Ұлттық спорт түрлеріндегі әдістер мен тәсілдердің негізі

ЖОСПАР

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І БӨЛІМ. ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАРЫ.ХАЛҚЫМЫЗДЫҢ МӘДЕНИ АСЫЛ МҰРАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1. Аңға, малға байланысты ойындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2. Түрлі заттармен ойналатын ойындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
ІІ БӨЛІМ. ҰЛТТЫҚ СПОРТ ТҮРЛЕРІНДЕГІ ӘДІСТЕР МЕН ТӘСІЛДЕРДІҢ НЕГІЗІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
2.1. «Қыз қуу» ойыны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
2.2. «Бүркіт салу» ойыны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
Ұлттық ойындар мен спорт түрлерінің жалпы педагогикада, оның ішінде, этнопедагогикадағы алатын орнын анықтау, қазақ халқының ұрпақ тәрбиесі ішінде дене тәрбиесіне өте үлкен мән бергендігін, оған ұлттық ойындарды ұтымды қолдана білгендіктерін көрсетіп, жалпы тәрбиенің сан-саласына өзіндік үлкен үлестерін қосқан ойшылдар, ағартушылар еңбектерінің көп екендігін, оларға қазақ халқының рухани-тәрбие көсемдері Асанқайғы, Шалкиіз, Жиембет, Бұқар жырау, Тәуке, Әйтеке, Қазыбек, Төле билердің педагогикалық көзқарастары, оның ішінде дене тәрбиесіне байланысты еңбектері әлі зерттелмегендігін атап өту керек.
Сонымен қатар, этнопедагогикалық ойдың дамуына үлкен үлестерін қосқан ал-Фараби, А.Құнанбаев, Ш.Уалиханов, Ә.Диваев, С.Торайғыров, Ы.Алтынсарин, Ш.Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Х.Досмұхамедов, т.б. халқына тәрбие құндылықтарын, оның ішінде дене тәрбиесіне байланысты айтқандарын ашу да осы еңбектің өзектілігін айқындайды.
Қазіргі заман талабына сәйкес дене тәрбиесі және спорт саласында ұлттық ойындар мен спорт түрлерін ұтымды қолдана білу жолдарын қарастыру, тарих толқынында жоғалған, шеттетілген, ұмытылған дәстүрлі ұлттық ойындарымызды халқымыздың мәдени, рухани құндылықтары негізінде қайтадан қалпына келтіру де осы жұмыстың өзекті тақырыбы болып саналады.
13.00.04 – «Дене тәрбиесi, спорттық жаттығулар, сауықтыру және бейiмдеу дене тәрбиесi теориясы мен әдiстемесi» бағытындағы мамандандырылған диссертациялық кеңесте ұлттық ойындар мен спорт саласын пайдалану арқылы қорғаған ғалымдар: М.Таникеев [1998], Б.Доскараев [2009], Е. Алимханов [1996], Ж.М. Тулегенов [1982], Е.Мухиддинов [1999], Е. Канағатов [2008], А. Қарақов [1996], Б.Мендалиев [2009], Ж. Оңалбеков [1996] осы жұмыстардың ішінде ұлттық спорт пен ойындардың теориялық және педагогикалық негіздеріне арналған арнайы жұмыстар кездеспеді.
Біз өз зерттеуімізде қазақтың ұлттық ойындарының да спорт түрлеріне айналуының себептерін айқындау, жетілдіру, жүйелеу, топтау, атау беру зерттелмеген бағыт екендігін атай отырып Қазақстан аймақтарында ұлттық ойындар мен спорт түрлерінің даму барысын, жарыс өткізу, төрешілік жасау, маман кадрлар даярлау мәселелерін зерттеу де осы жұмыстың өзектілігін айқындай түседі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Ахметжан Қ.С. Батырлардың жауынгерлік жекпе-жегінің әскери, моральдық-психологиялық және ғұрыптық аспектілері // Қазақ білім академиясының баяндамалары / Доклады Казахской академии образования. — Астана, 2011. № 1 — 70–80 бб.
2. Бабалар сөзі: Жүз томдық. — Астана: «Фолиант», 2010. Т.59: Тарихи жырлар.
3. Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық / Қаз ССР Ғылым академиясының М.О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты. — Алматы: Жазушы, 1989. — Т. 4: Ертегілер.
3. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1 том: біртұтастығы және ерекшелігі. -Алматы: «Арыс» баспасы, 2005;
4. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 1 том: А-Д. — Алматы: DPS, 2011;
5. Тәнекеев М. Қажымұқан Мұңайтпасов (Тарихи очерк). Алматы: Қазақ мемлекет баспасы, 1963;
6. Құрманбаева С.К. «Ұлттық ойындардың бүгіні мен келешегі», «Алматы» 2004 жыл, 209 б.
7. Несіпбаев Б.К. «Ұлт мәдениеті мен өнері», «Білім» 2003 жыл, 198 б.
8. Атабаев А.С. «Ұлттық ойындар- халық мұрасы», «Кітап» 2006 жыл, 275 б.
9. Наурызбаев Ж. «Ұлттық мектептің ұлы мұраты», «Алматы» 1995 жыл,98б.
10. http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=45674
        
        ҰЛТТЫҚ СПОРТ ТҮРЛЕРІНДЕГІ ӘДІСТЕР МЕН ТӘСІЛДЕРДІҢ НЕГІЗІ 
ЖОСПАР
КІРІСПЕ..................................................................................................................3
І ... ... ... ОЙЫНДАРЫ-ХАЛҚЫМЫЗДЫҢ МӘДЕНИ АСЫЛ МҰРАСЫ...............................................................................5
1.1. Аңға, малға байланысты ойындар..................................................................5
1.2. Түрлі заттармен ойналатын ойындар............................................................7
ІІ БӨЛІМ. ҰЛТТЫҚ СПОРТ ... ... МЕН ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................28
КІРІСПЕ
Ұлттық ойындар мен спорт түрлерінің жалпы педагогикада, оның ішінде, этнопедагогикадағы алатын орнын анықтау, қазақ халқының ұрпақ тәрбиесі ... дене ... өте ... мән ... оған ... ... ... қолдана білгендіктерін көрсетіп, жалпы тәрбиенің сан-саласына өзіндік үлкен үлестерін қосқан ойшылдар, ағартушылар еңбектерінің көп екендігін, оларға қазақ ... ... ... ... ... ... Бұқар жырау, Тәуке, Әйтеке, Қазыбек, Төле билердің педагогикалық көзқарастары, оның ішінде дене тәрбиесіне байланысты еңбектері әлі ... атап өту ... ... ... ... ... дамуына үлкен үлестерін қосқан ал-Фараби, А.Құнанбаев, Ш.Уалиханов, Ә.Диваев, С.Торайғыров, Ы.Алтынсарин, Ш.Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Х.Досмұхамедов, т.б. ... ... ... оның ... дене ... ... айтқандарын ашу да осы еңбектің өзектілігін айқындайды.
Қазіргі заман талабына сәйкес дене ... және ... ... ұлттық ойындар мен спорт түрлерін ұтымды қолдана білу жолдарын қарастыру, тарих толқынында жоғалған, ... ... ... ұлттық ойындарымызды халқымыздың мәдени, рухани құндылықтары негізінде қайтадан қалпына келтіру де осы ... ... ... ... ... - ... мамандандырылған диссертациялық кеңесте ұлттық ойындар мен спорт саласын пайдалану арқылы қорғаған ғалымдар: М.Таникеев [1998], ... [2009], Е. ... [1996], Ж.М. ... [1982], ... [1999], Е. ... [2008], А. Қарақов [1996], Б.Мендалиев [2009], Ж. Оңалбеков [1996] осы жұмыстардың ішінде ұлттық спорт пен ойындардың теориялық және педагогикалық негіздеріне ... ... ... ... ... өз ... ... ұлттық ойындарының да спорт түрлеріне айналуының себептерін айқындау, жетілдіру, жүйелеу, топтау, атау беру зерттелмеген бағыт екендігін атай ... ... ... ... ... мен ... ... даму барысын, жарыс өткізу, төрешілік жасау, маман кадрлар даярлау мәселелерін зерттеу де осы жұмыстың өзектілігін айқындай түседі.
І ... ... ... ... ... АСЫЛ МҰРАСЫ
1.1. Аңға, малға байланысты ойындар
Қазақтың ұлттық ойындары бес түрге бөлінеді. Олар: аңға байланысты, малға байланысты, ... ... ... ... ептілікті және икемділікті қажет ететін, соңғы кезде қалыптасқан ойындар. Олардың негізгілерінің өзі ... ... Бұл ... ... ... ... арнайы өлеңдері бар. Өлеңдер ойынның эстетикалық әсерін арттырып, балалардың өлең-жырға деген ыстық ықыласын оятып, ... ... ... ... ... ... ... шынықтырады. Этнограф - ғалымдардың пайымдауынша, ата-бабаларымыздан бізге жеткен ұлттық ойындарымыздың ... ... ... ... бірінші мыңжылдықта-ақ қалыптасқан. Олардың ішінде тоғызқұмалақ, қуыршақ, асық ойындары Азия елдерінде тайпалық одақтар мен алғашқы мемлекеттерде кеңінен тарады. Біздің ... ... ... негізі, шығу тегі халқымыздың көшпелі дәстүрлі шаруашылық қарекеттерінен бастау алады. Бұлардың көбісі мал шаруашылығына, ... ... ... ... ... ... бақиға дейін, -- Алматы: , 1994), . Ал енді, кітабында қазақтың ұлттық ... ... ... былай деп жазылған: .
Аңға байланысты ойындар: ақсерек-көксерек, аңшылар, аңшылар мен қояндар, кірпіше қарғу, қас-құлақ, ордағы ... ... ... ... ... ... шапты), асау көк, бура-қотан, көксиыр, соқыр-теке, түйе мен бота.
Соқыртеке. Ойыншылар дөңгелене ... ... ... көзі ... ... - ... Шеңбер бойынша тұрған ойынға қатысушылар түрткілейді. Ол сол кезде ... ... ... алып, атын айтуға тиіс. тыныш тұрған ойыншыны да ұстап ... ... ... ... ... ... ойын жалғаса береді.
Түйе мен бота.Ойын көгалды жерде ... ... ... өтеді. Балалардың санына шек қойылмайды. Бұл ойын орыс халқының ойынына ұқсас. Оның басқарушының ... бір бала түйе ... ... ... роліне сайланады. Қалған ойыншылар өзара қолдарынан ұстап, шеңбер бойына қатарға тұрады. Түйе шеңбердің сыртында, ал ботасы ішінде қалады
Түйе шеңбердің ... ... ... үйге жүр ... Бота жоқ, үйге ... ... Түйе ботасын әкетпек болып қуа бастайды. Ал бота шеңбер бойымен айнала қашады. Ойын шарты бойынша бота шеңбердің ішіне ... ... ... жүре ... Ал түйені аса еркіне жібермей, кей кездерде шеңбердін ішіне еркін кіріп-шығуына әртүрлі кедергілер ... яғни ... ... ... қысып қалады. Ақырында түйе алдап жүріп ботасын колға түсіргенде, бота ... ... Түйе ... дейді. Осы сәтте шеңбер бойында тұрған ойыншылар түйені қоршап, ұстап алып:- деп ... ... ... Түйе оған көнгісі келмегенімен көпшілік болып шөгереді, яғни ... ... ... ... сапқа тұрып, кезек-тесіп ботадан бастап шөккен түйенін үстінен бір-бірлеп ... ... Ойын ... ... түйе ... екі колын жерге тіреп отырады да, үстінен ... ... ... ... ғана ұстай алады. Осы кезде түйе үстінен секірген ойыншылардын кайсысын бірінщі ұстаса, сол түйенің ролін ойнайды да, ... ... ... ... ... ... ... қайта жалғастыруға болады.
Түйенің үстінен секірген ойыншы оған колымен, болмаса аяғымен тиюіне болмайды. Түйенін ... ... ... ... ... түсуге тырысады.
1.2. Түрлі заттармен ойналатын ойындар
Түрлі заттармен ойналатын ойындар: ағаш аяқ, аққала, ақпа, ... ... ... ... арқан аттау, арқан тартпақ, арқан тартыс, арынды арқан, асау мәстек, асық, аттамақ, ауыртаяқ, әйкел, әуетаяқ, батпырауық, белбеу соқ, ... ... ... ... ... епті жігіт, жаяу көкпар, жемекіл, жігіт қуу, жігіт ойыны, күзетшілер, ... ілу, ... ... қараше, қимақ, қыз қуу, лек (шөлдік), монданақ, орамал тастау, сақина жасыру, сиқырлы таяқ, тапшы, кімнің дауысы, таяқ жүгірту, тепе-теңдік, тобық, ... алу, ... ... ... ... ... хал ... Бұл - жас-тардың кешкілік бас қосып, ән айтып, домбыра тартып, қыздар, жігіттер болып айтысып, бір-бірімен әзілдесіп көңіл ... ... ... де үлкен тойларда алтыбақан құрылады. Алтыбақанды құру мынандай тәсілмен жүзеге асырылады: алты бақанды сырықтың екі басын үш-үштен қосақтайды да мосы ... етіп ... ... ... аша ... ... ... тұруға тиісті. Алты бақанды құрастырып болғаннан соң оның екі басына 3 ... ... ... ... ... ... Бұл - қазақ халқының ерте заманнан келе жатқан дәстүрлі ойыны. Оны сақина салу, сақина тастау деп те ... ... он - он бес адам ... ... бір ... ... бір ... шығарып, қолына сақина ұстатады. Ойын ережесі бойынша қыз-жігіттер үйде ... оты- рып, екі ... ... қабыстырып алға созады. Ойынды жүргізушінің ала-қанындағы сақинаны ... ... да өз ... Ол ... адамдардың алақанына сақина салған болып шығысымен, , -- деп, ... деп ... Сол сәт ... ... адам орнынан атып тұруға тиісті, , -- деп. Оны көршісі ұстап алмай қалса, жұрт алдында өз ... ... ... ... ... ... ақшамшық емес, ақшымшық деп те жазылып жүр.
Ақсүйек. Ең алдымен, ойнаушылар өзара келісіп, жеңген топ үшін ... ... да, екі ... ... Топ ... ... қайсысының лақтыратынын шешіп алу үшін кезектесіп таяқ ұстайды, таяқтың басына кімнің қолы бұрын шықса, сол ақсүйекті құлашы жеткенше лақтырады. ... ... ... ... ғана ... ... ... Көмбеде топ басқарушылардан басқа ешкім қалмайды. Ақсүйекті тапқан ойыншы ешкімге білдірмей, көмбеге қашуға әрекет жасайды да, ал ... ... ... ... ... алуға тырысады.
Сондықтан ақсүйекті алдымен тауып алған топтың ойыншылары ... ... ... қай ... ... бұрын жеткізсе, сол топ ұтқан болады да, жүлдегер атанады. Келесі жолы ақсүйекті екінші топ лақтырады, сөйтіп ойын ... ... ... ... ... қол ұстасып, дөңгелене шеңбер жасап тұрады. Қолында таяғы бар ойын жүргізуші шеңбердің ортасына келеді де, ... ... ... ... ... ... ... нөмірлеп шығады. Ойынның шарты бойынша ойын жүргізуші қолындағы таяғын шеңбердің ортасында тік ... ... да, бір ... атап, таяқты қоя береді. Аталған нөмір таяқты ... ... ... ... ... ал ... ұстай алмай құлатып алса, онда айып тартады, яғни көптің ұйғаруымен ортаға шығып, өнер көрсетеді. Ойынға қатысушылардың бәрі ... ... ... ... ... ... ... ал одан әрі ойынды жалғастыру-жалғастырмау ойнаушылардың өз еркінде. Ойнаушылардың саны көп болса, ойын қызықты өтеді.
ІІ ... ... ... ... ... МЕН ... ... ойыны
Қыз қуу сонау ертеден келе жатқан спорт ойыны. Ертеде , деп аталғаны болмаса, біздің ... ... ... өзгеріссіз жеткен. Бұл жарыс өзінің түрі жағынан біздің заманымызға дейін қандай болса, қазірде сол күйінде қалды. Бағзы заманда жарыс ... пен оның ... ... ... Егер ... жарыста жеңілсе, ол өзіне қойылатын талапты, ақтай алмағаны үшін қызбен некелесу құқынан айырылған. Бұл ... ескі әдет ... ұмыт ... ... қыз қуу ... ... ... жағынан одақтағы ұлт республикаларының мәдениетіне енген халықтық спорттардың қай-қайсысынан болса да кем түспейді.
Жарыс қыз қуу спортының ережесіне сай өткізіледі. ... бас ... аяқ ... ... ұлттық үлгіде қыз қуу спортына лайықты болуы тиіс. Қыз қуудың аты ұшқыр, ... сұлу ... ... қуу ... ... 300 метр. Алаңға қыз бен жігіт шақыралады. Жігіт қыздан 10 метр кейін ... ... ... ... қызды қуып жетсе, ережеге сай қыздың сол жақ иығындағы орамалды шығыршықтан суырып алуға тырысады. Ал қыз керісінше, қуғыншыдан қашып ... ... ... жетуге әрекет жасайды.
Ал екінші кезеңде 10 метр алда тұрған жігітті қыз қуады, қуып жеткен жағдайда ережеге сай арнайы қыз қуу ... ... ... қуып ... ... көрсетеді. Жарысқа бекітілген ережеге сай спортшының қуып жеткен уақытын ... ... ... ... ... қазіргі бағытымен келешекте-де дамытудың үлкен спорттық маңызы бар. Ол өзінің маңызы жағынан жастарға дене тәрбиесін ... ... ... ... сай ... қуу ... жарысты ұйымдастыру ережесін еске ала отырып жасалған бұл жүйе мынадай жағдайларды назарда ұстайды.
-- ... ... және ... ... айқындау және анықтау;
-- жігіт пен қыздың қимыл мен әдіс-айлаға берілетін бағаны ... ... ... ... ... ... ... жүйелеу әдістерін анықтау;
Қолдану аясы
Бұл ережелерді Қазақстан Республикасының ұлттық спорт түрлері чемпионаттарында, ... және ... ... міндетті.
Түсіндіру
Егер ұсынылған Ережені түсіндіру барысында екіұдай жағдай орын алса, ол баптардың анық-қанығын анықтап, ... ... ... ... тек ҚР Туризм және Спорт министрлігі Спорт комитетінің арнайы өкілі ... ... ... ... ... бола алады және бұл жерде баптардың қазақша түп нұсқасы ғана дұрыс деп саналады.
Құрамы
Жарыста тағайындалған төрешілер ... бас ... бас ... ... бас ... мандат комиссиясының төрағасы, алаң жетекшісі -1, алаңдағы төреші -- 2, мәре төрешісі -- 2, ... ... ... -- 2, ... -- 1 енеді. Төрешілер тобын жарыс кезінде алмастыруға үзілді-кесілді тыйым салынады. Тек қатты сырқаттанып ... ... ... ... жағдайда ғана төрешілерді ауыстыруға болады.Төрешілердің ұлттық нақыштағы спорттық киімдері болуы шарт.
Төрешілер
Төрешілер алаңда төрешілік ұйымдастырып, оның дұрыстығы үшін ... ... ... жеке ... растайтын құжаттармен сәйкестігін, олардың киімдерін тексеруге міндетті.
Төреші жабдықталған алаңның схемасы мен ... ... оны бас ... ... ... етеді. Жарыс басталар алдында алаңды тексеріп, таңбалайды.
Бас төреші төрешілерді, олар жарыс ережесін бұзатын болса міндеттерді атқарудан шеттетуге ... ... алып ... ... Бұл туралы олар бас төрешіге немесе оның ... ... ... ... жарыс басталғанға дейін секундомершілердің және арнайы аппаратураның түзіктігін, дәлдігін және бірдей ... ... ... ...
. Ойынның басталуы: секундомер Бас төрешінің рұқсатымен қосылады, ... ... ... ... ... секундомерші белгілейді.
Ақпаратшы-төреші қатысушыларды, көрермендерді, баспасөз, радио, теледидар ... ... ... ... ... ... білікті, ақпаратпен қамтамасыз етуге міндетті және жарысты мүлтіксіз ұйымдастырып өткізуге жәрдемдесуге тиіс.
Ақпаратшы-төреші жарыс басталғанға дейін жарыстар туралы ережені, ... ... ... ... ... ... ... дайындайды.
Ақпартшы-төреші бас хатшылардан, ақпарат алу тәртібін белгілейді, оны жарыстың бас ... ... ... мен ... ... жарыстарда, ағақпаратшы-төреші тағайындалады, ол, ақпаратшы-төреші мен дикторлардың жұмысына басшылық жасайды.
Бас төреші
Бас төреші ... ... ... және ... ... ... ... міндеттері:
-- жарыстар өткізілетін орындардың, жабдықтар мен құралдардың әзірлігін, оларды жарамдылығын және осы ... ... ... ... төрешілерді іріктеуге қатысуға, төрешілер бригадаларының жетекшілерін тағайындауға, осы бригадалардың құрамын белгілуге және олардың нұсқаулығын өткізуге;
-- төрешілер алқасының ... ... ... ... ... ... ... (жеребеге өткізу және т.б) тексеруге, бекітуге;
-- жарыс басталғанға дейін төрешілер алқасы мен жетекшінің ұйымдастыру кеңесін өткізуге, ... ... ... ... ... және төрешілерді жұмыс учаскелері бойынша орналастыруға;
-- келіп түскен ... ... ... ... ... және шешім қабылдауға;
-- жарыс аяқталғаннан кейін жарыс ... ... және ... ... ... жарияланатын төрешілер алқасының қорытынды отырысын өткізуге;
-- жарыстың саланатты түрде ... ... және ... марапаттау тәртібін белгілеуге;
-- жарыс аяқталғаннан кейін үш күннен кешіктірмей ... ... мен ... жарыс өткізуші ұйымға табыстауға міндетті.
Бас хатшы
Бас хатшының міндеттері:
-- қатысушы ұйымдардың өтініштерін қабылдайды, жарыс хаттамаларын дайындайды, қатысушы командалардың ... ... ... ... ... ... бас төреші бекіткеннен кейін қатысушылардың танысуы үшін хаттамалар іледі;
-- хатшылықтың жұмысына басшылық жасайды, өткізуші ұйымнан ... ... ... ... ... және т.б ... ... хаттамаларын өңдеуді жүргізеді, ұпайлар есебін жүргізеді және қорытынды шығарады;
-- ... ... ... ... ... есеп жасайды және жарыстың басқа да материалдарымен бірге бас ... ... ... төрешілер жұмысының табелін жүргізеді, жарыс ережесі бойынша талап ... ... мен ... ... ... ... ... кітапшаларына, нәтижелерін, алған орындарын жазады, сондай-ақ қол жеткізген жеңістері туралы анықтамалар береді;
-- ... ... бас ... ... ... ... Олар жарыс өтіп жатқан жерден, ақпарат жинауға оны уақытылы өңдеуге және бас хатшыға табыс етуге міндетті.
Дәрігерлік қызмет
Жарыс дәрігері ... ... ... малдәрігерлік қызмет көрсетуді қамтамасыз етеді.
Ол:
Жарыс өткізілетін жерде медициналық жәрдем ... ... ... ... ... болуын ұйымдастыруға және жарыс бағдарламасында белгіленген жер мен уақытқа медициналық қызметкерлердің ... ... ... ... бас ... ... және мал ... қызметтердің жұмысқа даярлығы туралы хабарлауға;
-- мандат комиссиясының жұмысына қатысуға командалардың өтініштерін, оларда дәрігерлік денетәрбиесі диспансерлерінің, малдәрігерлік пунктілердің ... ... ... рұқсаттарның болуын қарауға;
-- бас төрешілер алқасының отырыстарына қатысуға;
-- қатысушы ауру немесе ... ... ... жалғастыра алмайтын жағдайда, белгіленген үлгідегі анықтама беріп жарыстың бас хатшысына осыны хабарлауға;
-- ... ... ... бас төрешіге ауруларды, жарақаттарды (тегі бойынша командының атауын белгілеп) көрсете отырып жарысқа медициналық қызмет ... ... ... ... ... етуге міндетті;
Төрешілер құрамы
1. Бас төреші -- 1
2. Бас төрешінің орынбасары -1
3. Бас ... ... ... ... ... -1
5. Алаң жетекшісі -1
6. Алаңдағы төреші -- 2
7. Мәре-төреші -2
1. Уақыт бақылаушы төреші ... ... ... 12 ... ... ... 16-ға ... ұл-қыздарға ата-анасының рұқсат қағазы (қол хат) және қатысатын облыстың ... ... ... ... ... керек. Жарысқа қатысушылар арнайы дайындықтан өткен және атты толық ... ... болу ... бас ... аяқ киіміне дейін ұлттық үлгіде қыз қуу спротына лайықты болуы тиіс. Қыз қуудың аты ұшқыр, жүйрік, сұлу болуы шарт. Қыз қуу ... ... -- 300 ... ені -- 20 метр болуы тиіс.
Қыз қууға әр командадан 1 қыз, 1 жігіт ... ... ... қыз ... ... ... 10 метр алда ... Осы сәттен қыздың қашып, 300 метр жердегі ... ... ... ... Егер ... ... 150 метр жерде жетіп, қыздың сол жақ иығындағы орамалды шығыршықтан суырып алса, жігітке 10 ... 150 ... ... 5 ұпай ... ... қызға жете алмай қалған жағдайда жігітке 0 ұпа, қызға 5 ұпай беріледі.
Егер жігітке 150 метр жерден жетіп қамшысымен жігітті ... ... ... 10 ... 100 ... ... 5 ... жете алмаған жағдайда 0 ұпай беріледі. Әр командадан қыз бен жігіттің ұпайлары қосылып, көп ұпай жинаған 4 жұп жартылай ... ... Осы ... ең ... ұпай ... екі жұп, ... кездесуге жолдама алып, 1 орын жеңімпаз және 2 орын ... ... 3 - 4 ... ұпай ... ... Егер ... ұпай ... белгілі болған жағдайда, шауып өткен уақыты төмен ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздіктің, тектіліктің, қайраттылықтың айбыны ретінде бейнеленген. Қазақ халқы бүркітті киелі құс санаған. деп есептейді және ... бір ... үзіп алып ... зат ... ... іліп ... ... қарағанда бүркітті қолға үйретіп, аңшылыққа пайдаланғанына 3 мың жыл болыпты.
Италиян жихангері Марко Полоның естелігінде, Құбылай ханның саятшылыққа ... 500 ... және ... да ... ... жазлылады.
Шыңғысханның ұлы Жошының 3 мың бүркітшісі болғандығы ... ... бар. Орта Азия ... да ... ұстап, құсбегілердің қызметін пайдаланғанды белгілі.
Қазақ халқы құсбегілікке: бүркіт, қаршыға, лашын, ... ... ... пайдаланған. Қазақтың әйгілі құсбегісі Жалайыр Шора туралы деген сөз тараған. ... ... ... ... ... Нұра ... мен ... құсбегілер мұражайы жұмыс істейді.2004 жылы федерациясы құрылып, Қазақстан Республикасы Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының құрамына енді. Содан бері Күнтізбелік жоспарға ... , , , ... мен әр ... ... өтіп ... Бұл ... ... 90-ға дейін бүркіттер мен қаршығаларын алып саятшылар келеді. Атақты бүркітшілердің арасында Бүркіт жарысының спорт шебері Әбдірзақова ... да бар. ... ... ... ... ... ... сәйкес өткізілуде. Қазақстан бүркітшілері шетел қалалары: Лондон, Дубайға сапар шегіп жарыстарына қатысты. Елімізде бүркітшілер қатары жылдан-жылға өсіп келеді.

Жалпы ережелер:
... ... ... ... ... ұлттық ойындарына жататын осы жарыс түрімен ұдайы айналысуға тарту, сондай-ақ халық арасында осы спорт түрінің салауатты өмір ... ... ... ... ... кең ... әрі ... спортшылардың шеберлігін арттыру, өмірлік маңызы бар қолданбалы дағдылар мен ... ... ... ... жеке ... ... мақсатында өткізіледі.
Жарысты өткізу ережелері мен олардың есебін жүргізу регламентпен әрбір жеке жағдайда белгіленеді, оны осы жарыстарда өткізетін ұйым әзірлейді.
Жарыс регламенті ... ... ... Мақсаттар мен міндеттер;
-- Өткізілетін орны мен уақыты;
-- Қатысатын ұйымдар мен жарысқа қатысушылар;
-- ... ... ... ... Өтінім беру мерзімі мен тәртібі.
Жарыс регламенті жарысқа қатысушыға шақырылған ұйымдарға мына мерзімде жолдануға тиіс.
-- Дене ... және ... ... ... үшін ... 2 ай ... ... және қалалық жарыстар үшін кемінде 3 ай бұрын;
-- Облыстық жарыстар үшін кемінде 4 ай бұрын;
-- Республиклық және халықаралық ... үшін ... 6 ай ... ... арнайы өтінім тапсырған дәрігердің рұқсаты мен сақтандыру ... бар ... ... ... қатысушы құсбегі спотшылар:
-- Жарыс ережелері мен регламентін білуге және орындауға;
-- Жеке ... ... ... ... анықтамасы, сондай-ақ регламентте көзделген басқа да құжаттары болуға және ... ... ... ... бірінші талабы бойынша ұсынуға;
-- Барлық қатысушыларға, төрешілерге, жарыс өткізуші мен қызмет көрсетуші тұлғаларға, сондай- ақ ... ... ... ... ... ... ... уақытта келуі қажет;
-- Төрешілердің нұсқауларын мүлтіксіз орындауға, белгіленген жұмыс тәртібін сақтауға, қатысушыларға белгіленген орында ... ... ... ... ... берілетін құқықтар:
-- Жаттығу орындауға қатысты шұғыл мәселелер бойынша тікелей төрешілерге, жарыс ... ... ... ... ... ... ... жасауға;
-- Жаттығуды осы мақсаттар үшін бөлінген орындарда төрешілер алқасы белгілеген ... ... ... құсбегі спортшыларға берілмейтін құқықтар:
-- Төрешілердің жұмысына арасауға және төрешілік етуге бет-әлпетімен өзінің наразылығын белгілуге;
-- ... ... ... да ... ... баруға тыйым салынады.
Кез-келген масштабтағы жарыстырға қатысушының өкілі тағайындалады, ол тәртіптің жай-күйі, оның мүшелерінің киім ... мен күн ... ... үшін ... ... ... өткізілетін жерге келгеннен кейін спортшыларды мандат комиссиясына таныстыруға:
-- ... ... ... ... ... ... келуін қамтамасыз етуге, олардың осы ереже мен жарыс туралы ережені қатаң қадағалауға;
-- Төрешілер алқасының отырысына қатысуға, жеребе тартуға қатысуға өз ... ... ... ... мен ... жарыс бағдарламасының немесе күн тәртібінің өзгергені туралы хабарлауға;
-- Спортшылары көрсеткен нәтижелерді білуге, олардың қорытындыларын уақытылы шығаруға;
-- Бас ... ... ... ... ... ... мен өтінімдерін табыс етуге;
-- Спортшыларды орналастыру мен тамақтандыруға, қамқорлық жасауға міндетті;
-- Төрешілерге олардың құзыретіне ... ... ... ... ... ... Төрешілер алқасына өтініштер (наразылықтар) беруге құқылы.
Команда жетекшісі
-- Төрешілердің шешімін бұзуға ... ... ... ... ... ... ... жәрдем көрсетуге;
-- Жарыстың бас төрешісінің немесе оның ... ... ... өтіп ... ... спортшылар орналасқан жерден кетуге тыйым салынады.
Құсбегі спортшыларға қойылатын талаптар: өнері бойынша жарыстарға әлемдік және Қазақстандағы құсбегілер ... ... мен ... ... шет ... ... мен жеке спортшылары өздерінің ұйымдастыру алқасына тапсырған өтінімдеріне сай қатыстырылады. Өтінімде мынадай деректер көрсетілуге тиіс: ... ... ... жылы, келген жері, жетістігі, құсына дәрігердің жарысқа қатысуға берген рұқсаты және ... ... ... ... қатыстырылмайды.
Төрешілер алқасы
Төрешілер алқасын жарысты өткізуші ұйым тағайындайды.
Төрешілер ... ... осы ... және ... ... ... ... мен өткізу, жарыс нәтижелерін айқындау және жалпы қорытынды шығару жүтеледі.
Төрешілер алқасына: бас төрешілер алқасы мен төрешілер алқалары кіреді.
Төрешілер ... ... ... ... бас ... оның 1 - 2 ... бас хатшы, аға төрешілер, жарыс дәрігері, ақпаратшы төрешілер, хатшылар, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... Мандат комиссиясы жарысқа қатысатын спортшылардың құжаттарының сәйкестігін, аты-жөні, туған жылы, келген жері, жетістігі, құсының төл құжаты, ... ... ... берген рұқсаты және сақтандыру полисін тексеріп жарысқа қабылдайды.
Алаңда ойын үшін ... бас ... ... ... ... туындаған жағдайда Бас төреші шақырылады, ол төрешілер алқасын шақырып, дауды дауыс көпшілігімен шешуге құқылы.
Бас ... ... ... болып табылады және оның осы ереже мен жарыстар туралы ережеге сәйкес өткізілуін қамтамсыз етеді.
Бас төреші:
-- жарыстар өткізілетін орындардың, ... мен ... ... ... ... және осы ... сәйкестігін алдын-ала тексеруге;
-- төрешілерді іріктеуге қатысуға, ... ... ... тағайындауға, осы бригадалардың құрамын белгілеуге және олардың нұсқаулығын өткізуге;
-- төрешілер алқасының жұмысына жетекшілік етуге;
-- ... ... ... ... ... және т.б) ... бекітуге;
-- жарыс басталғанға дейін төрешілер алқасы мен жетекшінің ұйымдастыру кеңесін өткізуге, оларды жарыстар туралы ережемен таныстыруға және ... ... ... ... ... келіп түскен наразылықтарды төрешілер алқасының қарауына енгізуге және олар бойынша шешім қабылдауға;
-- жарыс ... ... ... ... ... және ... ... бағасы жарияланатын төрешілер алқасының қорытынды отырысын өткізуге;
-- жарыстың салтанатты түрде ашылу, жабылу және жеңімпаздарды ... ... ... ... ... кейін үш күннен кешіктірмей жарыстың есебі мен хаттамаларын жарыс өткізуші ұйымға табыс етуге міндетті.
Жарыстың бас ... ... ... ... ... жарыс хаттамаларын дайындайды, қатысушы командалар жеребес өткізеді, ... ... ... ... бас ... ... ... қатысушылардың танысуы үшін хаттамаларды іледі;
-- хатшылықтың жұмысына басшылық жасайды, ... ... ... ... құралдарды, марапаттау материалдарын және т.б алады;
-- жарыс хаттамаларын өңдеуді жүргізеді, ұпайлар есебін жүргізеді және қорытынды ... ... ... ... ... ... есеп жасайды және жарыстың басқа материалдарымен бірге бас төрешіге табыс етеді;
-- төрешілер жұмысының табелін жүргізеді;
-- ... ... ... ... ... ... жазады, сондай-ақ қол жеткізген жеңістері туралы анықтамалар береді.
Төреші хатшылар бас ... ... ... істейді. Олар жарыс өтіп жатқан жерден жедел, ақпарат жинауға, оны уақытылы өңдеуге және бас ... ... ... етуге міндетті.
Аға төрешілер алаңда төрешілік ұйымдыстырып, оның дұрыстығына ... ... ... ... тектерінің сәйкестігін, олардың киімдерінің сәйкестігін тексеруге міндетті. Қажет жағдайда қатысушы ... жеке ... ... ... тексереді.
Алаң таңдайды, жабдықталған алаңның схемасы мен актісін жасап, оны бас төрешіге бекітуге табыс ... ... ... ... ... тексеріп, таңбалайды.
Аға төрешілер төрешілерді, олар жарыс ережесін бұзатын болса, міндеттерін атқарудан шеттетуге немесе жарыстан алып тастауға құқылы. Бұл ... олар бас ... ... оның ... ... дереу хабарлайды.
Алаңдағы төрешілер жарыс басталғанға дейін құс салатын, аңдардың жарақаты жоқтығын, санының жеткілікті екенін, олардың ... ... ... ... ... ... және, аңдарды уақытылы құс салатын жерге шығарып отырады.
Ақпаратшы-төреші қатысушыларды, көрермендерді, баспасөз, радио, теледидар өкілдерін ... ... ... ... білікті, ақпаратпен қамтамасыз етуге міндетті және жарысты мүлтіксіз ұйымдастырып өткізуге жәрдемдесуге тиіс.
Ақпаратшы-төреші жарыс ... ... ... ... ережені, жарыс бағдарламасын зерделейді, команда қатысушыларын сипаттайтын ... ... бас ... хатшылардан, ақпарат алу тәртібін белгілейді, оны жарыстың бас төрешісіне бекіттіреді.
Республика чемпионаттары мен спартакиадаларында, халықаралық ... ... ... ол, ... ... мен ... жұмысына басшылық жасайды.
Жарыс дәрігері жарыста жан-жақты медициналық қызмет ... ... ... Жарыс өткізілетін жерде медициналық жәрдем пунктерінің жұмысын, санитарлық машиналардың болуын ... және ... ... ... жер мен ... ... ... уақытылы келуін қамтамсыз етуге;
-- Жарыстың бас төрешісіне медициналық қызметтердің жұмысқа даярлығы туралы хабарлауға;
-- Мандат комиссиясының жұмысына қатысуға, ... ... ... дәрігерлік денетәрбиесі диспансерлерінің, спортшыларды жіберілетіндігі туралы рұқсаттарының болуын қарауға;
-- Бас ... ... ... ... ... ... ауру немесе жарақаттану себебінен жарысты жылғастыра алмайтын жағдайда, белгіленген үлгідегі анықтама беріп, жарыстың бас ... осы ... ... ... ... кейін бас төрешіге орын алған ауруларды, жарақаттарды көрсете отырып, медициналық қызмет көрсету нәтижелері туралы есепті табыс ... ... орны мен ... ... ... жарыстар жарыс ұйымдастырушылардың байқауына қарай құс ұшыратын қырлы және, аң жіберетін ... ... ... ... ... ... алаңның кеңдігі 1000 - 1500 метрден кем болмауы тиіс;
-- құстың ... ... ... ... сымдары, жасанды құрылыс заттары, тау, өзен, батпақ жерлер ... ... ... ... ... ... мен қаршыға тектес кіші құстар болып екі түрінен-де ересектер ... ... ... және жас өспірімдер арасында өтеді.
Жарыс алдында жеребе тасталып, ... ... ...
Әр спортшы өзіне және құсына берілген нөмірімен жарысқа қатыстырылады.
Бүркітшілер ... ... ... қоянға салу, кептерге салу бойынша өткізіледі.
Жеңімпаздар алған ұпайларына қарай анықталады.
Спортшыларға ұпай беру тәтрібі.
Бүркітшілер ... ... киім ... ұлттық нақшта өрнектелген шалбар
-- ұлттық нақшта өрнектелген кеудеше шапан;
-- ұлттық ... ... бас ... ... жем ... ... түтік;
-- тұғыр;
-- томаға;
-- балдақ;
-- жемаяқ;
-- балақбау;
Осы ... ... ... ... ... 7 ... ал ... кем болған құрал-жабдығы үшін 1 ұпайдан кемтіліп отырады.
Бүркіттің иесімен ара қатынасы, бүркіттің еркін ұшуы;
-- Құс ... 0 ... Құс ... жаққа ұшып кетіп, иесіне келмесе 0 ұпай;
-- Құс айналып самғап иесінің қолына келіп ... 7 ... құс ... ... бір рет ... ... ... келсе алған ұпайдан 1 ұпай шегеріледі;
-- Құс басқа жерге 2 рет қонып, шақырумен оралып келсе алған ұпайдан 2 ұпай ... Әр ... ... ... 3 ... ... шақыру:
-- 50 метрге дейінгі шеңберден 3 ұпай;
-- 50 ден 75 ... ... ... 5 ... 75 тен 100 ... дейінгі шеңберден 7 ұпай;
-- 100 метрден жоғары 10 ұпай;
-- Құс ұшпаса 0 ұпай;
-- Құс ... ... ұшып ... ... ... 0 ұпай;
-- құс басқа жерге қонып, шақырумен оралып ... ... ... 1 ұпай ... ... ... түлкі немесе қарсаққа салу;
-- құс шырғаға, аңға түссе жоғары 7 ... құс ... бір ... ... ... 1 ұпай ... құс жерге екі қонып барып түссе 2 ұпай шегеріледі;
-- құс шырғаға, аңға түсуге әрекет жасап ... ... 1 ... құс ... ... ұшып ... 0 ... иесімен ара қатынасы, құстың еркін ұшуы;
-- Құс ... 0 ... Құс ... ... ұшып кетіп, иесіне келмесе 0 ұпай;
-- Құс ... ... ... ... ... ... 7 ұпай;
-- құс басқа жерге бір рет қонып шақырумен оралып келсе алған ұпайдан 1 ұпай ... Құс ... ... 2 рет ... шақырумен оралып келсе алған ұпайдан 2 ұпай шегеріледі;
-- Әр ... ... ... 10 ... ... ... 50 ... дейінгі 3 ұпай;
-- 50 ден 75 метрге дейінгі 5 ұпай;
-- 75 тен 100 метрге дейінгі 7 ұпай;
-100 ... ... 10 ... Құс ... 0 ... Құс басқа жаққа ұшып кетіп, иесіне келмесе 0 ұпай;
-- құс басқа жерге бір рет қонып шақырумен ... ... ... ... 1 ұпай ... ... салу:
-- құс қоянға түссе жоғары 7 ұпай;
-- құс жерге бір ... ... ... 1 ұпай ... құс жерге бір қонып барып түссе 2 ұпай шегеріледі;
-- құс қоянға түсуге әрекет жасап, ұстай алмаса 1 ... Құс ... ... ұшып ... 0 ұпай.
Қаршығаны кептерге салу:
-құс кептерді бірден іліп алса жоғары 7 ... ... бір ... алып ... ... бір ұпай ... ... 2 бір жіберіп алып қайта ілсе, 2 ұпай шегеріледі;
-- құс кептерді ілуге әрекет жасап, ұстай алмаса 1 ... Құс ... ... ... 0 ұпай;
Спортшыларға рұқсат етілмейтін әдістер:
-- құстарын алмастыруға;
-- ... 10 мин. ... ... ... басқа адам алып қашуға.
Спортшыларға саятшылық өнеріндегі рұқсат етілген барлық тәсілдерді қолдануға ... 2 рет ... ... ... үшінші рет ереже бұзса жеңілген болып есептеледі.
Егер спортшының құсы жарыс барысында жарақат алып, дәрігер құсқа жарысты жалғастыра алмайды деген ... ... құсы ... ... ... табады.
өнері бойынша жарыстар ұйым біріншілік, қалалық біріншілік, облыстық ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік шаралары ішкі істер департаменті қызметкерлерінің қатысуымен қамтамасыз етіледі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей қоғамның даму ерекшеліктерін айқындайтын тарихи, әлеуметтік, мәдени ... ... ... ... ... дене ... ... қоғам дамуының барлық салаларымен тығыз байланыста қарастыру ғана дұрыс қорытынды шығаруға негіз болатындығын көрсетті, себебі дене тәрбиесі қоғамдағы әрбір ... ... ... ... ... жері көне мәдениет ортасы екендігін археологиялық қазбалар, ауызша және ... ... ... белгілер, тарихи зерттеулер дәлелдеп отыр.
Қазақстан халқы арасында ұлттық ойындар және спортпен шұғылдануға деген ынта күннен-күнге артып келе ... ... ... ... ... ... Сұрақ-жауапқа қатысқан адамдардың 80% ұлттық ойындармен, спортпен шұғылданудың пайдалы ... атап ... ... ... ... ... ... ойындар арқылы дене тәрбиесімен шұғылдануға, халықтың тарихи қалыптасқан салт-дәстүрлерін білуге ... ... ... өмір ... бейімделуге деген дұрыс көзқарастың халық арасында артуымен түсіндіруге болады.
Қазақстан өзінің Егемендігін ... ... ... жоғалтқан, саяси-идеология салдарынан дамуына кедергілер келтірілген ұлттық мәдени мұраларымызды қайтару, қалпына келтіру жұмыстарын қолға алуда. Осы жұмыстар аясына ... ... мен ... ... де ...
Кеңестік дәуірдегі педагогикалық ғылым сол кездегі идеологиялық бағытты іске асырушы ретінде тарихы мен мәдениетін, әсіресе, халықтық дене тәрбиесін жас ... ... ... шеттетуі болғандығын байқауға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
* Ахметжан Қ.С. Батырлардың жауынгерлік жекпе-жегінің әскери, моральдық-психологиялық және ... ... // ... ... ... ... / ... Казахской академии образования. -- Астана, 2011. № 1 -- 70 - 80 ... ... ... Жүз томдық. -- Астана: , 2010. Т.59: Тарихи жырлар.3. Қазақ халық әдебиеті: Көп ... / Қаз ССР ... ... М.О. ... ... ... және өнер ... -- Алматы: Жазушы, 1989. -- Т. 4: Ертегілер.
* Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1 том: ... және ... ... ... ... ... этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 1 том: А-Д. -- Алматы: DPS, 2011;
* Тәнекеев М. Қажымұқан ... ... ... ... ... мемлекет баспасы, 1963;
* Құрманбаева С.К. , 2004 жыл, 209 б.
* Несіпбаев Б.К. , 2003 жыл, 198 ... ... А.С. , 2006 жыл, 275 ... Наурызбаев Ж. , 1995 жыл,98б.
* http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=45674

Пән: Спорт
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Этнопедагогика мен этнопсихологияның ортақтығы5 бет
2011 жылғы «Азиада» ойындарының туризмдегі рөлі78 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
VІІ қысқы Азия ойындары5 бет
XVI-XVII ғасырлардағы қазақ хандығы туралы4 бет
«қазақтың спорт комметаторлары»17 бет
Іс-шаралар туризмінің қазіргі жағдайын талдау, жоспарлау және ұйымдастыру ерекшеліктері. Қазақстанда дамуы57 бет
Ішкі туризм68 бет
Адам денсаулығына және организмге жүгірудің әсері17 бет
Алматы қаласының географиялық сипаттамасы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь