Ақша жүйесінің түсінігі және оның типтері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 Ақша теориясының эволюциялық дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Ақшаның пайда болуы және даму процесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Ақшаның мәні мен атқаратын қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.3 Ақша түрлерінің экономикалық орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
2 Ақша жүйесінің теоретикалық аспектілерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... .20
2.1 Ақша жүйесі, оның элементтері және типтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
2.2 Ақша айналымы туралы ұғым және оның құрлымы ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
2.3 Ақша айналысы заңы және мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

3 Қазақстан Республикасының ақша жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
3.1 Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша реформасы ... ... ... ... ... .29

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
Кіріспе

Ақша ежелгі заманда пайда болды. Олар тауар өндірісінің дамуындағы бірден-бір шарт өнім болып табылады. Тауар – бұл сату айырбастау үшін жасалынған еңбек өнімі, оны өндірушілердің белгілі қоғамдық қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын қабылдайды. Заттардың тауарға айналлуы ақшаның пайда болуындағы объективті алғышарттарды құрайды. Бірақ кез келген зат тауар бола алмайды. Егер (нақты еңбекпен белгіленген) тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткені оның қоғамға қажеті шамалы. Сондықтан да әрбір тауар қажетті тұтыну құнын алу құралы бола отырып, өзінің өндірушісіне қатынасы бойынша айырбас құны ретінде көрінеді. «Айырбас құн тауарлардың өзінен бөлініп шыққан және олармен бірге өз бетінше өмір сүретін тауар, ол ақша».
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді. Оның құны жасырын түрде болады және тек қана ақшаға теңестіру жолымен табылады. Тауарлар және ақшалар бір және осы тауар формасының нақты қарама-қарсы жақтары бола отырып, айырбас процесінде бір-бірін табады және өзара бір – біріне ауысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде бір тауардың басқа бір тауарға кездейсоқ айырбасталануы барысында, айырбас құнның жай немесе кездейсоқ формалары қолданылады.
Тауар өндірісінің дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиіленді. Жалпы тауар массасының ішінен барынша жиі айырбасталатын тауардың бөлініп шығуымен құнның жай формасы толық формаға өте бастады.
Тауар өндірісінің өсуіне байланысты неғұрлым жиі айырбасталатын тауар – барлық басқа тауарлардың бір-бірімен өзара айырбасталу құралы бола бастады. Осыдан келіп, құнның толық немесе кең көлемдегі формасын жалпы құндық формасына жасырын түрде өту басталды. Бірақ оның рөлі бір туарға нық бекітілмеген еді. Біртіңндеп жалпы құндық эквивалент ролін белгілі бір тауарлар көптеп атқара бастады және осы тауарлар ақша деп аталынды. Құнның жалпы құндық формасы ақша формасына айналды.
Сонымен, ақша – бұл барлық тауарлардың құнын өлшейтін, жалпыға балама айрықша тауар.
Ақшаның оьъективті қажеттігі тауар өндірісі және айналысының болуына сәйкес қалыптасты. Ақша – бұл тауар айналысының құралы және ізбасары. Тауар мен ақша бір – бірінен бөлінбейді, себебі ақша айналыссыз тауар айналысының да болуы мүмкін емес. Ақша тауардан бөлініп шыққанымен де, ло айрықша тауар ретінде қала береді. Ақшаның жалпыға бірдей балама рөлін аплтынға жүктеледі. Сондықтан алтынның басқа тауалардың құнын бейнелеуі, оның ең бастысы мынадай табиғи қасиетіне байланысты: біріншіден, алтынның табиғи сапалығы, яғни оның оңай бөлінетіндігі, әдемілшігі және тозбайтындығы; екіншіден, құны өте жоғары, сондай-ақ, оның қорының сиректігі мен өндіруге кететін еңбек шығыны жоғары болуы.
Ақша – өндіріс және бөлу пролцесіндегі адамдар арасындағы қатынасты бейнелейтін, тарихи түрде дамып келген экономикалық категория. Ақшаның экономикалық категория ретіндегі мәні, оның мынадай үш қасиетінің біртұтастығынан байқалады:
• жалпыға тікелей айырбасталу формасы;
• айырбас құнның дербес формасы;
• еңбек өлшемінің заттай (материалдану) формасы;
Жалпыға тікелей айырбасталу формасы, оның кез келген материалдық бағалы затқа айырбасталатынын сипаттайды. Екінші тауарларды сатумен байланыссыз. Соңғы қасиеті тауар өндіруге жұмсалған еңбектің ақша көмегімен өлшеуге болатын құнын сипаттайды.
Курстық жұмыстың мақсаты, ақша жүйесінің және ақша айналымының теориялық мәселелері, олардың нарықтық қатынастар жағдайында қызмет етуінің заңдылықтары мен ағымы, сондай-ақ экономикалық нарықтық тұрғыдан түрлендірілуі, Қазақстандағы банктік реформалар, банктің қызметі мен операцияларының жаңа жағдайда өзгеруі, халықаралық валюталық несиелік қатынастар қарастырылған.
Ал курстық жұмыстың міндеті, ақша жүйесі және ақша айналымы теориясы. Ақша жүйесі, ол барлық ақша түрлерінің және валюталық бағамның басты элементі болып табылады. Ақша жүйесінің негізгі міндетіне ресми ақшалардың бірлігі, ақша белгілерінің эмиссиясы сонымен қатар монеталарды жасау кіреді. Ал ақша айналымының міндетіне, қолма-қол және қолма-қол емес түрінде үзіліссіз қозғалыста жүретін ақша белгілері кіреді.
Курстық жұмыс тек қана ақша жүйесінің және ақша айналымының теориялық бағытта қарастырып қоймай, сондай-ақ олардың практикалық жақтарын қарастырады. Курстық жұмыс негізінен үш тараудан тұрады.
Бірінші, тарауда ақша теориясының эволюциялық дамуы жазылған. Мұнда ақшаның пайда болуы мен даму процесі, ақшаның атқаратын қызметі, ақша түрлерінің экономикадағы орны қарастырылады.
Екінші, тарауда ақша жүйесінің теоретикалық аспектілері туралы жазылған. Мұнда ақша жүйесінің элементтері және типтері, ақша айналымының құрлымы, ақша айналысының заңы және мәні қарастырылады.
Үшінші, таруда Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша реформасы, ақша түрлері зерттелген. Мұнда металл ақшаның, қағаз және несие, сондай электрондық ақшалардың пайда болу себептері мен қазіргі жағдайы қарастырылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар Жарлығы 1995ж. 30 наурыз
2. Н. Назарбаев Қазақстан-2050: Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы.
3. Көшенова Б. Ақша Несие Банктер Валюта қатынастары Алматы «Экономика» - 2010 ж.
4. Сейітқасымов Ғ. С. Ақша несие Банктер Алматы «Экономика» - 2011 ж.
5. Мақыш С. Б. Ақша айналысы және несие Алматы 2011 ж.
6. Сахариев С.С, Сахариева А. С Әлем экономкасы ІІ-бөлім Алматы «Дәнекер» - 2010 ж.
7. Г.С. Сейітқасымов Ақша, несие, банктер: Оқулық.. – А.: Экономика, 2011ж.
8. Алмазова О.Л., Дубоносов Л.А. Золото и валюта: прошлое и настоящее. – М.: Финансы и статистика, 2011
9. Саниев М.С. Деньги, кредит, банки. – А.: Алматинский коммерческий институт, 2010
10. Мақышев Ақша айналысы және несие: Оқу құралы. – А.: Қазақ Университеті, 2012
11. Егемен Қазақстан 2011 ж., 12 қараша, 2-3 бет;
12. Егемен Қазақстан 2011 ж., 11 желтоқсан, 2бет;
13. Орталық Қазақстан 2010ж., 23 тамыз, 3 бет;
14. Егемен Қазақстан 2012 ж., 17 қаңтар, 2 бет;
15. www.DMK.Kz.
16. www.fund-damu. kz.
17. www.Aikyn.kz.
18. www.izvestia.kz.
19. www.national bank.kz.
20. www.stat.kz.
21. www.damu.kz.
        
        Мазмұны
Кіріспе......................................................................................................................3
1 Ақша теориясының эволюциялық дамуы....................................................5
1.1 Ақшаның пайда болуы және даму процесі.....................................................5
1.2 Ақшаның мәні мен атқаратын қызметтері......................................................8
1.3 Ақша түрлерінің ... орны ... Ақша ... ... ... ... Ақша ... оның элементтері және типтері.............................................20
2.2 Ақша айналымы туралы ұғым және оның құрлымы...................................23
2.3 Ақша айналысы заңы және ... ... ... ақша жүйесі.................................................29
3.1 Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша реформасы.....................29
Қорытынды..........................................................................................................36
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі....................................................................38
Кіріспе
Ақша ... ... ... ... Олар ... өндірісінің дамуындағы бірден-бір шарт өнім болып табылады. ... - бұл сату ... үшін ... ... ... оны ... белгілі қоғамдық қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын қабылдайды. Заттардың тауарға айналлуы ақшаның пайда болуындағы объективті алғышарттарды құрайды. Бірақ кез ... зат ... бола ... Егер ... ... ... тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай ... ... ... ие емес, өйткені оның қоғамға қажеті шамалы. Сондықтан да әрбір тауар қажетті тұтыну ... алу ... бола ... ... ... ... бойынша айырбас құны ретінде көрінеді. .
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ... ... Оның құны ... ... ... және тек қана ... ... жолымен табылады. Тауарлар және ақшалар бір және осы тауар формасының нақты қарама-қарсы жақтары бола ... ... ... ... ... және ... бір - біріне ауысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс ... бір ... ... бір тауарға кездейсоқ айырбасталануы барысында, айырбас құнның жай немесе кездейсоқ формалары қолданылады.
Тауар өндірісінің дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиіленді. ... ... ... ... барынша жиі айырбасталатын тауардың бөлініп шығуымен құнның жай формасы толық формаға өте бастады. ... ... ... байланысты неғұрлым жиі айырбасталатын тауар - барлық басқа тауарлардың бір-бірімен өзара айырбасталу құралы бола бастады. Осыдан келіп, құнның ... ... кең ... ... жалпы құндық формасына жасырын түрде өту басталды. Бірақ оның рөлі бір ... нық ... еді. ... ... ... ... ролін белгілі бір тауарлар көптеп атқара бастады және осы тауарлар ақша деп ... ... ... құндық формасы ақша формасына айналды.
Сонымен, ақша - бұл барлық тауарлардың құнын өлшейтін, жалпыға балама ... ... ... қажеттігі тауар өндірісі және айналысының болуына сәйкес қалыптасты. Ақша - бұл ... ... ... және ... Тауар мен ақша бір - бірінен бөлінбейді, ... ақша ... ... ... да ... мүмкін емес. Ақша тауардан бөлініп шыққанымен де, ло айрықша тауар ретінде қала береді. ... ... ... ... ... аплтынға жүктеледі. Сондықтан алтынның басқа тауалардың құнын бейнелеуі, оның ең ... ... ... ... ... ... алтынның табиғи сапалығы, яғни оның оңай бөлінетіндігі, әдемілшігі және тозбайтындығы; екіншіден, құны өте жоғары, сондай-ақ, оның қорының ... мен ... ... ... шығыны жоғары болуы.
Ақша - өндіріс және бөлу пролцесіндегі адамдар арасындағы қатынасты бейнелейтін, тарихи түрде ... ... ... ... Ақшаның экономикалық категория ретіндегі мәні, оның мынадай үш қасиетінің біртұтастығынан байқалады:
* жалпыға ... ... ... ... құнның дербес формасы;
* еңбек өлшемінің заттай (материалдану) формасы;
Жалпыға тікелей айырбасталу формасы, оның кез келген материалдық бағалы затқа айырбасталатынын ... ... ... ... байланыссыз. Соңғы қасиеті тауар өндіруге жұмсалған еңбектің ақша көмегімен ... ... ... ... ... ... ақша жүйесінің және ақша айналымының теориялық мәселелері, олардың нарықтық ... ... ... ... заңдылықтары мен ағымы, сондай-ақ экономикалық нарықтық тұрғыдан түрлендірілуі, ... ... ... ... ... мен ... жаңа ... өзгеруі, халықаралық валюталық несиелік қатынастар қарастырылған.
Ал курстық жұмыстың міндеті, ақша ... және ақша ... ... Ақша ... ол ... ақша ... және ... бағамның басты элементі болып табылады. Ақша жүйесінің негізгі міндетіне ресми ақшалардың бірлігі, ақша ... ... ... ... ... ... ... Ал ақша айналымының міндетіне, қолма-қол және қолма-қол емес түрінде үзіліссіз қозғалыста жүретін ақша ... ... ... тек қана ақша ... және ақша айналымының теориялық бағытта қарастырып қоймай, сондай-ақ олардың ... ... ... ... ... ... үш ... тұрады.
Бірінші, тарауда ақша теориясының эволюциялық дамуы жазылған. Мұнда ақшаның пайда болуы мен даму процесі, ақшаның атқаратын қызметі, ақша ... ... орны ... ... ақша ... ... ... туралы жазылған. Мұнда ақша жүйесінің элементтері және типтері, ақша айналымының құрлымы, ақша айналысының заңы және мәні ... ... ... ... 1993 ... ақша реформасы, ақша түрлері зерттелген. Мұнда металл ақшаның, қағаз және несие, сондай ... ... ... болу ... мен қазіргі жағдайы қарастырылады.
1 Aқша теориясының эволюциялық дамуы
1.1 Ақшаның пайда болуы және даму ... ... ... ... ... Олар тауар өндірісінің дамуындағы бірден-бір шарт және өнім болып табылады. Тауар - бұл сату немесе ... үшін ... ... ... Адам ... өнімі (зат), оны өндірушілердің белгілі қоғамдық қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын қабылдайды. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы ... ... ... ... кез-келген тауар зат тауар бола алмайды. Егер (нақты еңбекпен белгіленген) тұтыну құны өз ... ... ... ... ... тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым ... ... ие ... өйткені оның қоғамға қажеті шамалы. Сондықтан да әрбір тауар қажетті тұтыну құнын алу құралы болып отырып, өзінің өндірушісіне ... ... ... құны ретінде көрінеді. "Айырбас құн тауарлардың өзінен бөлініп ... және ... ... өз ... өмір ... ... ол ақша".
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ... ... Оның құны ... ... ... және тек қана ... таңестіру жолымен табылады. Тауарлар және ақшалар бір және осы тауар формасының ... ... ... бола ... ... процесінде бір-бірін табады және өзара бір-біріне ауысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде бір тауардың басқа бір тауарға кездейсоқ айырбасталынуы барысында, айырбас құнның жай ... ... ... ... (1 ... = 1 құмыра, 1 қой = 1 қап бидай және т.б.)
Тауар өндірісінің дамуы барысында кездейсоқ айырбас жиіленді. Жалпы тауар массасының ... ... жиі ... ... ... шығуымен құнның жай формасы толық формаға өте бастады. Мысалы, бидайды етке, майға, жүнге және т.б. айырбастауға мүмкін ... ... ... байланысты неғұрлым жиі айырбасталатын тауар - барлық басқа тауарлардың бір-бірімен өзара ... ... бола ... Осыдан келіп, құнның толық немесе кең көлемдегі формасынан жалпы жалпы құндық формасына жасырын түрде өту басталды. Бірақ оның ролі бір ... нық ... еді. ... ... ... эквивалент ролін белгілі бір тауарлар көптеп атқара бастады және осы тауарлар ақша деп ... ... ... ... даму процесінде жалпы құндық эквивалент немесе ресімделінбеген ақша формасын, әр түрлі тауарлар қабылдады. ... ... ... ... өз ... алға тартады. Бір халықтың өзінде әр түрлі уақыттарда және әр түрлі халықтарда бір мезгілде әр түлі ... ... ... ... ірі ... ... ... мал бағушылардың бөлініп шығуымен мал (ірі қара) айырбас құралына айналды. Олардың белгілі ... ... ... ... ... сол ... айырбас құралы болды. Шалғынды аудандарда - ... сиыр және қой; ал шөл және ... ... - ... тундрада - бұғы жалпы құндық эквивалент ... ... ... ... эквивалент ретінде пайдаланылғаны туралы нақты дәлелдер әр түрлі қолжазбаларда, қазба жұмыстарының нәтижелерінде табылған заттарда, поэзияларда кездеседі. Гомердің көне Троя батырлары ... ... ... құн ... ретінде пайдаланғаны жайлы айтылады. Осы уақыттарда металдан жасалынған ақшаларда "өгіз" деген атау ойып ... ... ... ... сөзі ... (ақша) "пекус" ("мал") сөзінен шыққан. "Рупа" ("мал") сөзі үнділердің ақша ... ... ... ... ... ... ... да ақша металл ақшаларға ауысқаннан кейін де "мал" деген атуға ие болды. Ярослав Мудрый 1018 ж. ... ... ... ... ... ерлерден 4 кун, старостылардан 10 гривен және боярлардан 18 гривенен тұрады". Ол ... ... ... қазына, қазына жинау орны - "мал ұстайтын орын" деп аталынды.
Капитал сөзінің шығуы да малменен байланысты, өйткені ескі герман ... бұл сөз мал басы ... ... ... отырып, меншік иесінің байлығын көрсетті.
Солтүстік халықтар ең бірінші тауар ретінде айырбас үшін жүнді пайдаланды. Ежелгі скандинавтар көлемі ... әр ... ... сатып алу барысында құстардың, аңдардың жүндерін пайдаланды (үкі, түлкі және т.б.). Құс ... ... ... ... ал аң ... ... Америка халықтарында жалпы құндық эквивалент ретінде қолданылды. Жүн ... ... ... және ... ... кең ... таралды. Ежелгі Русьтардың арабтармен, хазарлармен, Византиямен сауда-саттық жасауы барысында жүн ең басты құралдардың бірі болды. ... Русь ... жүн ақша ... бүгіні болып саналды. 1610 жылы жаулап алынған орыстардың касасында 5450 руб. Күміс пен 7000 руб. жүн табылды.
Жылы ... ... ... ... ... ... ретінде бақалшақ (раковинді) ақшаларды пайдаланды. Тарихта бақалшақ алқалардың келесі ... ... ... ... цимбис, бонгез, хайква және т.б. Көлемі түймедей ақшыл-қызғылт ... Кари ... ... ... түрінде жіпке тізілгендері Ежелгі Үнді елінде, Қытайда , ... ... ... ... ... және ... ... алғашқы ақшалардың қызметін атқарды. Американдық үнділердің белдіктерінде бақалшақ ақшалар құстардың, жыртқыш ... ... ... ... ... ... көрік берді. Бақалшақтарды Солтүстік Американың Тынық мұхит жағалауларында, Полинезияда, Каролин және Соломон аралдарында айырбас құралы ретінде ... ... ... ... ең бір ... ... ... табылады. Біздің бүгінгі күндерімізге дейін өмір сүре отырып, олар ешқандай өзгеріске ұшыраған жоқ. ХХ ғасырдың 70-жылдарының басында Соломон аралдарының ... ... ... ақша ... ... ... үш түрі: ең арзаны - қара түсті (курила), ақ түсті (галиа), аса қымбат - қызыл түсті (ронго) ... әр ... ... ... ... ... ... тобында Яв аралында осы күнге дейін феи ақша айналысында қызмет етеді. Олардың формасы дөңгелекше тас түрінде келе ... ... ... еске ... ... ... ... бірнеше метрге, ал массасы тоннаға дейін жетеді. ... ... ... ... ... ... бұрынғы иесінің белгісін өшіріп, өзінің белгісін соғады.
Юлий Цезарь патшалығының тұсында ақша ретінде құлдарды пайдаланды. Сонымен, бір ... құны үш ... алты ... он екі ... ... мен жер ... бөлінуімен эквиваленттің жетілуі жалғасты. Бөлінушілік, бірігушілік, біркелкілік мінездемелері бар эквиваленттер пайда болды. Бұл аз бұзылатын өсімдік ... - ... ... ... ... ... түріндегі тұздар, т.б.
Адамзат металл ақшаларға дейін жүздеген ақша түрлерін пайдаланған. Ежелгі Месопотамия және Египет мемлекеттерінде айырбас кезінде металл ... ... ... ... ... осы металл ақшаларды дөңгелек, жарты дөңгелек формасында жасаған. Біртіндеп адамдар құймаларды ... ... ... және ... ... - ... мен күмістен жасау тиімдірек екенін түсінді. Құйманы таза алтын мен ... ... оған ... ... ... ... да арзан металл араластыруға болатын болды. Сыртқы көрінісінен таза құйманы жасанды құймадан ажырату қйын болды. Ол үшін металл ... ... ... ... ... Жасанды ақша шығаруға, бағалы металға арзан металды араластыруға шек қою үшін, ... ... ... таңбалай бастады. Осылайша алғашқы монеталар пайда болды.
Қазіргі кезде ежелгі монеталар б.з.д. 17 ғасырда малазиялық мемлекет Лидияда ... ... ... Бұл ... ... мен күмістің электр-қорытпасынан болған. Кейінірек Лидиядан тәуелсіз күмістен соғылған монеталар Эгина аралында пайда болды. Себебі дәл сол ... ... ... ақшаны қажет еткен ұсақ сауда дамыған.
Көп уақыт өтпей ... ... және ... ... соғу ... біршама жетілген түріне көшті: әдетте құю арқылы алынатын монеталық дөңгелекшелер, оны екі ... ... ... мөрі бар ... ... және астыңғы жағын төске бекітіліп, үстінен балғамен ұрған. Билеуші немесе билеуші халық, кейбір қалалық құдайлар немесе әулиелер ... ... мен ... әрқашанда монета түрінің негізгі бөлігі болған. Себебі монета - бұл салмағы мен тазалығы мемлекетпен куәландырылған, кепілдік берілген металл ... ... ... ... - оны ... ... мемлекет немесе қаланың мөрі сияқты.
Сирек те болса мемлекетпен емес, шіркеу немесе жеке тұлға атынан шығарылған ... ... 16-17 ... ... ... ... ... жеке монеталар соғылған. Мысалы, Бэтсрел деген банкир өзінің Сесарфордтондағы (Солтүстік Каролина) шеберханасында ... 11 млн. ... ... ... ... ... салмағы, банкирдің аты-жөні мен тұрғын-жайы көрсетілген.Бірақ бұндай жеке ақшалар сирек болған.
17 ғасырдың екінші жартысында қағаз ... ... ал 19 ... олар ... ... ... Металл ақшалар айырбас үшін, көмекші ролге ығыстырылды. Монеталардың өзі ... ... ... ... көз болуды доғарды.
1.2 Ақшаның мәні мен атқаратын қызметтері
Ақша экономикадағы ролін өзінің атқаратын негізгі қызметтері арқылы орындайды. Ақшаның әр ... ... ... процесінен туындайтын тауар өндірушілердің формасы ретінде ақшаның әлеуметтік және ... ... ... бір ... сипаттайды.
Қазіргі экономикадағы ақшаның атқаратын мынадай бес қызметі бар:
* құн өлшем және баға масштабы
* ... ... ... ... ... және қор жинау құралы
* дүниежүзілік ақша
Ақшаның кез-келген тауарларға теңгерілу ... ... ... ... ... құн ... ... атқаруынан. Бұл ақшаның алғашқы қызметі. Ақша қоғамда ең алдымен өндірілген ... ... ... ... ... яғни ... ... белгілегенде айырбас құралы қызметін атқарады. Себебі әр түрлі тауарлардың құны бір-бірімен теңгермелі, ал сан ... ... ... ... ... ішкі ... ... кезінде тікелей құнның көрінуіне мүмкіндік бермейді. Тауардың құны тек ... ... ... делдалдық етуімен ғана көрінеді. Алайда тауарларды бір-біріне теңестіретін ақша емес, керісінше, толыққұнды ақшаны (алтынды) қоса алғанда бүкіл тауарларды өндіруге жұмсалатын ... ... қана ... ... теңгермелі етеді. Тауарлар құнының алтынмен өлшенетін себебі оны өндіруге өнімнің құнын құрайтын көп қоғамдық еңбек жұмсалады. Тек өз құны бар ... ғана құн ... бола ... Ақша ... ... ... ... уақытын) емес, осы еңбекпен құралатын құнын көрсетеді.
Сонымен ақшаның бірінші атқаратын қызметі - ол өндірілген ... ... ... ... ... ... өлшеу үшін алтын ақшаның қолда болуының қажеті жоқ. Ақша құн өлшемі қызметін қолдағы ақша емес, ... яғни ... ақша ... орындайды. Себебі тауардың құнын өлшеу оны ақшаға айырбастаудан бұрын өтеді, ал ... ... ... ... ... айналдыру үшін тауардың бағасын белгілеу жеткілікті. Таурдың бағасын ... үшін ... ақша ... тұрудың қажеті жоқ, себебі еңбек өнімі ойда бағаланады. Срндықтан тауарларды ... ... ақша ... ... ... ... ... өзара теңгермелі. Себебі ақша сияқты басқа тауарлар - адам ... ... ол ... ... ... біріңғай негізі - абстрактылы еңбек.
Тауардың ақша болып көрінетін құны - ... ... Баға ... ... ақшалай көрінетін бейнесі. Енді өндірілген өнімнің құнын ақшамен анықтау керек делік, яғни оны айырбасқа түсіру үшін бағасын ... ... Ол үшін баға ... ... ... Баға ... деп ақша ... ретінде мемлекет белгілеген белгілі бір металдың (алтын, күміс, мыс) мөлшері мен массасын айтады. Алғашқы монета соғылған кезде баға масштабы оның ... тең ... Бұл ... баға ... еді. Ақша ... ... байланысты баға масштабы ақшаның салмағына сай келмейді.
Ақшаның құн өлшемі ретіндегі қызметі мен баға ... ... ... ... бар. Құн ... - ол ... экономикалық қызметі яғни құн өнімді шығаруға жұмсалған еңбек шығынын анықтайды. Ал баға масштабы тауардың құнын анықтау үшін ... оның ... ... үшін ... ... ... ... - құқықтық сипаттамадағы техникалық құрал.
Тауардың мемлекет бекіткен бағасының өз ... ... ... ... ... ... ақша айналымы кезінде бекітілген ресми баға масштабы өзінің экономикалық маңызын жоятынын айта ... жөн. ... әр ... ... ... ... ... жасалған іс жүзіндегі баға масштабы бар. Соның негізінде ақшаның құн өлшемі қызметі жүзеге асады. ... ... ... ... екінші қызметі - айналыс құралы. Басқаша айтқанда, тауарлар бір-бірімен айырбасталғанда ақша делдалдық қызмет ... Ақша ... ... ... ... ... айырбастау (Т-Т) тауар айналысы (Т-А-Т) формасына айналды. Бұнда екі акт бар: біріншісі Т-А - ол ... сату ... ... ақшаға айырбастау, ал екіншісі А-Т - ақшаға басқа қажетті тауар ... алу ... ... тауарға айырбастауды бейнелейді. Ақшаның бұл қызметі тауар айналымына сапалық ... ... ... Т-А - ... өнім ... өнім ... жұмсаған еңбегін қоғам таныды деген мағынаны білдіреді.
Екіншіден, бір нақты тауарды сатып, басқа бір нарықта керек тауарды сатып ... ... ... ... ақшаға айналдырып (Т-А), керек тауарды сатып алуды кейінге қалдыруға ... ... ... жекелеген айырбас актілері араласып, түйісіп біртұтас тауар айналысы процесін (Т-А-Т1-Т2 А1-Т2-А2) құрайды. Осы ... ... ақша ... ... ... ... және ... қолдан қолға өтіп ақша айналысын құрайды. Сөйтіп, ақша ... ... ... ... ... ... процестеріне қызмет көрсетіп, үнемі айналыста жүреді.
Ақшаның айналыс құралы қызметінің ... ... мен ... ... ... қозғалысы;
ә) бұл қызметті ойдағы ақша емес, қолма-қол ақшаның орындауы;
б) бұл қызметін ақша тауарлар айырбасталғанда оларға ... ... ... ... орындайтындықтан, айырбаста нақты ақша материалы (алтын) емес, оның орнына қолданылатын ақша белгілерінің жүруі.
Демек, ақшаның айналыс құралы қызметін аз ғана ... ... және ... айналысының шапшаңдығы толық құнды металл ақшалардың орнына жүретін кембағалы монеталар, кейін қағаз ақшаларды қолдануға мүмкіндік туғызды. Ол үшін ... ақша - ... ... ... ... монеталар мен қағаз, несие ақшаларының тауар айырбасында қолдануына қоғам кепілдік беріп, адамдар мойындауы қажет. Соның нәтижесінде әр ... ... ... ... ... ... мен майда монеталары дүниеге келді.
Ақшаның бұл қызметінде айналысқа қажетті ақша мөлшері сатылатын тауарлардың бағасы мен олардың ... ... ... Ақша ... тез ... ... ... аз мөлшерлі ақша қажет. Егер де айналыстағы ақша массасы тауар массасынан көп болса, онда айналымдағы кембағалы ақша құнсызданады. Оны ... ... деп ... ... ... ... сайын тауарды сату уақыты оған ақша төлеу уақытымен сәйкес келе бермейді. Төлемді ... ... ... ... ақы төлегенде ақша төлем құралы қызметін атқарады. Сатып алушы тауар үшін ақшаны төлем ... ... ... ғана ... ... бұл - тауар несиеге сатылды деген ұғым. Тауар несиеге сатылғанда сатушы - несие беруші, ал ... ... - ... деп ... ... алушы ақшаның орнына сатушыға қарыз міндеттемесін жазып береді. Қарыз өтегенде ақша төлем құралы қызметін атқарады.
Ақшаның төлем құралы қызметі тек тауар ... ... ... ... сонымен бірге ақша қаржылық және несиелік қатынастарға да қызмет көрсетеді. Барлық төлемдерді төмендегідей түрде топтастыруға болады:
а) ... және ... ... ақы ... еңбекақы, зейнетақы, шәкіртақы, жәрдемақы төлеу;
б) мемлекеттік қаржы міндеттемелерін төлеу;
в) банктік, мемлекеттік, тұтыну несиелері бойынша қарызды ... ... ... ... құқықтық-сот сипатындағы ақыларды төлеу және т.б.
Ақшаның төлем ... ... ... ... ... ... бұл ... ақша сатып алу-сату процестерін аяқтайды және қолма-қол ... ... ... ... да ... ... жағдайында ірі сауда келісімдерінде ақша көбіне төлем құралы ретінде қолданылады. Несие қатынастарының дамуы қолма-қол ақшаны қатыстырмастан ... ... ... ... ... ... алу жолымен өтуге мүмкіндік туғызады.
Ақша төлем құралын атқаруына байланысты айналысқа қажетті ақша мөлшері, яғни ақша айналысы заңы толық мәнге ие ... Атап ... ... ... ... айналысқа қолма-қол ақша түспейді. Сондықтан ол айналымға керек ақша мөлшерін азайтады. ... ... ... ... қарызды өтеу үшін айналымға ақша қажеттігі өседі. Ал айналымға қажетті ақша мөлшері өзара ... ... ... азаяды. Егер айналымның бір буынында қарыз міндеттемелері бойынша (жабдықтаушының шоты бойынша) уақытында төлем түспесе, онда ол ... ... ... ... ... өткен қарыздар, бюджетке төлейтін төлемдер, жалақы бойынша және т.б. төлемдер).
Сөйтіп ақшаның төлем құралы қызметі несие қатынастары мен несие жүйесін ... Ол - ... ... ... ығыстырудың тағы бір айғағы.
Ақшаның келесі қызметі - қор жинау және ... құру ... ... ... және ... ... ... орындауы үшін қажетті мөлшерде белгілі бір уақытқа ақша қорын жинау керек. Әр ... ... ... тауар айналысы (Т-А-Т) тоқтап (Т-А) қалуы мүмкін. Осының нәтижесінде ақша айналысы да тоқтап, белгілі бір тауарларды сатқаннан соң ақша ... ... ... ақша ... ... әр ... нақты себептерге байланысты.
Тауар айналымының үзіліссіз бірқалыпты жүруі үшін қажетті ақша мөлшері өзгеріп ... ... бір ... ... ... ақша ... ... кейде, керісінше, ондағы ақшаны шығару қажет болады. Мысалы, ауыл шаруашылығындағы жыл мезгілдеріне байланысты жүргізіледі. Көктемде егін егу үшін алдын-ала қажетті ... ... алу ... ... өткізу, тұқым және жанар-жағар майларды дайындау және т.с.с. жұмыстарға ақша қорын жинау керек. Бұл экономикалық себептер. ... ... ... ... ... ... жеке қор жинауға құмарлық т.с.с. Әлеуметтік себептер де ақша жинауға әсер етеді.
Айналым ... және ... ... ... алуға қағаз және несие ақшалары қолданылады. Ақша қорын жинау ұйымдардың жинақтары және адмдардың жеке жинақтары түрінде ... ... ... кәсіпорындардың, ұйымдардың банктердегі есеп және депозиттік шоттарындағы ақша қаражаттарының қалдығы түріндегі жинақтар, ал екіншісіне: халықтың банктердегі, мемлекеттік ... және т.б. ... ... ... ... ... ... арқылы ұйымдар мен халықтың жинақ қаражаттары банктік несие түрінде қайтадан айналымға ... ... ... ішкі ... ... толық құны жоқ ақша қорлары қызмет көрсетеді.
Ал толық ... ақша ... ... құн ретінде жалпы байлықтың өкілі болып табылады. Мұның мәнісі, ақшаның байлық құру құралы қызметін тек толық құнды ақша ... ... ... одан ... ... бұйымдары, сонымен қатар қымбат тастар атқарады. Бұндай қор - елдің байлығының көрінісі. Байлық мемлекеттің сақтандыру қоры ... ... ... ... ... ... ақшаның қор жинау және байлық құру құралы қызметі арқылы ... ... ... бөлу және қайта бөлу процестері жүреді.
Халықаралық еңбек бөлінісінің дамуы, шаруашылық байланыстарының интеграциялдануы ... және ақша ... ... ... ... ... ... пайда болуына әсер етті. Бұл экономикалық қатынастар - ... ... ... ... Сондықтан ақша халықаралық сауда-сатыққа қызмет көрсетеді. Ақшаның бұл қызметі қоғамның капитализмге дейінгі сатыларында пайда болып, әлемдік нарық тұсында кең ... Бұл ... ақша , яғни ... құймасы формасында айналысқа түседі. 1867 ж. Париж келісімі дүниежүзілік ақша қызметін тек алтынға бекітті. Сол кезден ... ... ақша ... ... үш ... ... ... Атап айтқанда:
* бүкіл елдерде ортақ төлем құралы, яғни халықаралық төлем ... ... ақша ... ... балансы бойынша есеп айырысуда қолданылады
* бүкіл елдерге ортақ сатып алу құралы, яғни халықаралық сатып алу ... ... ... ... ... ... сатып алғанда жүреді. (Мысалы, егін шықпай қойған жылдары - астық, қант)
* қоғамдық ... ... ... ... ақша ... ... бір ... басқа елге көшіргенде, яғни контрибуция (соғыста жеңілген мемлекеттің жеңіп шыққан мемлекетке төлейтін соғыс салығы) салығын төлегенде, репарация (жеңілген елдің ... ... ... ... түгел, ия жартылай төлеуі) зиянын төлегенде немесе қарыз бергенде қолданылады.
Дегенмен, тіпті алтын стандартты ақша жүйесі кезінде де ағымдағы ... есеп ... ... ... ... ... ... Халықаралық төлем айналымында негізінен несие құралдары жүрді. Мысалы, 1913 ж. халықаралық есеп айырысудың 80 проценті ағылшындық фунт ... ... ... ... ... ал ... ... сальдосын (қалдығын) өтеу үшін ғана алтын қолданылған.
Әлемдік байланыстардың интенсивтендірілуі және несие қатынастарының дамуы, сонымен бірге әлемдік біріңғай банкнотаның жоқтығы ... ... ... ... ... ұлттық валюталарды енгізуге мәжбүр етті. 1922 ж. Генуяда өткен бірінші халықаралық келісімде ... фунт ... және ... ... алтынның эквиваленті деп жариаланып, халықаралық айналымға енгізілді. Екінші келісім 1944 ж. ... (АҚШ) ... онда ... ... валюта жүйесінің негізі бекітілді. Бұл келісім АҚШ-тың долларына фунт стерлингке резервтік валюта статусын берді. Одан кейін дүниежүзілік ақшаның жаңа формалары ... ... СДР - ... ... ... арнаулы есеп айырысу (ақша) өлшемі (1970 ж.), ЭКЮ - ... ... есеп ... ... (1979 ж.), оны ... валюта жүйесіне мүше-мемлекеттер қолданады. Ал 1999 ж. 1 қаңтарында енгізілген жаңа валюта - еуро бірте-бірте ... ... ... деп ... ... жәйт, дүниежүзілік ақшаның түрлерінің өзгеруі ұлттық ақша белгілерінің бастапқыда металл ақшадан біртіндеп несие ақшаларына өту жолдарын едәуір кешігіп барып қайталауда.
Кейбір ... ... ақша ... ... ақша ретінде қолданылуының себептері:
* бұл елдердің дүниежүзілік сауда мен ... ... ... ... ... бар;
* бұл елдердің басқа елдерге айтарлықтай несие беруге мүмкіндігі ... ... ... экономикасы дамыған және әлемдік нарықтағы тауарларының үлес салмағы қомақты мемлекеттердің ұлттық валютасы дүниежүзілік ақша ... ... ... ... ... бір ... ... бірге алтын орнына жүретін есеп айырысудың әр түрлі құралдары пайда болуда. Қазір дүниежүзілік несие ақшаларының жобасы ... ... ... де ... ... ақша ... тек алтын танылғансын халықаралық есеп айырысу құралдары алтынға еркін айырбасталуы тиіс. Бұл ... ... ... төлем қатынастарының дағдарысын көрсетеді.
Жалпы мемлекеттік заңдармен реттелген елдегі ақша айналысын ұйымдастыру ақша жүйесі болып табылады. Әрбір мемлекеттің ... ... ақша ... бар.
Қазақстан Республикасының ақша жуйесі 1995 ж. 30 наурыздағы Қазақстан ... ... заң күші бар ... сәйкес ұйымдастырылған. Жарғы ақша айналысын ұйымдастыру негізін және ... ... онда ... ақша ... ақша ... ... ... қатар монеталарды жасау тәртібі, ақша айналысын ұйымдастыру және реттеу тәртіптері қамтылады.
Ақша жүйесі келесі элементтерден тұрады:
Ақша бірлігінің атауы. Қазақстан Республикасының ақша ... ... ... құралған 1 теңге болып табылады.
Ақша белгілерінің түрлері. Егер 1991 ж. 1 қаңтарына ... ... ... ... болса, онда қазіргі кезде Қазақстан Республикасы ақша белгілері болып олардың өсу құны ... ... ... түрлеріне қабылданатын банкноттар мен монеталардан құралады. Олар Ұлттық банктің міндеттемесі болып табылады және барлық активтермен қамтамасыз етіледі.
Эмиссия тәртібі. Қолма-қол ... ... ... ... ... және айналыстан шығаруды Ұлттық банктің қолма-қолсыз ақша ... ... ... мен ... сату ... жүзеге асырады.
Ақша түрлері. Заңды төлем құралы болып табылатын: қағаз және ... ... ... ... - бұл басқа бір елдің ақша бірлігіне қатысты бейнеленген сол елдің ақша бірлігінің бағасы.
Әлемдік тарихта ақша жүйесінің ... ... ... металдық айналым, мұнда ақшалай тауар ақшаның барлық қызметін атқарады, ал ... ... ... ... ... және ... ақша айналысы, мұнда алтын айырбастамайтын банкнотамен айналыстан ығыстырылып шығарылды және қазынаға айналды.
Металдық айналысқа ... ... ... екі ақша ... - ... және ... ... - бұл ақша жүйесінде жалпы құндық эквивалент ролін заңды түрде екі металл атқарады. Алтын және ... ... кең ... ... ... ... ... биметаллизмнің үш түрі болды:
параллельді валюта жүйесі, алтын және күміс монеталар арасындағы қатынас металдың нарықтық бағасына сәйкес стихиялы түрде бекітілді;
қосарлы валюта ... бұл ... ... ... валюта жүйесі, күміс монеталар алтын белгісі болып қалыптасты.
Ақша ретінде екі металдың қолданылуы жалпыға ортақ эквивалент табиғатына қарама-қайшы болды. Алтын мен ... ... ... ... ... қиындықтар туды. Қосарлы ақша жүйесін мемлекетаралық реттеу нәтижесіз болды. Күмістің ... ... ... ... ... ... кете ... - жалпыға эквивалент ролін бір ғана металл (не алтын, не ... ... ақша ... ... ... ... рет ... 1816 ж., Германияда - 1871-1873 жж., Францияда - 1876-1878 жж., Ресей мен ... ... жж., ... ... жж., ... ... жж. ... белгілерін алтынға айырбастау сипатына байланысты алтын монометаллизмі үш түрге бөлінді:
Алтын монета стандарты, оған алтын монетасының айналысы, алтынның ақша ... ... құн ... ... ... ... өсу құны ... айырбасталуы және т.б. тән.
Алтын құйма стандарты - ... мен ... ... ... ... ... бекітілген сомманы (Ұлыбританияда - 1700 фунт ... ... - 215 мың ... құны 12 кг ... ... құймасының бағасына сәйкес келеді) ұсынған жағдайда алтын құймаларына айырбасталды.
Алтын девиз стандарты - Германияда, Австралияда, Данияда, ... және ... ... ... Бұл ... ... ... валютасына айырбасталатынын білдіреді. Сөйтіп, бұл стандарт бір елдің валютасы басқа елдің валютасына тәуелділігін көрсетті.
1929-1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыстың ... ... ... барлық формалары жойылды. Алтынға айырбасталмайтын несиелік ақшалардың жүйесі бекітілді. Банкнотаның алтынмен қамтамасыз етілуі және оны алтынға айырбастау ... ... ... ... Сөйтіп, 1972 ж. шетел орталық банктері үшін АҚШ долларын алтынға айырбастау да тоқтатылды. Ақша эмиссиясын қамтамасыз етуінің негізі ... ... ... ... айналысынан айырбасталмайтын несиелік ақшалар жүйесі, ақша бірлігі құндарының қалыптасу механизміне қарай айырбасталды. Несиелік ақшалардың ... құны оның ... ... ... асып ... Эмиссиялық жүйені реттеу ашық нарықтағы операциялар, міндетті резервтер нормасы, ... ... ... басқа да әдістері арқылы, қаржы және валюта саясатының көмегімен жүзеге асырылады.
Айырбасталмайтын несиелік ақшаларға өту ақша жүйесінің ... ... яғни ақша ... объективтік қажеттілігінен артық айналысқа ақша шығаруды шектеу қағидаларының бұзылуына әкеліп соқты.
Шаруашылық механизміні құрамдас бөлігі ретіндегі ақша жүйесі қоғамдық ... ... ... ... жауап қайырады. Кез келген сәйкессіздіктер ақша жүйесінің тұрақсыздығына, ақырында ақшаның құнсыздығына, инфляцияға әкеп тірейді.
1.3 Ақша түрлерінің экономикадағы ... ... даму ... екі ... ... нағыз (толық бағалы) ақшалар және құндық белгілер (толық бағалы емес ... ... - бұл ... құны оны дайындауға кеткен нақты құнымен сәйкес келетін металл ақшаларды білдіреді.
Мұндағы металл ақшалар мыстан, күмістен және ... ... ... ... ... ... ... - бұл олардың соңғы формасы болып табылады.
Алғашқы ... 7 ғ. ... ... ... және ... Лидия мемлекетінде пайда болды. Киев Русінде алғашқы монеталардың ... ... 9-10 ғ.ғ. ... ... кездері айналыста алтын моенталармен қатар, күміс монеталар да қоса жүреді.
Алтын айналысына бірқатар елдер де 19 ғ. ... ... ... Бұл елдердің ішінде алтын өндіру жағынан бірінші орында, өзінің отарларымен бірге ағылшын елі де алған. Металл айналысына өтуге және ... ақша ... ... оның ... бағалы металл ретіндегі мынадай қасиеттері себеп болған: оңай бөлінетіндігі және қасиетін жоғалтпай бірігетіндігі, сақталғыштығы, өндіру және қайта ... ... ... ... арқасында толық бағалы ақшалар барлық бес қызметті де бірдей атқарады.
Алтын айналысы тұсында құнның ... ... ... болуының мынадай объективті қажеттіліктері боған:
* Алтын өндірісі тауар өндірісі артынан ілесе алмағандықтан да айналыстағы ақшаға деген қажеттілікті толық өтей ... ... ... ... ... ұсақ ... ... қызмет көрсете алмады.
* Алтын стандарты, жалпы алғанда өндірісті және тауар айналымын ынтыландырмады.
Сонымен, алтын айналысы бірінші дүниежүзілік соғысқа ... ғана ... ... ... ... ... жабу мақсатында құнның қағаздай белгілерін шығаруды ұлғайтты. Соның нәтижесінде, біртіндеп алтын айналыстан шыға бастайды.
Нағыз ақшаның орынбасарлары (құндық белгілері) - ... құны ... ... яғни олардың өндірісіне кеткен қоғамдық еңбектен жоғары болып келетін ақшаларды білдіреді.
Оған мыналар ... ... ... ... - ... ... металдардан жасалған ұсақ монеталар, мысалға жез, алюминий т.б. монеталар;
* құнның ... ... ... ... ... екіге бөлінеді: нағыз ақшаларға және несиелік ақшаларға.
Қағаз ақшалар - бұл ... ... ... ... ... Тарихта олар айналыста жүрген алтын және күміс монеталардың орынбасарлары ретінде пайда ... Бұл ... ... ... ... объективті мүмкіндігі, олардың айналыс құралы қызметін атқару ... ... ... ақшалардың қағаз ақшаға ауысуының мынадай өзіндік себептері болған:
* ... ... ... алып жүру ... металл ақшалардың мемлекеттік билік органдарының жасаған әрекетінің нәтижесінде, яғни қазынаға қосымша табыс алу мақсатында ... ... ... ... ... бағалы металдарды өндірудің қағаз ақшаларды шығаруға қарағанда өте қымбатқа түсуі;
* эмиссиондық табыс (шығарылған ақшалардың номиналдық құны мен олардың құны ... ... алу ... ... қағаз ақшаларды шығаруы;
* бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б.э. 17 ғ. Қытайда, 1690 ж. ... ... ... Солтүстік Америкада, 1762 ж. Австрияда және 1769 ж. Ресейде пайда болды. ... ... ... ... ... ... барлық елдерде шығарылды. Қазіргі кезде қағаз ақшалар қазыналық бюджеттер түрінде он елде (АҚШ, Италия, Индия, Индонезия т.б.) ғана ... ... ... 1961 ж. ... ақша ... ... қағаз ақшалар, яғни 1,3,5 рубльдік қазыналық билет формасында ... рет ... ... кейіннен Ресейдегі 1991-1992 ж.ж. ақша реформасы нәтижесінде алынып тасталды.
Қағаз ақшалар ... ... - ... ... жабу ... қазынамен шығарылатын және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет белгілеген бағасы бар құнды білдіреді.
Қағаз ақшалар тек қана айналыс ... және ... ... ... ... Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттің қаржы жетіспеушілігіне байланысты түсіндіріледі. Қағаз ... ... ... ... тұрақсыз және құнсыздануға тез икемді болып келеді. Олардың құнсыздану себептеріне: айналысқа басы артық қағаз ақшалардың шығарылуы, эмитентке деген сенімнің ... және ... ... қолайсыздық жағдайы жатады.
Несиелік ақшалар - тауар өндірісінің дамуымен, яғни тауарларды сатып алу және сатудың уақытын кешіктіріп ... ... ... ... пайда болды. Олардың пайда болуы ақшаның төлем құралы қызметін атқаруымен де байланысты келеді. Бұл ақшалардың эконмикалық мәні - ақша ... ... ... ... ... ... ... ақша айналымының дамуына мүмкіндік жасаумен сипатталады.
Несиелік ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота, чектер және несиелік карточкалар.
Вексель - ... бір ... ... ... мерзімде және белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордың жазбаша міндеттемесін білдіреді. Вексельдің екі түрі болады: жай вексель және аудармалы ... ... - ... ... ... ... төлеу туралы сөзсіз міндеттемесі.
Аудармалы вексель (тратта) - вексель берушінің (трассанттың) қарызды алушыға (трассатққа) төлеу туралы бұйрығынан білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... борышқор болып табылады. Аудармалы вексель келесі бетіндегі ... ... ... ... ... қолына) байланысты айналыста бола алады. Аудару туралы қолдардың көбеюіне байланысты вексель айналысы ұлғая түседі және мұндағы әрбір иноссант, ... ... ... түрде жауап береді.
Жай вексель мен аудармалы вексель - коммерциялық вексельдің ... ... ... ... ... ... мынадай түрлері болады: қаржылық, қазыналық, достық, бронзалық.
Қаржылық вексель - белгілі бір соманы қарызға беруден туындайтын қарыздық міндеттеме.
Қазыналық ... - бұл ... ... бір ... жатады. Қазыналық вексель бойынша мемлекет борышқор болып саналады.
Достық вексель кейіннен банкте ... ... алу ... бір-біріне беріледі.
Бронзалық вексель нақты қамтамасыз етілмеген қарыздық міндеттемені білдіреді.
Вексельдің келесідей өзіне тән ... ... ... яғни ... ... ... түрі көрсетілмейді;
* дауыссыздық, яғни протест туралы актіні нотариуспен жасағаннан кейін ... шара ... ... ... ... ... ... тиісті;
* айналымдық, яғни басқа бір тұлғаларға аударып жазу арқылы ... ... ... ретінде вексельдің берілуі, вексельдік міндеттемелерді өзара есепке алуға мүмкіндік жасайды.
Банкнота - қазіргі уақытта вексельдерді қайта есепке алу жолымен ... ... ... ... ... ... ... және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады. Банкнотаның вексельден төмендей айырмашылықтары бар:
* мерзімділігіне қарай, егер де вексель мерзімді қарыздық ... ... (3-6 ... ал, ... ... ... ... кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсіпкерлер шығарады және оның жеке ... ... оған ... ... ... ... екі ... бөлуге болады: классикалық және жай банкноталар.
Классикалық банкнота - бұл ... ... ... ... ... ... ... еркін алмастырылатын, яғни металиен қамтамасыз етілген Орталық ... ... ... ... қағаз ақшалардан айырмашылығы бар:
* жаратылысына қарай - ... ... ... ... құралы ретінде қызметінен, ал банкнота - ақшаның ... ... ... ... ... ... әдісі бойынша - қағаз ақшаларды айналысқа қазынашылық шығарса, ал банкнотаны - ... банк ... ... ... - классикалық банкноттар вексель мерзімінің аяқталуына байланысты Орталық банкке қайтарылады, ал, қағаз ақшалар қайтарылмайды, яғни олар айналыста қала ... ... ... - классикалық банкноталар банкке қайтуына байланысты алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, ... ... ... ... ... ... ауыстырылуы тоқтатылғаннан бастап, банкнота алтынмен қамтамасыз етілуі қысқарып, вексельдік қамтамасыз етілуі де күрт нашарлай түсті, ... ... ... ... ... ... ... және міндеттемелермен толықты.
Жай банкнота - бұл ... ... ... шығарылған Орталық банктің билеттерін білдіреді. Бірақ та олар ... ... яғни өз ... банктің активтерімен ғана қамтамасыз етіледі.
Қазіргі айналыста жүрген Орталық банктен шығатын банкноталар алтынмен қамьтамасыз ... ... ... ... бір ... ... ... несиелік негізі сақталған, сондай-ақ олар қағаз-ақша айналысының заңдылықтарына бағынады.
Қазіргі кезде банкноталардың эмиссиялануының келесідей үш жолын бөліп ... ... ... ... ... ... ... банктік несиелеу, яғни мемлекеттік қарыздық міндеттемелердің орнына банкноттардың шығарылуы барысында;
* активті төлем балансы бар елдерде (Германия, ... т.б.) ... ... ... өсуі жолымен.
Чек вексель мен банкнотаға қарағанда, коммерциялық банктердің құрылып, олардағы ағымдық ... бос ... ... ... ... ... және ... құралы ретінде біршама кеш пайда боған. Алғашқы чектер 1683 ж. ... ... ... - ... шот ... ... ұстаушыға белгілі бір ақшалай соманы төлеу туралы ... ... ... ... ... ... өзінің банкісіне берген жазбаша бұйрығын білдіреді.
Чектің мынадай түрлері ... чек - ... ... ... бір ... ... жазылады;
ордерлі чек - бір тұлғаның атына толтырылған, бірақ индоссамент бойынша басқа бір тұлғаға беруге ... ... чек - ... ... ... ... сомасы төленеді;
есеп айырысу чегі - заңды тұлғалар арасында қолма-қолсыз есеп айырысуларда қолданылады;
келісілген чек - банк ... бір ... ... ... ... ... ... мынадай:
* ол банктен нақты ақшаны алуға қызмет етеді;
* ол айналыс және төлем құралы қызметін атқарады;
* ол қолма-қолсыз ... есеп ... ... ... ... мен ... ЭЕМ кеңінен пайдалануға өтуі электрондық ақшалар арқылы қарызды өтеудің жаңа әдістерінің пайда болуына мүмкіндік жасады.
Банк ... ЭЕМ ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі туды.
Несиелік карточкалар - бұл нақты ақшалар мен чектердің орнын ауыстыратын, сондай-ақ оның иесіне қысқа ... ... ... ... беретін есеп айырысу құралын білдіреді.
Несиелік карточкалар бөлшек сауда айналымында және қызмет көрсету сферасында қолданылады. ... ... ... ... ... төрт түрі пайдаланылады: саудаға арналған, бензин сатып алуға арналған, туризм және ойын-сауық шараларын төлеуге арналған. Бірақ та біршама кеңінен таралған ... ... ... ... ... ... күні ... елімізде саудаға арналған несиелік карточкалармен қатар бензин сатып ... ... ... ... да қолданылады.
2 Ақша жүйесінің теоретикалық аспектілерін талдау
2.1 Ақша жүйесі, оның элементтері және типтері
Ақша жүйесі - ол ... ... және ... ұлттық заңдармен бекітілген біртұтас ақша айналымы. Алғашқы ақша жүйесі XVI - XVII ғғ. ... ... ... ... ... ... болды. Бірақ оның кейбір жекеленген элементтері одан да бұрын айналымда жүре бастаған. ... ... және ... - ақша айналысының қарқынды дамуы ақша жүйесіне өзгеріс енгізді. Әр бір ... ... ... ақша жүйесі бар.
Қазақстан Республикасының ақша жүйесі 1995 жылы 30 ... ... ... ... банк ... ... Республикасы Президентінің заң күші бар Жарлығына сәйкес ұйымдастырылған. Жарғы ақша ... ... ... және формаларын белгілейді, онда ресми ақша бірлігі, ақша белгілерінің эмиссиясы, сонымен қатар ... ... ... ақша ... ... және реттеу тәртіптері қамтылады.
Ақша жүйесі келесі элементтерден тұрады:
Ақша бірлігінің атауы. Қазақстан Республикасының ақша бірлігі ретінде 100 ... ... 1 ... ... табылады.
Ақша белгілерінің түрлері. Егер 1991 жылы 1 қаңтарына дейін айналыста қазыналық билеттер болса, онда қазіргі кезде Қазақстан Республикасы ақша ... ... ... өсу құны ... ... барлық түрлеріне қабылданатын банкноттар мен монеталардан құралады. Олар Ұлттық банктің міндеттемесі болып табылады және ... ... ... етеді.
Эмиссия тәртібі. Қолма-қол ақшаларды шығарып, олардың айналысын ұйымдастыру және айналыстан шығаруды Ұлттық банктің қолма - ... ақша ... ... ... мен ... сату ... ... асырады.
Ақша түрлері. Заңды төлем құралы болып табылатын: қағаз және несие ақшалар.
Валюталық ... ... бұл ... бір ... ақша бірлігіне қатысты бейнеленген сол елдің ақша бірлігінің бағасы.
Ақша жүйесінің типі: ақша - ... ... ... ... яғни ... ... эквивалент болуына немесе ақша - құн өлшемі қызметін атқаруына байланысты қалыптасады. Сондықтан әлем ... ақша ... ... ... ... ... ақша ... бұл жүйеде ақша тауары, яғни толық құнды
ақша айналыста жүреді және ол ақшаның барлық қызметтерін ... Ал ... ... ... ... Несие ақшалары және қағаз ақша айналысы, бұл жүйеде атына сай, ... ... ... ақша яғни алтын бір жолата ығыстырылып, айналыста тек ақша ... ... ... ... ... құн ... ретінде қабылдаған металға байланысты металл ақша жүйесі: биметализм және ... ... ... - ол мемлекет заңды түрде жалпыға ортақ эквивалент ролін алтын мен күміске бекіткен ақша жүйесі. Бұл ... ... мен ... тең ... ақша - қос металды валюта, онда екі металдан да көлемде монеталар соғылып, айналыста шектеусіз қатар жүрген.
Биметализм үш түрі ... ... ... ... ... - онда алтын мен күміс монеталардың арақатынасы стихиялы түрде металдың нарықтық бағасына байланысты ... Қос ... жүйе - онда ... ... арақатынасын мемлекет бекітіп, алтын мен күміс монеталар сол қатынаспен ... ... ... ... - онда ... мен ... монеталар заңды төлем құралы деп саналғанмен іс жүзінде күміс монета алтынның белгісі ретінде жүрді.
Биметаллизм ... ... ... ... XYI - XYII ғғ. пайда болып, ... XIX ғ. ... ... кең қолданылады. Ақша ретінде екі металды қолдану ақшаның жалпыға ортақ эквивалент қасиетіне қайшы келді. Алтын мен ... ... ... да қиындықтар кездеседі. Дегенмен 1865 ж Франция, Бельгия, ... және ... ... ... қалу ... ... келісім жүргізе бастады. Нәтижесінде (1865-1878жж.) Латын монеталық одағы конвециясы бекітіліп, ол бойынша екі металдан да құны 5 франк және одан да ... ... ... ... күміс пен алтынның арақатынасы 1:15,5 тең болды. Бірақ екі валютаның арақатынасы алтын мен ... ... ... ... келмеді.
Биметаллизм жүйесі өскелең капиталистік шаруашылықтың талабын қанағаттандыра ... ... құн ... ... екі ... қатар қолдану ақшаның бұл қызметіне қайшы келді. Жалпыға ... құн ... ... тек бір ғана ... ... ... ... не алтын, не күміс. Оған қоса XIX ғ. аяқ шенінде күміс шығарудың арзандауына байланысты күмістің құны кеми бастады. Бұл кезде ... мен ... ... ... 1:20, 1:22 тең ... Ал заң ... ... мен күмістің арақатынасы бұдан әлдеқайда төмен болғадықтан алтын монеталар айналыстан шығып, қазына қорына айналды. Алтын ақшаның айналыстан шығуы Коперник - ... ... ... ... ақша ... ақшаны айналыстан ығыстырады" деген қағиданың өмірдегі көрінісі.
Капиталистік ... ... ... ... ... ... яғни жалпыға бірдей бір эквивалентті қажет етті. Сондықтан биметаллизмнің орнына монометаллизм ақша жүйесі өмірге келеді.
Монометаллизм - ол ... ... ... тек бір ғана ... ... ақша жүйесі. Айналыстағы құн белгілері мен монеталар алтынға немесе ... ... ... ... Үндістанда 1852-1893 жж., Голландияда 1847-1875 жж., Ресейде ... жж. ... ... ... монометаллизм 1839-1843 жж. жүргізілген ақша реформасының нәтижесінде енгізіліп, ақша ... ... ... таза күмістің 4 мысқалы 21 бөлігі бар күміс рубль ... ... ... айналысқа күміске еркін айырбасталатын несие ақшалары да шығарылды. Дегенмен күміс ақша елдің ... ... ақша ... ... ... ... ... Оған қоса, 1853-1856 жж. болған Қырым соғысының шығындарын өтеу мақсатында айналысқа қосымша несие ақшалары шығрылды, іс-жүзінде олар ... ... ... ... Ресейде күміс монометаллизмнің орнына алтын монометаллизмі келді.
Алғашқыда алтын ... ақша ... ... XVIII ғ. ... ... қалыптасып, ол 1816 ж. Заң жүзінде бекітілді. Ал басқа мемлекеттердің көпшілігінде XIX ғ. соңғы ... яғни ... - ... жж., ... ... ... ... Дания) -1873 ж., Францияда - 1876-1878 жж., Австралияда 1892ж., Ресей және ... - 1897 ж., ... 1900 ж. ...
Құн белгілерінің алтынға айырбасталу ерекшеліктеріне байланысты алтын монометаллизмінің үш түрі болады.
Алтын монетлы стандарт - оған ... ... ... тән:
* елдің ішкі айналымында алтын монеталар жүреді және ол ақшаның барлық қызметтерін атқарады;
* алтын монеталарды еркін соғу рұқсат етілген;
* айналымдағы ... ... ... майда монеалл монеталар) көрсетілген құнымен еркін және шектеусіз алтын монеталарға айырбасталады;
* алтынды, шетел валютасын ... ... алып ... және елге ... ... ... ... еркін жұмыс істеуіне рұқсат берілген.
Алтын монеталы стандарт капитализмнің алғашқы сатысы - ... ... ... пайда болып, өндірістің, несие жүйесінің, әлемдік сауданың ... және ... ... ... жол ... Алтын елдің ішінде де, сыртқы сауда да еркін жүруі үшін мемлекеттің эмиссиялық банкінде алтынның сақтаудағы қоры ... ... ... ... ... тапшылығынарттырады. Оны жабу мақсатында айналысқа шығарған ақша массасы ... ... ... ... әлде қайда асып кетті. Сондықтан кембағалы ақшаларды (несие ақшаларын) алтын монетаға еркін айырбастау мүмкіндігі жойылды. Осы кезде алтын монеталы ақша ... ... ... ... барлығында және басқа да көптеген мемлекеттерде жойылды. Банкнотаны алтынға айырбастау тоқталып,алтынды ... ... тиым ... ... ... ... шығып, қор жинау және байлық құру құралына айналды. Алтын ... ... ... ... ... ... айналымға түсті.
Алтын құймалы стандарт - оның ... ... ... ... ... алтын монета айналыста болмайды және оны еркін соғу ... ... ... стандартта банкнотаның белгілі бір сомасы алтын құймасының белгілі бір салмағына айырбасталады. ... ... ... 12,4 кг ... ... 1700 ... ал ... 12,7 кг - 2105 мың франкке теңгерілді.
Алтын девизді (алтын валюталы) стандарт - ол ... ... ... ... бір ... ... ... ақша жүйесі. Бұл жүйе Австрияда, Германияд, Данияда, Норвегияда және басқа да елдерде жүрді. Бұл кезде алтын монетаның еркін ... ... ол айна ... да ... ... Міне тек осындай қосалқы жолмен ғана алтын девизді ақша жүретін елдердің алтынмен байланысы сақталды. ... ... ... бір ... ... ... саясат әдісімен, яғни нарықта ұлттық валютаның курсының төмендендеуіне немесе ... ... оған ... ... сатып алу немесе сату арқылы жүзеге асырылады. Сөйтіп, алтын девизді стандарт ... бір ... ... ... ... валютасына тәуелді болды.
1929-1933 жж. әлемдік экономикалық дағдарыс ... ... ... әр ... ... ... ... формасы жойылды. Мысалы, Ұлыбританияда -1931 ж., АҚШ-та 1933, Францияда 1936 ж. және ... ж. ... ... ... ... жүйесі еркін айырбасталатын валютасы бар мемлекеттердің қолдануы үшін ... ... ... ... ... Оның ... яғни ... долларлы стандарт - тек АҚШ доллары алтынмен байланысын үзген жоқ, ... бұл ... тек ... ... мен ... ... үшін ғана ... АҚШ үкіметі өзінің алтын қорының азаюына байланысты 1971 ж. бастап алтын құмайларын долларға сатуды тоқтатты, сондықтан алтын доллары ... та ... ... жж. ... Халықаралық валюта жүйесі алтынның айналыстан шығуын заң жүзінде бекітті. Ақша өлшемдерінің алтын құрамы және алтынның ресми ... ... ... валюта қорымен оның мүшелері арсындағы есеп айырысудан да алтын алынып тасталды. Сөйтіп бүкіл ... ... ... ... ... жүйесі орнықты.
2.2 Ақша айналымы туралы ұғым және оның құрлымы.
Көптеген шетел басылымдарына ақша ... ... ұғым ... ... орта ... ... ... мүше елдердің басылымдарында "ақша айналымы" және "ақша айналысы" деген ұғымдарға анықтама беріліп, олар бір-бірінен дәл ажыратылды. Ақша айналымы деп тек ... ақша емес ... ... қозғалысын білдіретін кең ұғым айтылды. Экономиканың әр үлгісі бұл ұғымдардың мәні мен құрлымын өзгертпей кейбір ерекшеліктер енгізді.
Жоспарлы - ... ... ... ақша ... ... қолма-қол ақша да, қолма-қол емес ақша да кәсіпорындардың шығаратын өнімдерін алдын ала бөлуге қызмет атқаратын. Барлық ... өнім ... ... және ... ... (өнімдер мен қызмет көрсету) түрінде, яғни бірінші жағдайда материалды-техникалық жабдықтау жүйесі арқылы, ал екінші жағдайда қоғам мүшелерінің табысына ... ... және ... сәйкес мемлекеттің сауда жүйесі арқылы бөлінді;
* мемлекет заңмен ақша айналымын: қолма-қол ақша және ... емес ... ... ақша ... қай түрі қандай бөлу жүйесіне қызмет атқаратынын белгіледі. Сөйтіп қолма-қол ақша қозғалысы халықтың ақшалай табысын бөлуді көрсетсе, ал қолма-қол емес ақша ... ... ... ... ... ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау жүйесінің объектісі ретінде директивалық заңдармен реттелді;
* ақша айналымы біртектес мемлекеттік ... ... ... ... ақша ... ... және ... кезеңдері мемлекеттік банкте шоғырланып, мемлекеттік банк бақылау жүргізді;
* ... ... ... ала ... баға белгілеумен және көрсетілген қызметтерге тарифтер бекітумен де шұғылданды.
КСРО негізінде құрылған ТМД елдерінің нарықтық қатынастарға өту кезінде ... ... ... ақша айналымында пайда болды. Шын
мәнінде ақша айналысы - ақша айналымының тек бір ... атап ... ... ақша ... ... ... ... ақша айналымына тән ерекшеліктер:
* ақша айналымы негізінен шаруашылықтағы нарықтық қатынастарға қызмет жасайды, ол бөлу қатынастарының тек аз ғана ... ... ... ақша және ... емес ақша ... заңмен ажырату жойылды;
* ақша айналымы мемлекеттің, коммерциялық банктердің, заңды және жеке тұлғалардың жоспарлы болжауының объектісі болып табылады;
* ақша ... әр ... ... ... ... ... ақша ... алғашқы және қорытынды кезеңдері орталықтанбаған, яғни олар әр ... ... және ... банктерде шоғырланған;
* қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша айналымы ... ... ... жүреді;
* қолма-қол ақша эмиссиясын Орталық банк жүргізіп, ал қолма-қол емес ақша белгілерін комерциялық ... ... ақша ... деп ... - қол және ... - қол емес ... үздіксіз қозғалыста жүретін ақша белгілерін айтады. Бұл анықтама ақша айналымының ... ... сай ... ... ... тек ақша белгілері жүреді.
Ал металл ақша жүйесінде әрі тауар, әрі ақша айналымы ретінде олардың құны айналымда жүрді. Себебі ... ... ... немесе күміс) өз құны өзінде көрсетілген (номинал) құнына сәйкес келгендіктен ақша ... ... ... құнының қозғалысымен бір уақытта жүрді. Сондықтан құн айналымы мен ақша айналымын ... ақша ... құн ... деп ... ... Оған ... - ... ақша және қолма-қол емес ақша белгілерінің өз құны ... ... ... өте төмен, тіпті жоқ деуге болады. Демек ... құн ... деп тек ... ... ... ... ... бар.
Айналыста жүретін тек қолма-қол ақша, ол ақша айналымының тек бір бөлігі. Демек ақша айналысы деген белгілі бір мезгілде қолма-қол ... ... ... ... ... тең ақша ... ... Ал ақша айналымы деген қолма-қол ақша мен қолма-қол емес ақша ... ... ... және ... төлемдер мен шаруашылықтың есеп айырысуын қамтамасыз ететін ақшаның қызметі.
2.3 Ақша айналысы заңы және мәні
Ақша айналысы заңы - құн ... ... ... ... Ол - тауар - ақша қатынастары болатын ... ... ... тән. ... ... саны К. ... ашқан айналысы заңмен реттеледі.
Ақша айналысы заңының мәні - ... ... ... ... орындауы үшін қажетті ақша мөлшері сатылуға тиіс тауарлар бағасының ... бір ... ақша ... ... ... ... жылдамдығы) бөлгенге теңесуі керек.
Ақша тек айналыс құралы ғана емес, сонымен бірге төлем құралы қызметін де атқаратындықтан айналысқа қажетті ақша ... де ... ... ... ... ... азаяды. Қарыз міндеттемелерінің бірсыпыра қолма - қол ақшасыз есеп айырысқанда өтеледі, яғни олар қарыз ... мен ... ... ... ... де өтеледі. Сөйтіп несиенің даму дәрежесі ақша мөлшеріне кері әсерін тигізеді: тауардың неғұрлым көп бөлігі несиеге сатылса, айналысқа соғұрлым аз ақша ... ... Одан ... ... ... әлдеқандай ақша мөлшері шаруашылықтың және халықтың тұрақты ақша ... ... ... ... ақша ... ... заң формуламен өрнектеледі:
-Стбн + Ст - Сө
8724901193800А мөлш.= + ... ... ... - ... ... және ... ... қызметтеріне қажет ақша мөлшері;
Стб - сатылуға тиіс тауарлар бағасының сомасы;
Стбн - ... ... ... ... ... - ... және ... міндеттемелер бойынша төленетін сома;
Сө - өзара өтелетін талаптар мен міндеттемелердің сомасы;
Ақ - ақша ... - ... ... және ... ... қызметтеріндегі ақша ... ... саны ... ... ... ел экономикасында сатылған тауарлар бағасынан айналыста әлдеқайда кем ақша ... ... ... ... ... болуынан. Ол кезде Ст мөлшері теріс сан болады. ... бұл ... және ... да ... ... ... ... үлгіге өтуші мемлекеттерде кездесіп отырған кәсіпорындар арасындағы төлемеушілік проблемасы жай ақша массасын ұлғайтумен шешіледі дегенді көрсетпейді. Себебі ... ... ... бар: ... тәртібінің босаңдығы, төлемеушіліктің тізбегінде потенциялды күйреушілердің (банкноттардың) болуы, күйреушілікттің тиімді тәжірбиесінің болмауы, жекеменшіктендіру процесінің аяқталмауы, төлем құралдарының дамуы.
Сөйтіп айналысқа қажетті ақша ... ... даму ... әсер ... көп факторларға байланысты өзгереді: айналыстағы тауарлар мөлшеріне, тауарлар мен қызмет бағасының деңгейіне және т.б. Айналысқа қажетті ақша мөлшері ақша ... ... кері ... ... Ал ақша ... әсер ... ... мыналар:
* несиенің даму деңгейі, егер тауардың көп бөлігі несиеге ... ... ... ... кем ақша ... қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың дамуы;
* ақша айналымының санының өсуі.
Айналысқа ақша екі формада эмиссияланады (шығарылады): ... ... яғни ... ... және ... ... банктік айналымдағы ақша формасы, яғни банктегі шоттарға жазылған сома. Екі деңгейлі банк жүйесінде ... ... ... яғни ... ... монополиялы құқықпен орталық банк эмиссиялайды да, ал ... емес ақша ... ... ... ... ... Егер банк ... - шоттағы ақшаны иесі өз қаражатын қолма-қол ақша формасында алса, онда банктік айналымдағы ақша белгілері ... ... ... ... ... ... шотқа жазу арқылы банкке ақша сомасын салуы қолма-қол ақшаның банктік айналымдағы ақша формасына айналуын көрсетеді.
Ақша ... екі ... ... ақша мен ... айналымдағы ақшаның) бірлігі, олардың бір формасының екіншісіне
алмасуы жалпы ақша массасының құрамын ... ... ... ... ақша ... ақша айналымының сандық көрсеткіші. Белгілі бір мерзім аралығында және белгілі бір күнге ақша ... ... ... ... ... сол ... ақша ... көлемін және оның өсу қарқынын реттейтін іс-шаралар жүргізу үшін әр түрлі көрсеткіштер (ақша агрегаттары) қолданылады.
Өнеркәсібі өркенденген мемлекеттерде ақша ... ... ... үшін ... ақша агрегаттарының төмендегі жиынтығы пайдалынылады:
* М1 - айналыстағы қолма-қол ақша (банкноталар, монеталар, ал кейбір мемлекеттерде қазыналық ... және ... ... шоттардағы қаражат (депозиттер) жатады;
* М2 - оған М1 агрегаты және мерзімді 4 жылға ... ... ... ... жіне ... ... кіреді;
* М3 - оған М2 агрегаты және ... ... ... ... ... ... М4 - оған М3 агрегаты және ірі коммерциялық банктердің депозиттік сертификаттары ... ... ... әрбір келесі ақша агрегаты өзінен алдыңғылардың барлық элементтерін ... ... ... ақша ... ... ... оның алдыңғыға қарағанда өтімділігі төмен.
Ақша массасының нақты құрамы әр ... ... тән ... ... ... Мысалы, АҚШ-та ақша массасын анықтау үшін - төрт, Швейцария мен Германияда - үш, Ұлыбританияда - бес, ... - екі ақша ... ... ... ... ақша ... ... келесі ақша агрегаты кіреді.
* М0 - айналыстағы қолма-қол ... М1 - ... М0 ... және ... субъектілерінің есеп-шоттары мен басқа депозиттерінің заңды тұлғалардың күрделі қаржыландыру шотының, қоғамдық және басқа үкіметтік емес ұйымдар шоттарының ... және ... пен ... ... ... етіп ... салымдарын біріктіреді;
* М2 - өзіне М1 агрегатын, сонымен бірге жеке және ... ... ... ... ... - өзіне М2 агрегатын және мемлекеттік займы облигацияларын біріктіреді.
Ақша агрегатының құрылымы тұрақты қалыпта болмайды. Ол ақша нарығы құралдарының дамуына байланысты ... ... ... ... өсуі мүмкін:
* банкноталар мен монеталарды эмиссиялау есебінен;
* ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджеттің кемшілігін жабу үшін орталық банктің үкіметкенесие беруімен;
* орталық банктің асыл ... ... ... және ... ... ... сатып алумен;
* чек шығарумен немесе коммерциялық банктердің салым тарту негізінде заем беруімен (депозиттер негізінде несие ақшаларын шығару).
Ақша ... ... ... ... ақша ... ... ... оның айналым жылдамдығы да әсер етеді. Ақшаның айналым жылдамдығы жалпы экономикалық факторларға: экономиканың ... ... ... ... ... бағаның өзгеруіне, сонымен бірге таза монетарлық факторларға, яни төлем айналымының құрылымына, несиелік операциялар мен өзара есеп ... ... ақша ... ... деңгейіне және т.б. байланысты өзгереді.
Ақша массасы айналымның баяулаулы - ұлттық ... ... ... ... ... ... көрсеткіші. Егер ақша айналысының жылдамдығы артса, ло жоғары конъюнктураның барлығын және ақша қаражатын ... ... ... Ақша ... жылдамдығы айналыстағы ақша санына кері пропорционалды әсер етеді, яғни ақша ... көп ... ... ... ... ақша ... қажеттілігі азаяды. Ақша айналысының баялауы шаруашылық субъектілерінің ақша қорын жинауға ұмтылсын және ақша массасының құрлымында банктердегі ұзақ ... ... ... ...
3 ... Республикасының ақша реформасы
3.1 Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша реформасы
Бір адамның ауыстыратын ақшаның ең жоғары ... 1000 ... ... Ал ... 200 рубльден аспайтын мөлшерде айырбастауға рұқсат етілді. Белгіленген лимитен жоғары сомада ақшасы бар адамдарға ... ... ... ... ... ... бару керек болды.
1991 ж 23 қаңтардан бастап бір уақытта салымдарды беруге де шек қою ... ... ... ... ... ... тұрғылықты жеріне байланысты айына 500 рубльден аспайтын сомада бере отырып, ол туралы төл- құжаттарына белгі ойылды.
"Павловск" реформасы ... ... 8 млрд ... ... ... оның ... ету заңдылығы дәлелденбеген болатын.
Бірақ бұл шара рубльдің сатып алу ... ... әсер ... ... ... ... ұстамсыз өсуінде байқалды.
Қайта құру жағдайында өндірістің құлдырауымен бірге айналыстағы ақша массасының өсуі қатар жүрді. Тауарлар мен азық-түліктер көбіне шетелден ... ... Бұл үшін ... ... 1,63 млрд ... ... алтынды сатудан түсірді: 1989 ж.- 300 т., 1990 ж.- 234 т.
1990 ж. нақты ақшаның эмиссиясы 25 млрд ... ... бұл ... жж. Қоса ... ... ... ... ақша массасы бос тұтыну нарығына сәйкес келмеді.
1991 ж. қаңтарда "1961 жылғы 50 және 100 рубльдік үлгідегі ақша бірліктерін КСРО ... ... ... ... және ... айырбастау тәртібін тоқтату мен азаматтардың салымдарынан қолма-қол ақша беруді шектеу туралы" Президенттің Жарлығы мен КСРО Министірлер ... ... ... ... 1991 жылы ... жаңа купюралар енгізілді. Жеке тұлғаларға ескі ақшаның жаңа ақшаға айырбастауына не бары үш күн берілді.
КСРО ыдыраған соң кеңес валютасы - ... ... ... ... кірмейтін елдерді қоса алғанда, тәуелсіз мемлекеттер аумағында ... жүре ... Әр ... ... ... ең ... жаңа ... саяси тәуелсіздікке ұмтылысы, сондай-ақ тез қалыптасып үлгерген заңдармен экономиканың социалистік директивті үлгісінен нарыққа өтуі мүмкін емстігіне байланысты бір ... ... ... ... ... үзілді.
КСРО ыдыраған соң ақшаны дизентеграциялау процесі өте күрделі ... және ... ... ... ... ... валюталарын енгізілумен аяқталды.
КСРО республикаларының егемендігі жарияланғаннан кейін барлық 15 ұлттық банктер ... ... ... ... ... ролін атқара бастады. Мұндай салдардың біріне несиелік экспанциялау жатты. Мысалы, ... ... ... 1992 ж. ... несие беру көмегімен кәсіпорындардың міндеттемелері бойынша өзара есеп айырысуды өткізді. Бұл мысалды ТМД елдердің көпткгкн орталық ... ... Рсей ... ... ... монокомитетке айналғанымен де кейбір КСРО-ның бұрынғы республикалары ... ішкі ... ... ... ... сатып алушылардың "қорғау" мақсатында өздерінің валюталарын айналысқа ... ... ... ... ... ... ... және Әзірбайжанда болды.
1992ж. шілде айында Орталық банктердің корреспонденттік шоттарындағы ақша қаражаттар ... және ... мен ... ... ... ... ... күнделікті екі жақты өзара есеп айырысу талабын ескере отырып, ... ғана бұл іс ... ... ... рубльдердің құрылуына әкеліп соқтырды. Келесі қадам - меншікті валюталардың шығарылуы екені, осы бастан белгілі болды, сөйтіп 1992 жылы ... ... 1992 жылы ... ... мен ... ... өз ұлттық валюталарын енгізе бастады. 1993 жылы мамырда ... ... ... ... валюталарын енгізді. Бұл жерде соңғы
болып енгізгендер ... (1995 ж. ... ... ... ... Армения, Молдава және Қазақстан (1993 ж. қараша) болды. Бұл елдер тобы рубль аймағын Ресей орталық банкінің 1993 ж. ... ... ... ... ... соң ... ... Кейбір елдердің, оның қатарына Қазақстанның рубль аумағын қалпына ... ... ... еш нәтиже шықпады.
1992 ж. 9 қазанда ТМД-ның сегіз мемлекеттерімен қол қойылған "Рубльді ресми төлем құралы ретінде пайдаланатын ... ... ақша ... мен ... ақша - несие және валюта саясаты туралы ", соңынан 1993 ж. қыркүйекте алты мемлекеттің ... ... ... жаңа ... құру ... да келісімдері жасалды. Бұл сұрақ бойынша Ресейдің екі жақты келісім сөздер жүргізуі тек қана сәтсіз аяқталып қоймай, ... ... ... ... ... ... шараларын жүргізуді созып жіберді.
1991 ж. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстан ТМД-ның басқа мемлекеттерімен бірге ... ... қала ... 1992 ж. ... 200, 500, 1000 рубльдік купюралар шықты. Олардың эмитенті ретінде жұмысын тоқтатқан КСРО ... ... атап ... 1992 ж. маусым айында алғаш рет ресейлік 5000 рубль, кейінен 10 000 және 50 000 ... ... ... Федерациясында және одан тысқары жерлердегі айналыста ақшаның үш түрі: 1861-1991 жж. ... ... 1992 ж. ... ... (200, 500, 1000 руб.) Ресей Орталық банктің шығарған ақшалары, 1993 жылдың бірінші жартысында шығарылған ресейлік ақшалар жүрді.
1993 ж. 23 ... ... ... ... ... жж. кеңес ақшаларының белгілерін, сондай-ақ 1992 ж. 5000 және 10 000 рубльдері айналыстан алу туралы хабарлады. Бастапқыда олардың айырбасына әр апта ... ... 35 мың ... ... ... ... ... Президенттің Жарлығымен екі күн өткен соң айырбас ... 1993 ж. 1 ... ... дейін ұзартылып, айырбас шегі бар адамға 100 мыңға дейін ұлғайтылды.
Ресейдегі ақша реформасы ескі үлгідегі ақшаларды ТМД елдеріне, оның ішінде Қазақстанға ... ... ... жол берді.
1992 ж. бірінші жартысында-ақ Қазақстан Республикасының жетекшілері ендігі жерде рубльден ... ... өз ... ... бетбұрыс жасаған болатын. Жаңа ақшаларды шығаруға ағылшынның "Хариоссон" фирмасымен шарт жасалды. Сөйтіп, 1993 ж. 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... ... ... ... Оларды қолдан жасаудан қорғанатын 18 дәрежесі бар.
1993 ж. 12 қарашада Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. ... ... ... Ұлттық валютаны енгізу туралы" Жарғыға қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес:
* 1993 ж. 15 қарашада сағат 8 - де ... ... ... валюта - теңге - ... 1993 ж. 18 ... ... ... Қазақстан Республикасында бірден-бір заңды төлем құралы болып тағайындалады. Бір теңге 100 тиыннан құралады, ол қолма-қол ақша ... ... және ... тиындар түрінде жүреді.
* Қолма-қол ақша, рубльдік шоттардағы жинақтар мен салымдар 500 рубль 1 ... ... ... ол 18 ... ... 18 ... екі валюта - сом және теңге - айналымда қатар жүрді.
Қазақстан ... жасы ... ... ... ... 100 мың сом ақша ... ... болды. Айырбас тек бір рет жүргізіліп, ол туралы төлқұжатта ... ... ... 100 мың ... ... ақшасы банктегі апнаулы дербес шотқа салынып, оны 6 ай бойы пайдалануға құқығы болмады.
Қазақстан ... ... ... теңгенің валюталықкурсын бекітті: 1 АҚШ доллары 4,7 теңге тең болады.
Сөйтіп, 1993 ж. 15 қарашада Қазақстан тарихында алғашқы ұлттық ... ... Ақша ... ... ... ... бір ... жыл уақыт өте құпия жағдайда дайындалып, нәтижесінде 700 миллион доллар сома шамасында алтын құймалары мен шетел валютасы қоры ... ... ... ... ... ... өндірілген алтын мен күміс енді Москваға жіберілмей, оны ... банк ... ... өз ... ... ... ... резерв қорына экспорттық валюталық түсім мен үкіметтің сыртқы заемдарын да Ұлттық банк сатып алып, қорғат түсіретін. Айналымға ... ... ... жыл ... қалғанда Республика Президенді валюталық қаржыны жұмсауға мораторий енгізді.
Халықаралық валюта қоры Қазақстанда ұлттық валюта енгізу акциясын қолдап, Ұлттық банкке 90 млн. ... ... ... несиесін және Жаония біздің елдің төлем балансын қолдау мақсатында Қаржы министірлігіне 180 млн. Доллар берді. Бұл 17 ... ... ... ... еді. Қорыта айтқанда, 1993 жылы ақша реформасы ойдағыдай өтті. Енді ұлттық валютаның ішкі және ... ... ... ету ... ... еннгізу инфляцияның қарқындауы және бұрынғы одақтас республиалардың өзара байланысының үзілуі мен саяи ала ауыздығы тереңдей түскен қаржы экономикалық дағдарыс жағдайында ... ... ... ... 2,5 ... яғни 1994 ж. 1ақпанына теңгенің курсы долларға қарағанда 2,5 есе төмендеді. Келесі төрт айда, яғникәсіпорындармен бюджеттің ... ... ... кең ... ... ... ... курсы - 1 долларға 11,58 теңгеден 43,3 теңгеге жетті.
1995 ж. орта кезінде ... банк пен ... ... ... ... ... ... вексельдерді, одан соң міндеттемелер мен
ноталарды және басқа мемлекеттік бағалы қағаздарды шығарғаннан кейін теңгенің құлдырауын ... ... ... ... ... ... 1993 ж. 2500 ... болса, ал 1994 ж. бас кезінде 1260 процентке дейін төмендеді, 1995 ж. Қазақстандағы инфляция 58 процент болды.
1997 ж. мемлекеттің ... ... қоры ... ... және ... ... ... беру сияқты инфляцияланбайтын көздерден түскен 700 млн. доллармен толықты. Бұл жылы теңге курсының ауытқуы тиынмен, ал инфляцияның ... ... ... ... ... жетті.
1998 ж. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дағдарыстың күшеюң, әлемдік бағалардың төмендеуі отандық өдірушілердің бәсекелестік мүмкіншілігінің ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар өндірістің одан әрі құлдырауы (1997-1998 жж. аралығында өсу тенденциясы байқалған), ... ... ... 25%-ке жоғарлату, төлемеудің өрістеуі (кәсіпорындардың өзара қарызы 1,5 триллион теңгеден ... және ... пен ... ... ... ... одан әрі ... 1994 ж. таңдап алған монетарлық үлгінің өзгермейтіндігі және теңгемен инфляцияны ... ... ... ... ... ... қаржы сарапшылары мен таңдаушылары 1998 жылдың күзінен бастап түсініп, оны өзгерту туралы ортақ ойға келген.
1999 ж. ... ... ... ... ... ... курсын енгізу туралы шешім қабылдады. Ол жөнінде Премъер-министр былай деген: "Бұдан ... ... ... валюта рыногындағы сұраныс пен ұсыныстың қалай қалыптасатыны байланысты анықталды, ал, Ұлттық банк ол процеске елеулі ... ... ... ... банк ... ... ... өзінің алтын валюталық резервін айырбас бағамын белгілі бір деңгейде ұстап отыру үшін жұмсап келді. ... ... ... - ... негізгі сауда әріптесімізде - ұлттық валюталардың бағамы күрт құлдырап кетті. Мысалы, Рсейде ... ... 1998 ... ... ... бері ... төрт есе төменделді. Сол валюталармен салыстырғанда теңгң тез қымбаттады және біздің тауарларымыз ... түсу ... ... қалды, өнеркәсібіміз тұралай басталды, кәсіпорындар тоқтап қалды, ... арта ... ... ... ... ... 9 ... дерлік, немесе 1 миллиард 300 миллион доллар мөлшерінде кеміді, ал біздің экспортқа шығаратын тауарларымыз 1 ... 250 ... ... қысқарды.
Біз Ресейден әкелінетін кейбір импорттық тауарларға өте ... ... ... және ... ... ... импорттық тауарларға салынатын баж салығының мөлшерін 200 процентке дейін жеткіздік... Шетелден әкелінетін арзан тауарлар біздің өндірісшілеріміздің қол-аяғын бірдей матап, валютаны ... ... ... ... осы ... алғанда жағдайдан шығудың бір ғана жолы бар - теңге бағамының емін-еркін өзгермелі болуына жол беру керек" ... ... ... көп жылдан астам уақыт берік төлем құралы болып келеді. Ол еркін айырбасталатын валюталарға шектеусіз айырбасталады.
Қорытынды
Қорыта келгенде, ... ... ... ... болуымен қатар өмір сүріп келеді десе болады. ... бойы ақша ... ... және ... ... ... аяқталған, соңғы фраза болып табылмайды.
Тауар айналысының тарихи дамуы прцесінде ... ... ... ... әр ... ... ... мал, тері, бақалшақ, металл бұйымдары және тағы басқалар. Мұныңбарлығы тауар ... мен ... ... ... негіздеген ақша қажеттігінің себептерін түсіндіреді.
Экономикалық категория ретінде ақшалар өндіріс және бөлу прцесінде адамдар ... ... ... ... Бұл ... ақша бес ... ... атқарады: құн өлшемі, айналыс құралы, төлем құралы, қазына жинау және қорлану ... ... ... ... ... ... ... жылдар бойы өзгерістер болды. Егер де бұрындары сатып алу - сату ... ... ... эквивалентпен алтынмен жүргізілсе, бұл күндері қағаз және несие ақшалармен жүзеге асуда.
Сонымен ақша жүйесі дегеніміз - бұл тарихи ... ... және ... ... ... ақша ... ұйымдастыру формасы.
Ал ақша айналысы деп - шаруашылықтағы тауарларды өткізуге, ... ... ... және есеп ... жүзеге асыруға қызмет ететін қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Ақша айналысының объективтік негізінде де тауар ... ... ... ... ... тауарлар әлемі: тауар және ақшаға бөліне отырып, олардың ... ... ... ... ... еңек ... тереңдуіне және жалпы ұлттық және дүниежүзілік нарықтардың қалыптасуымен байланысты капитализм тұсында ақша айналысы да әрі ... дами ... ... ақша, акпитал айналымына қызмет ете отырып, барлық жиынтық қоғамдық өнім айналысы мен айырбасында ... ... ... қолма-қол және қолма-қолсыз формаларының көмегімен тауарлар айналысы, сондай-ақ несиелік және капиталдың қоғалысы жүзеге ... ... ... ... ... ... Президентінің заң күші бар Жарлығы 1995ж. 30 наурыз
* Н. ... ... Ел ... ... ... ...
* ... Б. Ақша Несие Банктер Валюта қатынастары Алматы - 2010 ж.
* Сейітқасымов Ғ. С. Ақша несие ... ... - 2011 ... ... С. Б. Ақша айналысы және несие Алматы 2011 ж.
* ... С.С, ... А. С Әлем ... ... ... - 2010 ... Г.С. Сейітқасымов Ақша, несие, банктер: Оқулық.. - А.: ... ... ... О.Л., Дубоносов Л.А. Золото и валюта: прошлое и настоящее. - М.: ... и ... ... ... М.С. Деньги, кредит, банки. - А.: Алматинский коммерческий институт, 2010
* Мақышев Ақша ... және ... Оқу ... - А.: ... ... ... Егемен Қазақстан 2011 ж., 12 қараша, 2-3 бет;
* Егемен Қазақстан 2011 ж., 11 желтоқсан, 2бет;
* Орталық Қазақстан 2010ж., 23 ... 3 ... ... ... 2012 ж., 17 ... 2 бет;
* www.DMK.Kz.
* www.fund-damu. kz.
* www.Aikyn.kz.
* www.izvestia.kz.
* www.national bank.kz.
* ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша саясаты31 бет
Ақша-несие саясатының мәні32 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша айналысы29 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша жүйесінің ерекшеліктері мен дамуы29 бет
Ақша жүйесі және оның тарихи типтік дамуы22 бет
Ақша жүйесінің типтері және олардың мінездемесі30 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь