Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І. АУДАРМАНЫҢ ТРАНСФОРМАЦИЯЛЫҚ ТЕОРИЯСЫ
1.1 Тіларалық сәйкестіктердің болуының заңдылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Аударманың трансформациялық үлгісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
ІІ. АУДАРМАДАҒЫ ЛЕКСИКАЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯЛЫҚ ҮДЕРІСТЕР.
2.1 Аударма үдерісінде трансформацияның маңызы мен түрлері ... ... ... ... ... ... 13
2.2 Аударма үдерісіндегі туындаған лексикалық трансформациялар қажеттігінің себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2.4 Аудармадағы лексикалық трансформацияларды жіктеу ... ... ... ... ... ... ... ... .20
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
Аударма деп біз жалпы алғанда, бір тілден, яғни түпнұсқа тілінен белгілі бір хабарды екінші бір тілге, яғни аударма тіліне жеткізу үдерісін түсінеміз. А. В. Федоровтың пайымдауы бойынша, аудару дегеніміз – тілдік құралдар көмегімен қандай да бір ойды бір тілден екінші бір басқа тілде толыққанды жеткізіп беру және ондай ой басқа тілде соның тілдік құралдарымен бұрынырақта айтылып, жарыққа шыққан, демек, аудару үдерісінің нәтижесі аударма тілі үшін еш жаңалық емес. Ең маңыздысы, ойды дәл, толық, дұрыс жеткізу. Ал, А. Т. Казакованың ойынша, дәлме-дәл аударманың болуы мүмкін емес, себебі, тіпті, әр қилы мәдениетті сөз етпегеннің өзінде олардың қарапайым ғана грамматикалық құрылымдары мен сөздік қорларында елеулі айырмашылықтар зор болады.
Біз, болашақ аудармашылар кез келген аударма үдерісі кезінде сөздіктерде берілген баламаларды сәтті, орынды қолдану жүзеге аспай жататын жағдайларға жиі ұшырап жүреміз. Себебі контекстінің шарттары қатаң орындалуы тиіс. Мұндай жағдайда аудармашылар аударманың трансформациялық үлгісіне жүгінуіне мәжбүр болады және бұл мәжбүрлік түпнұсқа мен аударма тілдерінің арақатынасы нәтижесінде туындаған заңдылыққа бағынады.
Курстық жұмыстың мақсаты: Біздің жұмысымыздың тақырыбы «Лексикалық трансформацияларды аударудың ерекшеліктері» деп аталады.
Осы тақырыпты зерттеуді қолға алған кезде біздің алға қойған мақсаты ағылшын көркем әдебиеті аудармасы материалы негізінде қазақшаға аударуда лексикалық трансформациялардың қолдану ерекшеліктерін анықтау болды.
Біздің тақырыбымыздың өзектілігі аударма үдерісінде трансформация жасауды оқып-үйреніп алудың аса маңыздылығында. Қандай да бір қалыптағыдан тыс ерекше шарт қоятын контекстіде функционалдық қызметінен ауытқыған басқа бір бірліктер қолданылуы тиіс. Басқаша айтқанда, трансформация жасау қажет. Осы талап кей аудармашылардың назарына ілінбей жатады. Тілдік бірліктердің окказионалды қолданыс ерекшеліктеріне мән бермеу нәтижесінде аударма мәтінінде түпнұсқаның мазмұны жоғалып, аудармада әр қилы ағаттықтар мен кемшіліктер орын алады.
Курстық жұмыстың міндеті: келер болсақ, теориялық жағынан да, практикалық жағынан да аударма теориясы курсы бойынша маңызды материал көзі бола алады, өйткені мұнда лексикалық трансформацияға байланысты жан жақты ақпарат қамтылған.
Зерттеу материалына танымал американдық жазушы Эдгар Поның «Алтын қоңыз» және «Қара мысық» әңгімелерінің түпнұсқалары мен Б. Баймаханов жасаған аудармалары алынды.
Жұмыстың құрылымы мынадай: кіріспе, және, қорытынды бөлімдер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, қосымша. бөлімде аударманың трансформациялық теориясының қағидаларымен таныстық.бөлімде трансформациялардың түрлерін, оның ішінде лексикалық трансформацияларды, олардың маңызын, пайда болу себептерін және жіктемелерін қарастырдық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДБИЕТТЕР
1. Акуленко В. В. О «ложных друзьях переводчика». – М.: Высшая школа, 1969. – 360 с.
2. Алексеева И. С. Введение в переводоведение. – М.: Академия, 2004. – 352 с.
3. Алпысбаев Қ. Қ., Қазыбек Г. Қ. Қазақ аудармасының теориясы мен тәжірибесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 213 б.
4. Балкина Н. В., Сироткина З. С. Хочу стать переводчиком. – М.: Издательство РУДН, 2003. – 140 с.
5. Бархударов Л. С. Язык и перевод. – М. : Международные отношения, 1975. – 240 с.
6. Брандес В. И., Проворотов В. И. Предпереводческий анализ текста. – М.: КомКнига, 2003. – 211 с.
7. Виноградов В. С. Перевод: Общие и лексические вопросы. – М.: КДУ, 2006. – 240 с.
8. Гак В. Г., Григорьев Б. Б. Теория и практика перевода. – М.: Высшая школа, 1985. – 255 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................3
І. АУДАРМАНЫҢ ТРАНСФОРМАЦИЯЛЫҚ ТЕОРИЯСЫ
1.1 Тіларалық сәйкестіктердің болуының
заңдылықтары.......................................5
1.2 Аударманың трансформациялық
үлгісі...............................................................8
ІІ. ... ... ... ... Аударма үдерісінде трансформацияның маңызы мен
түрлері........................13
2.2 Аударма үдерісіндегі туындаған лексикалық трансформациялар қажеттігінің
себептері...................................................................
..................................................17
2.4 Аудармадағы лексикалық трансформацияларды
жіктеу.................................20
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.....................................24
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДБИЕТТЕР...................................................................
.25
КІРІСПЕ
Аударма деп біз ... ... бір ... яғни ... ... бір хабарды екінші бір тілге, яғни аударма тіліне жеткізу үдерісін
түсінеміз. А. В. Федоровтың пайымдауы бойынша, ... ...... ... ... да бір ойды бір тілден екінші бір ... ... ... беру және ... ой ... ... соның тілдік
құралдарымен бұрынырақта айтылып, жарыққа шыққан, демек, аудару үдерісінің
нәтижесі ... тілі үшін еш ... ... Ең маңыздысы, ойды дәл, толық,
дұрыс жеткізу. Ал, А. Т. Казакованың ... ... ... ... емес, себебі, тіпті, әр қилы мәдениетті сөз ... ... ... ғана ... құрылымдары мен сөздік қорларында
елеулі айырмашылықтар зор болады.
Біз, болашақ аудармашылар кез ... ... ... кезінде
сөздіктерде берілген баламаларды сәтті, орынды қолдану жүзеге аспай жататын
жағдайларға жиі ұшырап жүреміз. Себебі ... ... ... ... ... ... аудармашылар аударманың трансформациялық
үлгісіне жүгінуіне мәжбүр болады және бұл мәжбүрлік түпнұсқа мен ... ... ... ... ... ... ... мақсаты: Біздің жұмысымыздың тақырыбы «Лексикалық
трансформацияларды аударудың ерекшеліктері» деп аталады.
Осы тақырыпты зерттеуді қолға алған ... ... алға ... ... ... ... ... материалы негізінде қазақшаға аударуда
лексикалық трансформациялардың қолдану ерекшеліктерін анықтау болды.
Біздің ... ... ... ... ... ... алудың аса маңыздылығында. Қандай да бір қалыптағыдан
тыс ерекше шарт ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы тиіс. Басқаша айтқанда, трансформация жасау қажет.
Осы ... кей ... ... ілінбей жатады. Тілдік бірліктердің
окказионалды қолданыс ерекшеліктеріне мән бермеу нәтижесінде аударма
мәтінінде ... ... ... ... әр қилы ағаттықтар мен
кемшіліктер орын алады.
Курстық ... ... ... ... теориялық жағынан да,
практикалық жағынан да ... ... ... ... ... ... көзі
бола алады, өйткені мұнда лексикалық трансформацияға байланысты жан жақты
ақпарат қамтылған.
Зерттеу материалына танымал ... ... ... ... ... және ... мысық» әңгімелерінің түпнұсқалары мен Б. Баймаханов
жасаған аудармалары алынды.
Жұмыстың құрылымы ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі, қосымша. бөлімде ... ... ... ... ... оның ... лексикалық трансформацияларды,
олардың маңызын, пайда болу себептерін және жіктемелерін қарастырдық.
І. АУДАРМАНЫҢ ТРАНСФОРМАЦИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... ... сәйкестіктерді іздеу сонау көне заманда тайпалық
қауымдастыққа қарасты әр алуан рулар арасында тіларалық ... ... ... болатын.
Жазу дамып шет тілін үйрену және жазбаша аударма тәжірибесі ... ... ... сәйкестіктерді айқындау, белгілеу қажеттігі
туды. Соның нәтижесінде қос тілді сөздіктер ... ... Әр ... ... мүмкін өзара сәйкес лексикалық бірліктерді лексикалық құрылымы мен
жүйесі жағынан ... ... ... ... ... әдістері арқылы зерттеу ... ... ... анықтап, сипаттама беру және олардың теориялық
маңызға ие болуы ... ... ... ... ... ғылыми монографиялар мен ... ... ... ... ... ... жүзеге асты. Соның арқасында
тек қана лексикология саласы үшін емес, ... ... ... ... ... ... ... мен қорытындылар жасалды.
Тілдер арасында лексикалық сәйкестіктердің болуы еш ... ... ... тән ... ... ... ... мәселесі тұрғысынан келгенде,
мұндай құбылыстың экстралингвистикалық және тіларалық факторлары болады.
Олар мынадай болуы мүмкін:
1. Тіларалық сәйкестіктердің болуының ... ... ең ... ... ... күллі адамзатқа ортақ материалдық ойлау дүниесінің
бір болуы есептеледі. Бұл фактор, яғни материалдық ... ... ... және логикалық көз-қарас тұрғысынан
барлық ... ... және ... ... ... бағынады, ал тіл
мәселесінде өзара адекватты болып ... ... ... ойлау
психологиясы оның сөйлейтін тілінде көрініс береді. Бір ғана қарапайым
айырмашылық, олар, яғни ойлау психологиясы нақты ұлттық тіл болып ... ... ... формасында материалдық дүниеге айналады.
Мұның айғағы деп П. И. ... ... ... ... П. ... пайымдауынша, кез келген ұлттық тіл қаншалықты ... ... да, ... ... ... аса алмайды. Бар болғаны тілдің
универсалдылығы құбылысының кей мүмкіндіктерін ғана жүзеге асырады.
2. Тіларалық ... ... ... ... ... тән ... анықтайтын лингвистикалық универсалийлермен де байланысты.
Әу бастан ол ... ... ... ... болады. Табиғат пен қоғамдағы орын алған фактілер мен
құбылыстарды адамның тіл ... ... үшін кез ... ... ... ... ... ұғымдық бірлік болып табылады. Осы фактордан
тілдер арасында лексикалық сәйкестіктердің заңды құбылыс болуы тәуелді
болады.
3. ... ... ... бола ... ... ... арқылы берілетін
ұғымдардың жиыны – материалдық шындық бірлігінің өзі тіларалық
лексикалық ... ... ... ... ... шындықтың
лексикалық құралдармен берілуі, басқаша айтқанда, лексикалық
категориялануы, яғни ... ... ... ... және ... арқылы жарыққа шығуы, әр тілде әр басқаша жүріп жатады. Бірақ,
идеографиялық әлеует ... ... да, ... ... ... адам санасында танылған тұрмыстың лексикада көрініс беруінің
ортақ ареалы негізінен сәйкес келіп жатады. Егер кез келген екі тілдің
тақырыптық жағынан топталған ... ... ... олардың
лексикаларының топталуындағы ... мен ... ... ... ... ... ортақ бірдей континуумын
білдіреді. Әйтпесе, атауға ие болмаған заттар мен құбылыстар болмас
еді.
Адам мен ... ... ... ... ... ... ... ұлт ретінде тұйықталуына әкеп ... ... әр ... үрдістерден басым болып ... ... ... ... формацияның дамуы барысында дүниежүзілік
өркениеттердің ақыр аяғында ауқымды да қарқынды жолмен ... ... Әр ... ... ... аудармаға әсерін зерттеумен
танымал ғалым П. И. Копанев былай дейді: «Тайпалар мен ... одан ... да ... ... ... екі ... қол ... жалпы адами қасиеттер мен материалдық-рухани байлықтарды жинақтау
және өзара алысып-берісу нәтижесінде, себебі бұл ... кез ... ... ... тәжірибесінде үнемі даму үстінде болады,
ал, әр халық, әр ұлт ... ... бір ... ... ... қосылғанда, күллі адамзатты құрайды;
b) әр ұлттың, әр халықтың ұлттық-тарихи даму ... ... ... ... оның ... ... мәдениеттің
белгілерін интернационалдық, бүкіладамзаттық әлем ... ... ... ... ... Органикалық тұтасып,
жалпыадамзаттық және әр халық пен әр ... тән ... ... ... ... ... ... этнография,
тарих, лингвистика және әлеуметтану әлемдік дамудың жаһандық сипаты
болатынын айғақтайды.
Әлемдік мәдениеттің жалпы ... тән, ... ... ... отыруы мен өзара ұқсас болуы тек түпнұсқаға аударманың толыққанды,
адекватты ... ... ... мен ... аударма жасаудың
мүмкіншіліктерінің ғана теориялық дәлелі емес, сонымен ... ... ... ... заңды құбылыс екенінің айғағы болады.
Әлемде ғылым мен техниканың материалдық-рухани жетістіктері, өткен күн ... ... ... ... ... ... белгілер көбейіп,
дүниежүзілік өркениетке ұласқан сайын, әлем ... ... ... құрамы да жақындай түседі, эквивалентсіз лексика мен ұғымдық
айырмашылықтар қатары азаяды. Барлық ... ... ... ... Барлық тілдер арасындағы мұндай ұқсастық тарихи даму барысында
артып отырады. Бірақ тілдердің лексика-семантикалық жүйелерінде дүниетаным
көрінісі жағынан ... ... ... ... ... ... тілдердің лексикалық жүйесінде өзіндік ерекшелікті сипаттайтын
ұғымдар, олардың атаулары, яғни сөздер бар. ... ... ... ... ... айырым белгілерге қарағанда ұқсас белгілер
әлдеқайда көп ... Олар ... ... ... мемлекеттерге
бөлінетіндіктен біркелкі емес, өсіп және барлық аспектіде кеңейіп отырады.
Соның арқасында бір тілден екінші тілге ... ... ... ... қамтылған семантикалық ақпаратты жеткізуге болады.
Сөйтіп, дүниежүзілік өркениет тұтастығы, адамдардың ... ... және ... ... ... жүйесінің
әмбебаптығы, яғни тілдің әмбебап құрал ... ... ... ... және міндетті түрде тіларалық лексикалық сәйкестіктердің болуын
қамтамасыз етеді.
Аудармашылық сияқты ойлау іс-әрекетінің өзі мен оның ...... ... іс ... ... сәйкестіктердің объективті
сипаты жөнінде теориялық постулатты айғақтайды[1].
1.2 Аударманың ... ... ... үлгісі Н. Хомскийдің трансформациялық
грамматика теориясына негізделеді. Н. ... ... ... ... мен ... ... өзара тығыз байланысын
сипаттайтын синтаксистік құрылымдар ережелерін белгілейді. ... ... ... ... ... саны ... ... құрылымдар бола алады. Онда логика-синтаксистік
байланыстар әлдеқайда анық ... ... ... туынды
құрылымдар алынады. Олардың ғылыми атауы трансформа бар.
Аударманың трансформациялық теориясы аясында индивидтің ... ... ... ... ... ... шартынан туады.
Аударманың денотативті теориясында аударма үдерісі кезіндегі нақты екі
тілдің ұқсастықтарына ... ... ал ... трансформациялық
теориясында түпнұсқа тілінің бірліктерін ... ... ... ... ... маңызды. Қарапайым сөзбен айтсақ,
аудармашы түпнұсқа мәтінімен ... ... ... ... ... алады.
Н. Хомскийдің теориясын негізге алып, аударманың ... ... боп ... ... қатарына танымал американдық
аударма теорияшысы Ю. Найд жатады. Сондай-ақ аталған үлгінің кей ... О. ... В. ... еңбектерінде зерттелген.
Сондай ғалымдардың бірі А. Д. Швейцер «Перевод и лингвистика» еңбегінде
ядролық және туынды құрылымдарды терең ... ... ... ... құрылым – John hit Bill. Одан алынатын туынды құрылымдар:
• Bill was hit by John.
• John’s hitting ... Bill’s being hit by ... The hitting of Bill by ... It was John who hit ... It was Bill who was hit by John.
Немесе басқа мысалда «Мальчик ... ... «Іс- ...... ... ... мынадай трансформалар шығарады:
• Баланың оқу
• Оқып отырған бала
• Оқиын деп жатқан бала
Бұл трансформаларда бастапқы ядролық құрылым ... В. Н. ... ... ... ... жағынан
трансформалар әлдеқайда ... ... ... ... яғни ... ... жағынан әр түрлі болады.
Туынды құрылымдарға ... ... ... ... анық ... ... пәні зат ... іс-әрекет етістік болады,
субъекті бастауыш, объекті толықтауыш ... А. Д. ... ... ... құрылымдарды ядролыққа қайта трансформацияласақ,
грамматикалық және ... ... ... дара ... ... ... ... түпнұсқалық мәтіннің грамматикалық
конструкцияларының дара мағыналы ... ... ... Д. ... С. В. Тюленев, В. В. Сдобников пен О. В. ... ... ... ... ... аударма үдерісі
3 сатыдан тұрады:
• Анализ;
• Тасымалдау;
• Синтез.
Осы 3 сатыға толығырақ тоқталсақ, С. В. Тюленев былай дейді: анализдің
мәнісі, ... ... ... құрылымдарға айналып, кері
трансформациялық үдеріс жүреді. ... ... яғни ... ... ... ... болатын аударма тілінің
ядролық құрылымдармен алмастырады. Үшінші саты, синтез немесе ... ... ... ... ядролық құрылымдары ақырғы нәтиже – аударма мәтінің
құрылымдары алынады.
А. Д. Швейцер мен В. В. ... пен О. В. ... да ... 3 ... дәл ... ... ... В. В. Сдобников пен О.
В. Петрова анализді бір тіл ... ... ... ... ... деп есептейді. Ал А. Д. Швейцер 3-ші сатыға қатысты
мынадай ескерілуі тиіс жайтты айтады: «синтез кезінде қос тілдегі ... әр ... ... ... стилистикалық
айырмашылықтары зор варианттарды қолдануға мүмкіндік беретіндіктен, аударма
тілінің ядролық құрылымдарын ... ... ... ... ... ... .
Аударманың трансформациялық үлгісін талқылау үшін мынадай ... Trade Union ... the ... into ... its
decision. Осы түпнұсқалық сөйлемді кері ... ... ... ... алынады:
1) The Trade Union pressurized the government.
2) The government reconsidered its ... ... ең ... екі сөйлем арасындағы «себеп – салдар» байланысын
жоғалтпау қажет. Сол үшін құрмалас сөйлем жасаймыз:
The Trade Union pressurized the ... and it ... ... ... The Trade Union ... the ... so that ... reconsider its decision.
Бұдан кейін екінші сатыға өтеміз де, келесі варианттардың бірін
қолданамыз:
1) ... ... ... жасады да, соңғысы шешімін кері қайтарды.
2) Үкімет шешімін кері қайтару үшін кәсіподақ оған қысым жасады.
Мұндай варианттардың басқа түрлерін де ... ... Біз ... осы 2 вариантпен шектеліп қалмайды.
Соңғы үшінші сатыда аудармашы ... мен ... ... ... ... ... тілі мен ... тілдерінің туынды
құрылымдары бір-біріне мүмкіндігінше максималды сәйкес болу үшін аударма
тілінің құрылымдарына қосымша өзгертулер мен ... ... ... үшін ... ... үлгісін жасау аса
пайдалы да маңызды мәселе. ... ... ... мен
кемшіліктеріне келсек, В. Н. Коммисаров бойынша, оның артықшылықтары:
• Әр тілдің ... ... ... ... ... ... аудармалық сәйкестіктерді анықтап, нақты екі
тіл арасында аударма жасаудың теориялық базасын құрайды.
• Аударманың трансформациялық ... ... ... ... ... ... ... үдерісі барысында түпнұсқалық бірлікке аударма тілінде сәйкес
балама табылмағанда, түпнұсқа тілінің ішінде тілдік ... яғни ... ... өте ... ... мынадай кемшіліктер де бар:
• Аударманың трансформациялық үлгісі синтез сатысында қандай талаптар
бойынша бірнеше трансформалар ... ... ... ... ... бұл ... келгенде, түпнұсқалық және аударма
құрылымдары бір-бірінен тәуелсізденеді.
• Аналог болмайтын кей ядролық құрылымдар арасында орнайтын ... ... Кей ... арасындағы сәйкестікті түсіндіре алмайды. Мысалы,
instant coffee – ерітінді кофе.
«Аударманың трансформациялық үлгісі» бөлімшесін ... ... ... ... мәтіннің семантикалық анализі мен
ақырғы нәтиже – аударма мәтінін жасаудың бір ... ... ... де, ... ... басқа да ситуативтік-прагматикалық факторларға
байланысты лексика-синтаксистік перифразалау, семантикалық модификация
сияқты ... ... Сол ... ... ... басқа да семантикалық, денотативтік үлгілер сияқты шектеулі, бірақ
аса қажет маңызды мүмкіншіліктер ... ... ... ... ҮДЕРІСТЕР.
2.1 Аударма үдерісінде трансформацияның маңызы мен түрлері
Аударма ісінде аудармалық ... ... мен ... оқып-үйрену аса маңызды. Н. К. ... ... ... ... деп ... ... де, ... тілінде де бар
изоморфтық (тілде қалыптасқан) бірліктерді қолданудан ауытқуды ... ... ... ... ... ... етеді.
Аудармалық трансформациялардың негізінде қос тілдің нормаларына сай
жаппай қабылданған изоморфтық тілдік бірліктерді қолдану ғана емес, ... ... ... де ... Қандай да бір қалыптағыдан тыс
ерекше шарт қоятын контекстіде функционалдық қызметінен ауытқыған басқа бір
бірліктер қолданылуы тиіс. Осы ... жас ... ... ... ... ... окказионалды қолданыс ерекшеліктеріне мән
бермеу нәтижесінде аударма мәтінінде түпнұсқаның ... ... ... ... өзі ... ... сай болмай
қалады.
Аударманың басты мақсаты – түпнұсқамен бара-бар (адекватты) ... ... ... қол ... үшін аудармашыға
жүктелетін басты міндеттердің бірі әр ... ... ... Л. С. ... ... ... ... үшін түпнұсқа
мен аударма тілінің тілдік ... ... ... көптеген тіларалық сапалы түрлендірулер, яғни аудармалық
трансформацияларды жүзеге ... ... тек ... ... ... ... ... сақталып, түпнұсқа тіліндегі мазмұн мен ой аударма
мәтінінде максималды түрде толыққанды беріледі.
«Аудармалық ... ... ... ... берген Л. С.
Бархударов былай дейді: «Түпнұсқа ... ... ... ... қамтамасыз
ететін түрлендірулер аудармалық трансформациялар деп аталады »Мұнда Л. ... ... ... тек ... ... қатысты
айтылғанына назар аудару керек. Түпнұсқа мәтіні еш ... ... ... ең басты ерекшелігі, олар тіларалық сипатқа
ие. Аудармалық трансформациясының бір тіл ішіндегі трансформациядан үлкен
айырмашылығы ... Бір тіл ... ... ... мен ... мағынада айырмашылықтары болғанымен, мазмұны бірдей
белгілі бір контекстіде бірдей коммуникативтік ... ... ... ... ... мен ... мәтіндерін салыстырғанда,
алғашқысының кей бөліктері соңғысында сөзбе-сөз берілсе, кей бөліктері
нақты сөзбе-сөз ... ... ... ... Аударма мәтінінің
мұндай тұстары тілдік ... ... ... ерекшелігімен
байқалады. Демек, адам санасында қандай да бір тіларалық сәйкестіктер бар.
Бір тілден екінші ... ... ... ... біз ... деп ... Түпнұсқаның тілдік бірліктерінің сипатына
қарай аудармалық трансформациялар мынадай болуы ... ... ... ... ... және ... әрқайсысына жеке тоқталсақ,
Стилистикалық трансформациялар - аударма бірліктерінің стилистикалық
бояуы ... ... ... нәтижесінде туындаған аудармалық
трансформациялар.
Морфологиялық трансформациялар – бір сөз ... ... ... ... ... ... қажеттігінен туындаған аудармалық
трансформациялар.
Синтаксистік ... – сөз бен сөз ... ... ... ... ... ... трансформациялар.
Семантикалық трансформациялар – мәтінде баяндалатын оқиға ... ... әр ... ... туындаған аудармалық
трансформациялар.
Грамматикалық трансформациялар – аударма ... ... ... сай ... құрылымының түрленуі ... ... ... трансформациялар – лексикалық бірліктердің сөздік бойынша
сәйкес баламаларынан ауытқуынан туындаған ... ... Л. К. ... ... ... ... трансформациялардың
түрлерге бөлінуі болатын. Алайда бұл ... ... ... ... ... ... тән ... қырлы және жан-жақты әмбебап
сипаттар мен қасиеттерге байланысты оларды осылай шартты түрде бөле аламыз.
Бірақ іс ... яғни ... ... ... трансформациялар бір-
бірімен араласып, тығыз байланыста болып жатады. Мұны аударма тәжірибесі
талай ... ... ... ... ... хабарды, мағлұматты, мазмұнды аударма
тілі нормаларын сақтай отырып жеткізу мақсатында аударма үдерісі барысында
аудармалық трансформациялар көбіне бір-бірімен ... ... ... орын ... қатар ауыстырулар, грамматикалық түрленумен
бірге лексикалық түрлену қолданылады.
Осы жұмыстың ... ... ... ... ... трансформацияларға тоқталсақ.
Я. И. Рецкердің тұжырымына сенсек, аударма үдерісі кезінде сөздіктерде
белгіленген сөз бен сөз ... ... ... үнемі сәтті
бола бермейді. Шынында да, ... ... кез ... ... ... ... Ал, ... сипаты сан алуан
болғандықтан, шарттары да әр түрлі. Соған сәйкес сөз бен сөз ... ... ... қолданылатын баламасын сөздікте бекіту максималды
мүмкін емес. Я. И. Рецкер ең басты қиыншылық деп, сөз бен сөз ... ... ... ... да бір ... сай ... ... Бұл фактор қандай да бір заңдылықтарға бағына орын
алатыны сөзсіз. Аударма үдерісі ... ... ... мұндай
заңдылықтарға бағынуын Я. И. Рецкер бара-бар ауыстырулар немесе лексикалық
трансформациялар деп аталады. [30, 101].
В. Н. Комиссаровтың пайымдауынша, ... көп ... ... ... ... сөздіктің баламаларынан басқа контекстуалдық
ауыстырулады табуға мәжбүрленеді [19, 69]. ... ... ... ... ... табудың аударманың жалпы прициптерінен тыс жолдарын іздейді.
Оның шешімін табуда аудармашыға ... ... ... тура келеді.
Осы себепті В. Н. Комиссаровтың ойынша, барлық жағдайларда болмаса ... ... ... ... ... ауыстырулардың нақты
ережелерін белгілеу мүмкін емес[3].
Т. Р. Левицкая мен А. М. Фитерман түсініктеріндегі трансформациялар
ұғымы басқаша ... ... үшін ... ... бір ... Оны ... ... барысында семантикалық инвариант, яғни түпнұсқа
мазмұны сақталады, ал ... ... яғни ... ... ... ... бұл авторлар күллі аударма үдерісі бір тілден ... ... ... ... трансформация ретінде, яғни өту, ойды жеткізу деген
мағынада қарастырылады.
В. С. ... ... ... деп түпнұсқа мен аударма
тілдеріндегі сөйлем құрылымдарының әр түрлі ... ... сөз бен ... ... ... табу ... болмауына байланысты
аударма тәжірибесінің бір бөлігін ... ... ... трансформацияларға берген анықтамаларымен
танысып, ... ... ... тақырыпшада лексикалық
трансформациялар қажеттігінің себептерін қарастырамыз.
2.2 Аударма үдерісіндегі туындаған лексикалық ... ... ... барысында контекстуалдық мағыналарды ашу үшін үнемі
белгілі бір логика-семантикалық заңдылықтарға бағынамыз. Қос ... ... сөз ... ... тепе-теңдігінен тәуелді екені
белгілі. Бұл факті аударма үдерісінің логикалық негізі ... ... ... ... мен аударма ісі арасындағы байланыс шығады. Оны ... ... ... Кез ... ... оқу үстінде таныс емес ұғымның
мағынасын білу қажет болады. Біз оны сол контекстіні талдау ... ... яғни ... ... ... ұғым мен ... басқа да
ұғымдардың арасындағы жан-жақты ... ... ... ... ... ... аша аламыз. Дәл осыған ұқсас жағдайлар аударма
үдерісінде де жиі кездесіп жатады. ... ... ... ... ... оның контекстісінің көмегімен анықтап, оған
сәйкес балама табуда (сөздіктегі тура ... ... ... ... ойлау құралдары ретінде ... ... ... ... ... ... мынада:
аударылатын лексикалық бірлікке ішкі формасы ... ... ... ... ... сөз немесе сөз тіркесін табу ... В. ... мен Е. В. ... сүйенсек, аударма үдерісі кезінде
лексикалық деңгейдегі мынадай күрделі жағдайлар кезігуі мүмкін:
• түпнұсқа тілінің бірлігіне аударма тілінің ... ... ... ... жоқ ... ... сол елге, ұлтқа ғана ... ... ... ... ... ... ... тілінде сөздік бойынша сәйкестік
бар, бірақ толыққанды емес, тек жартылай ғана сәйкес болса;
... ... ... көп ... әрқайсысына аударма
тіліндегі мүлдем әр алуан сөздер сәйкес келсе;
• сирек кездесетін ... ... ... ... ... ... ... дара мағыналы сәйкес сөз табылса.
Ю. В. Пиввуева мен Е. В. Двойнинаның аударманың жаппай лексикалық
күрделі ... ... ... қиын ... Шын ... ... мәселелердің шешімін табуда лексикалық трансформациялардың ... ... ... ... ... себептері
осындай мәселелерден шығады.
Ю. В. Пиввуева мен Е. В. ... ... ... ... ... жолдары мынадай:
• калькалар;
• жартылай калькалар;
• жуықтап аудару;
• функционалды аналог;
• суреттеп аудару;
• транслитерациялау мен транскрипциялау.
Осы ... ... ... Ю. В. ... мен Е. В. Двойнина
өзіндік ... ... ... ... Біз ... жіктемесіне келесі параграфта тоқталамыз.
Аударма үдерісі барысында қолданылатын лексикалық ... ... ... ... деп ... ... вариантты
контекстуалдық мағынасына орай табамыз. Ю. В. Пиввуева мен Е. ... ... ... деп ... біз ... ... үшін ойымызды дамыта келсек, ... ... ... ... екені контексті
тұрғысынан мәлім. Ал, ... ... ... ... ... ... жөнінде аталмыш параграфтың басында-ақ баяндап ... Р. ... мен А. М. ... ... ... тілі материалы
негізінде аударма ... ... ... ... ... ... анықтайды:
• түпнұқа мен аударма тілдеріндегі сөздің мағыналық ... ... ... ... ... ... ... қырлы құбылыстар.
Т. Р. Левицкая мен А. М. Фитерман тұжымдарын одан әрі ... ... ... бір ... мағынасындағы бір ғана ұғымның не құбылыстың
сан алуан жақтары көрінеді. Мысалы, ағылшын тіліндегі мынадай сөз тіркесі:
Hot milk with skin on it. – ... ... ... қайнаған сүт.
Мұндағы skin мен қаймақ сөздері бір-біріне балама болып ... ... ... ... ... ... байқалатын
құбылысты тері іспеттес жабумен ... ... ... ... ... ... нәтижесінде сүттен бөлінетін қаймақтың зат
ұғымы жатыр.
School-leaver – мектеп түлегі.
Бұл сөздерге семантикалық ... ... ... мағыналық
айырмашылықты байқамай кету мүмкін емес. Ағылшынша school-leaver – мектепті
бітіруші, тамамдаушы, мектептен кетіп бара жатқан деген мағынамен ... ... ... мектеп қабырғасынан кетіп үлкен өмірге қадам басушы ... ... ... coffee – ... ... ағылшындықтар үшін instant ұғымы ... тез ... ... үшін ... ... ... ... кофенің ерекше қасиетін – ерігіштігін ... ... В. ... Е. В. ... Т. Р. Левицкая, А. М. Фитермандар
көрсеткен себептерден басқа В. Е. Щетинкиннің пайымдауларын атап ... ... ... ... ... толыққанды мақұлдауға болатынын
түйіндедік.
В. Е. Щетинкиннің ойынша, лексикалық трансформациялардың қажеттігінің
негізгі себептеріне:
• сөздің семантикалық ауқымындағы айырмашылықтар;
• оның атау ... ... ... ... ... да бір тілдік бірліктің қолданылуындағы ... яғни ... ... ... трансформациялардың қажеттігінің себептерімен танысып, олар
қандай жағдайларда туындайтынын анықтап, талдау да жасап, біз ... ... ... ... ... ... ең басты
себеп, яғни удармашылар аударманың бара-барлығына қол жеткізу үшін ... ... ... ... ... қол жеткізуде
лексикалық деңгейде әр қилы күрделі мәселелерге тап болады. ... осы ... ... ... ... туындайды[4].
2.4 Аудармадағы лексикалық трансформацияларды жіктеу.
Бұл тақырыпша аясында біз мүмкіндігімізше ... 10 ... ... ... ... ... олардың жіктемелік
сипатын салыстыруға тырыстық. Біздің зерттеу нысанымызға В. Н. Комиссаров,
Я. И. Рецкер, В. Е. Щетинкин, Ю. В. ... және Е. В. ... В. ... М. Д. Гутнер, С. П. Романова және А. Л. ... Л. ... Н. В. ... және З. С. ... Ж. А. ... ... ... трансформациялар жіктемелері айналды. Көп жағдайда
олар бір-біріне ұқсас келеді. Десе де, біз әр ... жеке ... ... ... лексикалық трансформациялардың әрбір
тәсіліне индивидуалды сипаттама беруіне байланысты осы жіктемелерді 2 топқа
бөлдік. Алғашқы топқа Л. С. ... Н. В. ... мен З. С. ... ... Ж. А. ... жіктемелері енсе, жоғарыда көрсетілген
ғалымдардың қалғандары 2-ші топты ... С. ... Н. В. ... мен З. С. ... ... ... Ж.
А. Жақыпов нұсқаларын жеке бір топ қылып қарастыруға себеп мынада болды:
олар аудармадағы трансформациялар деп ... ... ... ... ... ... деп ... соған лексикалық ... ... ... ... ... ... С. Бархударов теориясы бойынша:
АУДАРМА ҮДЕРІСІНДЕГІ ТРАНСФОРМАЦИЯЛАР
Орын алмастыру
Ауыстыру
Қосу
Түсіріп тастау
Грамматикалық
Лексикалық
Лексика-грамматикалық
Нақтылау Жалпылау ... ... В. ... мен З. С. ... пайымдауынша, аударма үдерісі
барысында әр түрлі ауыстырулар қолданылуы мүмкін: ... ... сөз ... ... ... ... т.б.. Солардың
бірі ̶ лексикалық ... ... ... ... ... ... мен жалпылау түрлері болады.
Қазақ аударма теориясы қазақ лингвистикасының кенже дамыған салаларының
бірі болғандықтан, біз қарастырған ғалымдардың ішінде ... ғана ... ... бар. ... ... мәселелерімен айналысып
жүрген қазақ ғалымдарынан аудармадағы трансформацияларды жіктегенін біз
«Аударматануды аңдату» ... ... Оның ... ̶ ... ... ... Жантас Алтайұлы Жақыпов. Профессор
аудармалық трансформацияларды «тіларалық өзгертулер» деп ... ... ... ... ... ғалымдардың көрсетуінше 4 типке
бөлінеді: орын ... ... ... ... ... ... ... (опущения). Бұлай бөлу, айта кету ... ... ... қана ... ... ... бұлар аудару үстінде бір-
бірімен қоса жарыса бірігіп, араласып келіп отырады,» деп ... ... ... біз әр ... ... ... қарап шығып, лексикалық
трансформациялардың мынадай ... ... ... ... ... ... ... айқындау ... ... ... ... ... ... ... калькалау, түсіндірме беру ... орын ... ... ... ... дамыту немесе
логикалық даму немесе модуляциялау, тұтас ... ... ... өзгеруі, қосу, түсіріп тастау, сөз таптары мен сөйлем мүшелерін
ауыстыру.
Алайда, біздің сараптамамыз тек жалпылама таңдау әдісіне негізделгенін
айта кету ... ... әр ... ... ... бере ... деп
ұйғардық.
Нақтылау (конкретизация) – түпнұсқа тіліндегі кең мағыналы сөзді немесе
сөз тіркесін аударма тілінің тар мағыналы ... ... сөз ... ...... тіліндегі тар мағыналы сөзді немесе
сөз тіркесін аударма ... тең ... ... ... сөз ... (дифференциялау) – нақтылаудың сыңары, оған өте ұқсас тәсіл.
Бұл тәсіл түпнұсқа тілінің семантикасы өте кең бір ... ... ... ... әр ... сәйкес баламалардың дұрысын таңдау кезінде
қолданылады.
Шендестіре аудару (антонимдік аударма) – түпнұсқадағы болымды мағынаны
болымсыз түрде я, ... ... ... ... ... етіп
аудару.
Транскрипциялау – түпнұсқа тіліндегі сөздің дыбысталуын аударма тілінің
әріптерімен беру.
Транслитерациялау – түпнұсқа тіліндегі сөздің жазылуын аударма тілінің
әріптерімен беру.
Калькалау – ... ... ... оның ... ... не ... лексикалық баламалары көмегімен аудару.
Түсіндірме беру (экспликация) – түпнұсқаның лексикалық ... ... сөз ... не сөйлем түрінде түсіндірме беріп аудару.
Орын толтыру (компенсация) – ... ... ... ... аударма тілінде дәлме-дәл баламасы болмауына байланысты оны
басқаша тәсілдермен және дәл сол сөйлемнің ішінде емес, мәтіннің ... ... ... ... орнын толтыруға қызмет ететін тәсіл[5].
ҚОРЫТЫНДЫ
«Лексикалық трансформацияларды аудару ерекшеліктері» тақырыбына
арналған жұмысымызды аяқтай ... ... ... ... болсақ, әу бастағы алдымызға қойған мақсатымызды еске алайық.
Біздің мақсатымыз ... ... ... ... ... ... лексикалық трансформациялардың ерекшеліктерін анықтау болды. Ол
үшін біз көркем әдебиет көздерінен ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде Э. Поның «Алтын
қоңыз» және «Қара мысық» әңгімелерінің Б. ... ... ... ... ... ... бөлімде жалпылама таңдау әдісімен
алынған мысалдардан ... ... ... ... тоқталмас бұрын жұмысымыздың теориялық ... ... жөн ... және ІІ ... ... біз аудармадағы трансформациялық
үдерістерге қатысты жан жақты ақпарат жинадық. Ақпараттың ... Н. ... ... ... ... теориясынан алдық. Екі не одан
да көп тіл арасындағы ... ... ... Н. ... ережелерге сүйенеді. Теорилық бөлімдер бойынша біз мынадай
қорытындыға келеміз: аударма үдерісінде ... ... ... ... ... трансформациялық үлгісін аударма теориясының ажырамас
бөлігі дей ... Кез ... ... ... аудармашы трансформациялық
операциялар жүргізуге мәжбүрленеді. Қандай да бір ... ... ... ... ... ... оған ... болуға жарамсыз
болып қалуы жиі ... ... Сол үшін ... ... ... ... сәйкес балама іздестіруі керек. Аудармашы түпнұсқалық
ой мен мазмұнды жоғалтпау үшін ... ... ... сай қос ... ... ... ... түрлендірулерді қазақ ғалымы,
лингвист, профессор Ж. А. Жақыпов «тіларалық өзгертулер» деп ... ... ... ... – оның ... болуын қамтамасыз ететін
трансформациялар болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДБИЕТТЕР
1. Акуленко В. В. О ... ... ... – М.: Высшая школа,
1969. – 360 с.
2. Алексеева И. С. Введение в ... – М.: ... 2004. ... ... ... Қ. Қ., ... Г. Қ. ... аудармасының теориясы мен
тәжірибесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 213 б.
4. Балкина Н. В., ... З. С. Хочу ... ...... ... 2003. – 140 ... ... Л. С. Язык и перевод. – М. : ... ... ... 240 ... ... В. И., Проворотов В. И. Предпереводческий анализ текста. – М.:
КомКнига, 2003. – 211 с.
7. Виноградов В. С. ... ... и ... вопросы. – М.: КДУ,
2006. – 240 ... Гак В. Г., ... Б. Б. ... и ... перевода. – М.: Высшая
школа, 1985. – 255 с.
-----------------------
[1] ... В. В. О ... ... переводчика». – М.: Высшая школа,
1969. – 360 с.
[2] Алексеева И. С. Введение в ... – М.: ... 2004. – ... алпысбаев Қ. Қ., Қазыбек Г. Қ. ... ... ... ...... Қазақ университеті, 2001. – 213 б.
[4] Балкина Н. В., ... З. С. Хочу ... ... – М.:
Издательство РУДН, 2003. – 140 с.
[5] Брандес В. И., ... В. И. ... ... ... – М.:
КомКнига, 2003. – 211 с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Аударма негіздері (әдістемелік көмекші құралы)48 бет
Жазбаша аударманың ережелері20 бет
Мұнай-газ саласындағы техникалық мәтіндерді аудару ерекшеліктері47 бет
Түпнұсқа тілі мен аударма тілінің грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдағы рөлі18 бет
''Кеңестік ұлттық-мемлекеттік құрылыс үлгісін қолдану''16 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
AD – AS үлгісі4 бет
Pred-a-Porter стильдегі қыз- келіншектерге арналған «РУКМИНИ» атты киім үлгісін жобалау86 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь