазақ ауылындағы теңсіздікті шын көрсете білген өлеңі - ... ... мен сол ... ай» ... ... Абай бұл өлеңінде тек барды
айтқан ұлы суретші ғана болып қоймай, сол өмірдегі ауыр ... ... де, ұға да ... одан ... да шығарады. Бұл екі өлеңінде екі
тұрмысты - байдың тұрмысы мен кедейдің тұрмысын ... ... ... ... айларының қара суығындағы кедейлердің ауыр тұрмысын:
Кедейдің өзі жүрер малын бағып,
Отыруға отын жоқ, үзбей жағып.
Тоңған үйін жылытып, иін илеп,
Шекпен тоқыр қатыны ... ... ... суреттейді. Азынаған қара суықта «кемпір-шалы» болса, ол оның үстіне
қиындықты жамай түседі деп жаны ... ... азап шегу тек ... ... кедейдің балаларының да басында барлығын ақын дұрыс
көрсете алды:
Қар ... да ... бай ... ... киіз ... ... ұлына жалшы ұлы жалынышты,
Ағып жүріп ойнатар көздің жасы... - дейді.
Абайдың шын мәнінде реалистігі, өзі сол ... ... ... ... шыға ... да, ... жалпы қара халыққа жасап отырған зорлық-
зомбылығын, ... ... көре ... және оны тайынбай әшкерелеу, «типтік
жағдайға тән ... ... ... қатар, жай суретшілер аңғара
бермейтін, әлеумет өмірінің көлеңке жақтарындағы кейбір құбылысты да көре
біліп, олардан ... мәні бар ... ... шығаруында. Жоғарғы
үзінді келтірген өлеңнің екінші бір ... ... жаны ... ас ... ... ... артықша қызметке орай.
Байда мейір, жалшыда бейіл де жоқ,
Адастырған екеуін құдайым-ай! - деп, байлардың кедейді күнбе-күн езіп
отырғандығын, ... ... ... ... және ... өмір бойы ... келе жатқан, бір-біріне тілектері қайшы екі
тап екендігін ашық ... ... ауыр ... ... ... ... жаны
ашиды. Кедейдің сол ауыр халін қалай жеңілдетудің өзінше жолын ... оның ... жолы - ... болды. Байлардың кедейге ... ашық ... ... ... ... ... ... кедейдің де байларға дұрыс қызмет етуі керек деп білді. ... ... ... - тап ... қандай жолдармен шешілетіндігін ұға
алмаушылықтан туған қате ... ... Бұл тап ... тек ... ... ... түсіну дәрежесіне көтеріле ... ... бірі ... ... өмір ... баға ... те, біз ... да мезгіл мен
жағдайды ұмытпаймыз. Сондықтан Абайдың өмір ... ... мен ... ... оған ... ... неге болмадың деп кінә тағу -
орынсыз. Тарихқа көз салсақ, ... ... ... олардың санасын
оятып, адамгершілігін арттыру арқылы әлеуметтік теңсіздікті жоймақ болған
француздың ұлы ағартушыларының іс-әрекеттері оқушылар жұртшылығына ... ... ... ... ... елінде тап жоқ деп, көп
жылдар бойы айтыс ашып, өздерінше дәлелдемек болып, ... өңеш ... ... ... ... ХІХ ғасырда Абайдың қазақта жігі айқындалған екі
тап барлығын және үстемдік етуші байлар табының ... ... ... ... таңба басқандай етіп, шындық қалпында көрсетіп ... - ... мәні зор ... ... Қорыта келгенде, Абай өзінің ұлы
еңбектерінде өз кезіндегі ... ... ... ... кедейлерді езіп, қанап отырғандығын, әлеумет өміріндегі алауыздық,
кертартпалық, мәдениетсіздік, еңбек сүймейтін жалқаулықты көре ... ... ... ... ... ... суреттеп,
сүйіспеншілікті, бас бостандығын жыр етті, олардың әлеумет ... ... орын ... алу ... ... ... қазақтың ұлы ақыны
әлеумет өміріндегі ең ... ... ... ... тақырыбы
етіп алды да, оларды терең түсініп, сол ... өмір ... дәл ... білді. Жоғарғы айтылған көп мәселелер жөнінде өте маңызды, аса
құнды пікірлер айтып, дұрыс ... ... Абай ... ...... ... шығармалары. Сондықтан
да ұлы Абай мұрасы – ұрпаққа өнеге-үлгі, тәлім-тәрбие, ... ... де ол – ... ... ... бола бермек. Ұлы Абай
даналығының діңгегі, шығармаларының арқауы – адам тәрбиесі, ... ... ... ... тану сабақтарының да тақырыптары –
адамның өзі, ... ... ... ... да қызықты,
танымды, тартымды. Адам – ... ... ... мен
қажеттіліктеріне сәйкес тұрмысты және ... ... ... ... белсенді, әрекетшіл жан. Өзінің жаратылысын түсіну, өмірдің мәні
бойынша сұрақтарға жауап ... ... ... ... өзін ... ... ... қайта құрылуын түсіну адамға ғана тән. Әрбір адамды
сипаттайтын тән, жан және рух ... ... ... бола ... ... адамның мақсаты, қанағаты, бақыты – үйлесімділікке толық қол
жеткізу және оны ұзақ уақыт ұстап тұру ... Осы ... ... ... ... ... ... мен олардың адам
өміріндегі көрінісін «Өзін-өзі тану» пәнінің ... ... ... ... белгіленіп, осы негізде өзін тану, өзгелерді тану,
әлемді ... ... ... тану ... ... Абай ... тәрбиелеудегі қоғамдық ортаның ролін материалистік ... ... ... ... болуы, ақылды-ақылсыз ... ... ... ақ сүйек тұқымынан шыққандар ақылды, батыр,
алғыр болады деген буржуазиялық нәсілдік, идеалистік көзқарасқа ... Абай адам ... ... тәрбиеге, ортаға байланысты екенін
дәлелдеді. Өзінің отыз ... қара ... ... егер заң ... ... кісі болсам, адам мінезін түзеп ... ... ... ... ... ... шығармалары мен қара сөздері пәлсапалық, этикалық,
эстетикалық, психологиялық және ... ... ... ... ... ... ... тыс және бізге тәуелсіз өмір сүреді.
Біздің түйсігіміз бен ... ... ... ... ... ... ғана.
Абай түсінігінше, табиғат біздің санамыздан тыс және бізге ... ... Адам ... ... ... құлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен
татып, мұрнымен иіскеп ... ... ... ... Абай. Адам
баласы анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады. Бірі – ... ... деп ... ...... ... Екіншісі – білсем екен деу-
жан құмарлығы (жетінші сөз) деп ой ... ... ... ... ... арқылы жиналатын нәрсенің аты ақыл, ғылым… ол ... ... ... еткен адамның қолына түседі» деген қорытынды жасайды.
Абайдың дүниенің дамуы жөніндегі көзқарасында ... ... ... ... ... өзара бір-бірімен байланыста, үнемі өзгерісте, дамуда
болады, адамды қоршаған ортаның – табиғаттың ішкі ... ... ... болады деп қарастырады. Табиғатты айтсын мейлі, махабатты айтсын,
адамның ары мен арманын айтсын, жан ... міні мен ... ... ... ... ... Мұқағали ағынан жарылып айтады, әрбір өлең
жолынан ақынның жүрек лүпілін ... жан ... ... адам ... ... ... ... сұмдық пен сараңдылықтан жериміз, жамандықтан түршіге
түңілеміз. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... !
Өзіңе ғана бас ұрам,
Сенесің бе, Отан осыған !?
Алаяқтарға ашынам !
Ашынам-дағы тасынам
Құнымды несін жасырам, - деп адам бойындағы ... ... ... ... алды. Мұқағали айтқандай, осы жағымсыз қылықтар да бүгін де арамызда
бой көрсетіп қалады.
Сол ... ... ... мәселелері бүгін де маңызды, өзектілігін ерекше
айта кеткен жөн.
Абай тарихқа ең алдымен кемеңгер ойшыл ақын, ағартушы ретінде ... ... мен қара ... ... мәні зор, ... ... болып келеді.
«Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін,
Жоқты-барды, ертегіні термек ... - деп ... өзі ... ... ... ... мәні ... терең. Ең алдымен ол өз
халқына өлеңдері, қара сөздері арқылы ұдайы ой салды, оның көкірегін ... ... ... ... ... ... ... шақырды.
Абай өзінің өлеңдерінің бәрінде:
«Қалың елім қазағым, қайран жұртым,
Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың,
Жақсы мен ... ... қан, бірі май боп енді еккі ... – деген сөздері дәлел бола алады.
Бұл өлеңде Абай ашынып, халықтың жанына тие ... ... Абай ... бекер сал шашуға, өтірік, өсек айтуға, жалқаулыққа қарсы шықты.
«Бес ... ... бол, Бес ... асық бол, адам ... ... - ... Абай ... өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ, ... ... ... ... ... ой, ... рақым ойлап қой, Бес
асыл іс, көнсеңіз», - деген өсиет ... ... ... шақырды, өмірде өз орныңды тап, пайдалы әрекет жаса,
дейді. «Сен де – бір ... ... ... тап та, бар қалан!» деген
сөздер соның айғағы. Қазақ елінде ойын-сауыққа көп әуестеніп, бір ... ... бір ... бір ... ... ... жүретін келеңсіз әдет
селтеңдеп, қыдырып жүретін келеңсіз әдет барын ... ... одан ... ... етті.
«Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық,
Аздырар адам баласын», - деп жағымсыз қасиеттерден жастарды жирендіреді.
Қараңғыда қазақ елінің ортасынан жарып ... ... ... ... ... Абай өз халқын ілгері сүйреудің қамын ойлады. Елді мәдениетке, ғылымға
шақырады. Абай да Шоқан, ... ... ... өрістетуші болады.
Дүниежүзілік мәдениетке қол созған данышпан ақын өз елін ... ... ... ... оқу, өнер, білім мәселесін қояды.
Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра ... ... ... ... кеш ... - деп, ... жас кезінде оқи алмай
қалғанын арман етеді. «Жастар, менің мұнымнан үлгі алма, жастық ... ... ... ... ... жұмса» дегенді айтады. Ол кезде байлардың
балаларын оқытқандағы мақсаты - шен алу, ... ... ... ету, ... ... ... ... болса, Абай ғылым алуды, ғылымды ел керегіне
жұмсауды мақсат етеді. Абайдың бұл мақсаты, әсіресе ... оқып ... ... ... ... ... ... де, оқыған баланың да ой-
өрістерінің ... орыс ... ... мақсат «прошение» жазудан әрі аса
алмай жүргенін сынай келіп:
«Нан таппаймыз» ... ... ... ... ... ... ... көпсінсе,
Көп қазаққа епсінсе,
Кімге тиер панасы? -
деп, ғылымның оңайлықпен қолға түспейтінін, адам өз ... еш ... ... сын ... ... ... ескертеді. Сөйтіп, оқу-
білім алу - елге ептілік ... үшін ... ... ел ... мәдениетті
болуға жұмсалса, сонда ғана одан нәтиже шығады деген қорытындыға келеді.
Абай оқыған жастардың теріс тәрбиеленуіне ... ... ... ... ... ... деп біледі.
Ойында жоқ олардың,
Салтыков пен Толстой,
«Я адвокат, я ... ... ... ой, ... өрісі тар, күнделікті ғана ойлаушылықты шеней отырып, адамның ... ... ... ... Елді тұншықтырып отырған помещиктер
қоғамының негізін жоюға күш ... ... ... ... де ... ... болыңдар дейді. Оларды үлгі етуі ... ... ел ... ... адамдар шығуын аңсағандық еді.
Сондықтан да оқып, білімді бола тұрып, патша ... ... ... ... деп ... қызмет іздеме,
Оқалы киім киюге.
Бос мақтанға салынып,
Бекер көкірек керуге,
Қызмет ... ... ... ... жастардың алдында тұрған зор міндет - ғылым, қайткен күнде де
ғылымға қол созу керек деп, көп ... ... жыр ... ... ... ... ... босқа күлуге...
Немесе:
Ғалым болмай немене
Балалықты қисаңыз?
Болмасаң да ұқсап бақ
Бір ғалымды көрсеңіз.
«Ондай болмақ қайда?» - деп
Айтпа, ғылым сүйсеңіз! -
деп, ақын ... ең ... ... ... ... оқу, ғылымға
жұмсалуын талап етеді. Ойын-сауықты кейін қоя ... ... ... ... ет, ... ... үлгі ал, ... болуға тырыс деп айта келеді
де:
Дүние де өзі, мал да ... ... ... -
деп қорытынды шығарады. Бұл - сол ... ... ... алдыңғы
қатардағылардың идеясы. Сол идея Абай ... орын ... ... ... ... жол ... келе жатқан ескі надандыққа аяусыз соққы болып,
жаңалыққа жол ашты. ... ... ... ... ... ... ... тек жалаң ғылымға ғана үндеп қойған жоқ, жастардың
болашағына үлгі боларлық ... ... ... ... ... қандай
нәрсені өзіне жолдас ету керектігін көрсетті:
Бес нәрседен қашық бол,
Бес нәрсеге асық бол,
Адам ... ... ... ... ... ... Абай ... өлеңдеріндегі педагогикалық көзқарасы. «Ғылым
таппай мақтанба» деген ... өзі де ... мәні зор ... ... ... қояды. Байға, ақсақалға бас имеу, ... ... ... не ... да ... ... айту ... ақылдар айтып,
жастарды адамгершілікке үйретіп, олардың мінез-құлқын, көзқарасын дұрыс
жолға салатын кеңес береді. Абай ... мен ... еш ... ... ... мал ... оқып, ой таппай -
Құр үйінде жатады, - дегені тәрізді, еңбек пен ғылым ... ... ... ... ой, ... ... сөздер Абайда әр жерде әртүрлі
айтылғанмен, құятын арнасы біреу. Талап пен еңбек бір ... ... ... ... ... ... жүрек болып айтылса да, ақыл, еңбек, жүрек, ғылым -
осы төрт сөздің маңынан алыс кетпейді. Оның көп ... осы төрт ... ... ... ... түсінгендігі байқалады.
Әуелден бір суық мұз - ақыл зерек,
Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек.
Тоқтаулылық, талапты, шыдамдылық
Бұл қайраттан шығады, білсең керек.
Ақыл, қайрат, жүректі ... ... ... ... ... ... ... жарытпайды,
Жолда жоқ жарым есті жақсы демек.
Ақыл да, ашу да жоқ, күлкі де жоқ,
Тулап, ... бір ... ... ... күні жоқ біреуінсіз,
Ғылым сол үшеуінің жөнін білмек, - деген тәрізді өзінің ... бұл төрт ... ... ете ... ... қазақ даласында да
ол өзінің тамаша көркем асыл ... ... ... ... туын ... Ол - тек өз ... ... ғана емес,
келесі ұрпаққа да осыны айтып өткен ... ... ... ... арқалан.
Сен де бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та, бар, ... - деп, ... ақын өз ... де, ... да ... ... бір ... міндет қойды.
Абайдың халықты ғылымға үндеуі - тек бір ғана ... ... ... ... үндеу емес, ол өз халқының тіршілігіне, оның келешегіне, ... ... ... озық ... ... ... байланысты сан
алуан келелі мәселелерді қозғаған, тереңнен толғаған, қиынға сермеген ақыл-
ойдың, өз халқын жанындай жақсы көрген асыл ... ... ... ... адам деген ардақты атты тек талапты болса, еңбек етсе, терең ... ... ... ... ... ғана ақтауға болады деп ... ... ... қасиетін осылай белгілейді.
Демек, ақын оларға ақылды, ойлы бол, ғылымды меңгер, еңбек ет, ... ел ... ... ... пен ... сияқты талапты бол дегенде,
адамзаттың бір керегіне жара, қоғамда ... ... орын ... де бір ... ... тап та, бар, қалан! - деді. Ғылым болмай немене
Балалықты қойсаңыз?
Болмасаң да ... ... ... көрсеңіз.
«Ондай болмақ қайда?» - деп
Айтпа, ғылым сүйсеңіз! - деп, ақын ... ең ... кезі - ... ... ғылымға жұмсалуын талап етеді. Ойын-сауықты кейін қоя тұрып, алдымен
ғылым жолында еңбек ет, ізден, ғалымдардан үлгі ал, ... ... ... айта келеді де:
Дүние де өзі, мал да ... ... ... - деп ... шығарады.
Бұл - сол кездегі жаңалықты аңсаушы алдыңғы қатардағылардың ... идея Абай ... орын ... бұл ... ... жол бермей келе жатқан ескі ... ... ... ... жол ... Халықтың білімге талпынуына
басшылық көрсеткен пікір болды.
Абай халықты тек ... ... ғана ... ... жоқ, ... үлгі ... ... айтты, қандай нәрседен қашып, қандай
нәрсені өзіне жолдас ету ... ... ... қашық бол,
Бес нәрсеге асық бол,
Адам болам десеңіз.
Тілеуің, өмірің алдыңда,
Оған қайғы жесеңіз.
Өсек, өтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ,
Бес дұшпаның білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ... ... ... ... асыл іс көнсеңіз, - деді. Абайдың бұл сөздерінің күні бүгінге дейін
мәні зор. Күні ... ... ... сөз ... Ақын айтқан «өсек,
өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, орынсыз мал ... ... ... ... күні ... ... де ... күрес ашып келеміз, біз де жастарды осы
айтылғандарға ... ... Ал оның ... ... ... ... ... рахымы» да біздің қазіргі тәрбиеге дәл келеді. ... ... ет, ойлы бол, бір ... өз ... ... ... ... қайырымды
бол деп біз де айтамыз. Абай айтқан бұл пікірлердің бәрі де ... ... ... Абай ... қара ... ... сарын .
Көркем қара сөз қазақтың жазба ... ... ... ... ... негізін қалаушы Шоқан болса, оны ... ... - ... ... қара ... - ... әңгіме емес, даналық
сөздер, мақала, ғылымдық, ... ... ... ол ... дүниетануын қара сөзбен де кейінгілерге қалдырып кетті. Бірақ
Абайдың қара сөздерінің өзінше ерекшелігі бар. Оның ... ... ... ... ... ... көлемі аз болса да, ... ... ... не ... не ... ... ... Бұл - батыс, орыс елдерінің ұлы адамдарының көп қолданған әдісі.
Ғылым, көркемөнер, тағы ... ... ... өз ... айтқанда,
олар осы әдісті пайдаланған. Түбі ... ескі ... ... ... қара ... мен ... идеялар бір-біріне қабысып
отырады. Әйтсе де оның кейбір қара сөздерінде өлеңдерінде жоқ ... ... ... да ... Бұл еңбектерінің көпшілігінде бұрын
қозғалмаған, тың, соны пікірлерді қозғайды. Өз кезіндегі ... ... ... ... зор мәні бар ... ... Абайдың қара сөзді, өлеңді қатар қолдануы таңғаларлық нәрсе емес.
Өйткені ол өз заманының мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... қалдырып кетуді азаматтық борышым деп білген.
Өз елін өзгелердің қатарына жеткізуге, дұрыс жолға салуға көңіл бөлген ... бұл ... не үшін ... ... ... ... осы ... нәрселерді қағазға жаза берейін, ақ қағаз бен қара сияны ермек
қылайын, кімде-кім ішінен керекті сөз ... ... ... я оқысын, керегі
жоқ десе, өз сөзім, басқада ешбір жұмысым жоқ», - деп, өз ... ... ... кейінгілерге жазып қалдыруға бел буады. Абай - дана ақын.
Әрбір дана адам қай ... ... ... өз ... ... ... одан
өзінше қорытынды шығарады, өмір туралы аз сөзге көп мағына ... ... ... ... ... қара ... ... саны - қырық
үш. Бірақ өте қысқа, кейбір қара сөздері бір бет, жарты ... ... бола ... да, ... өз ... ... өмірінің ең керек еткен
күрделі мәселелеріне арналған. Көп әңгімелерінің ... ... ... мазмұны болғандықтан, бөлек әңгіме ... ... ... ... оның қара ... ... ... жақтарынан өзара
жақындық жоқ деген ұғым ... ... Оның ... әңгімелері кейде
тақырыбы, кейде мазмұны ... ... ... түседі. Абай қара
сөздерінің жалпы сарынын ұғыну үшін оның ... ... ... ... ... ... «Он тоғызыншы» сөздері ілім-білімді, оны
қалай игеру жөніндегі ақының ой-пікірін аңғартады.Өзінің «Жетінші ... бала да ... ... екі ... ... туады: бірі - ішсем, жесем,
ұйықтасам деп туады, бұлар - тәннің құмары, бұлар болмаса, тән жанға қонақ
үй бола ... һәм өзі ... қуат ... ... - ... ... не ... соған талпынып, жалтыр-жұлтыр еткен болса, оған қызыға
аузына салып, дәмін татып қарап, тамағына, бетіне ... ... ... ... ... ... онан ержетіңкірегенде ит үрсе де, мал
шуласа да, біреу келсе де, біреу жыласа да тұра ... «ол ... ... деп, «ол неге ... «бұл неге бүйтеді» деп, көзі көрген, құлағы
естігеннің бәрін сұрап, тыныштық көрмейді. Мұның бәрі - жан құмары. ... ... ... ... екен ... ... һәм көрінбеген
сырын түгендеп, ең болмаса дендеп білмесе, адамдықтың орны ... ... соң, ол жан адам жаны ... ... жаны болады», - дейді.
Қазіргі түсінік бойынша, жан деп Абай ... ... ... айтады. Осыны
білсем, үйренсем екен деген ой, сезім, тілек, ... ... ... ... ... талмай еңбек етудің керек екендігін ақын түсіндіре келіп,
адамның жас кезіндегі табиғи талап, тілектерінің кейбіреулерде өсе ... ... ... ұшырайтындығын, кейде кертартпа,
бойкүйездіктерге соғатынын шенейді, ... ... ... ... ... ... «Жетінші сөзінде» адам баласының сол «білсем» деген
табиғи тілегін Абай ... ... ... өмір ... ... тұрғыдан қорыта, оған көлденең тұратын бөгеттерді
сынайды, ал адам қайткенде білімді ... ... ... ... сөзін» арнаған. «Адам, - дейді ұлы ақынымыз Абай, - ... есті ... ... ... ... ... ескерсе, дүниедегі
жақсы, жаманды танидыдағы, сондайдан білгені, ... көп ... ... ... ... ... сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті
болады. Әрбір естілік жеке өзі іске ... Сол ... ... ... нәрселерді ескерсе, жаман дегендерінен сақтанса, сонда іске жарайды,
сонда адам десе болады». Бірақ данышпан Абай тек осы ... ... ... Сол ... ... ... адам қайткенде есінде
сақтап, қалай ұмытпай, оларды өзінің өмір серігі ... ... ... Бұл ... оның ... ... сөзі ... Әңгіме қысқа,
тұжырымды және оқушы жастар үшін өте маңызды, керекті. «Естілген нәрсені
ұмытпастыққа төрт ... ... бар: ... ... ... берік болмақ
керек. Екінші, сол нәрсені естігенде, я көргенде ... ... ... ... ұғыну керек. Үшінші, сол нәрсені ішінен
бірнеше уақыт қайтарып ойланып, көңілге бекіту керек. Төртінші, ой ... ... болу ... Егер ой кез ... ... ... керек. Ой
кеселдері: уайымсыз, салғырттық, ойыншы-күлкішілдік, я бір ... ... бір ... ... ... болу секілді. Бұл төрт нәрсе - күллі ақыл мен
ғылымды ... ... ... бұл ... кім үшін ... ... мәні зор. Әйтсе де білімге ұмтылушы жастар үшін айрықша
құнды. Өйткені ғылым да, өнер де ... ... ... қолын бақытқа
жеткізетін ілім-білімді игеру де ... ғана ... ... ... адам ... ... да, ... аз болмақ. Сондықтан білімге
ұмтылған жастар ұлы ақынның бұл айтқандарын берік есте ... ... ... ... «Он бірінші» сөздері жоғарғы ілім-
білімге ұмтылуға бөгет жасайтын надандық, мақтаншақтық ... ... ... ... ... сөз ... ... аша келіп, «Алтыншы
сөзінде» Абай: «Бірлік - ... ... ... ... ... - ... сол
әңгімесінің екінші жерінде: «Ырыс алды - тірлік» дейді. Ол қай ... ... жан ... ... па? Жоқ, ... ... итте де ... Жанын
қорғалап жаудан қашып, қорқақ атанып, еңбек қылудан, қызмет қылудан қашып,
еріншек атанып, ез атанып, дүниеде әлгі ... ... ... ... олар ... ... ... тірі болса, соны айтады, өзің тірі
болсаң да, көкірегің өлі ... ақыл ... сөз ұға ... Ал еңбекпен
ерінбей мал табуға жігер қыла алмайсыз.
Кеселді жалқау, қылжақ бас,
Әзір тамақ, әзір ас,
Сыртың пысық, ішің нас,
Артын ойлап ... - ... ... ... ... онан да алла ... ақ
бұйрықты өлімнің өзі артық», - дейді. Ұлы ақын осы пікірін «Үшінші», «Он
бірінші» сөздерінде де ... ... ... Мал үшін ар-намысын сату,
бірінің үстінен бірі арыз беріп пәлелеу, ауызбірліктің ... ... бәрі де ... ... ... ... дәлелдей келіп, ақын өзінің оқырмандарын бұл
мінездерден қашық болуға ... Бұл ... ... ... ... ұрпақтар үшін құндылығы да осында. Өзінің өлеңдеріндегі тәрізді
қара сөздерінде де ... ... ... ... тағы ... елдің ел болуына зор бөгет екендігін айта
келіп, «Қырық бірінші сөзінде» Абай екі ... ... ... - «Бек ... ... - қаржы. Үкіметтің күшімен қазақтың ұл, қыздарын еріксіз
түрде мектепке беріп, ... ... әр ... ... ... ... тәрбиелеп, бұрынғылардан мүлде өзге психология, өзгеше наным-
сенімдегі адамдар етіп ... ... ғана ... ... жұрттың бәрін қорқытып, зорлауға, не үгіт арқылы түсіндіруге
мүмкін емес. Сондықтан олардың ... ... күші ... ... ... жағдай жасау керек. Мұның екеуі де мүмкін емес, ... ... не ... деп, ақын ... тіреледі. Абай кезінде ... ... өзі ... ... ... ... Балғожа би тәрізді заман ағымын
түсінушілер, не ... өзі ... ... көзі ... ... жалпы
көпшілік орысша мектепте бала оқытуға ұмтылмайтын. Балалары ауылдағы дүмше,
надан молдалардан оқып тіл сындырса, «Иманшартты» оқи білсе, сол да ... ... ... екі ... ... болды. Біріншісі - мал
шаруашылығы, көшпелілікпен күн көрген ... ... ... ... ... ... болса, екіншісі - орыс мәдениетінен гөрі, ел
ішіне бұрынырақ таралған және бір кезде патша ... өзі ... ... ... ... Қазақ халқына ислам дінін кең ... ... ... да бұл мәселеде тигізген зияны аз емес. Олар
орысша ... адам ... ... ... ... деп, ... ... шошыту
жұмыстарын жүргізді. Осы жағдайлардың барлығын өз ... ... ... мен ... терең түсінген Абай өзінің өлеңдерінде де, қара сөздерінде
де қазақтың ынтымақты ел болуы үшін ... ... ... ғылымға
ұмтылуы керектігін дұрыс түсініп, жоғарғы айтылған сан бөгеттерді ... күші ... жою, ... өз ... ... ... елдердің
қатарына жеткізуді арман етті. Абайдың көптеген қара сөздері осы ... ... ... ... тек қана ... ... ... іс
бүтінделмейді. Әйтсе де Абайдың өмір сүрген кезін, оның өскен ортасын, ... ... ... еске ... Абай ұсынған жолдардың
прогрессивтік үлкен мәні ... ... ... ... ... сөзі» қайрат, ақыл, жүрек, ғылымға арналады. Алдыңғы үшеуі адам
үшін өздерінің ... ... айта ... әрқайсысы өзін бірінші
орынға қойып таласады да, ғылымға ... ... ... үшеуінің де
жақсылы, жаманды қасиеттерін дәл ... әділ ... ... ... ... бар. «...Осы үшеуің басыңды қос, оның ішін де жүрекке билет», ... үкім ... ... ... ала ... мен ... ... - дейді
оларға ғылым. Бойында қайраты бар, ержүрек адам өзінің ойын қорғай алады,
басқаның айтқанына көніп, теріс жолға ... ... ... қазіргі
біздің жастардың бойында ... ... ... қорқақ,
мақтаншақ адам әр нәрсеге құмар болады. «Мақтаншақта ар да, ұят та, ... ... те, ... те ... – дейді Абай.
Адам қандай дарынды болып туса да, өзін өзі ... ... ... қала ... «Он тоғызыншы сөзінде» Абай: «Адам атадан
туғанда есті ... ... ... ұстап, ескерсе дүниедегі жақсы,
жаманды таниды – дағы, білгені, көргені көп ... адам есті ... ... ... жүрген адам, өзі де есті болады.
Абайдың қарасөздеріндегі еңбек, ғылым, адамгершілік, әділдік ... ... ... да өз ... ... жоқ. Бұл ... адамға тән жақсы қасиеттерді тәрбиелеуде өз заманынан озық болғанын
дәлелдейді. Өлең шығармаларында адамгершілік, ... ... ... ... қорытынды түйіндерін осы арада тағы келіп табады. ... ... ... үгіт ... ... сөз ақынның өз ұғымындағы
үлкен моральдық философияның тәрбиелік талаптарына ... ... ... мен қарасөзде көрінген ұстаздық ... ... де ... ... кеп, ... бір сағаға қосыла құйылып жатады. ... ... ... ... бойынша құралатын ендігі бір
мол түрі тағы бір топ сөздерде көрінеді. ... Он ... Он ... ... ... ... Жиырма екінші, Жиырма сегізінші, Отызыншы, Отыз
екінші, Отыз төртінші және ... ... ... ... әр аулан түрде
қайталап келіп отыратын бір тектес тақырыптар бар.
Сол ... ... ... ... қасиеттерін тереді. ... ... ... ... жөніндегі тәрбиелік ойлар айтылады.
Он бесінші сөзде мораль ... ... ... ... ... жақсы адам боламын деген кісіге өз-өзіне есеп беру ... ... ... ... ... өз тұсындағы және Абайдан бұрынғы үлкен моралист,
педагог ойшылдардың, ұстаздардың көп айтқан пікіріне ... ... Ол - ... ... адам ... ... жайындағы ойлар. Адам жан-
жақты, асыл қасиетті болу үшін оның бойындағы қайрат, ақыл, жүрек ... ... тең ... деген талап қояды.
Он сегізінші сөзінде және де қысқа қайырып, адамды адам етіп ... ... ... ар, мінез деген ой түйеді.
Жиырма бесінші сөзінде қазақ халқынан ... ... ... ... ... үшін орыс ... ... бағасын қадірлеп айтады. Оқушы
өзі үшін емес, халқы үшін ... ... адам ... ... ... осы сөзінің
ішінде және осыдан бұрын жазылған Жиырма екінші ... Абай ... ... ... ... оқып ... ... ішінде жақсы атаның
баласы аз оқыды деп, екі ұдай ұғым ... ... ата» деп ... ... ... ... жуан атаны ұғынуға да болады. Немесе Абайдың
өзіндік сыны бойынша - үлгі ... жеке ... ... ... деугеде болады.
Қалайда осылай екі ұдай түсінік беретіндіктен Жиырма бесінші сөздің ... ... жай бар. ... ... ... ... ... Абай
көрсеткен қайшылық бұрынғы өлеңінде де бірең-сараң жерде ... ... Ел ... адамдардың адамгершіліктен тыс мінездерін
сынап, әшкерелей келе ... Абай ... ... ... дегендей ойға
ауысады. Көп байдың сорақылық, зияңды, қомағайлық, ... ... көп ... ашып, әшкерелеп келген Абайдың «еңбек ... байы ... ... ... ... алмаған.
Адамгершілік женіндегі тәрбиелік тақырыпты Абай Отыз екінші сөзіндеде және
Қырық төртінші сөзіңде де ... ... ... ... Бұлардағылым
басқа есеп ушін емес, адамның бас ... өсуі ... ... үшін ... ... ... ... сегізінші сөз).
Қырық төртінші сөзінде тәрбиелік ... тағы ... ... басындағы
мінезділікпен байла-нысты талапқа әкеп саяды.
Міне, осылайша топтап тексеру ретінде тақырыптық ... еске ... біз Абай ... ... барлығын шолып өттік. Ақынның бұл
шығармаларын тексеруде жылмажыл ... ... ... ... ... ... ол әдіс ерекше қажет шарт болса,
мынау үлгідегі шығармаларын талдап ұғынуда поэзия тұсыңдағыдай ... ... боп ... жоқ. ... ... ... тақырыгтгары қайталап
отырса да барлық ақындык, шеберлік жаңалык, көркемдік түрлер үнемі өзгеріп,
жаңарып отырады. Ал, қарасөздер түр жағынан, ... ... ... жыл ... ... ... ... тың түрлердің тосын үлгілерін
бермейді. ... ... түр, ... ... ... ... ортақ қалпымен осы бөлімнің алғашқы кіріспе
беттерінде атап өттік. Содан кейін жазушының ... де зер ... - ... ... ... ... біз әдейі тақырыптық, мазмұндық
ерекшеліктерге ... ... ... ... ... ... орынды көрдік
Қорыта келгенде, Абайдың қарасөздері - оның ... ... ... ... ... Абайдың өз тұсында болған тарихи шындықпен, ... ... сан ... ... ... озбыр зұлымдық
атаулының барлығымен байланысты туған ... ... ... - Абай ... ... ... шындықты өз қалпында бұлжытпай
толық танытып береді. Рас, ... ... үшін Абай ... ... ортаның барлық болмысы, барлық дерті және Абайдың сол ... ... ... байланысты атап отырған мақсаттары, кейбір ... - бәрі де ... ... ... үшін Абай өмір ... тарихтық орта
мен қоғамдық шындықтар мүлде алыста, артта ... ... Осы ... ... ... мен ... мұраттары тек тарихтық жағынан
бағалы деу керек. Екінші - ... ... ... ... ... олардың ішінде біздің заманға да бағасы зор шындықтары,
тәрбиелік ойлары аз емес. Бұл жағы айрықша ... ... ... етпейтін
түсінікті жайлар. Ал, осы аталғандардан басқа Абайдың поэзиялық мұрасына
қоса қарасөздері беретін әр заманда ... ... бір ... ... бар. Ол - Абайдың осы қарасөзді жазған ... Өлең ... ... ... ... ... ... бойынша қазақ тілінің
сапасын әдебиет тілінің ... ... ұлы ... ... ... ... ... де Абай осындай ... ... ... мол ... ... осы ... ... жазып жүрген әдебиет
тіліміздің тарихы жалғыз ғана Абайдан басталады деп кесіп айтпасақ ... ... ... ... ... ... анық биік белге өрлетіп
шыгарған Абай ... ... Абай ... ... ... ... Мүрсейіт қолжазбаларының 1905, 1907, 1910 жылғы
нұсқаларын, сондай-ақ әркездегі ... ... ... ... Бұл ... ... жазылған жылдары көрсетілмеген.
Басылымдарда әр сөздің жазылған жылын шығарушылар ешбір ... ... ... ... ... рет ... қырықбір сөз, ал
қалғандары «китаб ... ... ... ... ... ... берілген. «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан ... ... ... 1907 ... ... ғана бар. 1905 ... Мүрсейіт
қолжазбасымен салыстырғанда Қарасөздердің рет саны әр ... ... ... ... 1907, 1910 ... ... саны
бірдей. 1905 жылғы қолжазбадағы 8 -сөз, 1907, 1910 ... ... ... болып, 7-26-сөздердің рет саны сол тәртіппен бір сан кем болып келеді.
Абай шығармаларының 1933 ж. ... М. ... ... рет ... ... ... жүйелеп орналастырған.
Қорытынды
Жаңа қоғамымыздың әлеуметтік - саяси, экономикалық және рухани дамуы
өскелең ұрпақтың оқу мен ... ... ... ... ... ... ... оқу, тәрбиелік қағидалардың қазіргі ... ... ... ... ұлттық тәрбие беруді имандылық,
адамгершілік, еңбек, эстетикалық ... ... жас ... ... ... пайдалану қажет; зерттеу нәтижесінде Абайдың тәлім –
тәрбиелік ойларын ... ... ... оқу – тәрбие ... ... ... ... діни көзқарастарының тек «өз заманы
үшін» ғана емес бүгінде де ... ... мәні зор. ... сөзімен
айтсақ Абай діні – ол адамгершілік діні; Абайша ақыл, ғылым, ар, ... ... – сол адам ... және ... ақын оқу, өнер – ... маңызын
тек адамгершілік қасиет үшін керекті нәрсе деп қоймай, сонымен бірге,
олардың адам ... ... ... мен ... ... ... деп
тұжырымдай, «құдайдан қорлық,пенделерден ұял, балам бала болсын десен оқыт»
қазіргі қоғам жағдайында өзінің ата – ... ... ... ... ... жан ... қалыптастыруда тарихи білім мен тәрбие беру
қажеттілігі ... ... Абай ... ... эстетикалық тәрбие, құқықтық және отбасы тәрбиенің
проблемалары өз ... ... ... ... бұлар жөнінде жұмыстар
жазылып, олардың ұрпақ ... ... ... жете ... ... сөз соңында миллиардтан асып кеткен Қытай халқы өздерінің ұлы
ғұламасы Конфуцийдің бір ... ... ... ... ... етіп,
ұстап отырғанда егемендкітің көк байрағы желбіреген ... ... ... ... ... ... әрі психолог Абай тағылымдарын ұлттық идеология
етіп ұстаса артық болмас демекпіз, себебі, ақын мұрасындағы ... ... ... бүгінгі күн талабымен сабақтасып жатыр.
Сонымен Абайды оқып – үйрену елдің жастарына үлкен рухани ... ... ... ... . ... А. Избранное. – Художественная литература. 1981.
2. Абай. Слова назидания. – Алма – Ата: ... ... ... А. ... собрание сочинений. В 2-х т. – Алма – ... ... ... М. О. ... А. ... исследования. - Алма – Ата: Галым,
1967.
5. Мырзахметов М. Ауэзов М. и проблемы абаеведения - Алма – Ата: ... ... К. Б. ... ... о ... молодежи. - Алма
– Ата: Знание, 1985.
7. Умиралиев К. Использование назидательных слов Абая в ... ... ... - Алма – Ата, ... ... Қ. ... ... қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі.
Алматы, 1948
9. Абай Құнанбайүлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 18-6.
10. ... және ... ... ... Абай ... ... ... Қызылорда, 1933, 17-6.
12. Абайдың революцияға дейінгі басылған өлеңдері жайлы. «Жұлдыз»,
13. Қазақтың ... ... ... 1959, 6, ... ... ... ... мәселелері және Абай
позиясының тілі. Алматы, 1960.
15. 8.Әуезов М. Абай Құнанбаев.-Қазақ әдебиетінің тарихы.Алматы, 2 том.
1961.
16. Исаев.С. Қазақ әдеби тілі ... ХХ ... ... ... ... ... Қазақ әдебиет бастаулары.-А.2001.
19. Кенжебев.Б. Әдебиет белестері.-А1998.
20. Абайдың қара сөздері.-Алматы,1998.
21. Мақмұтов.А.Абай поэзиясының тілі.-Абай журналы.N4,2005.
22. ... М. ... ... ... - ... 3993.
23. Жарикбаев К.Б. Развитие психологической мысли в Казахстане. -Алма-
Ата, 1968.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Абайдың педагогикалық көз кқарасы26 бет
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде Абай шығармаларының маңызы50 бет
Ана тілі сабақтарында Абай шығармаларын оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу құралы ретінде пайдаланудың әдіс-тәсілдері54 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь