Сөздік құрастырудың техникасы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І БӨЛІМ. ТЕОРЕТИКАЛЫҚ ЛЕКСИКОГРАФИЯНЫҢ
ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Лексикография саласына жалпы түсініктеме ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Лексикография теориясы мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
ІІ БӨЛІМ. СӨЗДІК ТҮРЛЕРІНІҢ ҚҰРАСТЫРЫЛУ ТЕХНИКАСЫ ... ... .17
2.1 Түсіндірмелі сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
2.2 Фразеологиялық сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
Ұсынылып отырған жұмыс шағын көлемді біртілді сөздіктің ғылыми негіздерін, сөзтізбе құрамы мен құрылымдық ерекшеліктерін зерттеуге арналған. Осы сала бойынша қазақ тіл білімінде жүргізілген зерттемелердің көпшілігі өзге тілді азаматтарға арналып жасалатын екітілді аударма сөздіктердің құрылымын қарастыруға бағышталған болатын. Бірінші кезекте өз ана тілін үйренушілерге бағдарланған, екіншіден Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілін өз бетінше үйренгісі келетін өзге тілді (отандас және шетелдік) азаматтар ішін де өте пайдалы болатын біртілді шағын сөздіктің құрылымы іс жүзінде бұған дейін зерттелген емес. Көпұлтты, көп конфессиялы республика жағдайында халықты ұйыстыратын басты факторлардың бірі мемлекеттік тіл болғандықтан, оны үйренуге қолайлы жағдай тудыру - ғылыми қауымның басты міндеттерінің бірі. Қазақ тілін өз бетінше үйренуге арналып тізілетін шағын кілемді сөздіктерді түзудің ғылыми негіздерін зерттеу осы аталған міндетті жүзеге асыруға қызмет етеді. Оқу лексикографиясының теориялық мәселелерінің жан-жақты зерттелінбеуі, зерттелген жағдайда да тәжірибеге енгізілмеуі еліміздегі сөздік түзу ісінің жай-күйіне кері әсерін тигізуде. Осы жайт қазақ тілінің қолданымға ыңғайлы шағын көлемді сөздіктерін зерттеу мен құрастыру ісіне тікелей қатысты. Дидактикалық, ғылыми және анықтамалық интенциялардың теңгермелі болуын ескере отырып жасалатын біртілді шағын оқу сөздігінің ғылыми-теориялық негіздерін зерттеу қазіргі таңдағы қазақ теоретикалық лексикографиясында маңызды мәселеге айналып отыр. Аталған жайттар зерттеу тақырыбының өзектілігін көрсетеді. Жұмыстың ғылыми-теориялық базасы мен әдіснамалық негізі ретінде осы тақырыпқа қатысты әлемдік лексикография мен қазақ лексикографиясы салаларындағы Л.В. Щерба, В.П. Берков, Ж. Дюбуа, К. Дюбуа, А. Рей, Л. Згуста, П.Н. Денисов, В.В. Морковкин, Ю.Н. Караулов, Ш.Ш. Сарыбаев, Б.Қ.
Қалиев, М. Малбақов, Р. Түсіпқалиева, т.б. ғалымдар тарапынан жазылған ғылыми еңбектердегі тұжырымды ой-пікірлер алынды.
Жалпы сөздік:
-жеке тілдің сөздік құрамының, әлеуметтік топ диалектісінің, жазушы шығармаларының лексикалық жиынтығы;
-тілдегі сөздерді, сөз тіркестерін, идиомдарды әліпби негізінде я тақырыптық тұрғыдан жүйеге түсіріп, олардың мағынасын ашатын, аудармасын түсіндіретін анықтамалық құралдар жүйесі. Сөздік кітап болып, басылып шығуы да, қолжазба ретінде көшіріліп, тарауы да мүмкін.
Сөздіктің түрлері өте көп. Қазіргі кезде компьютер мен интернеттің пайда болуымен электронды сөздіктер басымдылығы айқын болып келеді.
Сөздің мақсаты мен мәні жағынан түрлі болып келеді. Сөздіктегі сөздер алфавит тәртібімен беріледі.
Тілдегі сөздер мен фразеологиялық тіркестерді жинап-теріп, оларды жүйеге келтіру жұмыстарын тексеретін тіл білімінің саласын лексикография дейді. Яғни бұл сөздік жасаудың методикасы мен техникасын үйрететін ғылым деген сөз.
Лексикография теориясы сан алуан сөздік жасаудың мол тәжіриебелерін ғылыми тұрғыдан қорытындылаудың негізінде, лексикологиялық зерттеулер мен солардың жетістіктеріне сүйене отырып жасалады. Демек, лексикография мен лексикология бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болатын егіз ғылым. Сөздіктердің сапасы осы ғылымдардың қаншалықты және қандай дәрежеде зерттелуіне байланысты. Зерттеу жұмыстары неғұрлым жоғары әрі жемісті болса, шығарылған сөздіктер де соғұрлым сапалы болмақ. Бүгінгі таңда сөздіктің практикалық мәнімен қоса, оның ғылыми сапасына да ерекше назар аударылады.
Курстық жұмысымның мақсаты мен міндеттері. Курстық жұмысымның мақсаты - бір тілде, белгілі дәуірде жалпы халықтық сипат алған сөздерге мағыналық, стильдік әрі грамматикалық жағынан сипаттамалар беріп, тілдің қазіргі даму сатысындағы сөздік құрамының сан мөлшерін біршама анықтау, сөздік түрлерінің құрастырылуының техникасын және методикасын зерттеу, жалпылама қолданымға арналып түзілетін, ортақ лексика-грамматикалық минимумға негізделген, құрылымдық бірліктер мен сөздік құрамдағы базистік лексиканы қамтитын шағын көлемді сөздік түзудің ғылыми-теориялық және практикалық негіздерін анықтау болып табылады. Курстық жұмысымның міндеттеріне мыналар жатады:
- жалпы сөздікке түсініктеме беру;
- лексикография саласы бойынша сөздік құрастырудың методикасы мен техникасын зерттеу;
- әр бір сөздік түрлеріне шолу жасау;
- сөздік түрлеріне ақпарат беру арқылы бірнеше мысалдармен тақырыпты аша білу және т.б. міндеттер қойылды.
Курстық жұмысымның құрылымы. Курстық жұмысым кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Аханов.К "Тіл білімінің негіздері" Алматы "Санат" 1993
2. Болғанбайұлы.Ә, Қалиұлы.Ғ «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы» Алматы «Санат» 1997
3. Кеңесбаева.І. Ағылшынша-қазақша фразеологиялық сөздік - Астана, 2010
4. Кеңесбаев.І. Фразеологиялық сөздік - Алматы 2007
5. Қазақ тілі энциклопедиясы. Алматы 1998
6. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 1 том, Алматы "Ғылым" 1974
7. Лексический минимум по английскому языку. 1981
8. Тіл білімі сөздігі. Алматы, 1998
9. Ұйықбаев.И. Фразеология варианттылығы
10. Ысқақов.А Қазіргі қазақ тілі. Алматы. Ана тілі 1991
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ......................................................................................................................3
І БӨЛІМ. ТЕОРЕТИКАЛЫҚ ЛЕКСИКОГРАФИЯНЫҢ
ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ.............................................................................................6
1.1 Лексикография саласына жалпы түсініктеме.....................................................6
1.2 Лексикография теориясы мәселелері..................................................................8
ІІ БӨЛІМ. СӨЗДІК ТҮРЛЕРІНІҢ ҚҰРАСТЫРЫЛУ ... ... ... ... ... ... ТІЗІМІ..........................................................23
27508862940050
КІРІСПЕ
Курстық жұмысымның өзектілігі
Ұсынылып отырған жұмыс шағын көлемді біртілді сөздіктің ғылыми негіздерін, сөзтізбе құрамы мен құрылымдық ... ... ... Осы сала ... ... тіл білімінде жүргізілген зерттемелердің көпшілігі өзге тілді азаматтарға арналып жасалатын екітілді аударма сөздіктердің құрылымын қарастыруға ... ... ... ... өз ана ... үйренушілерге бағдарланған, екіншіден Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілін өз бетінше үйренгісі келетін өзге тілді (отандас және шетелдік) ... ішін де өте ... ... ... ... ... ... іс жүзінде бұған дейін зерттелген емес. Көпұлтты, көп конфессиялы республика жағдайында халықты ұйыстыратын ... ... бірі ... тіл ... оны үйренуге қолайлы жағдай тудыру - ғылыми қауымның басты ... ... ... ... өз ... үйренуге арналып тізілетін шағын кілемді сөздіктерді түзудің ... ... ... осы ... міндетті жүзеге асыруға қызмет етеді. Оқу лексикографиясының теориялық мәселелерінің жан-жақты зерттелінбеуі, зерттелген жағдайда да тәжірибеге ... ... ... түзу ... ... кері ... тигізуде. Осы жайт қазақ тілінің қолданымға ыңғайлы шағын көлемді сөздіктерін зерттеу мен құрастыру ісіне ... ... ... ғылыми және анықтамалық интенциялардың теңгермелі болуын ескере отырып жасалатын біртілді шағын оқу сөздігінің ғылыми-теориялық негіздерін ... ... ... ... теоретикалық лексикографиясында маңызды мәселеге айналып отыр. Аталған жайттар зерттеу тақырыбының өзектілігін көрсетеді. Жұмыстың ғылыми-теориялық базасы мен әдіснамалық негізі ретінде осы ... ... ... ... мен ... ... ... Л.В. Щерба, В.П. Берков, Ж. Дюбуа, К. Дюбуа, А. Рей, Л. ... П.Н. ... В.В. ... Ю.Н. Караулов, Ш.Ш. Сарыбаев, Б.Қ.
Қалиев, М. Малбақов, Р. ... т.б. ... ... ... ... еңбектердегі тұжырымды ой-пікірлер алынды.
Жалпы сөздік:
-жеке тілдің сөздік құрамының, әлеуметтік топ диалектісінің, жазушы шығармаларының лексикалық жиынтығы;
-тілдегі сөздерді, сөз тіркестерін, идиомдарды әліпби ... я ... ... ... түсіріп, олардың мағынасын ашатын, аудармасын түсіндіретін анықтамалық құралдар жүйесі. ... ... ... басылып шығуы да, қолжазба ретінде көшіріліп, тарауы да мүмкін.
Сөздіктің ... өте көп. ... ... ... мен интернеттің пайда болуымен электронды сөздіктер басымдылығы айқын болып келеді.
Сөздің мақсаты мен мәні жағынан ... ... ... ... ... ... ... беріледі.
Тілдегі сөздер мен фразеологиялық тіркестерді жинап-теріп, оларды жүйеге келтіру жұмыстарын тексеретін тіл білімінің саласын лексикография дейді. Яғни бұл ... ... ... мен ... ... ... ... сөз.
Лексикография теориясы сан алуан сөздік жасаудың мол тәжіриебелерін ғылыми тұрғыдан қорытындылаудың негізінде, лексикологиялық зерттеулер мен ... ... ... ... ... Демек, лексикография мен лексикология бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болатын егіз ғылым. Сөздіктердің сапасы осы ғылымдардың қаншалықты және қандай дәрежеде зерттелуіне ... ... ... ... жоғары әрі жемісті болса, шығарылған сөздіктер де соғұрлым сапалы болмақ. Бүгінгі таңда ... ... ... ... оның ... ... да ерекше назар аударылады.
Курстық жұмысымның мақсаты мен міндеттері. ... ... ... - бір тілде, белгілі дәуірде жалпы халықтық сипат алған сөздерге ... ... әрі ... ... ... беріп, тілдің қазіргі даму сатысындағы сөздік құрамының сан мөлшерін біршама анықтау, сөздік түрлерінің құрастырылуының техникасын және методикасын зерттеу, ... ... ... ... ... ... минимумға негізделген, құрылымдық бірліктер мен сөздік құрамдағы базистік лексиканы қамтитын шағын көлемді сөздік түзудің ғылыми-теориялық және практикалық негіздерін анықтау ... ... ... ... ... ... ... жалпы сөздікке түсініктеме беру;
- лексикография саласы бойынша сөздік құрастырудың методикасы мен техникасын зерттеу;
- әр бір сөздік түрлеріне шолу ... ... ... ... беру ... ... мысалдармен тақырыпты аша білу және т.б. міндеттер ... ... ... ... жұмысым кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттерден ... ... ... ... ... ... Лексикография саласына жалпы түсініктеме
Тілдегі сөздер мен фразеологиялық тіркестерді жинап-теріп, оларды жүйеге келтіру жұмыстарын тексеретін тіл білімінің саласын лексикография дейді. Яғни бұл ... ... ... мен техникасын үйрететін ғылым деген сөз.
Алғашқы сөздік өзге тілдер сөздерін түсіндіру мақсатында ерте заманда жасалды. Грекияда ... V ... ... б.з. ХІІ ... (), Ресейде ХІІІ ғасырдан бастап сөздіктер құрастырылды. Түркі халықтарының алғашқы сөздігі ХІ ғасырда жазылған Махмұт ... ... ... ... екі ... ... көп ... сөздіктер жасалды. Мысалы, араб-парсы, түрік-моңғол сөздерін салыстыру тұрғысынан Замахшаридың ... ( ХІІ ... Әбу ... () атты қыпшақ тілінің грамматикасы мен сөздерінің жинағы
( ХІV ... ... ... ... ... ... ... ( ХV ғасыр) еңбектері. Қазақ тілінің сөздіктері 1860 ... ... ... көре бастады. Сөздіктің әлеуметтік қызметінің маңызды ерекшелігі: дерек көзі ретінде жылдам ақпарат алуға болады; сөздердің ... мен ... ... ... ... ... береді, т.б. Сөздік жасаудың әдісін, теориясы мен тәжірибесін, технологиясын лексикография саласы зерттейді.
Лексикография өзге ... ... ... ... көптеген жағдайларда осы ғылым салаларының тоғысында, шекарасында дамып отыратын ғылыми пән болып саналады. Қоғамдық сананың көрінісі ретіндегі, ұжымдық тәжірибені ... ... ... ... ... ретіндегі лексикографиялық туындыларды түзудің ғылыми-теориялық мәселелері тіл білімінің әлеуметтік лингвистика, психолингвистика, этнолингвистика, лингвомәдениеттаным салаларымен тікелей байланысты. Лексикография теориясы ұғымның, зат пен ... ... ... ... беру ... семасиологиямен, тілдегі сөздік құрамның жиынтығы ретінде лексикологиямен, ғылыми апарат пен метатіл мәселелері жағынан логикамен, тіларалық ... ... ... ... ... да ... ғылым салаларымен тығыз байланыста. Сөздік атаулының, бір жағынан, ғылыми өнім, екінші жағынан, ақпарат көзі, үшінші жағынан ... ... ... ... ... саналатыны белгілі. Тілдің табиғатын зерттейтін көпқырлы ғылым саласы ретінде лингвистиканық дидактикамен тоғысатын жерлері көп. Осы екі ғылым саласының ... ... ... ... ғылыми пәндер де жеткілікті. Солардың бірі - лексикографиядағы жаңа салалардың бірінен саналатын оқу ... ... ... тілі - ... ... ... тіл. Осыны білгендіктен Ф.Соссюр жазған болатын. Осыған ұқсас деген тұжырымды орыс ғалымы А.И.Смирницкий де айтқан еді.
Лексикография - ... ... ... ... ... ... ... шығаратын негізгі канал болып табылады (В.В.Морковкин). Оның үстіне, тіл білімі ғылымында сөздің барлық қасиеттерін жинақты түрде қарастыратын бірден-бір саланың да ... ... ... ... Осы ... ... тіл ... ғылым санатындағы лингвистика мен тілді танып білуге ықыласты қоғамның арасын жалғайтын тілдесім қызметі деуге болады.
Адамзат ... ... ... ... ... ... түзіле бастағанына төрт мың жылдан астам уақыт өткен. Ал ... ... ... ... ... жалпы саны, ХХ ғасырдың ортасында жасалған санақ бойынша, он мыңнан ... ... ... ... ... ... түзу саласында мол тәжірибе жинақталғанымен, сөздік құрастыру тәжірибелерін қорытып, ғылыми талдау жасаудың, оны жетілдірудің ғылыми-теориялық негіздемесін даярлау ... тым кеш ... ... ... ... да, лексикография атты ғылым саласының XX ғасырдың ортасына дейін жетілген теориясының болмағандығы да шындық. Осы орайда, лексикография теориясының ... ... ... ... оны жеке ғылыми пән ретінде қарастырудың XX ... орта ... ... Л.В.Щербаның еңбегіне дейін жүйелі түрде жүргізілмегенін айтпай отыра алмаймыз. Теориялық мәселелерді зерттеудегі кемшіліктер ... ... ... болашағының айқын болмауына, сапасының нашар болуына әкелді.
1.2 Лексикография теориясы мәселелері
Лексикографиялық құрастырма негіздері туралы Р.Түсіпқалиева былайша жазады: . Бұл ... ... кем ... үш түрі туралы сөз болып отырғандығын баса айту қажет. Оның бірінші түрі - кез ... ... ... ісі және оны ... ... ... ... жиынтығы. Яғни бұл ұғым бір сөздік көлеміндегі, сөзтізбе мен ... ... ... ... сөздіктің ішкі құрылымына қатысты құрастырма мәселелер көлемін ғана қамтиды. Екінші түрі - лексикалық құрамы ... ... ... ... ... күрделеніп жасалатын, бірнеше кітаптан тұратын сөздіктер сериясын құрастыруға қатысты. Мұндай сөздіктер оқытудағы ... ... ... ... ... ... түрі - ... бір тілдің құрамы мен құрылымын толық ашып көрсету мақсатында немесе тілді жан-жақты меңгерту мақсатында әртүрлі сөздіктерден құралатын сөздіктер ... ... ... құрастырма негіздері туралы Р.Түсіпқалиева былайша жазады: . Бұл жерде құрастырманың кем дегенде үш түрі туралы сөз болып ... баса айту ... Оның ... түрі - кез келген сөздікті құрастыру ісі және оны ... ... ... ... ... Яғни бұл ұғым бір сөздік көлеміндегі, сөзтізбе мен сөздік мақаланың құрылымына қатысты, сөздіктің ішкі құрылымына қатысты құрастырма мәселелер ... ғана ... ... түрі - ... құрамы тілді үйренудің деңгейіне байланысты бірте-бірте күрделеніп жасалатын, бірнеше кітаптан тұратын ... ... ... ... Мұндай сөздіктер оқытудағы сатылылық (градуалдылық) ұстанымына негізделіп түзіледі. Үшінші түрі - белгілі бір тілдің құрамы мен ... ... ашып ... мақсатында немесе тілді жан-жақты меңгерту мақсатында әртүрлі сөздіктерден ... ... ... ... ... ... ... теориясында қаралатын ұғымының мәні мен мазмұны, біртілді оқу сөздігін түзудегі лексикологиялық заңдылықтар (), ... ... мен ... ... ... ... элементтері мен параметрлері туралы ілім, біртілді оқу ... ... ... ... ... ... бастапқы материалдар туралы ілім, сөздік түзу ісін жоспарлау мен ұйымдастыру туралы ілім жөнінде сөз ...
... мәні мен ... ... ... ... алғашқы мәселе, бірінші аспект - ұғымына анықтама беру ... ... ... ... ... ... анықтамалары әртүрлі. Испан лексикографы Х.Касарес оны балаған болатын. Лексикографияға үлкен лингвистикалық сөздікте: түрінде түсінік беріледі. Қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... бірінде (Ғ.Қалиев) ол екі мағынада:
1) сөздік жасаудың теориясы мен практикасын зерттейтін тіл білімінің саласы;
2) белгілі бір ... я ... ... ... ... - ретінде көрінеді.
Ахманованың О.С. лингвистикалық терминдер сөздігінде:
1) сөздік түзу туралы ғылым;
2) ... ... ... ... ... ... түзу ісі;
3) ... немесе білім саласындағы сөздіктер жиынтығы - деген анықтама ... ... ... екі ... ... лексикография теориясының негізін қалаған ғалым Берковтың В.П. пікірі бойынша, лексикография:
1) сөздік түзу ұстанымдарын зерттеумен айналысатын ғылым саласы, сөздік ... ...
2) ... түзу ісі;
3) ... ... ...
4) ... сөздіктердің жиынтығы.
Келтірілген анықтамалар бойынша дау айту қиын. Алайда, бұл жерде бір мәселені ... ... жөн. Ол ... ... ... қатысты мәселе. Ол туралы бұдан арғы зерттеу барысында, терминінің мәнін ашу кезінде кеңірек сөз ... ... ... жазуы бойынша, сөздік проспектісі мынадай негізгі бөліктерден тұрады:
1) сөздіктің мақсаттары мен міндеттерін баяндау;
2) нақты адресатты ...
3) ... ... сипаттау;
4) сөздіктің сөзтізбесін сипаттау (сандық және сапалық);
5) ... ... ... ...
6) ... мақаланың жекелеген элементтерін жүйелі түрде, бірте-бірте, ретімен және ... ...
7) ... ... ... ... ... сипаттау;
8) дереккөздерді (соның ішінде лексикографиялық та) көрсету;
9) қосымшаларды сипаттау. .
Біртілді оқу ... түзу ... ішкі ... ... Ұғымдарға сөздікте түсінік беру мәселесі, В.В.Морковкиннің сөзімен айтқанда, сөздік лексикологиясы () - лексикография теориясындағы маңызды аспектілердің бірі. Сөздік түзу ... ... аз ... оны жасауды оңай шаруа деп ойлайды. Олардың ойынша, барлық зат, ... ұғым ... ... ... ... ... бар ... мәселе соларды түрлі дереккөздерден теріп алып, сөздікте тізіп ... ғана ... ... ... ... ... еңбектердегі тілдік бірліктерге берілетін ғылыми сипаттамаларға ден қойып, сараптама жасайтын болсақ, ортақ мәнді бірыңғай қағидалардың өте сирек ұшырасатынын байқау қиын ... ... ... ... ... ... келетін сипаттамалардың да болу жағдайлары кездеседі. Ғалымдардың ғылыми көзқарастары, пікірлері бір-бірінен ... ... ... ... ... ... бір-біріне баламалы қатынастағы, бірін бірі толықтыратын, кей жерде бір-біріне қайшы келетін көзқарастардан туындайтын ғылыми тұжырымдардың куәсі боламыз. Бір ... ... ... ... берілетін анықтамадан бастап, сөздердің лексика-грамматикалық таптарына берілетін түсініктемелерге дейін ... ... ... ... - әр ... әр бір ғылыми ортаның, әр ғылыми мектептің көзқарастарындағы өзгешеліктерден туындайтын ерекшеліктер. Осындай жағдай лексикографиялаудың мақсаттарына сай келетін, ... ... ... лексикологиямен айналысуға алып келеді.
Сөздік лексикологиясында сөздіктің түріне, типіне, жанрына, жасалу мақсатына, адресатына, көлеміне байланысты тілдік бірліктерге жасалатын алуан түрлі ... ... ... заңдылықтары айқындалады. Тілдік және метатілдік құбылыстарды лексикографиялаудың қажеттеріне бағдарлай ... ... ... ... ... ... шешімдердің типтік үлгілері ұсынылады. Малбақовтың М. пікірі бойынша, сөз болып отырған ұғым лексикалық бірліктердің сөздіктерде лексикографиялану заңдылықтарын ... ... ... ... ... бірліктер де, тұтас бір топты, категорияны, жүйені қамтитын ... ... де ... ... ... ... ... келтіруге болатын көп мысалдардың бірі ретінде сөздіктердегі ... ... ... ... ... ... бірлікке берілетін сипаттаманың ерекшеліктерін атайды. Мысал ретінде сөздіктегі негізгі сөздік тұлғаның сипаты мен ... ... , , ... ... ... ... ... шешімі әр түрлі болып шығатыны белгілі. Сөздіктегі сөз мағынасын ашу (сөздіктегі семасиология), лексикалық бірлікке анықтама беру ... - ... ... ... ... Оның ... ... сөздіктердің сыртқы типологиялық, ішкі құрылымдық ерекшеліктеріне тәуелді. Мәселен, сөздіктердегі тілдердің саны мәселесін алайық. Сөздіктің біртілді, екітілді және көптілді түрлері ... ... ... ... ... анықтама мектепке дейінгі балаларға арналып жасалатын шағын сөздікшеде - бір түрлі, мектеп оқушыларына арналған сөздікте - ... ... ал ... ... ... түзілетін үлкен сөздікте - үшінші түрлі болуы мүмкін. Салалық ғылым түрі ... ... ... ... ... маманға арналып жасалатын терминологиялық сөздіктегі анықтама яғни ғылыми дефиниция бұлардан да өзгеше болмақ. Екітілді сөздіктің өз ерекшеліктері бар. ... ... ... ... ашу ісі ... ... балама сөздің болу-болмауына байланысты болмақ. Кей жағдайда сөз мағыналары біріктіріліп жіберіледі немесе ... ... ғана ... Осы мәселеге қатысты В.П.Берков - деген еді. Демек, екінші тілдің жүйесі мен құрылымы толық көрінбейді, олар тек ... ... ... ... беру үшін қажетті мөлшерде ғана ашылады. Және бұл мәселе де, ... сөз ... ... ... мен адресатының ерекшеліктеріне (оқырманның ана тілі, тілдік даярлығы, мамандығы, т.б.) байланысты әр ... ... ... ... ... мен типтері туралы ілім. Испан лексикографиясын зерттеген Я.Малкил 1959 жылы сөздіктер типологиясын жасау үшін ... үш ... ... ... 1) ... ... яғни ... қамту аясы; 2) сөздіктің перспективасы; 3) сөздіктің презентациясы. Бірінші және үшінші айырым белгілер түсініктеме беруді қажет етпейтін болғандықтан, екінші белгіге ... ... ... да үш ... ... Бірінші: тарихи (динамикалық) және синхронды (статикалық) сөздік. ... ... ... орналастыру ұстанымына байланысты:
а) әліпбилік (дәстүрлі) орналасу;
ә) семантикалық (сөз таптары немесе тақырыптық топтар бойынша орналастыру);
б) ... ... ... ... ... автордың өз сөзімен айтқанда, сөздіктің негізгі тон мен нормативтілікке қатысына байланысты.
Сөздіктің тоны:
а) объективті, ә) ... ... ... б) ... ... ... Нұсқаушы тонға байланысты автор оқырманды тәрбиелеудің яғни оның сөз мәдениетін көтеру мақсатының ... ... ... ... ... ... ... типологиясы бойынша 1962 жылы арнаулы еңбек шығарған Т.А. Себеок ... ... ... ... ... ... ... Ол он жеті белгіні атайды:
1) сөздіктің ... ана ... ...
2) ... мәтіндерге байлаулы болмауы;
3) сөздіктің материалды қамту шектері;
4) сөздіктегі материалдың алуан түрлілігі;
5) атау сөздің жекеше ... ... ... ...
6) ... сөз ... ...
7) сөздіктің сөз мағынасына негізделуі (синонимдер сөздігі);
8) сөздік ... ... ... ... ... ... ...
9) сөздік мақалалардың мағына, мән бойынша реттеліп берілуі;
10) қарама-қарсы сілтемелер қолдану жолымен материалды формалық жағынан қосалқы безендірудің ...
11) ... ... ... жолымен материалды мағыналық жағынан қосалқы безендірудің болуы;
12) сөздің паспортталуы: а) қандай диалектіге жатады, ә) қандай ... ...
13) ... ... ...
14) глосса (сөзге жасалатын түсініктемелер мен ескертпелердің болуы);
15) сөздік бірліктің қолданым жиілігінің көрсетілуі;
16) сөздік бірліктің этимологиясының берілуі;
17) ... ... ... ... ... Ғалымның пікірі бойынша, сөздік лексикографтың өз ана тілінде жасалатын болса, мұндай сөздікте нұсқаушы, академиялық типті ... ... ... ... ... ... ... негізінде жасалса, мәтіндерді басты назарда ұстаса, ол анықтамалық сөздік типіне жақындайды. Бұл жіктемеде сөздіктің тілі, ішкі құрылымы, сөздік бірлік пен ... ... ... ... ... мен ... ... Автордың практикалық бағдарды басты назарда ұстануына байланысты құнды жіктемелердің бірінен саналады.
Француз лексикографы Ж. Рей-Дебов Я. Малкилдің, Т. ... т.б. ... ... ... ... ... өз ... төмендегі айырым белгілерді нұсқайды:
1) дидактикалық шығарма (автордың жеке пікірі байқалмайды);
2) анықтамалық ретінде ... үшін ... ... ... ... жүйе ... кодталған, ақпарат берудің арнайы бағдарламасы бар);
3) екі құрылымды: макроқұрылымы (номенклатурасы, яғни сөзтізбесі) және микроқұрылымы (сөздік ... ... ... бар;
4) ... ... орналасымы (тұлғасы немесе мазмұны бойынша);
5) сөздік бірлігі (кіріс сөз) құрылымы жағынан әріп пен фразадан жоғары бірліктер аралығында;
6) ... ... ... бір-бірінен бөлектеліп орналастырылуы;
7) сөздіктің номенклатурасы - реттелген, ... ... ... ...
8) ... ... (сипаттама) екі мағынаны біріктіреді: таңбалар туралы айтылым және заттар туралы айтылым. Ғалым аталған мәселелерді терең ... ... ... ерекше лингвистикалық пәннің - теоретикалық лексикографияның жасалуы қажеттігін жазады.
Француз ғалымдары К. Дюбуа мен Ж. ... ... ... қарастыратын мәселелері ретінде сөздіктер типологиясы мен сөздіктің құрылымдық элементтері туралы ілімді атайды. Яғни ... ... ... ... мәселесіне сөздіктің ішкі құрылымдық элементтері мәселесін қ0осады. Орыс ғалымы П.Н. Денисов лексикография теориясының негіздерін ... ... осы ... жөн санайды. Оның пікірі бойынша, сөздіктердің жіктемесі дегеніміз - белгілі бір мәдени ареалда немесе белгілі бір ұлттық ... ... ... ... ... сөздіктер мен олардың жанрларының практикалық жүйеленген түрдегі сипаттамасын жасау.
Сөздіктің элементтері мен параметрлері туралы ілім. Сөздіктің элементтері деп оның ... ... ... ... ... ... теориясында сөздіктер типологиясынан кейін сөз болатын осы сөздік элементтері. П.Н. Денисов бұл туралы: деген тұжырым жасайды.
Әлемдік тілдердегі түрлі ... ... ... нәтижесінде Ю.Н. Караулов тарапынан анықталған лексикографиялық параметрлердің жалпы саны - 65. ... ... ... ... ... үшін ... ... .
ІІ БӨЛІМ. СӨЗДІК ТҮРЛЕРІНІҢ ҚҰРАСТЫРЫЛУ ТЕХНИКАСЫ
2.1 Түсіндірмелі сөздік
Түсіндірме сөздік кейде нормативтік ... деп те ... ... түсіндірме сөздік бір томдық және көп томдық болып та жасала береді. Көлемнің үлкендігіне қарай көп ... ... ... ... ... сөздік деп те атайды. Орыс тілінде үш түрлі (17 том үлкен ... төрт том ... ... бір том кіші ... ... сөздік басылып шықты. Академик В.В. Виноградов: - деп бағалайды. В.И.Ленин орыс әдеби тілінің жан жақты түсіндірме сөздігін жасаудың соншалықты ... ... ... осыны жеделдетіп шығаруға үлкен күш жұмсап, әкелік қамқорлық көрсеткен болатын. Демек, әрбір тілдің ... ... ... ... мен ... ... жетілген кезінде соншалықты қажет екендігін аңғарамыз. Бұл кезеңде бүкіл баспасөз, мектеп, радио, телевизияның барлығы да жүйеленген нормативті сөздіктермен ғана жұмыс ... ... ... Қазіргі біздің еліміздегі әрбір ұлт республикалары өз ана ... ... ... ... жаппай кірісті деуге болады. Бұл салада қазақ тіл мамандары да жемісті еңбек етіп келеді. ең ... рет екі ... ... 1959 және 1961 ... басылып шықты.
Түсіндірме сөздік қазіргі әдеби тілдегі жиі және жалпылама қолданылатын сөздерді қамтып, олардың мағынасын талдап, ... ... ... ... ... ... ... және стилистикалық тұрғыдан түсіндіріледі.
Сөздікке еңгізіліп, мағынасы түсіндірілетін сөз реестр сөз деп аталады. Әр бір реестр ... ... ол ... қай сөз ... ... екенін көрсететін белгілер қойылады. Егер сөз белгілі бір стильге тән болса, оған стилистикалық мінездеме ... ... ... ... ... зат. (зат есім), сын. (сын есім), үс. (үстеу) және т. б., одан ... ол ... ... ... ... ... сол ... мағынасын ашатындай әдебиеттен мысалдар, цитаталар беріледі, оны сөздік мақала (словарная статья) дейді.
ABBOT - n. a man who is the head of an abbey of monks. One of a class of bishops whose sees were formerly abbeys. ... - зат. ... ... ... ... - n. 1 a a rounded dome forming a roof or ceiling. b a small rounded dome adorning a roof. 2 a ... dome protecting mounted guns on a warship or in a fort. 3 (in full cupola-furnace) a furnace for melting ... ... ... - зат. ... және ... ... балқытатын шахта пеші.
LEVER - n. a bar resting on a pivot, used to help lift a heavy or firmly fixed object. ... - зат. ... ... ... ауыр ... ... үшін қолданылатын тетік.
FIDGET - . adg. make (a person) uneasy or ... - сын. ... ... ... ... ... ... сөздік бір тілдік түсіндірме сөздік түрінде де, екі тілдік аударма сөздік түрінде де жасалады. Фразеологиялық сөз тіркестері белгілі дәрежеде ... ... де ... ... сөз ... ... мен ... өте-мөте қамтыған сөздік - В.И.Даль құрастырған орыс тілінің сөздігі. Орыс тілі мен ... ... және т.б. ... ... ... ... бар. атты жинақта (авторы - Н.Төреқұлов) фразологиялық оралымдарды бір түрі - қанатты ... ... ... төмендегі түрде түсіндіріледі.
.
Ағылшын тілі фразеологиялық сөздігінің жасалуы:
1. Аллитерация (бірыңғай дауыссыз дыбыстардың қайталанып келуі) арқылы;
Safe and sound - дін ... ... ... басы есен.
Spick and span - 1.ине - жіптен жаңа шыққан, су жаңа. ... ... ... and ready - шала-пұла, қалай болса солай, тисе ... ... ... ... көмегімен;
By hook or by crook - су ішсем де, суан ішсем де, қайткен күнде де;
Fair and square - қара ... қақ ... ... бар, ... бар демей;
Wear and tear - тауқымет, өмірдің ыстық-суығы.
3. Мағынасы ... ... ... ... love or money - қайткен күнде де;
Rain or shine - ыстыққа да, суыққа де қарамастан;
The long and short of it - ұзын ... ... be at sixes or sevens - јуре - ... ... ... болу.
Сол секілді: жалқаулану, түк бітірмеу деген мағынаны қазақ тілінде "шыбық басын сындырмау" десе, ағылшын ... "Not to lift a finger" ... ... ... ... қазақ тілінде "Басты қатыру" десе, ал ағылшын тілінде >.
Тo abound іn courage - жүрек жұтқан ... ... жан ... ... ... ... кесір қылу/кесірі
Ағылшын тілінде: cut adrіft/ set adrіft.
Қазақ тілінде: қара қылды қақ ... қара ... ... to achіeve one's purpose/ to achіeve ... ... ... ... түсу/ әбігері шығу; ;
Ағылшын тілінде: agree lіke cats and dogs.
Қазақ тілінде: жан алқымға таяну/ жан алқымға тақалу/
Ағылшын тілінде: beat somebody all ... two birds with one stone- екі ... бір ... ... and dog life- ит пен ... ... pick up one's ear- ... түру;
to abound іn courage -- жүрек жұтқан болу;
to meet adversіtіes wіth -- бәлеге шалдығу, қырсыққа ... take ... of ... - ... ... көру;
justіfy somebody's confіdence -- біреудің сенімін ақтау;
talk nonsense, talk rubbіsh, talk rot - аузына түскенін ... revenge, to cook one's goose - ... ... judge by ... - сыртына қарап тон пішу;
aggress agaіnst a country -- баса көктеп кіру;
to go ape (over, for) -- ... ... ... өзінің лексика-фразеологиялық бірліктер жүйесі арқылы ұлттың өткендегісін сақтап қана қоймайды, оны ... ... ... ... қана ... қайта түлетіп, жаңғыртып, жаңартып отырады. Сөз байлығынан халықтың бүгінгісін ғана емес, өткендегісін де білуге ... ... тіл ... ... ... ... бүгіннің - шындығы.
Қорыта айтқанда сөздікшелер сөз байлығын тіркеп қана қоймай, олардың мән-мағыналарын ... ... ... ... ... ... мәдениетін жаңа бір деңгейге жеткізді. Қазақ тіл білімінде жаңа типтегі сөздік индустриясын қалыптастыруда қолға алынуға тиіс ... ... ... шет ... ... этномәдени сөздердің сөздігін жасауға, этимологиялық, стилистикалық сөздіктерді құрастыруға, түркі тілдерінің кең ауқымды тарихи-салыстырмалы сөздігін жасауға және тарихи-лексикологиялық, ... ... ... ... мол ... ... жиналып жүйеге түсірілді. Осы айтылғандармен байланысты сөздікті бүгінгі таңдағы ... ... ... ... лексикографиялық еңбек деп тануға, бағалауға болады.
Бұл айтылғандар сөздіктің ғылыми-лингвистикалық қырларына қатысты ... ... ... ... жауап беретіндей қырлары аз емес.
Сөздіктегі сөз әлемінен халқымыздың экономикалық-шаруашылық, ... ... ... дүниесін, таным-білімін, дәстүрлі мәдениетін, мінез-құлқын, көршілес елдермен, жеті ықылым жұртпен қарым-қатынасын аңғаруға болады. Сондай-ақ сөздік белгілі бір ... ... ... ғана еме, ... жұртшылыққа бағышталған. Атап айтқанда, мектеп мұғалімдері мен оқушылар, жоғары мектеп оқытушылары мен студенттері, аудармашылар, бағдарламашы (программистер), ... ... ... ... ... әр алуан мамандық иелері сөздіктің әлеуетті қолданушылары болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... қатаң терминологиялық мағынадағы атауы жоқ, ал бейресми түрде деп ... ... ... жыл ... ... ... ... үлкен деңгейге көтерілген тарихи кезеңде жасалады.
Бірінші тетік - сөздік. Программистер осы сөздіктер арқылы аударма бағдарламасын жасай ... ... ... ТІЗІМІ:
1. Аханов.К "Тіл білімінің негіздері" Алматы "Санат" 1993
2. Болғанбайұлы.Ә, Қалиұлы.Ғ ... ... ... ... ... ... - Астана, 2010
4. Кеңесбаев.І. Фразеологиялық сөздік - Алматы 2007
5. Қазақ тілі энциклопедиясы. Алматы 1998
6. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 1 том, ... ... ... ... ... по ... языку. 1981
8. Тіл білімі сөздігі. Алматы, 1998
9. Ұйықбаев.И. Фразеология варианттылығы
10. ... ... ... ... ... Ана тілі 1991

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Лексикография190 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет
Абай Құнанбаев. Қаза сөздері9 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь