КСРО-ның ыдырау тарихы

Жоспар:

І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім:
1. Киев Русі (882.1132)
2. Феодалды бытыраңқылық. Татар.Моғол шапқыншылықтары (1132.1325)
3. Русьтің біріктірілуі. Мәскеу мемлекетінің құрылуы (1325.1533)
4. Иван Грозный билігі. Бұлыңғыр кезең. Романдықтар әулетінің билік басына келуі (1533.1682)
5. Ресей империясының құрылуы және аймағының кеңеюі (1682.1796)
6. Ресей ХІХ ғасырдың бірінші жартысынды (1796.1856)
7. ХІХ ғасырдың ІІ ширегіндегі Ресей (1856.1892)
8. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы Ресей (1892.1922)
9. КСРО.ның құрылуы. Индустрияландыру. Коллективтендіру. Ұлы Отан Соғысы (1922.1953)
10. КСРО.ның ыдырауы
ІІІ. Қорытынды
ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе

Ресей мемлекетінің тарихы Шығыс Еуропа жазығын б.з.б. І м.ж. солтүстік және орталық бөліктерін славян тайпаларының қоныстануынан бастау алады. Халықтардың Ұлы Қоныс аударуына дейін кеген олар көбіне аңшылық, балық аулау, егіншілік, далалы аймақтарда мал шаруашылығымен айналысты. Қарастеңіз жағалауларында б.з.б. ҮІ-Ү ғасырларда грек коллониялары орналасып, кейіннен олардан: Скиф патшалығы, Боспор патшалығы қлыптасты. 552-745 жылдар аралығында Ресей территориясының көп бөлігі көшпелі тайпалар одағы – Түрік қағанатына қарасты болды. ҮІІ-Х ғасырларда Төменгі Поволжье, Солтүстік Кавказ, Приазовьеде Хазар Қағанаты құрылады. ҮІІІ ғасырдың басында (926) Примор өлкесінің оңтүстігі Бохай мемлекетінің құрамына енді.

Киев Русі (882-1132)

882 жылы Рюрикович князьдерінің басшылығымен ірі шығысславяндық көшпенді князъдықтар: ильменских словен және полян князъдықтары біріктірілді. Нәтижесінде Рюрковичтер династиясы басқарған монархиялық ежелгірус мемлекеті – Киев Русі қалыптасты. 882 жылы біріккен мемлекет астанасы болып Киев қаласы тағайындалды. Сәтті әскери жорықтар мен дипломатиялық ықпал етулер арқылы жаңа мемлекет территориясына шығысславян тайпалары жерлері толығымен, жәнеде кейбір финно-угорлық, балтық, түрік тайпалары кірді. Ежелгі Рус мемлекеті сол кездегі, болжамдар бойынша, Еуроппада ең қуатты мемлекеттердің бірі болды. Шығыс Еуропада, Қара теңіз жағалауларында үстемдік үшін Византиямен күресіп отырды. 988 жылы Владимир князъі тұсында орыстар хрестиандықты қабылдады. Ярослав Көреген ең алғашқы орыс заңнамалық жинағы – Русская Правданы қабылдайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Под ред. В.А. Бердинских. История России. Москва-2005.601 бет.
2. Боффа Д. История Советского союза. Москва-1994. 347 бет.
3. Россия и мир: Учебная книга по истории. Ч.2. Москва-2005. 290 бет.
4. Зуев М.Н.История России с древности до наших дней. Москва-1999. 304 бет.
5. Горский А.А. О времени и обстоятельствах освобождения Москвы от власти Орды // Вопросы истории.1997.№5.с 21-37.
        
        Семей Мемлекеттік Медицина Университеті
РЕФЕРАТ
КСРО-ның ыдырау тарихы
Орындаған:
.
Қабылдаған: ... ... ... ... Киев Русі ... ... ... Татар-Моғол шапқыншылықтары (1132-1325)
3. Русьтің біріктірілуі. Мәскеу мемлекетінің құрылуы (1325-1533)
4. Иван Грозный билігі. ... ... ... ... билік
басына келуі (1533-1682)
5. Ресей империясының құрылуы және аймағының кеңеюі (1682-1796)
6. Ресей ХІХ ғасырдың бірінші жартысынды (1796-1856)
7. ХІХ ғасырдың ІІ ... ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ... (1892-1922)
9. КСРО-ның құрылуы. Индустрияландыру. Коллективтендіру. Ұлы ... ... ... ... ... Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Ресей мемлекетінің тарихы Шығыс Еуропа жазығын б.з.б. І м.ж. солтүстік
және орталық ... ... ... қоныстануынан бастау алады.
Халықтардың Ұлы Қоныс аударуына дейін кеген олар ... ... ... ... ... ... мал ... айналысты.
Қарастеңіз жағалауларында б.з.б. ҮІ-Ү ғасырларда грек ... ... ... Скиф ... Боспор патшалығы қлыптасты.
552-745 жылдар аралығында Ресей территориясының көп бөлігі көшпелі ...... ... қарасты болды. ҮІІ-Х ғасырларда Төменгі Поволжье,
Солтүстік Кавказ, Приазовьеде ... ... ... ҮІІІ ғасырдың
басында (926) Примор өлкесінің оңтүстігі Бохай мемлекетінің құрамына енді.
Киев Русі ... жылы ... ... ... ірі ... ... ... словен және ... ... ... ... ... ... ... мемлекеті – Киев Русі қалыптасты. 882 жылы біріккен мемлекет
астанасы ... Киев ... ... ... әскери жорықтар мен
дипломатиялық ықпал етулер арқылы жаңа мемлекет территориясына шығысславян
тайпалары жерлері толығымен, ... ... ... ... ... ... ... Рус мемлекеті сол кездегі, болжамдар ... ең ... ... бірі болды. Шығыс Еуропада, Қара теңіз
жағалауларында үстемдік үшін Византиямен күресіп отырды. 988 жылы Владимир
князъі ... ... ... ... Ярослав Көреген ең алғашқы
орыс заңнамалық жинағы – ... ... ... жылы ... ... болғаннан кейін Ертеорыс мемлекеті бәрнеше
князъдықтарға ... ... ... ... ... ... Чернигов князъдығы, Рязан князъдығы, Полоц
князъдығы және басқалары.
Феодалды бытыраңқылық. ... ... ... жылдары орыс князъдықтары Батый бастаған монғол-татар
шапқыншылығының ... ... Осы ... ... орыс ... жуық ... айырылды. Киев, Владимир, Суздаль, Рязань және
басқа да Ертеорыс мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... айырылған болатын. 1243-1280 жылдары
князъдықтың солтүстік-шығыс ... ... ... ... төлеп тұруға
міндетті болды. Ресей тарихына бұл ... ... ... деген атпен
енді.
1240 жылы Новогород жерлері ... ... ... ... ... жорықшылырының шабуылдарына тап болды. Александр Невский бұл кезеңде
Нева түбінде швед әскерін талқандайды, ал 1242 жылы ... ... ... шайқастарында Тевтон ордені рыцарьларын жеңеді. Галицкая жерлері ХІҮ
ғасырдан бастап Польша құрамына өтеді, осы кезде оңтүстік-батыс ... ... ... қарайды.
Русьтің біріктірілуі. Мәскеу мемлекетінің құрылуы (1325-1533)
ХІҮ ғасырдың басынан орыс княздықтары біртіндеп бір орталыққа ... ... бұл ... жаңа ... ретінде Мәскеу қалыптаса бастаған
болатын. Мәскеудің маңыздылығын көтеруге көп ықпал еткен мәскеулік князъ
Иван І Калита ... Ол ... ... ... ... алу арқылы
Мәскеуді басқа князъдыұтар алдында жоғары қойды. Калита немересі Дмитрий
Донской тұсында Мәскеу князъдығы ... ... ... ... 1380 ... ... ... хан бастаған ордалықтар Куликова даласындағы ... ... ... ... 1395 жылы Ақсақ Темірдің шапқыншылығы
нәтижесінде Алтын орда құлатылып, оның орнында Қырым, Астрахан, ... ... ... ... ... болатын.
Иван ІІІ тұсында Мәскеу монғолдарға салық ... ... ... Угре ... орыс және орда ... кездесіп, Ахмат хан соғысқа
бармай, кейін шегінеді. Осы оқиғамен Монғол-Татар апаты жылдары өз соңына
жетеді.
1497 жылы орыс ... ...... ... шығады.
Василий ІІІ князъ тұсында Литва, Қазан мемлекеттерімен күрес ... орыс ... ... ... ... ... ... кезең. Романдықтар әулетінің билік басына
келуі (1533-1682)
Иван ІҮ Грозный тұсында, ең алғаш болып ... ... ... ... ... Қазан және Астрахан ... ... ... ... ... ... Боярлар вотчиниктардан помещиктерге
айналды. Мемлекеттің басты мақсаты ретінде – ... ... ... ... кезінде айырылған жерлерді қайтару және
оңтүстікте көшпелі тайпалардан ... ... Бұл ... ... ... ... дворяндық атты әскер жасақталды. Сондай-ақ отты қарумен
қаруланған атқыштық әске ... ... ... ... ... ... сословиелік Земдік Жиналыстар шақырылды.
ХҮІ-ХҮІІ ғасырлардың орта шенінде Крепостниктік құқық қалыптасты.
1558-1583 жылдары Ресей Литвамен ... ... шығу үшін ... ... сәтсіздікпен аяқталған болатын. Дон, Терека және ... ... ... ... ... ... болып, 1570 жылы Дон
казак әскері, 1571 жылы Орал казак әскері, 1577 жылы Тер ... ... ... 1581 жылы ... ... ... жорығымен Сібір жерлері
игеріледі.
Оңтүстік орыс иеліктері ХҮІ және ХҮІІ ... ... ... ... ... шабуылдауында боды.
ХҮІІ ғасыр басынан Ресейде Бұлыңғырлық кезеңі ... ... күш ... ... ... ... ... шешімімен Романовтар әулеті билік басына келді(1613 жылдың ... ... ... ... ... Федорович тұсында казактар
Шығыс Сібірді ... ... ... жол ... ХҮІІ ғасырдың орта шеніне
қарай орыс елдімекендері Приамур, Охот теңізі жағалауларында, Чукоткада
пайда болды. 1654 жылы ... ... ... ... ... ... ... енді. Алексей Михайлович ... ... ... дамыған Еуропаның ықпал ете бастауы байқалды.
Әлемде коллонияларды иемденіп үлгерген батыс елдерінің технологиялық,
әскери салада артықшылығы байқалды. ... бұл ... ... сауда жолына
шығу, әскер мен басқарудың жаңа формасын ойлап табу қажет болды.
Ресей империясының құрылуы және ... ... ... І ... ішкі және ... саясатына радикалды жаңа ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қуатты
швд армиясы талқандалып, ХҮІ ғасырда айырылған жерлер қайтарылды.
Осы соғыстағы жеңістен кейін Сенат ұсынысымен 1721 ... 22 ... І ... ... ... ... белгіленді. Осы кезден
ақпан төңкерісіне ... бұл ... ... келді:
❖ Пётр I Алексеевич 1721—1725
❖ Екатерина I Алексеевна 1725—1727
❖ Пётр II Алексеевич 1727—1730
❖ Анна Иоанновна 1730—1740
❖ Иван VI Антонович 1740—1741
... ... ... Пётр III ... ... ... II Алексеевна 1762—1796
❖ Павел I Петрович 1796—1801
❖ Александр I Павлович 1801—1825
❖ Николай I Павлович 1825—1855
❖ Александр II Николаевич ... ... III ... 1881—1894
❖ Николай II Александрович 1894—1917
Нева жағасына жаңа портты қала ... бой ... жылы ... ... осы ... көшірілді.
Петр І реформалары әскерді, басқару саласын, білім ... ... ... император болатын абсолюттік монархия
орнатылды. Императорға тіпті шіркеу де ... ... ... ... толық жоғалтып, дворяндарға айналды. Петр І қайтыс ... двор ... ... басталды.
Елизавета Петровна тұсында билік тұрақтанды. ... ... Орыс ... Жетіжылдық соғыста (1756-1763) Пруссиялықтарға
қарсы сәтті күресті. Ұлы Екатерина тұсында Ресей ... Қара ... ... ... Ең ... ... ақша қолданысқа енді(ассигнация).
Американы игеру басталды.
Ресей ХІХ ... ... ... ... ... ... ... қарсы одаққа кіріп, Наполеон соғыстарына
қатысты. Еуропадағы одақтастары жеңілгеннен кейін 1812 жылғы Отан ... ... ... ... ... ... ... әскерінің жеңілуімен аяқталды.
1813 жылы Ресей Француз ықпалындағы Германия жерлерін босатып, Парижге
кіреді.
Соғыстан кейін Ресейге көтеріліс идеялары ене ... ... ... ... ... жасауға деген әрекетімен аяқталды.
Көтерілістен шошынған Николай І ... ... өз ... ... саяси, экономикалық мәдени өмірлерін бақылауға алады.
1853-1856 жылдар аралығында өткен Қырым соғысында Ресей өзінен ... ... ... ... ... жеңіліс табады.
ХІХ ғасырдың ІІ ширегіндегі Ресей (1856-1892)
Александр ІІ тұсында Ресейде крепостниктік прво ... ... елді ... ... реформалар жүргізілді.
Осы кезеңде түрік езгісінен оңтүстік слваяндарды құтқару, жаңа ... ... ... ... ... Түрктермен соғыс жүргізді.
Нәтижесінде түрік езгісінен Болгария, Сербия, ... ... ... ... ... ІІІ самодержавиелік билікті одан әрі
тереңдетті. Радикалдар ... ... ... ... өлім
жазасына кесілді.
Халықаралық қатынастарда Александар ІІІ даулы мәселелерді бейбіт жолмен
шешуге ұмтылды. ... ... ... ... ... жақындасу(1893). Осы арқылы оны Еуропада “бітімгер” деген атпен
танитын болды.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... ... бұл ... жылдам қарқынмен экономиканың дамуымен
ерекшеленді. ... ... ауыр ... ... айналды.
Реформаторлық (кадеттер т.б.) және революциялық ( эсерлер, большевиктер)
бағыттағы партиялар пайда болды.
1904-1905 ... ... ... ... ... мен Қиыр ... ... жеңіліс тапты.
1905-1907 жылдары экономикалық және саяси өмірге ... ... ... жылы ... І Дүниежүзілі соғысқа кірді. Соғыс нәтижесі 1917 жылғы
монархияны құлатқан ақпан ... ... ... ... ... ... елде тәртіпті орната алмады.
Осыдан кейін мемлекеттегі ... В.И. ... ... ... ... ... ... болып Жұмысшы, солдат және шаруа депутаттар
Кеңесі жарияланды. Атқарушы билікті Халық коммиссарларына ... мен ... яңни ... мен ... арасындағы
Азамат соғысы 1918 жылдан 1922 жылға ... ... ... ... ... мен Финляндия бөлініп кетті. ... ... ... аяқталды.
КСРО-ның құрылуы. Индустрияландыру. Коллективтендіру. Ұлы Отан Соғысы
(1922-1953)
1922 жылы 30 желто0санда ... ... және ... ... ... ... Социалистік Республикалар Одағын құрды.
1922-1929 жылдары мемлекет Жаңа ... ... іске ... ... ... ... ішкісаяси билік үшін күрес болады. Нәтижесінде
И.Сталин билік басына келеді. Жеке ... ... ... өз ... жояды.
1929-1939 жылдары жүргізілген индустриализация арқылы ел ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы
қаржысына жүргізілгентіктен КСРО экономикасында диспропорция қалыптасты.
Ауылда ұжымдастыру саясаты ... бұл ... ... ... мен ... ... тудырды.
1939-1940 жылдары КСРО-ға бұрынғы иеліктері ... ... ... ... ... ... Карелия, Прибалтика.
1941 жылы 22 маусымда жасалған Германияның тұтқиылдан шабуылымен Ұлы
Отан ... ... ... ... мен оның ... ... жетіп, алып аймақтарды бағындырды. Тек Мәскеуге қолдары ... ... пен ... ... ... ... кейін КСРО
әскерлері шабуылға көшті. Соғыс 1945 жылы Берлинді алумен ... жылы КСРО ... ... Тува ... 1945 жылы ... ... ... Сахалин мен Курил аралдары алынды. Жалпы соғыс барысында
КСРО тарапынан адамдар шығын 30 ... ... ... ... ... бірқатар мемлекеттерінде (Венгрия,
Польша, Румыния, Болгрия, Чехословакия, ГДР) комунистік режимдер орнатылды.
Варшава шарты ұйымы құрылып, ... ... ... ... ... ыдырауы
70-80 жылдары ұлттық этникалық қақтығыстар жиілей бастады.Соған
қарамастан Мемлекет басындағылар КСРО-ны «бауырмал халықтың ... ... ... ... ... билігі бір орталықтанған ,сондықтан барлық
билік Коммунистік партия қолында болған болатын.
Көпшілік 70-80жылдарды, яғни Брежневтің билік ету ... ... ... деп ... Брежнев өлімінен кейін Кеңес Одағы құлдырай
бастады. Көптеген зерттеушілер КСРО құлауының нақты ... ... ... ... ішінде келесілерін келтіред:
• Әр көп ұлтты мемлекетте кездесетін орталықтанған тенденциялар
• Стагнация,кейін экономиканың ... ол өз ... ... құлауына әкелген Кеңестік жүйенің кемшіліктері
➢ КСРО экономикасына қатты әсер еткен әлемдік мұнай бағасының ... КСРО ... ... ... бере алмауы,рейганомиканың жеңісі
➢ Үкімет басшылары саясатының тиімсіздігі, ... және оның ... ... ... ... ... механизмін жоюы.
➢ КСРО-ны құлатуда батыс елдерінің қызығушылығы
➢ Билік үшін күрес
➢ Елде құлдырау үстіндегі анархия ... ... және ... ... ... жекеменшікте көп иелікке ие болғылары
келгендігі
➢ Ұлттық қайшылықтар,әр ұлттың өз салт-дәстүрін өзі ... ... Елді ... салдарынан жеке ұлттардың КСРО-ның бөлуін
қалауы
➢ Тәуелсіз зерттеушілердің пікірінше, КСРО экономикасының ... Одақ ... ... жақынын ұстап тұрған
спирттік ішімдіктерге тиым ... және ... ... 80-90 ... ... ... экономикалық
өміріндегі қатынастар шиеленісі 1991 ж 21- желтоқсанындағы одақтың өмір
сүруінің тоқтатылуына әкелді.
1985 жылы ... және оның ... ... ... ... ... саяси активтігі өсті, жаппай, соның ішінде
ұлттық қозғалыстар мен ұйымдар құрылды. ... ... ... ... кризисті одан ары тереңдетті.Саяси сахнада бұл кризисс КСРО
президенті Горбачев пен РФСФР президенті Ельциннің ... ... ... 1989 жылы ... ... елде ... ... жайлы жарияланды. Осы жылдары советтік экономикадағы басты
проблема максимумына жетті, яғни үнемі тауар тапшылығы, ... ... ... ... ... ... ... ел бойынша
сауданы карточкалық жүйе бойынша жүргізу енгізілді. 1991ж бастап ... ... ... туылымнан өлім көрсеткіші өсті.
КСРО территориясында ұлтаралық қақтығыстар ... ... ... ... ... ... мысал ретінде өз еліміздегі
1986 жылғы аса озбырлық пен қатыгездікпен ... ... ... айта ... ... ... Колбиннің отыруы, халық үшін
жылдар бойы жиналған ызалықтарына түрткі болғандай болды.
Осындай шиеленістің ең ... ... ... Қарабах қақтығысы. 1988
ж бастап бұл жерде армяндар мен ... ... ... ... жылы ... КСР ... Кеңесі Таулы Қарабахтың өзіне қосылғандығы
жайлы жариялайды,ал ... КСР ... ... ... 1991 ... ... екі ел арасында соғыс ... ... ... ... ... ... даласында да болып өтті.Оның
басты себебі бірнеше ортаазиялық ұлтты бір бүтінге біріктірмек болулары.
КСРО-ң ... ... ... көре ... ... ... болашаққа деген нық сенімдері болмаса да, Одақтың да келешегі
шамалы екенін көре ... ... ... ... үшін ... басшылары
егемендіктерін жариялай бастады. Бұл үрдісті алғашқы болып Балтық ... ... ... ... 1990 жылы 7 ... КСРО КП ... ... әлсірегенін жариялаған соң,елде алғашқы бәсекелестік
сайлаулар өтті. Осының нәтижесінде көптеген ... ... ... мен ... келді.Олар ортақ одақтық заңдардың республикалық
заңдардан басымдығына ... ... ... бақылауды өз қолдарына беруді және салықты ... ... ... ... ... және тағы да басқа шиеленістер өзі оңып
тұрмаған одақ арасындағы ... ... ... кризисс әр елге әртүрлі әсер етті, әр ел әртүрлі қабылдады.
Литвада 1988 жылы 3 мамырда тәуелсіздік жолындағы ... ... ... 1990 ж 11 ... ... ... Кеңесі ел егемендігі жөнінде жариялады.
Сондай-ақ, көршілес Эстонияда 1988ж Эстония Халық Фронты құрылды ... ... ... ... ... 1990 ж 23 ... ... КСРО КП мүшелігінен шығатындығын жариялайды, ал кейін 1990ж ... ... ... Кеңесі өз тәуелсіздіктерін жариялайды. Осы
кездері ... да ... ... ... ... ... негізгі
мақсаты -ел тәуелсіздігі еді. 1990 жылы 4 мамырды Латвия Жоғарғы Кеңесі
егемендіктерін жариялап, 1991 жылы 3 ... осы ... ... ... ... осы ... бойынша Одақтас елдердің көбі өз егемендіктері мен
тәуелсіздіктері ... ... ... ... ... 1991ж 24 ... ... 1991ж 31 тамыз
• Өзбекстан – 1991ж 1 қыркүйек
• Таджикистан- 1991ж 9 қыркүйек
• Армения -1991ж 29 қыркүйек
• Азербайжан- 1991ж 18 ... ... ... РФСФР-1991 ж 12 желтоқсан
• Қазақстан- 1991ж 16 желтоқсанда өз тәуелсіздіктеріне қолдары жетті.
Қорытынды
Әлемдегі ең ... ... ... ... Ресей Федерциясы
мұншама ұлтты, мұншама территорияны құрамына ендіруі ... ... ... ... ... Мәскеу князъдығын құрып, кейңннен
империяға айналу жолы ... де ... ... ... ... де ... рөл ... көптеп
кездестіруге болады. Мәселен, Наполеон ... ІІ ... ... ... жеңуі, ядролық қаруды ойлап табу, ғарышқа тұңғыш ұшуы,
тағысын тағы.
Үш жүз ... жуық ... ... ... жыл ... ел ... ... Ресеймен тарихи байланыстығының ұзақ ... ... ... ... пана ... бас сауғалап одақтас болып барған
қазақ ұлты тарихи ұзақ ... ... де ... де ... ... Орыс мәдениеті арқылы батыстық өркениетке де ... ... ... елім деп еңіреп өткен Махамбет те, маса боп ызыңдаған
Алаш ... да өз ... ... өтті. Тарихи ажырасуымыздың соңы 1986
жылғы “көтерілістің” болуы да көп нәрсені ... ... ... ... мен ... арасында қазіргі таңда бейбіт,
дотық қатынас орнаған, болашағымыз да тек келісім мен ... ... ... ... Одағының ыдырау үрдісінің бастамасы деп саналатын Қазақстандағы 1986
жылғы желтоқсан оқиғаларының орын алуы ... ... ... ... еді. ... үшін ... туралы мәліметтер ХХ ғасыр басында
жеткіліксіз болды. Түркия ғалымдары Қазақстанның саяси-әлеуметтік,
экономикалық жағдайын тек ... ... “Яш ... (Жас ... ... ... ғана оқып білді. Ататүрік кезінде түркологиялық
зерттеу жұмыстарының қолға алынып, жандануы нәтижесінде Түркия халқы
Қазақстан мемлекеті мен қазақтар ... ... ала ... Бұл ... ... З. Валиди Тоған, Абдулқадыр Инан, Зүбейр Хамит Кошай,
Саадет Шағатай сияқты ғалымдардың Қазақстан жайындағы немесе қазақтар
туралы жазған ... мен ... ... осы тақырыптардағы
оқылған дәрістерін айтуымызға болады. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында
Кеңес Одағының ... атап ... ... ... туралы мәліметтер Түркияға
белгілі бола бастады. Бірақ соғыстан кейін Түркия мен Кеңестер Одағының ара-
қатынасының ... ... ХХ ... 60-шы жылдарына дейін байланыс
қайтадан үзіліп қалды. 1960 ... ... ... ... ... ... ... Одағындағы түркі тектес халықтар жайында
зерттеулер жүргізуге мүмкіндіктер туды. 80-ші ... ... ... ... орын ... ... саясаты үстем алып, Орталықтың
(Мәскеудің) шешімімен КСРО-ның құрамындағы Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан
сияқты республикалардың басшылары алмастырылып, олардың орнына орыс ұлт
өкілдері отырғызылды. Мәселен, 1987 ... ... ... Орталық комитеті
құрамының 90 пайызын осындай кадрлармен алмастырған. 1985 жылдың наурызында
КОКП-ның басшылығына М.С. Горбачев келгеннен ... елде ... ... ... ... әрекет етті. Ол үшін қайта құру,
қоғамды демократияландыру үрдісі қажет деп шешті. Экономикалық-әлеуметтік
даму барысын ... ... жолы ... ... деп түсінген М. Горбачев ұзақ жылдар Қазақстан үкіметін басқарған
Д.А. Қонаевты 1986 ... 16 ... ... ... ... басқарған Г.В. Колбинмен алмастырды. Қазақстан басшысының алмасуы
демократияшыл ... ... ... яғни тарихта “желтоқсан оқиғасы”
деп аталған жағдайдың туындауына алып келді. 1986 жылғы Қазақстандағы
желтоқсан оқиғасы, онан кейінгі болған саяси жағдайлар ... ... ... еді. 1991 жылы ... одақтас республикалар тәуелсіздіктерін
ала бастады. 1986 жылғы желтоқсан ... ... ... да ... ... ... ... Қазақстан Коммунистік Партиясы
жетекшісі болған Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаевтың орнына ұлты орыс Геннадий
Колбиннің тағайындалуы турасындағы хабар Түркияның «Жумхуриет», ... ... ... мерзімді басылымдарында екі күннен кейін жарияланды.
Алматыдағы “желтоқсан оқиғасы” турасындағы хабардың газет беттерінде
жариялануы саясаткерлер арасында түрлі болжамдар тудырып, қазақ жастарының
бас ... ... ... ұлт ... ... ... «Тәржуман» газеті Қазақстандағы желтоқсан оқиғасы турасындағы
хабарды “Қазақстан көтеріліс елі” деген тақырыппен жариялап, онда
“Қазақстанда жүздеген түрік ... ... бұл орыс ... ... ... қазақ халқының көтерілісі” деп жазды. Бұдан кейін аталмыш
газеттерде Қазақстанда болған оқиға турасында пікірлер жариялана ... ... ... ... мақаласында саясаткер Сами Кохен
Қазақстандағы желтоқсан оқиғасының түркі халқы үшін маңыздылығын атай
отырып, бұл оқиғаның тамырында ... ... ... бар екендігін атап
өткен. «Осы уақытқа дейін КСРО-да ... ... ... ... білдірілуі бұрын кездескен жағдай емес. Алматыда
көшеге шыққан қазақ ... ... ... өзге ұлт өкілін әкелуге
табандылықпен қарсылықтарын білдірді. Бұл қарсылық этникалық фактордан,
яғни қазақтардың ұлтшылдық ... ... ...... Ал ... ... ... Армаоғлы: «Оқиғаның мәні өте маңызды болғаны соншалық,
кеңес үкіметтің бұл көтерілісті қоғамнан жасыруға батылы жетпеді және ТАСС
бұл көтеріліс туралы ... ... ... ... ... сипаты
болғандығы күмәнсіз» деген пікірі білдірді. Қазақстандағы желтоқсан
оқиғасына байланысты Түркияның мерзімді басылымдарында күнделікті тарихшы,
ғалым, саясаткерлердің осы мәселеге байланысты ... ... ... Бұл ... ... ... халқының ұзақ жылдар
бойы отаршылдық саясатынынң уысында болса да ... ... ... ... жоғалтпағандығын айтты. Осындай пікірді Зафер
Атай да ұстанды. «Жетпіс жылдық коммунистік жүйенің қарамағында болғанына
қарамастан қазақ ұрпағының ұлттық сезімдер жойылмапты» дейді. Түркия
тарихшылары да ... ... ... ... ... ... Тарихшы
Йылмаз Өзтуна Мәскеудің бұл желтоқсан оқиғасын “ұлтшылдық қозғалыс” деп
сипаттап, қазақ жастарына “ұлтшылдар” деп айып ... орыс ... отыр ... ... ... Ол ... ... Ресей
Федерациясынан кейінгі үлкен территориясы, табиғи байлығымен, әрі түркі
халықтарының демографиялық жағынан өсуімен ерекшеленгендіктен,
республикадағы “желтоқсан оқиғасы” орыстарға ... үрей ... ... ... ... де ... екендігін айтады (7). Қазақстандағы
желтоқсан оқиғасын Ергүн Гөзе “Қазақстандағы ұлттық ереуіл” деген
мақаласында қазақ халқының тәуелсіздік жолында үш күн бойы алаңға ... жыл бойы ... ... жүйесінің әлсірегенін көрсетті деген тұжырым
жасады (8). 80-ші жылдардың соңына ... ... ... ... ... ... алып, көптеген мемлекеттерде тәуелсіздік жолында
күрес нышандары біліне бастады. 1989 жылдың ... ... ... ... ... ... ... елдің Шығыс Блогында
таралу белгілері байқала бастады. Осы ... ... ... құлатылуы, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін екіге бөлінген
неміс халқының қайтадан бірігу үрдісін жеделтетті. 90 ... ... ... ... оның ... ... республикалардың біртіндеп
бөліну үрдісін тудырды. Прибалтика республикаларының Кеңестер Одағынан
шығуы, басқа одақтас республикалардың егемендігіне жол ашты. Түркия мен
Қазақстан арасындағы ресми байланыс 1990 ... ... ... ... ... ... ... пен Қазақ мемлекеттік мәдениет
комитеті арасында екі ел арасында білім беру жүйесінде, ғылыми жобалар
жасау, мамандар мен ғалымдармен тәжірибе алмасу, ... ... ... ісі ... ... қол қойылды. Бұл келісім ұзақ уақыт бойы
үзіліп қалған мәдени байланысты қайта жалғастырды. 1991 жылдың 31
қаңтарында Қазақ мемлекеттік ... ... ... ... ... осы ... 14 ақпанында Денсаулық министрінің ынтымақтастық келімсімге
қол қоюы екі ел арасындағы мәдени қатынастарды нығайта түсті. Қазақстан
тәуелсіздік ... ... ... ... басшысы Тұрғыт Өзалдың 15
наурызда Қазақстанға ресми сапары және “Қазақ Совет ... мен ... ... ... туралы”
келісімшартқа отыруы қазақ-түрік қарым-қатынастыраның достық бағытта одан
әрі дамуына, нығая түсуіне алып келді. Бұл келісімшарт екі ел ... ... ... және ... ... жол ... құру» ұранымен басталған кеңестік жүйені дамыту идеясы он жылға
созылған ол ... ... ... ... ... ... ... құрлығына жаңа мемлекеттердің бой көтеріп, олардың жаңа жүйенің
жетегіне жармасып, жаңа қоғам құруына итермеледі. Аталмыш он жыл ... ... түсе ... жаңа ... мен жаңа ... жаңа әрекет қана жаңа қоғам тудыратынын мойындатуда. Сонымен,
келмеске кеткен кеңесшілдік жойылғанымен, алдымыздан жаңа қоғам құрудың
объективті жағдайы біз күткендей құшағын жаймады.
Осылайша, ... ... ... он ... ... ... де байқамай
қалыпыз. Егемендік дегеніміз - жаңа қоғам құру ... Ал, біз оның ... ... ... қолға алудамыз. Жаңаны құру үшін ескінің жойылуы
заңды болса, сол ескінің ыдырауына «еңбек еткен» он жыл бос кетті деуге
негіз жоқ. Бұл ... ескі ... ... ... ... шықты. Демек,
қазырғы экономикалық божырау мен әлеуметтік әлсіздік - ... ... ... ... ... ... іске өкінбе» деуі «объективтілікті мойындап, бұдан
былай субъективтік әрекетті талап ететін заманға дайын бол» ... ... ... экономиканы өз еркіне көндіріп, дамыған ел атанған
мемлекеттердің тарихы мен тәжірибесін саралай келе, ырықты экономиканың
негізін салатын сол елде ... қос ... ... көз ... ... ... - елдің бар мүмкіндігін экономиканың өрістеуіне тиімді
де интенсивті түрде үйлестіре білетін өкімет (демократиялық па, ... ... ма – ... үйлесім факторы - ырықты экономикалық қатынасқа психологиялық, дағдылық
және менталитеттік ... ... бар ... жаңа ... үшін ең бастысы: елдің сауаттылығы, жердің байлығы
емес, шетелдің қаражаты да, тәжірибесі де ... ең ... ... бүр ... үшін төл ... ... ... халықтың басқа ештеңеге
алаңдамай, меншік қаржысы болуға дайындығы мен өкіметтің ырықты ... мен ... ... ... ... болуы. Ал, қалғанының
барлығы жолайы пайда болып, нәтижесін жолшыбай қосатын қосымша факторлар.
Өзгенің, ... ... ... зәру емес ... қана ... өз ... сүйеніп, сыртқы потенциалды тарта алады. Өйтпегенде, өкімет
өзге елдің түрлі шараларын өз елінің потенциалы мен ... ... әуре ... ... ... ... ... субъектісін
құрай алмайды. Әр елдің өз «ғажайыбы» өзінің ішкі мүмкіндігіне барынша
негізделіп, сыртқа жағдайға ... ... ғана ... ... ... ретінде аталып жүрген шетел инвестициясын жеткілікті түрде
тарту соншалықты қыйын емес, егер де ... да ... ... ... ... ... ... халыққа алып сатарлықтан гөрі өз
өнімін шығару әрі ләззат беріп, әрі әл–ауқатын ... еді, егер ... ... ... ... бұрса; коррупция соншалықты қауыпқа
айналмас еді, егер де сот органының құрылымы мен қауқары әділдік жолында
қатал тәуелсіз құзырлық сыйпатқа ие болса. Сөйтіп, ... үш ... ... ... ... гөрі, бірін бірі толықтыру қатынасына көшіп,
біртұтас өкімет құрап, үйлестіру факторын негіздегенде ғана соны асу
алынар. Ал, басқаша жағдайда қоғам қажетті ... ... ... ... ... ... ... дарытып үлгермеген халық ырықты
экономиканың үйлесім факторын құрай алмайды. Сондықтан жекешелендіру
саясаты ... ... ... ... ие болуына сай жүргізілу қажет
еді. Егер жекешелендіру қоғамдағы қожайындық сыйпаттан ... ... ... ол ... белгілі бір теріс нәтижеге тіреледі.
Алайда, үйлестіру факторы үйлесім факторының қалыптасуын жетелеп, ... ... ... ... ... ... абзал. Айталық,
қаладан гөрі ауылда әлі күнге қожайындық мінез толық қалыптасқан жоқ және
бұған өкімет тарапынан қажетті жағдай, ... ... ... ... де ... ... ... елдегі жаңа экономикалық қатынас үйлестіру мен
үйлесім факторларының орнығып, олардың бір біріне қатынасының әділдік,
құқықтық сыйпатының қалыптасуына көрініс табады да, басқа жағдайдың ... ... ... ... ... ... Өйткені, үйлесім
факторы болып табылатын халық сонымен бірге ырықты экономиканың басты
объектісі де, ал үйлестіру факторы болып саналатын өкімет, ... ... ... ... ... ғой.
Құрғалы отырған қоғамның құқыққа негізделген демократиялық қоғам
болғандықтан, оған сәйкес әділетті әрекет пен жаңа құрылым жасамай,
нәтижеге жету мүмкін емес екенін ... ... ... ... ... ... жеделдететін шаралар ұсына
отырып, бұлардың жүзеге асу жолдары мен аргументін көпшіліктің өз талқысына
қалдыруды жөн көрдім.
Жоғарғы Кеңес
Маркстік–Лениндік ілім Кеңестік ... ... ... ... ... - адам мен қоғамның бір біріне қатынасын міндет пен құқыққа
негіздеген заңдар. Ал, демократиялық қоғамның бар болмысы мен бітімін
әйгілейтін ... - ... ... (ЖК). Сол ... ЖК ... ... қалыптасса, соншалықты оның демократиялық орган болғаны, соншалықты
заңдау ісіне қаблетті болғаны. ЖК ... ең ... заң ... ... ... ... кемелденуіне мына ұсыныстарды қабылдаған пайдалы болар еді:
- екі жарым жылға ... ЖК ... ... ... ... 3-5
депутаттан құралған топпен өздері сайланған округпен шектелмей, жалпылама
ел аралау мен алмастыру; ел ... ... ... мен ... ... мен іске асырылуын тексеруге, экономика мен
әлеуметтік жағдайдың кері кету себептерін іздеуге негізделу қажет;
- әрбір депутаттың заңжобаны ... ... ... ... тұрақты
түрде мәлімет беру;
- әрбір депутаттың мәжіліске қатысымы ... ... ... ... ... ... өз ғұмырына творчествалық салаға қаншалықты қатысы
барлығы туралы мәлімет жариялап тұру;
- қабылданған заңжоба ... ... ... және ... ... ... ... Үкіметпен бірлескен заңшығарым
(законодательство) қорын ұйымдастыру.
Сот
Сот билігін жаңа жағдайға бейімдеу оның қазіргі «үшбасты» ... ... ... ... бір ... ... үш органға жіктелуі басқа дәйекті былай қойғанда ақылға
сыймайды.
Нақты түрде Сот ... ... ... ... ... ... Сот пен төрелік (арбитраждық) соттарды біріктіріп, бір ғана Ұлттық
Сот құру ... ... Сот ... және ... ... ... ... Конституция және мемлекеттік деңгейлі сыйпаттағы соттық
істі қарайды, ал Ұлттық Соттың төменгі коллегиясы шаруашылық және жоғарғы
коллегия қарауына ... ... ... ... ... ... 9
адамнан: төртеуін Жоғарғы Кеңес, төртеуін Президент тағайындайды да,
төрағаны Президент ұсынуымен Жоғары Кеңес бекітеді. Ал, төменгі коллегия
құрамын ... ... ... соттар да екі коллегиядан: азаматтық іс жөніндегі және
шаруашылық сот коллегияларынан тұрады. Жергілікті судьяларды ... ... ... ал ... (бұл ... аудандық соттар
жөнінде) мәслихаттың ұсынысымен Президент бекітеді.
Әкімшілік - аумақтық бөлініс
Қазақстанның әкімшілік – ... ... (ӘБ) жаңа ... ... экономикалық қатынастың сыйпаты, демографиялық ахуал мен аумақтық
мүмкіндігі ескеріле отырып, қайта құрылуы қажет. Нақтылай айтқанда, ӘБ
қазырғы ... ... ... ... ... ... уақыт
талабына сай мемлекеттік органдармен алмастыру арқылы басы артық әкімшіл-
әміршіл ... ... ... ... ... ... жөн.
Республиканың аумағы 200 ауданға бөлініп, әр аудан муниципиалдық мүдде мен
мемлекеттік төменгі ауқымдағы мүдденің объектісі болады. Аудандар
экономикалық қауқарына орай ... ... ... (ИА);
- агросекторлы (АСА);
- аралас (АА) болып жіктеледі.
ИА – ды ірі ... оған таяу ... ... мен ... ... ... АА – ды оның ... қуатын айқындайтын орташа қала мен оған таяу
поселкелер, шағын қала, селолар мен ... ... ... АСА ... ... ауыл ... ... елді мекендер мен шағын
қала, поселкелерден тұрады.
Аудандардың бұлайша шартты жіктелуі мемлекет тарапынан олардың ... ... ... мен ... бір ... ... ... талап етеді. Бұл үшін әр аймаққа орналасқан шамамен 40 аудандық
экономикалық-әлеуметтік және мемлекеттік атқару билігінің әкімшілік арқылы
баянды болуын ұйымдастырып және ... ... ... ... сәйкес аймаққа орналасуы қажет болады. Сонымен ел аумағы
шартты түрде бес аймаққа: шығыс, батыс, түстік, терістік және орталық болып
бөлінеді. ... бұл ... ... ... ... ... бойынша өкіметтің өзге биліктері (мәслихат, сот) органдарын
құрмайды. Сөйтіп, мемлекеттік өкімет ... 3 ... ... емес 2
сөрелі болып нығаяды: жоғарғы және төменгі. Сот билігін алсақ – Ұлттық Сот
және аудандық сот, ... ...... Кеңес (Мәжіліс) және аудандық
(ауылдық, қалалық, поселкелік) мәслихаттар, ал атқару билігі – Президент
пен Үкімет және аудандық (ауылдық қалалық, поселкелік) әкімшіліктер. Атқару
билігінің ... ... ... ... ... ... міндеттің стратегиялық және тактикалық шешімін анықтап, іске асу
жолдарын нақтылайды; Аймақтық министрлік шешімді іске ... ... ... ... және ... ал ... ... шешімді
іске асыруды атқарады. Аудандық әкімшіліктер мұнан басқа муниципалдық
мүліктерге қожалық ... ... ... ... өкіметтің атқару саласы бойынша сәйкес түрде ауыл, поселке
меңгерушілері мен қала әмірлері (мэр) аудан әкімінің ұсынуы ... ... Ал, ... әкімі тиісінше Президент ұсынысымен
аудандық мәслихатта сайланады. Сонымен бірге әрбір ауылда, поселкеде және
қала бөліктерінде (микроаудан) ақсақалдар алқасын құрып, оған заңды түрде
мынадай ... ... ... ... ... мен жалғызбастылар мәселелерін шешуге қатысу;
- моралдық – рухани ақсақалдық сот ұйымдастыру;
- сәйкес аумақ бойынша балалар мен жасөспірімдер тәрбиесіне араласу ... ... ... деңгейдегі дербестікке ие болып, өзін өзі
басқарады, соған орай әр ауданның қажеті мен мүмкіндігіне ... ... ... ... ... және ... т.б. сала бойынша меншігі
болуы керек.
Аудандық бюджет жергілікті салықтан құралады, ол жетпеген жағдайда аймақтық
министрлік ... ... ... ... ... бюджеттен
толықтырылады.
Сөйтіп, әкімшілік өз құзыры, белгілі бір мөлшерде өз қаражаты, ... ... ... шешумен өзін өзі басқарудың толыққанды бірлігі
болады, сондай-ақ, Үкіметтің тігіңкі бағыныстағы төменгі звеносы ретінде
мемлекеттік орган болып ... ... ... ... ... ... ... мүддесінің экономикалық, әлеуметтік және басқа салалары бойынша
белгіленген мақсатқа ... ... ... Аймақтық министрлік сол
аймақтағы жойылған облыстық әкімшіліктердің саяси, экономикалық, меншіктік,
құрылымдық ... ... ... Бұл ... ісі ... болуы үшін
Министрлер кабинеті жөніндегі заңда арнайы бір тарау Аймақтық Министрлік
жөнінде болып, ал Министрдің кабинет ... ... ... ... ... ... әлпеттенуі әр сала бойынша бұрынғы
жергілікті мекеме, органдардың аудандық және жалпымемлекеттік болып,
функциялық және ... ... ... ... қамту жағынан
жіктелуіне тура келеді. Айталық, бұрынғы облыстық Ішкі ... ... өз ... бойынша бір басқарма құрайды, яғни 19–дың орнына
5 басқарма құрылады, ал аудандық бөлімдер аудан көлеміне орай іріленіп,
оның функциясы, әкімшілікпен ара қатысы ... ... ... ... ... ... ... түгелімен жалпымемлекеттік бағынысқа түседі.
Ал, муниципалдық өкімет қарауына учаскелік сақшылар тобы мен бюджет
шамасына қарай өзге де ... ... ... ... 19 ... және ... аса аудандық
әкімшілікке тиесілі мүліктер мен үнемделген бюджеттік қаржыны былай
жұмсауға ... ... ... ... ... ... толықтыру;
- құрылған бес Аймақтық Министрліктің қажетін қанағаттандыру;
- қалған мүлік пен ... ... ... ... жартысын беске
бөліп, әр аймақты дамыту қорын (АДҚ) құруға бөлу, ал қалған жартысын
астананы көшіру қорын құруға қосу. АДҚ ... ... ... ... Қазақстанды өркендету банкасының қызметінен тыс саланы қамтуға
бағытталуы тиіс.
Сондай-ақ, әрбір аймақ бойынша Президенттің ресми өкілді органы құрылғаны
да жөн.
Сайып келгенде, ... ...... ... бұлайша «ойсырата»
өзгертуге ырықты экономикалы демократиялық қоғам жағдайында тиімді де
қауқарлы және арзан ... ... ... ... көп ұзамай-
ақ көз жетеді. Ал, қазырғы бөліністің соншалықты оралымсыз да икемсіз ... ... 22 ... ... бар ... 13 облыс екенін, ал 17 млн-
дық Мәскеу облысы мен өзімізді салыстыру арқылы көз жетеді. Ырықты
экономика жағдайында ... ... ... ... оның ... аумақтық (территория) сыйпатына байланысты болатынын ескеру ләзім.
Идеология
Біздің елдің қазырғы жағдайына жаңа ... ... мен ... ... жаңа ... ... ... органмен
нақты жүзеге асырған жөн. Бұл орган Президент аппараты жанындағы
Сараптамалы – ... ... (СИО) ... оның әр аймақ бойынша
Президент өкіліне қарайтын бөлімшелері болса.
Идеология үш салаға: құқылық, ырықты экономикалық және азаматтық идеология
болып бөлінуі тиіс. Әр қызметкері әрі ... әрі ... ... тиіс.
СИОға қойылатын талап азаматтардың құқықтық мүмкіндігін білуге, мемлекет
алдындағы міндеттерін сезінуге, оларға жаңа экономикалық қатынастың
қыр–сырын танытуға, жалпыадамзаттық ынтымақ пен әдеп ... ... ... ... ... ... ... қазақстандықтарды
патриоттыққа бағыттап, қоғамдық, құқықтық, экономикалық, азаматтық
салаларға сергек көзқараспен, сарапшылық деңгеймен баға беріп отыру, үкімет
жұмысына ішкі саясат саласы тұрғысынан баға мен ... ... ... ... ... ... ... сыйпат берумен ғана жүзеге аспақ. Ол үшін
Қазақстанның ... жер ... ... ... жер қоры (ЖЖҚ) ... жер ... (МЖК) ретінде екі бөліп қарастыру қажет. МЖК – ... және оған ... ... ... жер ... ... үй, ... гараж, түрлі меншіктегі шаруашылық, өндіріс
орналасқан жер алаңдарының көлемі ... да, ал ЖЖҚ – ға ... ... барлығы тиісті болады.
ЖЖҚ мемлекеттік стратегиялық жер қоры ... ... ... ... ... бір ... сатылып отыруы мүмкін.
МЖҚ жерді реформалаудың бірден бір объектісі болып табылады. Жерді
реформалау үшін МЖҚ – нің нақты сандық шамасы анықталады. Әрбір жан ... жер ... (ЖТК) ... ... сайып келгенде реформа жүзеге
аспақ. МЖК сандық шамасын Қазақстан халқының саны (ХС) мен шетелдік қазақ
диаспоры санының (ДС) қосындысына бөлу арқылы ЖТК ... ЖТК = ... ... екі ... ... ... арқылы жүзеге асады.
Алдымен жеке қожалығы (үй, саяжай, гараж, ... ... ... ... ... ... жер алаңдарының жалпы көлемі
құжаттанады, әр объект орналасқан жер алаңына сәйкес Жер куәлігі беріледі
де, құжаттанған жер көлемі ЖТК–ге жетпеген ... ... ... сандық
шамасы көрсетілген жер купондары (ЖК) беріледі. Ал, иелігінде ешқандай жер
көлемін қажет ететін объектісі жоқ адам ... ... ЖТК ... бар ... ... жер ... ЖТК–нен асып кетсе, ол адам (жанұя) жер
көлемінің ЖТК–нен асқан шамасына сәйкес ЖК ... алу ... ... ... өз иелігіне көшіріп құжаттайды.
Таратылған ЖК жер алаңын алуға немесе құнды қағаз ретінде сатылуға
мүмкіндігі болмақ, сондай-ақ, оларды инвестициялық жекешелендіру қорларына
(ИЖҚ) өткізу ... ... ие ... ... туғызылуы қажет.
Жер алаңы мен ЖК сату және сатып алу процесі арнайы құрылған Жылжымасыз
мүлік ... ... (ЖМБ) ... ... ... ИЖҚ оны ... ... тәрізді жекешеленген не соған
тиісті объектілердің жер алаңын сатып алуға жұмсайды да, ЖК ... ... ... ... ... – ның ... ... мемлекет атынан ие болатын Жер қатынасы және оны
реформалау (ЖҚРК) комитеті мен Құрылыс министрлігі жарғылық қордың кемінде
25% - тін жасақтап, ... ... ... ... құрайды. ЖМБ ЖК –
ның номиналы мен сатысқа түскен жердің 1 шаршы метрінің орта ... және ... ... ... мен ... ... ... түрлі қағазбастылық пен кедергілерді аластауға үлес
қосуы қажет. ЖМБ – ның әр ... ... ... ... кезінде мыналарға көңіл бөлуге тура келеді:
- ЖҚРК –ның талапқа сай қайта құрылуы;
- ЖК – ның ... ... ... мен ... ... және ... ... өкілдері мен жанұяларына берілуі, әр шетелдік
қазаққа тиесілі ЖК- не сәйкес жер көлемінің сақтаулы болуы;
- ЖК – ны сату мен ... алу, оны ... ... ... ЖМБ ... ... жер алаңының шетелдік (азаматтарға емес) инвесторларға ғана шектеулі
көлемде сатылуы;
- жер алаңының шетел азаматтарына (қазақ диаспорасы мен Қазақстан
азаматынан басқа) сатылуын болдырмау;
- ... ... жер ... ... ретінде тіркелуі арнайы
комиссияның шешімімен ғана жүзеге асуы;
- жекеменшік жер алаңының интенсивті түрде және ... ... ... назарда ұстау;
- жер алаңына қожалық куәлігі Азаматтық куәлігі(төлқұжаты) бар адамға ғана
тіркелуі;
- ЖК – на құнды қағаз ... ... ... ... ... жер ... арнайы жер салығының салынуы;
- мемлекеттің стратегиялық мүддесіне қатысты жер ... ... ... ... ... басталмастан оның жалпы мемлекеттік
меншік ретінде жариялануы;
- жер қойнауының мемлекеттік меншік екендігі.
Тіл саясаты
Тіл саясатының саясатшылдық пен түрлі ... ... ... ... бірден бір шара – іс жүзіндегі ресми қостілділік пен қоғамдық
(бұқаралық) көптілділік. Қай тіл қандай ... алса да ... ... ... де ұшпаққа шығармайды және қандай заңды да іске ... оның ... мен ... ... ... бір ... алмастыратындай қақпақыл жағдайға душар боламыз. Сондықтан
Атазаңға тілдер жөнінде өзгеріс енгізуді төмендегідей нақты шараны іске
асырумен алмастырып, тілдер мәртебесінің бұрынғы қабылданған ... әлі ... ... ... ... мақұл. Басқаша айтқанда, Қазақстанды ең әуелі
қазырғы ресми біртілділіктен (орыстілді) ресми қостілділік және бұқаралық
қостіліктен (орыс - ... ... ... ... ... ... шараны іске асыру жолында Тілдер комитеті мен басқармалары тілдер
жөніндегі аттестациялық комиссия (ТАК) құрады. Бұқаралық көптілділік (БК)
шарасы іске асыруда өз еркімен ... ... ТАК ... (ТК) ... ... ... жіктеп, арнайы куәлік
береді:
1- категориялы: ауызекі тілді түсінуші:
2- категориялы: ... ... ... ... сол тілде әңгімелесе алушы;
3- категориялы: жазба тілді ... ... 1-2 ... да ... ... категориялы: тілді меңгерген, яғни бұл тілде өз ойын жаза білушілер
(демек, алдыңғы категорияларды да ... ... ана тілі мен қай ... ... ... ... мәліметі бар куәліктерге ие болумен бірге,
материалдық ынталандыру құқығына ие ... Бұл ... ... аттестант
өзінің мемлекетке төлейтін табыс салығын мынадай процентке азайтады:
100% табыс салығы - ( әр тіл бойынша категория нөмірлерінің қосындысы) = Х
%, ... Х - ... ... ... ... Ана тілі ... біртілді адамның табыс салығы ешуақытта азаймайды.
Ресми қостілдік (РҚ) шарасына депутаттар мен министрлерден бастап, аудан
әкімінің хатшысына ... ... ... ... және әрбір
категорияны меңгеруге бір жыл мерзім беріледі. Сөйтіп, 4 жылда қостілді
(қазақ-орыс) ресми органға ие болу мұраты іске асуы ... Ал, 4 ... ... меңгере алмаған адамда мемлекеттің қандай шаруасы болуы мүмкін?
Алайда РҚ үшін табыс ... ... ... былай болғаны жөн: 100%
табыс салығы – 2 х № (категория нөмірі) = ... БК мен РҚ ... үшін шет ... ... жоқ, ... тек ... этнос тілдеріне болуға тиіс. Алайда, мұның барлығы да
тұрмыстық тіл деңгейіндегі критерий болғаны орынды. БК - Қазақстан
жұрттарының бір ... ... ... ... ... ... ... бәрін шешеді». Ел жағдайы қиын кезде оның аяққа тұрып, дамуына
кепілдік те – кадр. Жаңаша ойлау ... ... ескі ... ... жаңа
заман кадрының басуы да уақыт талабы. Ендеше ескілерді ығыстырып, қаблетті
жаңаларды тартатын механизм «Болашақ – жастардыкы» деген емес, «өткен шақ -
қарттардыкы, осы шақ – ... ...... ... қыйсынды
девизге иек артқан мақұл. Мұндай механизмді кадрлардың мәлімет банкасын
(КМБ) құрудан көруге болады. ... ... ... ... өз тәжірибесін
беретіндей деңгейдегі жұмыстаболуы керек. Бұл дегеніміз – мемлекет
қызметіндегі және онан тыс нағыз қаблетті де жарақты кадрлардың мәліметін
жинау арқылы ... ... ... өсіруге жағдай жасау және
қызметке тартуда кадрды іріктеу мүмкіндігін туғызу. Сөйтіп, мемлекеттік
орынтақ кез ... орын ... ... отырып, кадрлар элитасын
қалыптастыру.
Аталмыш шара ауыл меңгерушісінен бастап, жоғарғы эшалондағы қатардағы
қызметкерлерге дейін міндетті түрде тестіден өту ... ... ... Ал,
мемлекеттік органдардан тыс қызметтегі азаматтар өз еркімен тестіден өту
арқылы кадрлар резервін құрған болар еді.
Әрине, мұндай тест ... ... ... мен оның қаншалықты
қаблеті барын анықтайтындай өте нәзік критерий бойынша ... ... ... ... бұл шара ... органдарын кездейсоқ адамдардан
тазартып, қаблетті кадрдың тартылу механизміне айналар еді.
Еңбекпен қамту және миграция
Жұмыссыздықтың белең алуына орай алдағы жылы әлеуметтік салада ... ең ... ... Ал, бұл ... қазырғы еңбекпен қамту (ЕҚ)
қанағаттанғысыз. Оны жолға қою үшін жұртшылықты еңбекпен қамту қоры (ЖЕҚ)
негізінде мемлекеттік еңбек банкасын (ЕБ) ... ... ЕБ- ның ... ... кадр ... ... үшін ... беру;
- өз мамандығын немесе білімін жетілдіру мақсаты үшін ... ... ... ... ... ... ... жобаларды несиелеу;
- жеке адамдардың шеберханасын, өндіріс цехтарын ұйымдастыруға бағытталған
жобаларды несиелеу;
- ЕҚ органдарының басқа да ... ... ... ... ... ... бір жайт - әдеттегі туылу
деңгейі жоғары ауданның еңбекпен қамтылуын нығайтып, ол жер ... ... ... Сондай-ақ, ЕҚ органдары шағын және орта,
фермерлік кәсіпорындарға еңбекті ұйымдастыру, ... ... ... ... ... беруді қолға алғандары нұр үстіне нұр.
Сонымен бірге еңбек кітапшасының жаңа ... ... онда ... еңбек
қаблетінің әрбір жұмыс орнында істегендегі мәліметінің толық көрінісі
болатындай орын берілсе, бұл жайт, жұмыс берушіге ... ... ... ... ... сала
Халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға Халықтық жыйнақ банкасының (ХБ)
жағдайы мен дәрежесін нығайтып, оның мүмкіндігін пайдалану арқылы ықпал
етуге ... Ол үшін ... ... ... ... бақылау
пакетімен бірге акцияның 25%-тін қалдырып, қалғанын жеке адамдар мен шағын
мекемелер мен ... ... жөн. ... ... ... ... оның ... құны мен санын молайту арқылы акционерлердің санын
ұлғайтумен банкаға нағыз халықтық сыйпат беру қажет. Алайда, бұдан бұрын ХБ-
ның бұған дейін ... ... ... ... компенсациялап,
салымшылардың Үкімет пен ХБ–ға деген теріс көзқарасын оңдауға тура келеді.
ХБ-ға жаңадан ... ... пен ... беру ... жеке азаматтарға үй мүлкін сатып алуға, оқу мен ... ... ... ... ... беру;
- азаматтар мен шағын өндіріс ұйымдарының кіші цех, шеберхана, лаборатория
жасақтауы жолында шағын жекешелендіруге қатысу мақсатын несиемен
қаржыландыру;
- құнды қағаздармен ... және ... ... ... банк ... ... аудандық филиалы болатындай, «итеріспе
базарға» (толкучка) бәсеке туғызу, халық тұтынатын тауарлар бағасын реттеп,
отандық өндірушілер бұйымының сұранысын айқындап ... ... ... ... қалыптастыруды дамыту мақсатымен Халықтық тұтыным тауар
биржасын құрған мақұл.
Зейнетақы мен жәрдемақы
Мемлекеттік ... ... ... ... ... шаралар легі
ұсынылады:
- зейнетақы қорын жою;
- зейнетақыға тиесілі салықты жергілікті әлеуметтік қамту (ӘҚ) (Собес)
бөлімдерінің есепшотына түсіру;
- ол есепшоттарды міндетті түрде ХБ ... ... ӘҚ ... мен ХБ арасында заңды қатынас (келісім – шарт,
құрылтайшылық немесе акционерлік) орнатылуы. Осы ... соң ... ... ... бір айлық мөлшерінде ӘҚМ – тің ХБ–на
депозитер ретінде салым салуға жағдай жасайды. Сөйтіп айналыстағы бір айлық
мемлекеттік зейнетақы мөлшері мен ай ... ... ... ... ... ... ... қамтиды. Мұндай жағдайда ӘҚ
органдарының қызметі мындай болмақ:
- зейнетақы мен жәрдемақының мөлшерін шығару (есептеу, қайыра есептеу);
- ХБ–ның бөлімдерімен ... ... ... ... және дұрыс таратылуын ұйымдастыру және
қадағалау.
Тұрғынжай
Тұрғынжай мәселесін шешудің басты арқауы ретінде Тұрғынжай – құрылыс
банкасының (ТҚБ) қазырғы ... қан ... үшін оны ... ... ... 25%-мен бақылау пакетін ғана мемлекетте қалдырып, қалғанын
инвестқорларға аукцион арқылы тұрғынжай купондарына айырбастау керек.
Сондай–ақ:
- банктың әрекет аясы кеңейтіліп, оған жылжымасыз ... ... ... үшін ... бөлу ... ЖМ ... құруға атсалысу мүмкіндіктерін жасаған жөн. ЖМБ арқылы үй,
пәтер, жер алаңы, ... ... ... үй, ... ... әрекеттеріне
ресми сыйпат беріп, оның нақты да айқын нарқын орнатуға ықпал жасағаны
қолайлы.
Ал, жеке тұрғын үй салушыларға берілетін несиенің талабын өмір ... ... та, ... несиені қалада 30 жылға емес, 10 жылға, ал
ауылда 20 жылға беру қажет.
Салық жеңілдігі
Жаңадан қабылданбақ ... ... (СЖ) ... ... ... бағыттауды қолдап, СЖ-ін шартты түрде үшке бөліп ... ... СЖ ... жаңа ... (ЖӨ) бір ... дейін әлеуметтік
салық - ӘС (табыс, зейнет, еңбекпен қамту салықтары) түрлерінен басқасын
жартылай салып, екінші жылдан бастап пайдаға салынатын ... ... ал ... ... ... ... СЖ – не ... жеңілдік СЖ-сі (ЖСЖ): ЖӨ-ге бір жылға дейін ӘС түрлерінен жергілікті
салықтан (ЖС). Өзгесін қолданбау, ал екіншісі жылдан бастап ЫСЖ – не
көшіру;
3) ... ... ... (АСЖ): ЖӨ - ге екі жылға дейін ӘС ... мен ... ғана ... ал ... жылдан бастап ЫСЖ – не көшіру.
Аталған СЖ–лерін қолдану үшін елдің экологиялық, әлеуметтік,
коммуникациялық ахуалына қарай мынадай географиялық сыйпатты ЖӨ тобын
қарастырамыз:
1. Экологиялық ... және ... ... ... – аумақтық
бөлініс субъектісі (ауыл, поселке, қала аудан) аумағына орналасқан ЖӨ -
ЭЖӨ;
2. ... ... ... құрылған ЖӨ - ӘЖӨ;
3. Коммуникациясы нашар аумақта құрылған ЖӨ - ... ... ... құрылған шағын және біріккен кәсіпорын алынады.
Сондай–ақ, бұл топқа жатпайтын, бірақ, көтермелеуді қажет ететін өндіріс
саласындағы өндіруші кәсіпорындардың (СӨК) шағын және ... ... үшін (1995 ... бастап құрылғандарға) кіріспе СЖ – сін (КСЖ)
қолдану өнеркәсіп өнімдерін шығаруда серпіліс туғызар еді.
4. КСЖ: ЖӨ ретінде Ауыл шаруашылық ... ... ... және ... ... шығаратын, халық тұтынатын тауарлар
өндіруші субъектілер үшін алты айға дейін салықтың ӘС және ЖС ... ... ... ... ғана ... салық жүйесіне көшіру.
Қорыта келе, СЖ мен ЖӨ топтарының сәйкестік кестесі төмендегідей болады:
1) КСЖ – СӨК
2) ЫСЖ – ... ЖСЖ - ... АСЖ - ... ... ... үшін ... әкімшілік–аумақтық бірліктерін экологиялық,
әлеуметтік және коммуникациялық жағдай бойынша іріктеуге
(классификациялауға) тура келмек.
Жекешелендіру
Жекешелендіру саласындағы қазырғы жаңаша қарастырымды қолдай ... ... ... мына жағдайларды ескеру пайдалы болар еді:
- Жекешелендіру органдарының екіге бөлінуі кезінде мемлекеттік мүлікті
жекешелендіру ... ... ... ... ... ... ... оны тігіңкі бағыныстағы тек қана Министрлер Кабинетіне
тәуелдендіру;
- Жекешелендіру аукциондарын бес аймақ бойынша өткізіп отыру;
- Шағын ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік жекешелендіру органына тапсыру;
- агросекторды жекешелендіруді жүргізу барысына жаңа меншікті шаруашылық
басшыларын сайлауда әкімдердің ықпалын жою механизмін жасап, шаруашылық
мүшелерінің ... ... ... ... ... энериясы
Елде ірі электр қуаты көздерін нығайтумен бірге, оған бәсекелік жағдай
ретінде және Қазақстан үшін ... де ... ... тыс электр көздерін
қалыптастыру өз жемісін берер еді. Бұл үшін жел, күн, өзен ... ... ... ... ... ... ... мен енгізетін ұйымдарға мейлінше жағдай жасау қажет. Мұндай шара
энергия саласындағы шешуші де маңызды тактикалық әрекет екенін түсінетін
мезгіл ... ... ... бар ... ... территориясын әуе жолымен қамтуда
жақын және орта қашықтыққа арналған шағын самғауыр (самолет) өндірісін,
ұшақ ... ... ... ... ... қолайлы болар еді. Бұл жолда
қолда бар екі жөндеу ... ... ... мен ... ... Ең әуелі шағын да арнаулы салаға арналған (ауыл шаруашылығы, өрт
қызметі, медициналық, геологиялық, жеке адамдар үшін) әуе техникаларын
шығару өзін өзі тез ... ... ... ... ... елдің жол индустриясының көрінісі етіп
қайта құратын да кез келді. Ол үшін ... ... ... ірі үш ... (ТЖ) ... ... бес ... бойынша бес
басқармаға жіктеу керек те, 14 бөлімшенің орнына Алматы, Арыс, Қандыағаш,
Бейнеу, Көкшетау, Тобыл, Ақмола, Семей ... ... ... жеті
бөлімше қалдыру қажет. Қысқасы, теміржолдарды біртұтас Қазақстан теміржолы
етіп біріктіру керек. Сөйтіп, ... ... ... одан ... ... үнемделген қаражатты жаңа жолдар салуға жұмсаған жөн.
Сондай-ақ, елдің ішкі бағыты бойынша жолаушылар қозғалысындағы тиімсіз де
шығынды маршруттарды қысқартып, дербес (персональный) вагондарды ... ... ... жаңа ... құру ... ... телерадио
Кәзірде қазақ теледидарының қаржының жоқтығынан, сайманның тозықтығы мен
кадрдың біліксіздігінен және басқа себептердің кесірінен дискредитацияға
ұшырағанын ешкім де ... ... ... ... тарапынан жеткілікті жағдай жасалса да, жасалмаса да ескірген
қолапайсыз да мұсалдат ... ... ... уақыт туды.
Теледидар жүйесінің атынан гөрі затын өзіне сай, ... ... ... шығыны аз, өнімі көп жүйе ретінде қайта құру облыстық
телекомпаниялар мәртебесін өзгертуге саяды. Аталмыш құрылымдардың ... ... ... ... идеологиямен қамтып отырған жоқ және оған
мүмкіндік те жоқ, оның үстіне тәуелсіз құрылымдармен салыстыруға
келмейтіндей, уақыт ... ... бере ... ... ... ететін заман
шаңын қауып қалып отыр да, жүздеген адам мен мәнсіз телеуақыт Корпорация
бюджетінің шығынына шығын үстемелеуде.
Ұзын ... ... ... ... ... бас аяғы ... Телестудияларға айналдырған жөн. Бұлар барлық жағынан корпорация
меншігі болуы керек және жергілікті өкіметтен ешқандай тәуелсіз ... ... ... ... ... ... және компанияларды студияларға
айналдырудан ауысқан барлық мүліктер, саймандар мен ғимараттар Үкімет
келісімімен жекешелендіріле отырып, қаржысы Корпорация ... мен ... ... ... облыстық, аудандық, қалалық радиотораптарының жергілікті мүлкі
жергілікті өкіметке табыс етіліп, муниципалдық меншіктегі радиотораптары
құрылуға тиіс. Қалған мүлік Корпорация ... ... бұл ... ... ... ... шара жасалған дұрыс.
Аталған әрекеттен түсетін қаржы Корпорацияға ұлттық ансамбль, дыбыс
студиясын, тігінхана, шаштараз, шеберхана және әр ... ... ... және ... ... ... телефильмдік
өндірісті нығайтуға мүмкіндік бермек.
Ақтөбе.
Қараша - желтоқсан 1994 ж.
Автор: ELSERIK на 21:25 1 ...
1. ... ... ... ... құрылым
Ұсынылмақшы мемлекеттік құрылым жобасы тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш
атазаңын қабылдау тұсындағы оның қазырғы жобасымен келісе қоймайтын
болғанмен, Қазақстанның ... ... ... ... рас ... ... ... ұлттық мемлекет басқару жүйесін бойына сіңірген және
мемлекеттік құрылыстың өркениетті құралдарына сүйенуден қаша алмайтыны да
шындық. Тағы бір мойындайтын ... ... ... үшін ... ... қабылданбақ оның алғашқы атазаңы да кемел мемлекеттікінен гөрі өтпелі
дәуірге тән екендігі. Ал, қай заң ... да, оның ... ... да барлық
уақытқа бірдей қасаң күйінде жүзеге аса бермей, өзгеріске ұшырайтыны рас.
Сол себептен де ... ... ... ... ... ... уақыт үшін де, еліміз үшін де тиімді болар еді. Басқаша ... ... ... біржолата анықтаған, айқындаған мемлекеттің әрмен қарай
даму жолына түсуі үшін бәрінен де бұрын қажеттірек. Сонымен, бұл жобаның
іске асуы Қазақстанның белі ... ... ... жүзеге асатын бірден
бір ұлы іс деп мойындау керек.
Кәзіргі демократиялық қай мемлекет те құрылымын атазаңға сүйейтіні рас
болса, елдің ... ... де сол ... ... мен ... ... ... асырушы Төре бидің (конституциялық сот)
болатындығы анық.
Мемлекеттік билік жоғары деңгейде үшке бөлінуі қазыр да бар. ... жоба ... ... ... тек ... жоғарғы мемлекеттік деңгейге
негіздейді. Бұл жоба бойынша ең жоғары заңдаушы орган – ... Ол ... ... ... ... сайланып, өкімет бөлінісі қайта жасақталған жаңа
құрамды бекіткен немесе елдегі төтенше жағдайға байланысты болатын ... ... Екі ... аралығында Құрыл мәжілісі заң шығарумен,
сот (жоғары сот - төбе ... ... және ... ... өзгелерін) ішінара өзгерген өкілдерін қайта бекітумен
айналысады. Мәжілісті Ұлы және Кіші Құрылдың біріккен жұмысы ... ... Кіші ... заң жобаларын тұрақты түрде әзірлеп, ұйымдастырумен
шұғылданады, ал Ұлы Құрыл оны мәжілісте (сессия) қабылдайды. Ұлы Құрыл әр
ауданнан бір елгердің және кіндік ... ... ... 5 ... құрғанда) 5 елгердің сайлануымен небәрі 205 адамнан тұратын
орган. Кіші Құрыл әрбір 4 аудан бойынша 1 ... және ... ... ... ... 51 ... тұратын тұрақты жұмыс істеуші орган. Ол тұрақты
алқалар (комитет) мен комиссиялардан тұрады. Құрылтайға қатысымпаз
(делегат) ретінде Құрылдың барлығы 256 мүшесі (елгер) қатысады. ... ... ... (председатель) басқарады, ал Кіші Құрыл жұмысын
Құрылбасшы ұйымдастырады және ол төрбасшының орынбасары болып табылады, әрі
аудандық мәжілістермен (сессия) ... ... ... болады.
Ұлы Құрыл сондай-ақ, кез келген бір сайлау төңірегінде (округ) бас қоса
алатын кемінде 1000 сайлаушы жыйналған ... ... ... ... шешуге мүдделі.
Жергілікті билік құрылымы Жоғарғы өкіметтердей билікті нақпа нақ бөліске
салмайды және ... ... ... ... ... ... аудандық мәжіліс арнайы заңдар көрсетіп, бекіткен мемлекеттік
бюджеттен ауыс қалған белгілі бір аудан табысының бөлігін ... ... ... ... оны ... және ... ... ретінде ауданға
тән басқа да шешімдер қабылдай отырып, атқарылуын аудан әкімшілігіне
тапсырады және қабылданған заңдардың дұрыс орындалуын ... ... ... ... де ... ... ... мәжілістен қала,
аудан көлемінде емес, мемлекеттік істі атқарысуға ... ... ... ... ... елбасшының (президент) тағайындауымен бола тұрып, ол
аудандық мәжіліс шешімінің орындалуын ұйымдастырады, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... (кенттік, ауылдық)
мәжіліс қалалық (кенттік, ауылдық) бюджеттің және муниципалдық ... және оның ... ... ... ... ... ... сай шешімдер шығарумен шұғылданады.
Қала және аудан мәжілісін төрбасшылар басқарады. Олар мәжілісте сайланады,
ал ... мен ... ... кент ... ... ... атқару
өкіметінің төменгі өкілдері ретінде бұлар мәжіліс алдында есеп береді. ... ... мен ... тағайындайды.
Аймақ бойынша атқару жаңа сот биліктері жергілікті және жоғарғы өкімет
арасын ... ... ғана ... ... аймақтардағы
өкілдіктерінің жұмысы аймақтық ордаларда (Ақ орда, Қара орда, Көк орда,
Қызыл орда және Сары орда) шоғырланады. Оларды басқаратын ордашылар
елбасшының ... ... ... Сонымен бірге дәл осылайша кіндік
қалалар (астана) мәртебелері де бекітіледі.
Ұлттық мүдде
Ұлттық мүдде дегенде ... ... сан ... ... ... сөзсіз.
Тіл, дін, мәдениет, ғылым, өнер, демография т.б. ұлттық қайнардың көзін
қалай ашамыз деген сауал ... ... ... ... ... ұлттық мемлекеті, бірақ бұл деюре жүзінде ғана,
ал оның дефактіге айналуын толғану жоғарыдағы сан салалы мәселелердің
шешілуін қарастырумен байланысты. ... ... ... ... мемлекет
тарапынан қамту мүмкіндігі аса шиеленісті әрі қыйын соғып ... ... ... іске ... ... сатысын немесе мемлекеттің қолға алуға
дейінгі алғышартты құлшынымпаз ұлттық потенциалдың ... ... ... ... ... босқа өткізбеуге болады.
Бұл үшін түрлі саладағы ұлттық парасат біріктіріліп, саясаттан тыс ұйым
ретінде барлық күш-жігер ұлттық ... ... ... ... қолға алуға дейінгі алғышартты жасау үйлестірілсе,
үкімет тарапынан соны әрі қарай іске асыру, әлдеқайда жеңіл болар ... әлі ... тіл ... ... оның ... ... немесе оны
қайта түлетуге бағытталған сәуе (позиция), тұжырымдама (концепция), мұратіз
(программа), жоспар жоқ. Кез келген мәселенің мұндай шешім жолы болмаса, ол
мәселенің жайы ... ... ... ... ... шешімдік тактикалық және стратегиялық іздері
айқындалмағасын, басымызды тауға да, тасқа да соғып, аққу көкке, шортан
көлге тартып, анархиялық әрекетке көше ... ... ... қоятынымыз қай сала бойынша да істің мәнісіне жапайтын
талап және оның іске асу ... бар ма, жоқ па, онда ... ... ... үкіметі сәби екені, ал қазақ халқының өзі оған ана ... ... ... ... ... ... қай қайсысын да кеулеген популизм өкпегі
қабындыратын түрі бар.
- Тіл саласы бойынша патриотсыған талай сабаз сайрап-сайрап, не ... не тіл ... ... ие бола ... ... үн-түнсіз өз
тірлігіне көшті, бұл – тіл популизмі;
- саясат бойынша популистер саясаттың қай жағынан жүретінін білмесе де,
жұрттың ... ... ... қарлықтырудан тынар емес;
- кейбір басшы-популистер бұқараға қайтсем жағамын деп, ... ... деп ... ... ас бергіш, той жасағыш болып алды, бұл өз
дәстүрі мен ретіне сай болса ғой, ... ... қай ... ас берер еді;
- ал өнер саласының суретші-популистері болса, бірнеше ғасыр бұрын өлген
бабалар суретін жорамалмен ... айды ... ... шығаруда.
Түрлі сала бойынша осындай желбуаздық кейіптегі жайттарды атай беруге
болады. Алайда, жұрттың бәрі ... ... ... ... ... мән
бермей, еретіні – жаман.
Популизмнің қайсысына да тән сыйпат - бар әрекетті жұрт көзіне түсу үшін
жасап, ал, ... ... мән ... ... ... мұндай желбуаздық шынайы әрекет пен жалған істің ара жігі ашылу
мүкіндігі жоқ кезде орын алады. Неғұрлым нәтижелі шынайы іс оңға басқан
сайын ... ... ... жыйя бастайды. Ал, нәтижелі іс болу үшін
жүйелі ойлау мен ... тізе қоса ... ... ... ... ... оның ... уақыты керек. Сол себптен қазыр қоғамға пайдалы
нәрсе, ең болмаса шынайы істен популизмді ... ... ... ... ... ... оны ... қаблет алмастыратын болады.
Сондықтан да ұлттық мүддеге ұлы көзқарас болмай, алдамшы популизм қайбір
ұлттық аспектіні қоға ... ... ... және оның ... ... ... ұлттық мемлекеттің болашақ субъективтік сфераларына айналатын
кейбір ұлттық мүдделі салаларға ой жүгіртейік.
Ішкі саясат
Кез келген мемлекеттің ішкі саясатының (ІС) көлемі дәуір сайын ... ... ... Ал, ... ... – жағдайы жағынан
өзінің дербес мемлекеттігін жаңа ғана жариялаған мемлекет. Демек, оның ІС-
ның нысанасы – жарияланған мемлекеттікті түбегейлі құру. Бұл ... ... ... байланысты екі шартты қажетсінеді:
- ішкі тыныштық;
- экономикалық даму жолы.
Дәл қазырғы кезде сырттан Қазақстанға төнер нағыз ... ... ... ... ... Ресей жайының) қазақ елінің ІС-на
айтарлықтай әсері бар. Басқасын былай қойғанда, Қазақстанға Ресей жағынан
әлмәлі идеологиялық ... бой ... қала ... ... ішкі ... ... ұлт ... бұқараның бір біріне
күмәнсіздігі) ерекше саяси тұтқа болмақ. Осы орайда, Қазақстан басшылығының
кәзіргі ІС-ы әр ұлт өкілдерінен ... ... ... ... ... бұл ... ... бәрі ұлттық-нәсілдік, діни
шарпысу кезінде шынайы әрі табиғи түрде жүзеге аса қоятын жайт емес.
Қазақстандықтардың бірлігі соцпартиядан үміт ... ол ұйым ... ... Оның ... ... бөлігі қазақтар болып, әр ұлт өкілдері
кіргенмен, бұрынғы ... ... ... бар бұл ... ... саяси біріктіруші бола алмады. Дүниеге Халық
конгресі партиясы келіп, аталмыш миссияны бұл да қозғап ... ... ... ... ... рөлін ойнап, сахнаға «Қазақстан халқының бірлігі»
қозғалысы шықты. Алайда, саяси ұжымдасудың алуан түсті Қазақстан халқы үшін
бұл жолы да жүзеге асуы ... ... ... ... сан ... ... ... тартылатындығы сөзсіз. Бірақ бұл ұйым, іс жүзінде осы құрамымен
елдің ІС-на оның жұртының бірлік үшін қайраткерлігін оята қояр ма екен?
Өйткені, ... үш ... ұйым да ... ... ... не идея ... тәсілмен біріктіргісі келеді. Бұдан шығатын нәтиже аз.
Халықтың өзі төменнен табиғи жолмен, табиғи қажеттілікпен құлшыныс
арқасында ғана ... ... ... ... ... ... алған ұйым бар ма?
Бар. Ол – «Азат». Әрине, «Азат» әуелі Қазақстан халқын емес, қазақ ұлтын
біріктіруден бастағаны ... ... ... кең көлемде қанат
жаюын қазақ ұлтының саяси бірігуінің тарихи ... деп ... ... және бұл жайт ... ... ұлт ... тәуелсіздік қажетсінгеннен
барып жүзеге асқан бірігу процесі еді. Демек, бұқараның саяси бірігуіне
алғышарт ... ... ... ... ... ... етуі шарт екен.
Ал, Қазақстанда бір ғана ұлт – Қазақ халқы болғаннан кейін, оның
жұртшылығын ... үшін ... ... ... шарт та, ал ... бөлігін соған топтасатындай жағдай жасау керек. Мұндай жайт аса
көрнекті ... да, ... ... ... ... бұл ... бір кедергі болып отырған «Азаттың» тактикалық, стратегиялық
мақсатын айқындайтын басшылықтың ... Және де ол ... ... мен ... жетіспеуінде.
Мемлекеттік өкімет өкілдерінің «Азаттың» біріктіргіштік қаблетін қолдау
орнына оны ... ... деп ... ... ... ... ... ақтөбелік «Азаттың» орыс әйелді облыстық кеңес
депутаттығына ұсынуы билік тарапынан жасалған түрлі қыйтұрқылықпен іске
аспай қалды. Демек, бұл ... да ... ... ... билік пен бедел
монополиясынан айырылғысы жоқ.
«Азаттың» кей жағдайда жеңіске жетіп жүргені рас, саяси тәжірибесіз бұл
ұйымның мұндай нәтижесі, әзірге ... ... ... ... Егер де қазақстандықтардың бірігуінің алғышарты, әуелі қазақ халқының
бірігуі екендігі мойындалса, «Азаттың» ... ... де, ... ... ... қарауға болмайды.
Қазақ халқының өзі әлі күнге орыстілді және қазақтілді болып екі жарылып
отырғаны аян. Тіпті, кей ... ... ... ... байланысты
саясат осы екі «жартының» тартыс сыйпатына айналып кететіні де рас. Бұл
жайт – қазақ ұлты үшін де, ... үшін де өте ... ... ... екі ... сыйпатты қазақ тарапының
бірігуіне байланысты. Сондықтан Бірігу мәселесі осы жерден ізделу керек.
Сыртқы саясат
Қазақстанның сыртқы ... (СС) ... қос ... ... отыр:
- қыйыр шетелге бағдарланған;
- таяу шетелге бағдарланған.
Саясатта ұяңдық болмайтыны өтірік емес. Сондықтан АҚШтың ала көзқарасынан
ядролық қарулы ел болмаймыз десек те, ... ... ұяң ... рас. Сол ... де, қыйыр шетелмен басты саясат кәзірде
экономикалық қатынас болса да, орайы ... ... қару ... ... ... ... естен ешуақытта шығармаған абзал.
Біздің таяу шетелмен басты саясатымыз Ресеймен арадағы саясатқа
негізделетіні белгілі.Алайда, ең ... сол, ... ... ... ... отырғандығы. Тіпті, әрі-беріден соң Тарихтың күнтәртібінде Ресейдің
ыдырауы тұрмасына кім кепіл?
Ресей бейне бір қылтамаққа шалдыққан ... Оның ... өзге ... тыныштығы өртейді. Ал, өзінің бұл дүниеде қалатындығына күмәні
болғасын, айналасына қытымырлана қатынасуда.
Қазырғы Ресейдегі ішкі саясаттың ... ... ... ... орыс ... ... әсіреқожайындық мінезі бұл халықтың КСРОдан
қалған федерацияны да ұстап қалуының дәрменсіздігін күн өткен сайын
көрсетуде. ... үшін ең ... ... сол уақытта болар, бәлкім, өз
бойларындағы «ұлылық ауруынан» құтылғанда ғана.
КСРОның ыдырауы Горбачевтың қысымға ұшырауымен байланысса, Ельцин билігінің
қыспаққа түсуі де, ... ... ... беруі мүмкін. Алайда, бұл шақ
Дүние жүзі бойынша ең қауыпты сәт болуы ғажап емес. Өйткені, өркениетсіз
империяның ыдырауы да өркениетсіздікке ұрынуы ... ... ... ауыр ... әрқашан дайын болуы керек.
Экономиканың кейбір қалтарысы
Адамзат тарихындағы қоғамдық табыстың бірден бір көзі әруақытта да
жекеменшік болып келді, 70 жылдан аса меншіксіз өмір ... ... ... ... экономикалық өлара кезеңді империяның құлауымен ғана
байланыстыруда. Ал, мұның жай-жапсарын ұлтсызданған қазақ халқына ұғындыру
идеологиясы әлі ... ... ... ... ... ... ... халық тоқпақтан босағасын бостандықты не істерге білмей, әуре
болудың да ретін таба алмай отырғандай. Базаргөй («нарық ... ... ол – ... ... ... ... басталғанына жылға
жуықтаса да, әсіресе, қазақ байғұс қалай күн ... ... ... ... қиындығына қарамастан «көппен көрген ұлы тойға» балап,
жайбарақат күй кешуде.
Қазырғы жаңа ... ... ... мен ... ... ... мен ... мемлекет иелігінен алу комитеті
шынтуайтына келсек, республикада базаргөй экономиканың іргетасын қалаушы
органдар ... ... ... ие бола ... отыр. Мұның басты себебі, бұл
екі саланың Қазақстанның қазырғы ... ... ... жағдайында бір
бірінен ажырағысыз қызметтерінің екі органға айналып, екі бөлектенуінен.
Кәзіргі базардың ... ... ... мен базаргөй құрылымдарды
қолдау бір процестің біртұтас сатысы. Сол себепті, біртұтас процесті екі
бөліп, екі органға басқарту ... ... жаңа ... ... және ... ... ... пәс тартуына апарып
соғуда. Өйткені, жаңа құрылымдарды қолдайтындай бұл органның шынайы дәрмені
жоқ, ал үстемсіздендіру (антимонополиялық) ісі елдегі мемлекеттік
үстемдікті базаргөй құрылымдарға ... ... сөз. Ал, бұл жайт бір ... міндеті емес, мемлекеттің міндеті болып табылады. Мұндай құбылысты
науқан етпей-ақ, жаңа құрылымдарға ... ... ... ... ... өзі ыдырап, жаңа жекеменшіктік монополияның туындау
мүмкіндігі пайда бола бастайды. Ал, жаңа құрылымдарды үстемсіздендіру
қазырғы мемлекеттік құрылымдарды монополиядан құтқарудан гөрі оңай ... ... ... қос ... ... бір ... ... қарағанның кесірінен екеуінің де қызметі мандымайды. Құрылымдар
жекешеленуге ... ... ... ... ... ... ... жаңа құрылым болғаннан кейін, қолдау комитеті оны қолдай алмайды, оған
қауқары да жоқ. Сондықтан да бір процестің осы қос ... ... ... экономикалық комитет құрып, оның жұмысын үш салаға бөлген
жөн:
- жекешелендіру және мемлекет иелігінен алу;
- жаңа экономикалық құрылымдарды ... және ... ... ... ... ... мен бұқараны базар (рыйнок) негізіне
сауаттандыру.
Сөйтіп, дүниеге нағыз мемлекеттік базаргөй комитет келсе ғана, сол сыйпатты
экономика ... ... ... ауыл ... базарлануы өте баяу жүріп келеді және
оған мемлекеттік көзқарастың да септігі тиді. Өйткені, совхоздардың тек
қана мешеулері ғана ... ... алу ... рас. ... жыл ... ... да ... ал алдыңғы қатарлы совхоздар мешеулене
бастады. Демек, совхоздың мешеу, табыстысына қарап, жекешелендіру дұрыс
емес. Өйткені, совхоз ... ... бар ... ... ... да, түрлі себептермен уақыт тезіне шыдамай, мешеуленуі табиғи
жайт. ... биыл ... ... мал шаруашылығының денін жекешелендіру тиімді
болар еді. Енді осы қатені қыстай аяқтап, ... мал ... ... ... ... ... жаз мал шаруасының нағыз базарына
айналуы ғажап емес.
Астық шаруашылығы да биылғы егіннің бітік шығуымен өздерін ... ... ... жылы ... ... мол ... да, оны мемлекетке тапсыруды
ұйымдастыру қыйын болады. Өйткені, жаңа астыққа дейін шаруашылық
мүшелерінің психологиялық және экономикалық көзқарастары ... ... Сол ... де ... ... да, жаңа ... ... дейін
құрылымдық сыйпаты бір жағына шығып тынғаны мемлекет үшін де, бұқара ... аса ... ... базаргөй экономикаға өтуде сырқатты жағдай болмас үшін
тоталитарлық жүйенің ... ... ... базар соқпағына түскені дұрыс.
Ол үшін ауыл шаруашылығындағы тәуекел сыйпатты мал және астық шаруасын бір
ретке келтіру керек. Айталық, Ақтөбе облысының ... ... ... ... тұра ... отар қой ... ... жердің де шұрайы кетіп болды,
«Еділбай» тұқымды қойдың да тұрқы кішірейіп, тозып бітті. Ал мұндай шөлді
жерлерге түйе мен ... ... ... ... ... әрі экологиялық
тиімді болар еді. Өйткені, жылқыға шөп шабудың қажеті жоқ, демек, жер
қыртысы тозбайды. Аз ... өзі жыл ма жыл ... ... ... ... Ал,қой-ешкі малын Ырғыз ауданы тәрізді сулы да нулы
өңірге ... ... да, ... да ... ... ... ... маңдағы
қой-ешкі шаруасын тәуекел астық шаруашылығының жеріне көшірген дұрыс. Ал,
«тисе – ... ... - ... деп дән ... астық шаруасын түгелімен
қой-ешкі бағу кәсібіне көшірген мақұл.
Сонда, азайып, жойылуға айналған Даланың сәні жылқы мен түйе бағу ... ... қой ... орнын басады, ал қой-ешкі бағу
кәсіпшілігі, аспаннан жауын күтіп ... ... ... ... ... ... ... ісін түгелімен ығыстырып шығарады. Мұндай
жағдайда шаруашылықтарды жекешелендіру кезінде ескеріп, іске ... ... ... мен түйе ... де жарамайтын жерлер бар. Бірақ ол
маңда әдетте жез киігіміз өріп жүр. ... ... ... ... осы ... жануарына тиесілі көзқарас әлі де ойластырылмай отыр. Жалпы, елде
мемлекеттік ... ... ... құратын мезгіл жетті. Мұндай кәсіпке
көп шығын қажет емес, қайта ол мемлекетке алтын түріндегі табыс әкелері
сөзсіз. Өкінішке қарай, бұл табыс көзі ... ... ... ... ... ... пәк айуанның оңды-солды жойылуына тап келуде.
Егер де қазырғы мыштай (қаптесер тышқан) көрпештерді бағып, күллі зыйан
шегіп отырған ауылдар негізінде мемлекеттік ... ... ... ол ... құм басып аңызақ кептірген ауылдарға да мол пайда болар еді. Киікті
жазықсыз қырған сол ауыл жігіттерін қылмыстан да құтқарар еді. Ал, ... ... ... ... ... оны ... мемлекетке өткізумен;
- көбейтумен;
- киік өнімі өндірумен айналысар еді.
Бәлкім, сонда мешеу ауылдар Даланың жанды алтынын бағып, мемлекетке нағыз
алтын жылғасындай ... ... ме ... тілін қолға алған 1989 жылдан бергі үш жыл ... ... ... ... бос ... уақыт екенін мойындайтын кезіміз болады, әлі!
Рас, кәзіргі қазақ тілінің қолданым аясы бұрынғымен ... ... сан ... ... ... ... көбеюде. Алайда, бұл
көрініс тіл тағдырының төңірегінде төгілген тердің нәтижесі емес, бәрінен
бұрын Уақыт талабының ғана ... Ал, егер бұл ... ... пен ... ... ... қосылғанда, бәлкім, қазырғы тіл
жөніндегі жағдай да, желбуазданған даурықпа саясат та, басқа болуы ықтимал.
Сонда біз не істемедік?
Ең ... ... ... ие ... тіл үшін оның ... ... үшін ... жасалғаны жөн болар еді. Ал, ол
қарапайым да, қордалы үш саланы қамтиды:
- терминология;
- орфография;
- орфоэпия.
Қазақ тілі ... ... ... ... ... тілге айналғанына қазыр
көз жетіп отыр. Кез келген дамыған тілдің шыңы – ресми тіл ... Реси ... - кез ... ... сөзі ... ұғыммен қамтылған тіл. Ал, біздің
қазырғы тіліміздегі кез келген сөзге кез келген мағына телуге болатын
жағдайға жеттік. Бұл – тіл ... оған ... ... пайда
болатын нәтиже. Ендеше тілдің даму көрсеткіші – оның әр сөзінің нақты
ұғымды білдіру деңгейіне жетуі. Ол үшін не істеу керек?
Біріншіден, тілдің Ұлы ... ... ... біртіндеп қолға алу
керек. Әрине, ол тілдік салаларға бөлініп, салалық термин сөздіктерін
құрайтыны рас. Алайда, кәзіргі шығып жүрген терминологиялық сөздіктер,
субъективті сыйпат иеленіп, ... ... ... туындылар
іспетті. Мұндай сөздіктер алдына әлі күнге тілдік заңдылық, концепциялық
принциптер мен ... ... ... ... ... ... істі ... ұйымдастырған жөн?
Атақ-даңқына қарап емес, қазақ тілінің нағыз ... мен ... ... тіл комитеті құрылар (болмаса бұрынғы терминком)
болса, термин жөніндегі іс объективтірек ... үшін ... ... ... осы орган қазақ тілі терминологиясы тұжырымдамасының жобасын
жасап, бұқаралық талдауға ұсынады.Талдауға түскен аргументті ... ... ... ... ... ... жобасы бекітіледі.Сынақ
жоба біржылдық сынға түсіп, толықтырумен барып, түпкілікті түрде тілком
бекітеді.
Міне, содан кейін ... ... ... ... ... ... Мұны да әрі ... ұйымдастыратын әлгі терминком не тілком. Ол
үшін бұл орган ай сайын белгілі бір терминдер тізбегін жариялап, соған
баламаға екшем ... ... ... ... ... ... ... талабын қанағаттандыратындай принциппен және пікірталас
бұқараның көз алдында жүретін процеске айналуы қажет. Әйтпесе, кәзіргі
баламаны бекіту ешбір аргумент пен ... ... оның ... ... көп ... ... көп ... орай таңдалуы өте сәтсіз де
объективсіз тәсіл.
Екіншіден, тілдің қайтадан қолға алатын бір саласы – орфография. Орфография
үшін қазақ тілінің жаңа ... жаңа ... ... Орфографиялық
сөздікті осыдан кейін барып, қолға алған жөн. Сонымен бірге қазақ тілінің
орфографиялық заңдылықтарын баспасөз бен басқа өнімдерінде ... ... жөн. ... ... ... әуесқой басылым мен баспалардың
көбеюіне орай, тілдің жазбасы түрлі сорақылықтарға душар болуда. Осы
қиянатты болдырмаудың жолы қарастырылмаса, ... ... ... ... сау-тамтұқ қалмайды.
Үшінші сала ретінде, орфоэпияны алсақ, қателеспейміз. Өйткені, ауызекі
тілде қазақ тілін сауатсыз сөйлеу орын ... ол ... ... ... ... «шопанды» – «шабан» (шабан – жүрісі өнбейтін ат), «отарды» –
«атар» (орыс тілінен енген нұсқа ... ... жүр), ... ... ... әбден сіңіп барады! Демек, қазақ тілінің дикциялық жағдайын
қамтыған орфоэпиялық сөздік те ... және оны ... ... ... қазақ тілінің мәртебесі өзектеніп тұрғанда, оны үйренушілер саны
үстемеленуде болғанымен, ... ... ... өте ... ... оны үйренуге деген құлшыным тез суып қалуда. Ал,
шындығында, қазақ тілі орыс тілінен екі есе ... тіл. ... ... род жоқ, және ... (ударение) бірыңғай соңғы буынға түседі. Қазақ
тілінің табиғаты ... ... және ... ... тән. Мұндай тіл
тез үйретіледі әрі тез дамиды.
Қазақ тілін ... ... сан ... ... ... ... сондай-ақ, тереңдетілген және жеңілдетілген
салалары бойынша екшем (конкурс) ұйымдастыру арқылы дамытуға болады.
Алайда, ... да ... ... ... бекітілуі керек. Жалпы,
тілге байланысты кез келген құжат жобасы жарияланып, ол бұқаралық талқыдан
өтіп барып бекітілгені әруақытта объективті болып табылмақ.
Сонымен бірге қазақ ... ... пен ... ... үшін түрлі
идеологиялық ырғауыштарды (рычаг) қолданған тиімді. Мәселен, шетелдік
телесериалдарды тікелей қазақ тіліне аударып, беріп тұрса, қандай ... ... еді. ... ... ... шетелдік қызғылықты кино,
телеөнімдерді орыс тілінен бұрын орағытып көрсеткен тіл үшін үлкен ұтымды.
Ол үшін «Қазақфильм» бірлестігінің аударма ... ... ... ... жөн. Кәзір қазақ әліпбиі жөнінде де алуан пікір өрбуде.
Жалпы әліпби харпын таңдауда мына ... ... ... қай әліпби
керек екені өзінен өзі шығады:
1. әліпбидің тарихилығы;
2. әліпбидің қазақ тілінің сыйпатынан ауытқымауы;
3. болашақ бүкілтүркілік ортақ әліпби жасауға қайшы ... ... даму ... сай ... ... ... әліпбидің кедергі болмауы.
Аталмыш шарттарға тоқталсақ, 1-жайт бойынша, қазақ халқының тарихында төрт
харыптық ... ... бес ... ... ... ескермегенде) бар,
тас жазбасы (руникалық харып) арап әліпбиі, Ахмет нұсқасы, латын харпы және
кирилица ... ... ... ... да ... алыс болған сайын
соғұрлым ыстық та қасиетті саналады. Бірақ тарих үшін ... ... ... және ... ... ... сыйпатына барынша негізделген тас әліпби, Ахмет нұсқасы
және осының негізінде дүниеге келген латын харыпты ... ... ... ... ... үш ... харып қолдануда; латынша,
арап, кириллица. Азаттық алуға байланысты соңғы әліпбидің отарлық сыйпаты
ескеріле тұрып, кириллицадан ... ... ... жүруде. Бұл жайт
КСРОлық түркілерді кириллицадан түбінде ажырататыны анық. Сонда
таңдауымызға екі ұлы ... ... ... ғана ... ... харыптандыру мүмкіндігі қалмақ.
4. Сайып келгенде, қазырғы тіліміз үшін, оны тезірек даму жолына мүмкіндік
беретін әліпби қажет екендігі. Ал, бұл талапты ... бір ... ... әліпби және бұл қазырғы әліпбиден арап харпындай алыс ... ... ... ... ... ... латыншаға өтудің
сырқатсыздық талабын да, қанағаттандырады және өркениетті техникалық
құралдарға да икемді. Қысқасы, латын әліпбиі қазақ тілінің дамуына тұсау
болмасы ... ... ... ... амбициялы пікірталас латын кейіпті
харыпқа тоғысып, тез арада тоқтамға келетін уақыт жетті. ... ... ... ... - әліпбиде.
Алайда, әліпби мәселесі бүкіл түркі болып бас ... ... ... ... әліпби тұжырымдамасын бірігіп жасаған дұрыс. Әліпби ұқсас
болса, тілдердің ... іс ... ... ... ... ... бір жағдай, кәзіргі қазақ тілі уақыттың
мүмкіндік арнасымен дамуда. Егер тіл ... бұл ... ... ... ... не ... тіл саясатының бұл зардабы өзге саяси саланы ... ... ... Тіл ... күш ... тек қана ... ... тиімді.
«Орнында бар оңалатынына» әруақытта шүкір етейік.
Дін
Тарихта ешбір ұлт не халық табынусыз болған ... ... 70 жыл ... ... та, оның ... Маркс, Ленинді қойып шоқындық.
Кәзіргі Қазақстан саясатында ебропалықтарға біз нағыз мұсылман емеспіз ... ... Ал, ТМД ... ... ... алшақ екенімізді көрсету таяу шетелге бағыттаған саясатымыздан
орын алады. ... ... ... ... ... ... ... қауып,
өзімізге сор болмайтынына түпкілікті көз жеткізіп, бір діннің етегінен
ұстауға ден қоя ... ... алда ... рас. ... кәзіргідей өлара
шақта мемлекеттен дінді бөліп, зайырлы ел боламыз дегенмен, халық діннен,
дін халықтан бөлінбек емес. Демек, діннің Қазақстан үшін ... ... ... ... ... ... дінге қазығын айналған аттай
байланса, біз босқа уақытты неге өлтіреміз? Мемлекеттік жолмен дамымаған
дін, анархиялық, миссионерлік ... ... не ... ... діни ... ... ... сонда болуы мүмкін ғой. Сондықтан, ресми
дінді бөлектегенмен, мемлекеттің көз қыры ... ... ... дінін
екінші рет қабылдаудан сырқатсыз, ерікті де сауатты, жүрек қалауымен ... ... ... алғышарт жасауы қажет.
Кәзіргі өтпелі шақта әр ауданда бір мешіт ашылып, әр аймақта бір медресе
құрылуын қамтыған жөн. Ал кейіннен бұл ... әр ... бір ... ... бір ... ... ... дамиды.
Бір өкініштісі сол, қазақ тілін үйрету методикасының жоқтығындай, арап
тілінің үйрету методикасы да ... ... өте қат. ... ... ... өзінше үйретіп, араша үйреніс талапкерлердің талабын тауға тірегендей
болып, қыйын істі қолға алғандай ниетте болатын шәкіртте шала ... ... ... ... ... ... популизм жанданып келе
жатқандай.
Әрине, кәзір Қазақстанға, әсіресе, діни түрік ағайындар дін жағынан қол
ұшын ұсынуда. Алайда, табиғатында зерек қазақ бір ауық діни ... ... ... ... ... ғой. ... ... бастапқы исламның
тарауына араптар, оның тұрақтануына татарлар, енді оның қайта түлеуіне
түріктер кіріссе, қазақтың өзі қашан діндарлыққа жетеді? Сол себепті
мұсылмандық сауат пен ... ... ... өзін ... ... ... ... кәзіргі бас діндарын туғызған қазақ,
Түркістанды екінші Меккеге айналдыра білген қазақ байсалды мұсылмандықты
әлі-ақ қалпына келтірер. Ол үшін дін ... ... ... үшін
Түркістанда арап харыпты баспа құруды қолға алу қажет. Сонымен бірге онда
діни ... ... ... ... ... ... ... тәрбие құралы мен әруақтар алдындағы жауапты орын
ететіндей мүмкіндік бар. Айталық елдің қай түкпірінде де қасиетті ... ... ... ... шырақшылар бөлінсе, қазақы сенімнің
қайта түлеуіне орын бар.
Өкінішке қарай, кәзір емшілік, тәуіп, бақсылық ... ... ... жая бастады.Тіпті кейбіреулер өздерін тірісінде әулие атандырып жүр.
Бұл – қазақы ұғымның қадырын кетіру емей немене? Қазақ ұғымында тірі
кезінде ... ... би, ... бай, тәуп т.б. елге ... сіңгендер
өлгесін барып, әруаққа айналғасын, әулие атанатыны рас. Осыдан барып
халықта әулиенің басына түнеу ұғымы қалыптасқан. Сондықтан да, тірі кезінде
ешбір ... ... және ... ... бір қора ... ... ... кезде әруақты, биоөрісті, ерекше қабылетті жандарды мешіт ісіне
байланыстырып, олардың халыққа шынайы қызметін дінмен қайта табысуға ықпал
ретінде неге ... ... ... ... ... ... ... популизмнің
экстрасенстік түрімен айналысуда. Халық бойындағы әлі арылмаған құлдық
психология кез келген шапағатты көктен күтуге әдеттендіргені кәзіргі
экстрасенстерге фанатизммен ден ... ... ... тағы бір тән ... – бүкіл бақсылар мен тәуіп,
сынықшыларды бір жерге шоғырландырып, ем кіндігін жаппай құру болып отыр.
Ал, тарихта мұндай жандар ... ... ... ... ... мен ... де ... шығар?!
Халықнама
Ұлт мүддесінің қазырғы таңдағы басты саласы халықнама (демография)
болғандықтан да, бұл ... ... ... пән ... ... ... ... әлі күнге жүйелі түрде өз соқпағына түскен
жоқ. Бұл үшін сан алуан диаспоралы елімізде халықнама зердежайын (зерттеу
институтын) құратын мезгіл де алыс ... ... ... ... ... қазақ ұлтының саны мен сапасына
байланысты екені аян. Сайып келгенде, тіл, дін ... ... ... ... ... ... ең болмаса санымызды қалай молайтамыз деген
сауалға елде талай әуесқой демографтар бас қатырып та үлгерді.
Санды көбейтудің негізінен екі жолы бар ... ... ... және ... өсім ... ... мәселесі әруақытта да
еріктілік сыйпатта болмаса, оны күштеу яғни ... ... ... ... жалпы саясатты морт сындыруы ықтимал. Келім-кетім саясаты
негізінен кетіріп, келтіру принципіне емес, кетіп,келу принципіне
негізделсе жетіп жатыр. Соңғы кезде келу жайттарының өзі ... ... Ал, ... деректеріне сонша мән беріп,саяси
сыйпатқа айналдырудың да соншалықты қажеті жоқ. Қазақтан басқаның өз
елдеріне кетуі олардың өз ұлттық ... ... емес пе, ... ... ... да кетіп жатқаны қаншама! Ендеше «ондайларға
ойбай, кете ... - ... ... ... ... деумен арада «тең» таңбасы
бар екенін ұғатын уақыт жетті.
Кәзіргі кезде (өтпелі дәуірде) ... ... ... құрғақ құлшыныспен ғана
қабылдай тұрған мақұл. Егер бұған мемлекеттік мән беріліп, саяси жағдай
туғызылса, оның екіжақты зияны болмақ:
- ішіміздегі өзгелердің алакөздігі артып, оған ... ... ... ... ... ішкі ... ішегі қатаяды;
- кәзіргі қыйын шақта Қазақстанды отаным деуден гөрі оңай олжалы мекенге
айналдырушылар көбейіп, ... ... ... көбейе бастайды.
Ал, шын мәнінде қазақта әлі міндеттенетіндей мемлекет құрылып ... ... ... ... кезде Қазақстан үшін ең алдымен оның
мемлекет құрылысына аз да болса пайдасы барлар мен ... ... ... Алайда, шет қазаққа босқындық туып жатса, амал жоқ, ... ... ... ... ... ... ... жолдары бар? Ол Қазақстанға жерлестік
деңгейіндегі (шетелде ру мен әулет басы, таяу шетелде аудан мен кәсіпорын
басшылары) беделді де ... ... ... ... ... Өйткені, мұндай адамдар әруақытта өзімен бірге бір қауым жұртқа
қамқор бола біледі. Яғни, Орынбордан бір совхоз директоры келсе, онымен
бірге ... 50 үй ... ... ... сөз. Сол ... Моңғолиядан
беделді бір әулет қозғалса, онымен бірге ағайын-жұрағат бірге ... ... ... ... ... ... Қазақстан өзінің
кадр мәселесін де бірыңғайлар еді. Мәселен, шығыс елдерінде (Қытайда,
Иракта, Индияда, Моңғолияда, Араб елдерінде) гуманитар пәндердің қаншама
маман-ғалымдары жүр! ... ... ... бар! ... піскен дипломаттар
жүргенін де білмейміз. Ресейде қандай кәсіпорын басшылары бар! Әскери
кадрлар қанша?! Ендеше жағдайды осыларға жасап, өзіміздегі ас ішіп, аяқ
босатарлардан ... жөн емес пе?! Бұл ... ... ... ... ... аталып отыр.
Санның көбеюінің тағы бір жолы – табиғи өсім. Алайда, Қазақстандағы
қазақтың табиғи өсімі осындағы өзбектердің өсімінен біраз кем. ... ... ... ... аз ... ... ... болашақта ол
өсім көбейер ме? Сондықтан бұл жағдай қазыр қолға алынғаны жөн. Ол ... ...... жастарын ауылда тұрақтандыру. Ал, ол үшін басты жұмыс –
ауыл басшыларын жасарту. Жалпы кәзір «Жас Қазақстанды ... ... ... девиз кадр мәселесінде басты орында болу керек. ... ... орта жасы ... ... басшылығы 35, облыс – 40,
ал мемлекеттік ауқымдағы орта жасы 45-тен аспауын діттемейінше, қызыл
империяның жұқпалы дертінен айығып, қоғамды нағыз икемді ... ... ... ... ... ... ... жалпы жастарымыздың есею
жасы қартая бермек. Ал, бұл халық санына да, сапасына да ... ... - ... ... тізбесі емес, халықтың өткен ұрпақтан қалған
зердесі. Ал, мұндай зерде қапелімде Қазақстан жағдайында қалыптаспайды.
Әсіресе, тарихы қатталмаған, хатталмаған қазақ үшін мейлінше қыйын.
Қазыр ... ... ... ... жазу ... ... ... бұл
–түбінде Қазақстан тарихын субъективизмге ұрындыратын қадам. Мұнан қашу
үшін тарих жазуға да ... ... ... ... ... Ал, ол бізде әлі жоқ.
Қазақ тарихын оның тұжырымдамасын дәйектеуден ... ... Бұл ... тарихының үш бұлағына иек артқаны жөн: бізге дейінгі қазақ туралы
еңбектер, дүние жүзіндегі архивтік – шикізат материалдар, халықтың өзінде
сақталған тарихи мазмұндағы ... ... ... ... ... шикізат қорын әзірлеуден бастаған жөн.
Ол үшін Қытай жазбалары мен Геродоттан ... ... араб ... ... ... ... туралы жырдан бастап Желтоқсан оқиғасына
дейінгі аралықта қамтылған мол материал ең алдымен хрестоматия түрінде
қазақ тілінде ... ... ... жөн. Тарихи шикізат дегеніміз – осы.
Міне, осы шикізатты тарихшылар жарыса зерттеп тарих жазуға содан кейін
кіріскені ләзім. Бәрінен бұрын таяу ... ... ... ... тұрып, шолғыншыларды аттандырсақ, ұтарымыз көп болар еді.
Журналистика
Қазырғы кезде журналистикаға тек қана хабарлар тасқыны деп қарау бойымызда
кеңестік психологиядан қалған қасаңдық. Өйткені, ... ... ... ... мемлекеттік органдар мен бұқараға дейін хабар
айту, жазу, ... аясы ... ... ... бұл ... ... жасалмай, талап қойылмай, қоғамнан өз орнын ала алмай-ақ келеді. Ал,
шын мәнінде тәй-тәй ... жас ... үшін оның ... ... ... парасатты дамытуды ең қолайлы да іскер, тиімді
қоғамдық ... ... ... ... ... ой жіберіп, көз жеткізер
шақ туды ғой. Бұл үшін арнаулы радио-теле және баспасөз журналистикасын
қамтыйтын кәсіпқой оқу орнын құратын мезгіл ... ғана ... ... ... кезеңде қалай демеуге болады
деген сауалға жауап іздейікші. Әрине, мемлекеттік «Қазақстан»
телерадиокомпаниясына миллиондап ақша аударса, оны сонша дауға айналдырмай
шешуге болатыны түсінікті. Ал, ол ... ... ... ше?
Қазырғы жаңа дәуірге сай жаңа құрылымдар дүниеге келуде. Өкінішке қарай
мемлекеттік органдардың мемлекетке тәуелсіз органдарға ала ... ... ... ... ... ... ... емес. Өйткені, болашақ
мемлекеттік емес құрылымдарға ерекше дәуір болғалы тұр. ... ... ...... ... ... құрылымдардың мойнын
бұра білу. Кәзіргі жағдайда көптеген облыс орталықтарында тәуелсіз
телекомпаниялар құрылуда. Алайда, бір ... ... ... ... компаниясына қаражат жағынан қарайтын, ал атауы «облыстық
телекомпания» дейтін телеқұрылымдар бар. Шын мәніне келсек, бұлардың бәрі
«Қазақстанның» бөлімдері ... ... ... ... ... ісін ... Егер өз ... компания болса, қаржы, әкімшілік тізгінін
өздеріне беріп, жергілікті өкіметке түгелдей неге қаратпасқа?! Болмаса,
«Қазақстан» компаниясына басыбайлы бөлім етіп, неге ... ... ... ... ... қосқанда 20 мемлекеттік телерадиокомпания
болғаны ма?! Одан да неге оның барлығынан толыққанды нағыз
телерадиокомпания ... ... ... ... ... ... ... жарты жылдан асқан
тәуелсіз РИКА телерадиокомпаниясы бар. Құрал-сайманның бәрі жапондық. Ұжымы
жастардан құралған, ісі ширақ. Ол ... ... ... (ОТК) жаңа ғимаратынан орын жалдап отыр. Ал, керісінше,
мекенжайы бар ОТК-ның жабдығы ескі, орын ауыстыруға жағдай көтермейді -
жабдықты қайта жинау ... ... ... ... «екі ... бір ... етуге болмай ма?!
Мәселен, кәзіргі инфляция РИКАға да бас ... ... ал ОТК жаңа ... болғанша ескі сайман мен оның қазырғы ісінен не қалады? Ендеше РИКА мен
ОТК мынадай екіжақты келісімге келе алады ғой: ОТК – ... өз ... ... Ал, РИКА – ... шағын ақпараттық ұжымын бюджетімен қоса,
қазырғы заманғы техника алғанша, техникалық, қанатының астына алады. Ал,
бұл «Қазақстан» телерадиокомпаниясы үшін де ... ... ... өтпелі дәуір бойына техника үшін қаржы сұрамайды. Қажет ... ... ... ... ... ... ... Ал, сәті түсіп техника
алынғанда әлгі ұжымды өз алдына бөлім етіп ... ... ... бұл ... ... ... шаруа емес. Бар пәле бәрімізді құрсаған
қасаң ойжүйенің бұзылмауында жатыр.
Тәрбие мен білімдендіру
Тәрбие мен білім беру қашаннан да ... ... ... Сол себепті
орта білім беру тұжырымдамасы бір бірінен ажырағысыз осы қос ... ... ... ... ... жүйесін жақсы байланыстырып шартты түрде былай
тұжырымдаған дұрыс:
- 1-3 жас ...... ... Бала бұл ... ... ажырағысыз
тәрбиеде болуы керек. Бұл жастағы сәбихана, балабақтардың ... жоқ, ... ... үйде ... анасына бөлінгені дұрыс. Бұл кезеңге басты шарт
... ана ... ... білуі, ата-анаға бауыр басқандығы.
- 4-6 жас аралығы – сәби кезең. Бұл кездегі ... ... еркі ... алуы ... ... ... біреу балабақша, ал енді біреу күтуші арқылы
тәрбиелетуі мүмкін. Сәби кезеңге басты шарт – баланың ... ... мен ... құмарлығын ұштау.
- 7-9 жас аралығы – бөбек кезең. Бұл ... ... ... ... беру мен
мектепке (гимназия, лицей) бауыр басып, білімге қажетті алғышарт жасалу
кезеңі болуы тиіс.
- 10-12 жас ...... ... Бұл баланың дене, ой еңбегіне
айрықша көңіл бөлінетін кезеңі болуы тиіс. Бұл ...... ... ... ... Осы жайт ... ... ұсталуы көп нәтиже берер
еді.
- 13-15 жас аралығы – өспірім кезең. Қазақстанның жалпы білім беру ... ... ... 15 ... ... ... Бұл кезде әр
жеткіншек өзінің болашақта маман иесі болатынын нақты айқындап,
шешімгерлікпен таңдауға мүмкіндік бергені қоғам үшін ұлы нәтиже болар еді.
Сонда ғана адам мен ... ... ... да адал ... ... оның ... байланысы ерте пайда болып, нағыз азаматтық қоғам құру мақсатына ие
боламыз. Сонда ғана жастарымыз ерте есейіп, ... ... ... 16-20 жас ...... ... Бұл ... қазақ азаматының толық
қалыптасып біту кезеңі болу керек. Яғни, 16 жастан бастап еңбекке араласу
құқын жастарға толық беру керек және бұл ... ерге де, ... да ... ... ... шегі ... белгіленгені мемлекеттік демография үшін де
пайдалы болып табылады. 16 жас ... ... ... ... ... табалдырығын алғаш аттауына мүмкіндік беретін жыл болғаны да бір
есептен әлдеқайда тиімді және ықтимал. Өркениетке ұшыраған мемлекеттің
жастары ақыл-ой ... тез ... ... ... осы ... ... тәуелсізденуі оның энергетикалық қуат жөнінен
азат болуына байланысты. Қазақстан ... ... өз ... ... жоспарын іске асырып үлгергені жөн. Болашақ қолға алынатын
қуат жүйелері Қазақстанды энергиялық азаттандыруға бағытталуы керек. ... қуат ... құру ... ... ... болса да қалған 7 жылда ел
бойынша қазырғы ең қуатты да таза саналатын атом электр ... ... ... ... ... бастан кешкен кеңестіктер үшін АЭС аса қауыпты
саналса да, болашақ осы қуат бекетінікі ... ... емес және оған ... жеткізу керек.
Жол қатынасы
Қазақстандай ұлы жераумақты мемлекетке жол қатынасы өте тактикалық ұтымды
екенін экономикалық, саяси әлеуметтік жағынан көру қыйын емес.
Қазақстан үшін оның жол ... ... бір ... ... тез ... түрінің бірі - әуе жолы. Мұның ішінде шағын самғауырлар (самолет)
мен ұшақтар (вертолет) қатынасын орнату. Тіпті, әуе жолының бұл
техникаларын жасауды бірден ... алу да ... ... ... біз үшін ... қатынас түрі. Кеңес дәуірі
Қазақстанның теміржол қатынасын бұтақтап, өзара байланыстырмай отарлы
саясат жүргізді. Енді біз бүкіл ... ... ... ... құруымыз қажет. Бұл үшін ғасыр соңына дейін Қазақстанның
аймақтарын өзара теміржолмен қосу мақсат етілуі керек. Бұл мақсатта: Арал-
Жезқазған, ... ... ... ... ... бойынша салалар қосылса. Қазақстан ендік және бойлық
бойынша өзінің басты аймақтарын теміржолдап (магистральдап) алар еді.
Тасжолдың стратегиялық соқпағын ... ол ел ... ... ... белгісі (∞) сыйпатты тасжол өңезін жоспарлаған дұрыс. Алайда, «∞»
тасжолдың шығыс көзі ... гөрі ... ... ... жөн. ... о ... теміржол секілді тасжол да Қазақстанның бойлығы бойынша
Ресеймен ғана ... ... ал ... ... ... тағы да
азат Қазақстанның өз үлесі болмақ.
Ол үшін солтұста Кереку-Көкшетау-Қостанай, Торғай-Шалқар, Зайсан-Аякөз-
Алматы магистральдары салынса - белгісінің шығыс көзі дайын, ал батысын
Шалқар-Бейнеу-Құлсары-Мақат-Чапаев-Жымпиты-Ақтөбе ... ... ... Ал осы ... белгісінің, «шығыршықтарын» бірте-бірте «торлау»
қыйын болмайды.
Құрметті оқырман! Әрине, құрғақ ой әруақытта утопияға жетелейді. Кез ... ... ... ... сыйпат алып, ұлттық мүдденің отын
тұтатпайынша, қай ұсыныс та ... ... қиял ... ... ... ұлт ... қатырмайынша, көсегені көгерту мүмкін емес. Әсіресе, қазақ елінің өзге
елден айырмашылығы да ... ... ... ... ... ... Авторды
бұлайша толғанысқа апарған басты себеп те осы еді.
Қыркүйек-қараша 1992 ж.
Автор: ELSERIK на 21:22 0 коммент.
1. КӨСЕГЕ ҚАЙТСЕ КӨГЕРЕР ... 75 ... ... ... 1992 жылы ... ... сол кездегі бас
редакторы ТЕКТІҒҰЛ Қуанышқа, сондай-ақ, мұны елдің ... ... ... ... ... Жоғарғы кеңесінің депутаты Ізбасқан АЙМАҒАМБЕТОВКЕ
аса зор ырзалығымды білдіремін.
Кіріспе
Бодан болғанымызға әрісін білмейміз, берісі - 300 жыл. Ал, ... 70 ... ... де ... ... мәлім.
Айтып - айтпай не керек, азаттығымызды жарияладық. Иә, оны алған жоқпыз,
жариялаған болатынбыз. Алдық деп айтуға әлі ... ... ұлт ... ... ... Ал, ... жариялатқан
объективтік жағдай ғана. Сондықтан да, айтулы күш жұмсамай, алыспай-
жұлыспай жариялаған Азаттыққа ... ... ... де ... ... сіңбеген жемістің қадыры әруақытта солай ғой. Азаттық та
- еңбек пен күрес арқылы ауызға түсетін жеміс. Қай халыққа да бодандық
бұғауын бұзу ... ... оңай ... ... оның ... түйедей
төлемі жатады.
Қазақ халқы да Азаттық атты арманды Тарихтан қарызға алып, ... ... ... оның ... ... ... соған
дайындығымыз қалай?
Азаттық дегеніміз – бодандық бұғаудан құтылуға қаншалықты күш-қайраттың
қажеттігін ұлттан талап ететін категория. ... ... ... де, құны да ... ... үшін декларация мен
демогогия емес, ең керегі философиялық және физикалық екі шаманың үйлескен
көрінісі: ақыл+қайрат. Осы қосынды ғана ұлтқа қажетті Азаттықты ... ... қана - ... ... ... мен сапа және ... аталмыш аспаптың іске жарауы ұлттың субъективті жағдайына (қара
басына) ... Ал, ол ... ... саны мен ... ... ... аздығына өзіміз қынжылып, жауымыз бетке салық
етуде...
Ал, сапамыздың төмендігі сөз болғанда ... ... ... ... ... ... оның ... міндерін санамалап
кететініміз бар. Ашығын айтсақ, жалқаулық ауызбірсіздік, парықсыздық,
дарақылық, іске икемсіздік сияқты міннің бәрі қазақы ... ... ... - ... ... ... субъективті жайттар емес, бар болғаны
объективті жайттардың салдары екендігіне көз жеткізетін уақыт жетті. Мұндай
міндерді түзеуге мүмкіндік те, ... ... те ... Ол үшін
тек қана Уақыт керек. Бұл жерде уақыт ... ... ... мерзімін атаған жөн.
Қазақстан үшін қазырғы өтпелі кезең мен мемлекетті нығайту дәуірінде
Тыныштық валютадан да аса ... ... ... тыныштық болған сайын,
Азаттығымыз беки түседі, көтерем күйімізге шыр бітеді. Сондықтан да
жауларымыз әлсін әлі от лақтырып, арандату әрекетін жасап бағуда.
Тыныштықпен ... ... ... ... ... жауы үшін сол ... ... Қазақтың тұңғыш президентінің ұлтаралық шиеленістен алтын
көзесін сындыратындай шошитыны да сондықтан. Сол себепті де, біздің басты
байлығымыз – ... ... ... Даламыз емес, бал татыған Татулық! Бұл
үшін басқаны шамадан тыс басындырмай, өзіміз өзгенің арандату тұзағына
ілінбей, шыдампаздық танытуға тура ... Бұл – кеше ғана ... ... мұрсат берген Тарихтың басты шарты.
Бейбіт кезең - әруақытта сан мен сапаның кепілі. Бейбітсіз ... ... ... да кемітетіні белгілі ғой.
Азаттық жолындағы қазырғы Алаштың осыған дейінгі ұтқаны – Тыныштық. Қалған
жетістігіміз осы себептің салдары ... ... ... ... ... тактиканың мәнін тайыз ұғатындар ұшқары да үстем сөйлейтін
қайраткерлерді нағыз саясатшы деп түсінетіні бар. Сөйтіп, ... ... ... ... ... оның ... саяси жеңіліс деп
бағалайды. Ал, жалпы саясатта «қорқақ», «батыр» деген ұғымдар атымен жоқ,
егер ... ... ... тырысқан саясатшы болса, оның шын аты –
популист! Бірақ, ... ... ...... ... ... ... бейшаралық – сол! Сондықтан кейбір политикандардың
Нұрсұлтанның тактикасын түсінбей, қорқақ ... ... ... ... ... ... қана ... қазақтың президентін
шарасыз деп айту – Нұрсұлтанды кемсіту емес, дүние жүзінің қазақты танып
отырғанын жоққа шығару.
Жалпы, саяси тайыздық екі ұғымнан басқаны ... оның ... не ... ... не әлсіздік. Батырлық тек қана соғысқа тән
екенінен хабарсыз, батылдық тек қана тактикаға қажет екенін қайдан ... ... ... ... ... сол ... де батылдықтың
қажеттігі осында.
Кейбіреудің Нұрекең тактикасына түсінбейтіндігін бүркемелеу үшін ... ... ... ғана ... ... ... саяздығы. Оның орнына
президент қатесін тап басып айтып, бүге-шүгесіне дейін саяси талдау
ондайлар үшін, әрине, алынбас асу. Ондайларға ең оңайы ... ... ... ... ... ... ... қай қаблет қажет?
Басқаның қандай екені емес, бізге бәрінен бұрын кәзіргі таңда өзіміздің
қандай екенімізді тану өзіміз үшін әлдеқайда қажет. ... кей ... ... екенін әлі күнге білмейтін не қылған жан?» - деп ... ... бар. Оның ... ... Абайдан асырып тану да мүмкін болмас.
Десек те, Абай заманындағы көшеген қазақ қазыр ебропаланып, отырықтанды.
Осымен бірге ... ... ... ... ... ... ... гөрі өзгертті.
Абай атаған мін азайған жоқ, үстемеленді. Ең ауыры ... ... ... ... ... ... алмай орта жолда қалып
отырмыз. Бұл – ұлттығымыздың ең осал ... ...... рухани діңгегі. Бұл діңгек ұлттың тағдырына
байланысты қалыптасқан объективті жағдайға байланысты не көгеріп, не қурап
отырады. Қазақы парасатқа үлкен нұқсан ... осы ... 4 ... ... 30 ... ... тарихында оны сандай да, сапалай да жұтатқан
жылдар болды. Қазақ халқы 30-жылдардың зұлматы болмаса, репрессиядан қанша
арыстарынан айырылса да, ... белі ... ... еді.Өйткені, ХХ
ғасырдың басы қазақ үшін сандай да, сапалай да өсім берген дәуір еді.
Ұлттың парасатын құрайтын зиялы лек ... ... ... да, ұлттың
келесі жеткіншек буыны оның рухани сағын сындырмас еді де, бұл ... ... ... ... ... еді. ... жайтты біз қазыр украин,
өзбек, қырғыз, грузин, т.б. халықтардың еңсесінің ... ... ... ... ... толыққанды ұлт бір бірімен байланысты үш буыннан тұрады: бала,
аға, ата буын. Әр буын ... ... бір ... ... Ата буын – ... ... ... халықтың әдебін ұстайды, өткен әлектен
сақтандырады, тәрбиелейді. Аға буын – ұлттың жасампаз буыны, Ұлттың
кешегісін ... ... ... ... ... ... ... дамуына тиек болады. Бала буын – ұлт болашағының кепілі, оның
келешек ... ... ... ... ... ата және бала ... ... кеткенін ескерсек, ұлттың тауқыметі аға буынға түскенін көреміз.
Осыдан келіп, ата буынның тақсыретінен ұлттық ... мен ... ... ... келді. Ал, мұның бәрі сайып келгенде ұлттық келбетті, ... еді. Бала ... ... ... ... ғана емес, оны
санасыздыққа, парасатсыздыққа, пайымсыздыққа және парықсыздыққа итермеледі.
Бүкл бір ұлттың тауқыметін бір буын көтерген халықта басқамен теңесерлік
парасат қайдан болсын?! Ал, ... ... ... де ... ... парасатты
қалпына келтіру. Әдеттегі жекелеген адамдардың парасатын (Нұрсұлтанның,
Олжастың, Әбіштің интеллектісін) бүкіл ұлтқа телуге ... ... ... ... ... да жалпыұлттық деңгей төмен екенін мойындау
қажет. Мұның барлығы ұлттың субъективтік бейшаралығы ... ... ... ұлы болашаққа апаратын оның тамаша екі қасиеті бар: икемділік пен
төзімділік. Бұлар – біздің ішкі ... ... ... ... ... ... ұлт екенін сұрасаң, біреу оның әлі ұлт еместігін, енді біреу
ауызбірлігінің жоқтығын, енді ... қой ... ... ... ... ... Бірақ, мына нәрсені әр уақытта есте ұстаған жөн:
жоғарыдағы аталған қаптаған ... ... ... ... ... болар еді.
Біреуге бодан болған халықтың сол сәттен бастап ... ... ... ... ... ... жайт. Ұлт дегеніміздің өзі - әуелі ешкімге
тәуелсіз халық. Қандай ... ... да ... ... ... Керісінше, қандай ұлтсызданған бодан елді Азаттық арқылы қайта
түлетуге болады.
Жалқаулық пен бірліксіздік - әр уақытта құлға тән мінездер. Құлды сабамаса,
өздігінен ... ... ... ... ... де ... процесс.
Демек, қазақтың көптеген жаман қылықтары – құлдық психологияның салдары.
Құлдық мінезді қазақтың бойынан ғана емес, отар ... ... да ... табу ... ... Грузиндерді алыңыз. Армян, азербайжандар әуелі
бірігіп, бодандық бұғауын бұзуға тырыспай, бір бірін қырып жатқанын
ескеріңіз. Ендеше ... ...... белгісі, соның салдары. Ал,
жалқаулық, даукестік – құлдық нышан. Құлдық мінезден құтылуың басты негізі
– сананы жетілдіру, ... ... ... ... ... анадай
да мынадай» деп өзімізді жазғыруға тиек болатын қылықтар қазақтың маңдайына
жазылған ... ... ... ... нашарлығы емес. Оның орнына
осыған душар еткен объективтік жайттарды саралау қажет.
Ұлттық сана мен ... сана ... – кез ... ... ... ... халық болып бас
қатыру көрінісі болса керек. Бұл жағынан алғанда, Аллаға шүкір, ұлттық
санамыз орнығып, тіл, дін, жер, ... ... ... ... ... ... ... сана халық мәселесін көтеруге ғана қауқарлы
болғанымен, оны шешуге келгенде дәрменсіз. Ұлттық ... ... ... ... ... ... та, оның шешу жолы үшін
әлдебір сапа керек. Ол сапа – Азаттықты іс жүзіне асыруға бірден ... да ... ... ... ... Ал, парасат деп отырғанымыз
– арлы, намысты ақыл мен ойдың жыйынтығы.
Ұлттық парасат – ... асыл ... ... ... ... ... те қылаң
бермейді. Парасат болмай, ешбір ұлттық асу алынбайды. Ұлттық парасаттың
болуы өз алдына,оны ұлттың игілігіне жарата білу - ерекше бөлек мәселе.
Пайымдауымызша, ... ... ... деңгейде емес, оның үстіне
барымызды ұқсата алмай отырған жайымыз бар. ... ... ... қай ... де ... ... асып-саспай шара қолдануды қолға
алады. Сөзінен ісі алда жүреді. Демек, бізге қайткенде де парасатты көтеру
керек.
Оны дамытудың басты жолы – ұлтты ... ... ... жеткізу. Қай
мәселені шешу де, оны жүйелі түрде ойлап, ұйымдастыруға байланысты. Ал,
кәзіргі кезде біз тыңғылықты ойластырып, бүге-шүгесіне дейін ешбір істі
жүйелі түрде ... ... Қай ... де «әттеген-ай» жылтыңдап
тұрғаны. Мұны бәрі парасатты түрде ойлап, пішпегендіктен.
Мәселен, 1989 жылы улап-шулап тіл ... ... ... ... ... ... жекелеген жандардың қайратымен тілді
мемлекет мәртебелі еттік – дұрыс-ақ! Бірақ істі сонымен біттіге санадық.
Іске асуы неғайбыл ... ... оны ... рет өзгертумен
әуре болдық. «Қазақ тілі» қоғамын құрдық. Алғашқы жақсы нышанды, жемісті де
көре бастадық. ... ... әлі де ... ... жоғары
көтерілмегені белгілі. Бұрынғы арынымыз басылып, тіпті, тілдің ... ... ... ба, жоқ па деп ... ... Тіл жайы ... жаздап та жүргені тағы бар. Міне, осы тіл майданының өзінен ұлттық
парасаттың жетімсіздігі көрініп-ақ тұр.
Біріншіден, тілдің мүшкіл халының өзі жете ... ... ... ... ... ... екендігі айқындалмады. Оның бір ғана тұрмыстық
дәрежеде қалғандығын білу жеткіліксіз еді, одан арыға ойжүйеміз (мышление)
жібермеді. Парасаттың керегі ... ... ... ... сфералары бар?» деген сауалға әлі жауап
жоқ.
Үшіншіден, тілді қайткенде дамытамыз, тазалаймыз деген мәселеге әлі жауап
ізделген жоқ. Және оны кім атқару керектігі де ... ... ... біз үшін тіл ... заң ... деп ойлағандықтан болар. Мемлекеттік
тіл комитетінің құрылуы саяси жағдайға байланысты кешігуде, алайда, оның
ісін қоғамдық жолмен де атқаруға болар еді. Міне, ... ... ... – Парасат. Бұл қаблет бізге жоқтан барды жасатар еді.
Ұлттық парасаттың көрінісі әруақытта зиялы қауымның әрекетінен ... ... ... ... ... өз ... ... құра отырып, іске асырса,
ұлт тағдырын шешу соншалықты қиын емес. Ал, біздің зиялы қауымда
ауызбірліктің жоқтығы ұлт ... ... ... ... Ол ... ... ұлттық мінездің кесірі емес,зиялы қауым парасатының төмендігінен.
Алайда, зиягерлердің бірлігі бұған дейін қазақта болғанын ұмыта қалатынымыз
ұят. «Алаштың» ардагерлері ұлтты ... ... ... ... ... ... ... дамытудың бір тәсілі әрі ыңғайлы түрі – ұлттық
идеологияға негізделген көсемсөзді (публицистиканы) дамыту. Парасаттың даму
көрінісі көсемсөздің деңгейінен көрінеді. ... ... ... ... та өсті ... болады. Ал, көсемсөзді дамытудың бірден бір көзі –
көпшілік ақпарат құралдарына жағдай жасай отырып, оларға биік те нәтижелі
талап ... ... ... ... ... ... – ұлы іс. Ұлы іс ... ірі тұлғаларды
қажетсінеді және тудырады, өсіреді. Оның мысалы аз емес: Әмрикада –
Вашингтон, ...... ...... т.б. осылай
тізіліп кете береді. Егер біз қазырғы жайымызды ұлтазаттық процес ретінде
мойындасақ, онда осы ... ірі ... ... қалауымыз қажет және
оны тани білгеніміз жөн. Қысқасы, Азаттық әруақытта ұлттық көсемнің болуын
қалайды, олай ... ... ... ... ... де ... тап болады.
Әрине, қызыл идея «көсем» ұғымын «пайғамбармен» қатарластырып, асыра
насихаттап, мәніне нұқсан келтіргені рас. Ал, «көсемнің» о бастағы мәніне
ой жіберсек, ол – бар ... ... ұлы іске ... Ал, ... ... бұл ... қанағаттандыратын тұлға ретінде Нұрекеңді
(Нұрсұлтан Назарбаев) мойындау әділетті әрі шынайы. Оны бұлайша тану – ... ... ұру ... оған ұлттың жауапкершілігін арту. Қазырғы кезде
ұлттың жүгін көтеретіндей тұлға таба алмасақ, ұлтпыз деп Азаттыққа
ұмтылудың өзі қатерлі.
Көсем – ұлтқа ... ... ... ... ... ... оның тағдырын талапайға түсірмей, ұлттық потенциалды ұлы іске
жұмылдыру үшін ... ... ... ... әр ... ... ... болып табылатын саяси
қалыптың болатындығын байқау қиын емес. Саяси қалып әр ... ... ... ... Ол – ... ... ... мүмкіндігінен ғана
туындамайды, мемлекет басшылығының субъективтік, елдің объективтік
жағдайына қатысты фактор. Саяси қалып – ... ... ... ... ... ... ... өзін көбірек байқатады. Мәселен, АҚШ
кәзіргі кезде дүние жүзіне бірден бір саяси ықпал етуші ретінде паңдана
қимылдауда. Ал, Ресей өзін ... ... ... ... ... оның саяси қалыбына бұл амбиция сыймай отыр. Ресей қазыр
бейне бір шайпау әйел секілді. Бірде бұлай, бірде олай. Бұдан оның ... ... жаңа ... ... әлі ... көреміз. Ендеше
оның саяси іргетасы қаланбағаны. Бұл Ресей үшін ғана емес, ... үшін ... Бұл ... ... ... саяси кейпін біршама қалыптастыру
үстінде. Оның саяси қалыбына ұстамдылық, байсалдылық, ... ... тән ... ... ... ... қалып мемлекет дамуына орай немесе ішкі-сыртқы саяси
күштердің ықпалымен өзгеруі мүмкін.
Саяси қалыпты таңдау мемлекет тағдырының бірден бір басты ... ... ... таңдау мүмкіндігіне Қазақстан секілді жас мемлекет
Тыныштықпен уақыт ұту арқылы ғана ие ... КСРО ... ... тап ... ... ... ... деуге болмайды. Оны қалыптастыруға олардың мұршасы да жоқ.
Геосаясат – елдің ... ... ... мемлекет өзінің дүниеге келуімен бірге саяси дүниеден
өзінің орнын ала отырып, айналасымен қарым-қатынастық ауан дәйектейтіні
бар. Саяси айналаны ... ... ... саяси қалыптың біраз
ықпалы бар. Шынын айту керек, Қазақстанның ішкі ... ... ... ... да ... бола ... Сондықтан бұл жайт Қазақстан
жағдайында ежіктеліп барып, сомдалатын болар. Жалпы, Қазақстанның ... ... ... табылатын қайнарын ескере отырып, оның саяси
айналасын былайша ... ... ... жағынан еброазиялық бөрі, бұған мол байлық пен халықтың аса
икемділігі, жастығы кепіл;
- географиялық жағынан Дүниежүзілік саяси кіндік, оған ... ... ... торабы болу мүмкіндігі мен географиялық орны куә;
- этнодемографиялық жағынан – түркілік қарашаңырақ, оған тарих та,
объективтік жағдай да, ... ... ... ... ... да
итермелейді;
- діни сенімі жағынан – дүниежүзілік дін тартысының ешбіріне аса
жақтаспайтын зайырлы мемлекет.
Осы аталған геосаяси жағдайы ... ... ... бастап сыртқы
ниетінің қалыптасуына негіз етілгені жөн.
Қандай одақ қажет?
Жұрттың бәрінің есінде, федерация үшін де, конфедерация үшін де ... ... ... ... ... ... ... ТМДсыз қалатынымызға бөгет болған да сол. Не себеп? Президент
сонша неге одақшыл? Бар мәселе: Қазақстан ... ... ... тактикасында. Ол бұл тактика бойынша Ресейден іргені үзілді-
кесілді ... салу ... ... ... ... біледі. Оны тек әсіре
азатшылдарға сездіру қиын. Олар үшін армияны құру да, ақшаны шығару да,
шекараны жауып, басқаны қуу да ... ... ... ... ... тәуелсіздіктің тәуекел шыңына шығатындай!
Барлай білген адамға, Қазақстанның ... ... ... жымы ... ... рас. Ол ... шекаралық шарбақпен ажырату мүмкін емес.
Оған уақыт пен объективтік жағдай керек екендігін мойындау ләзім.Міне, сол
уақыт пен ... ұту үшін ... ... қай ... да ... отар ... бас шұлғып, ынталану қажет екендігі рас. Бұл – президенттің
одақшылдығы емес, азатшылдығы деп ұққан жөн. Әрине, бір күн, не бір ай, ... азат ... ... ... түсу – ... таңдауымыз емес. Ендеше
түпкілікті тәуелсіздік үшін уақытша «тәуелділікке» көніп, қайыс ноқтаның
шіріп түсуін күткеннен өзге амал жоқ.
Одақ демекші, ТМДдан қайран жоқ ... рас. ... оның ... ... ... ... айталық, Қытай секілді қорқаудан қорғайтын серік екені
рас. Және әркім өзімен өзі кеткеннің өзінде біздегі өзге ағайындар дәл
кәзіргідей момақан ... жүре ... кім ... Сол себептен де қазақ
өкіметінің бұғанасы қатып, мемлекеттің қабырғасы бекігенше Ресеймен қол
ұстаса тұрудан басқа жол көрінбейді.
Әрине, одақтың бір нұсқасы: Орта ... ... бұл ... ... ғана ... ... көбірек. Ал, біздің солтұс шекараны
әлдеқандай жағдайда ортазиялық бауырлардың қорғасуға дәті бара ма? Тіпті,
бұл одақтың Тәжікстан ... де ... ... ... ... тәжікелессек те, дәрменсіз ТМД тәуір. Жалпы, ТМДның күрт ыдырауынан
сақтанған жөн. Бұл одақсымақты ең болмағанда мемлекетті толық
қалыптастырғанша, барынша пайдаланып қалған мақұл. ... түк ... ... ТМДның шұғыл ыдырауы КСРОның жераумағында жаппай азамат соғысының
ұласуына апаруы мүмкін.
Ал, болашақты көздесек, түркілік ... ... ... рас.
Түптің түбінде осы сағымды нысаналаудан танбау қажет. Ондай түркілік одақты
алғышартсыз, объективтік жағдайсыз бөлек қой отарларын бір біріне
жамыратқандай күй кешуге және ... ... ойда ... ... да ... ... бауырластықтан
бастаған мақұл болар.
Түркілік одақ қаншалықты мүмкін? Таяу мезгілде мұндай одақ жөніндегі
бастаманың бола қоюы да неғайбыл. Бола ... ... ... ... ондай одаққа жібере қоюы екіталай.
Жалпы бұл одақтың жүзеге асуы бастаманы кімнің көтеруіне байланысты.Егер
кешегі бодан ... ... ... ... оның одақ ... жарытуы белгісіз.
Себебі, толық азаттық жолынан өтпей, әрқайсысы өзінің толық мемлекет
екеніне көзі жетпей, бодандық мінезден ... ... ... ... құрып көктеуі екіталай.
Ал, бұл бастаманы жалғыз егемен түркі елі Түркия қолға ... үміт ... ... ... елге ... ... ... болуға жүрегі дауаламас.
Және дүние жүзінің бірыңғай қандас одақтың дүниеге келуіне түрткі болатын
Түркияға қалай қарайтыны белгісіз.
Қазырғы ең ұтымды да болашақ ұлы ... ... ... ...... стратегиялық нысанасын діттейтін Түркия бастаған іс
жүзіндегі өзара бауырластық. Осы бауырластық түбінде одаққа айналатынына
шүбә жоқ.
Қоғамдық саяси сықпыт
Саяси ұйымдардың саны жөнінен ... ... рас. ... өтпелі
өлара кезең үшін бұл біздің бағымыз да шығар. Экономикалық қуатсыз,
әлеуметтік әлсіз кезде саяси белсенім қоғам үшін бәрінен бұрын ... ... ... (ГКЧП) кейін алғаш құрылған республикашыл (1991 жылы
«Азаттың» негізінде құрылған) партияның бастамашысының бірі ... та, ... ... ... тура ... ... ... белсенділік,
әсіресе, біздің мешеу де жас мемлекет үшін аса қауыпты. Ондай белсенім
үкімет ауыстыруға құштар, сол қылығымен-ақ, мемлекеттің дамуын жолдан
қалдырады, ... ... ... үшін ... ... ... ... жалпыұлттық билік
орнықпай, қазырғы үкіметке тайталас (оппозиция) болудан сақтану керек, оған
апаратын арандатудан абай болған жөн. Мұндай ... ... ... ... «азаттықтардың» қылығын саяси даурықпалық демеске лаж жоқ.
Сол әрекеттің басқасын ... ... ... бір ... ... та, ... ... орындық бөлісуде «Азатқа» ауыл шаруашылығы, білім беру
мен денсаулық сақтау ғана тиер. Өзге сала бойынша бастамашы «Азат» тырп ете
алмаған болар еді. Ал, ... ... ... ... ... ішкі қуанышын
жасырса да әркімнен сүйінші сұрағандай жеткізді. Ендеше саяси қадамды
осылай жасау ... емей ... айту ... ... ... жағдай қалыптаспаса, қазырғы саяси
ұйымдардың ықпалы жоқ. Бәлкім, бұл пайдалы да болар. Әйтпесе, «Азатпен»
қосарланып «Единство» аренаны бермесе, мемлекетіміз не ... ... ... ... ... және осы ... ауан ... жабағы көтерілгенше
сақтала тұрғай.
Осы жерде ұлттық зиялы қауымның мұншама ұзақ ұйқысын жазғырмай өтуге
болмайды. Біздің ойымызша, дәл қазырғы кезде жас азат ... ... ... ... зиялылар коалициясы немесе Алаш ассамблеясы
іспетті ұйым ұлтымызға аса пайдалы ... ... ... болар еді. Өкінішке
қарай, быйылғы І бүкілқазақтық құрылтай ... ... ... ... бар ... ... қазақтарға Атажұртты таныстыру мәнінен әрі аса
алмады. Зиялы қауымның ... ... ... өзі де ... оның ... ... кесілген шағында, ақыл, зерде, парасат жағынан демеуге
мұқтаждықты жоюда ғой.
Қазыр Қазақстандағы ... үш жақ ... ... - ... ... - ... ұйымдар болса, үшіншісі - ең енжар да
бірақ дүлей ... күш – ... ... ... жақ ... ... ... да төтенше де тұтқиыл қарсылық көрсете алмайды. Оған қоғамдық
психология жетілмеген және ... ... етек ... Рас, ... ... ... ... басшылыққа талап қою көрінісімен өз
наразылығын білдіруде. Алайда, мұндай жайтты қазырғы әккі «коммунистік»
басшылық айналып өту ... ... те ... ... ... ... екі жақ қана ауан жасайды.
Рас, Қазақстанның тәуелсіз айлары, бір қызығы, бұрынғы коммунистік
басшылықпен жасалуда. Бұл ... ... ... ашып ... жөн. ... ... тәуелсіздік алғаннан кейін дәрмені жеткенше коммунистік
басшылық кезеңіне тап болады екен де, оның қауқары кетіп, өздерін
демократтар санайтындардың ... ... ... ... ... ... екен. Бұл, сірә, қоғамның жаңа басшылық дүркініне үйренісе
алмауынан ... ... ... жаппай өзгеріп, необольшивизмге
ұрынуынан шығар. Айтпақшы, бір қызығы, необольшивизм тән ұйымдардың бәрі ... ... ... ... ... бір жыл ... бір
необольшевик «Егеменді Қазақстанды» соттауды көтерген еді...
Жалпы, жас радикал ұйымдар қолына тиген үкіметті биліктің алғашқы кезеңінде
жасампаздыққа емес, қиратымпаздыққа көбірек ... ... ... ... құтқарып тұрған, билікке сусап келген жас ұйым емес, биліктің
бешпетін тоздырған бұрынғы коммунистер ... ... ... ... да ... Бұл ... не тән? ... тәртіп, жоғарының
айтқанын бұлжытпай орындау, басты ауыртып ойланбау, бірақ үлкен лауазымды
не істесе, соны сол күйінде қайталау. Ал, мұндай ... ... қай ... Дәл ... ... дәуірде және ең жоғарғы лауазымды адам
қаблетті болса.
Алайда, бұдан Қазақстанды қасаң әрекетті, құбылма ойлы ... ... ... ... ой ... ... ... басшылығына тән
болып отырған кәзіргі партократиялы-тоталитарлық өңез жаңа қоғамды құруға
алғышарт жасағанмен оны құруды өз мойнына ала алмайды. Өйткені, правосыз
қоғамда өмір ... бұл ... ... ... заңын ескі әдет бойынша
аттап кетуін қоймайды және базаргөй экономика талап ететін еңбекқорлықтың
ерекше түрін өңі түгілі түсінде көрмеген басшылық өтпелі ... ... ... одан қарпып қалуға тырысады. Бұл бәріне тән деген сөз ... ... ... ... ... жаңа жылдан бастап ұдайы жаңа
күш өкілдерімен толығып тұруы оның басшылығының жаппай жаңа күшпен
өзгеруіне соқтырмай, оның өтпелі сырқатын болдырмауға септік етеді. ... ... ... бірте-бірте жүреді.
Идеологиялық босаң (вакуум)
КСРОның ыдырауымен бірге күйреген марксизм-ленинизмнің орны жыны аласталған
сарайдай даңғырайтыны рас. Әрине, ... ... ... оның ... ... иесіз қалған ескі үйде соққан өкпектей
азынап өтуде. ... ... ... ... республикалар жаппай
тәуелсіздік идеологиясына бас қойды. Одан соң базаргөй экономика мінбеден
сөз алды. Ал, соңғы ... ... ... ... ... ... ... кезең аңсалуда.
Әрине, кейбір мемлекеттер діни идеяны тұғыр етуге жармасқанымен, жалпылай
алғанда, КСРОның бұрынғы субъектілері рухани жағынан бір ... ... жоқ. ... ... гуманизм, еңбек, татулық әңгіме түрінде
сөз болса да, ол президенттің өз аузымен ғана айтылып, жалпы идеологияға
айналып үлгерген жоқ. ... ... ...... ... болмаса да
бағыттаушы органның жоқтығы.
Айталық, базаргөй экономика туралы көп насихаттың орнына, бұрынғы
коммунистік идея ... ... ... ... қарапайым да нәзік
идеология арқылы шаруа адамына қалай баюдың, шағын кәсіпорынды қалай құрып,
басқарудың ... ... ... ... қаншалықты алға басып, бұқара
нақты іспен айналысуды бастап, ескі жүйенің құрым киізін жамылуды дереу
тастаған болар еді.
Қазақстанның іші мен сыртынан ... ... ... ... бас
көтермей тұрып, Қазақстан отаншылдығына, бауырластыққа, демократия мен
базаргөй экономикаға табан тіреген прагматикалық идеологияны жолға салатын
уақыт ... ... ... құр ... пен ... ... оның ... көрінісі болмаса, ол демогогиялы мылжыңнан әрі аспайтынын тағы ескеру
керек.
Билік құрылымы
Қазақстанның билік құрылымын зерделеу үшін оның ежелгі (хандық дәуір), ескі
(кеңес дәуірі), ... ... ... және жаңа ... ... ... түрде бөліп қарастырайық.
Жалпы мемлекеттік билік құрылымын геометриялық тәртіппен көлбеу
(горизонталь) және ... ... ... деп ... ... ... ... – кәдімгі биліктің бөлісу көрінісі, яғни, атқару,
заңдаушы және сот биліктерінің ... ... ... ... ... ... ... келбеті болмағанмен, оны
сыйпаты, мәні болғаны рас: атқару – хандық билік, заң ...... сот – ... кеңесі арқылы жүзеге асқаны белгілі және бұл сол заманғы
қажетті халықтық ... ... ... ... ... ... Ал, ... ұлыстық, жүздік, рулық болып таратылып, мемлекеттік билік оның өн
бойына қантамырдай жайылды. Мәселен, руды билеу ... ... ... ... болып, атқару үкіметін рубасы, сотты ру биі, ал,
заңдық билікті ру ақсақалдарының ... ... аян. Әр ауыл ... ... ... биленді. Әрбір бай өз ауылын әлеуметтік, экономикалық
жағымен қамтыды, басқа ... ... ру ... ... Бұл ... ... дейін өзін өзі қамтып, ал отар болғаннан кейін
ұлттық билік құрылымы патшалы Ресейдің қол ... ... ... яғни ... ... ... ... жікке бөлуге, сайып
келгенде бөлшектеп алып, билей беруге сәтті қолданылғаны белгілі.
Кеңес дәуірлі ескі Қазақстанда шын ... ... ... ... ... ғана ... ал ... биліксіз қоғамда тігіңкі билік
әруақытта бодандық пен демократиясыздықтың белгісі болып ... ... ... сөз етсек, көлбеу, биліктің, яғни, билік
бөлісінің іргетасы қалануда, алайда, Қазақстанның кәзіргі жағдайы оған
түпкілікті нақты ұлттық сыйпаттағы билік ... ... ... ... Сол ... де Қазақстан өзінің билік құрылымын құруда да,
атазаң (конституция) қабылдауда да өтпелі сыйпатты дүние иеленуге душар
болуда.
Айталық, бізге кеңес ... мұра боп ... ... ... ... ала-
құла заңдарды балалататын орган ғана емес, оның дұрыс орындалу барысын
бақылау мен ... ... ... ... ... ... іске
асыру мүмкіндігінен тыс қалып келеді. Бұл – заңдық биліктің
қауқарсыздығының көрінісі.
Ал, енді мемлекетіміздің қазырғы жергілікті аталып жүрген өкіметінің де
сорақы жағы аз ... ... ... ... ... ... және
тігіңкі билігінің болуы оған жеткіліксіз. Ол үшін сонымен бірге ... бір ... ... ... ... ... әсіресе, билікті тігінен таратқанда аса сақтық қажет болады.
Кәзіргі тігіңкі билікке тән кемшіліктің бірі – түрлі атқару және ... ... ... ... ... кететіндігі немесе
бірін бірі жұтып, ара жігі ажыратылмай белгіленетіндігі. Мәселен, облыстық,
аудандық деңгейге дейін көлбеу және тігіңкі билік бір бірімен ... ... ... заңдаушы биліктің өкілі болып табылатын
кеңестерде мүлдем қауқар жоқ десек, қателесеміз бе? Кеңестердің бар қадыры
аудандық, облыстық сессияларды ... ... ... қаралатын мәселе де
әкімнің белгілеуімен бекіте салу, газет редакторлары мен әзірленген ... ... ... бір ... ... ғана. Ал, басқа кезде ол
кеңестер не бітірмек? Ең ... ... ... ... ... ... ... бұрмалау көріністерін неге жұмыс қылмасқа? Ал, ауылдық
кеңестің халы, тіпті, мүшкіл. ... ... ...... ... ... әкімшіліктен азаматтық актыларды жазу, ішкі істер, мәдениет
пен білім, денсаулық салалары бойынша атқару билігінің ауылдық ... ... ... ... ... ... кеңестің ауылдық звеносы екен. Сонда
ауылдық кеңес биліктің екі түрлі тармағына бағынышты орган болып отыр ғой.
Әрбір ауылда колхоз, не совхоз ... ... ... да ... ауылдық звеносы. Өйткені, әр шаруашылық (әсіресе, совхоз)
кадр, қаражат, әлеуметтік, экономикалық жағынан аудандық әкімшілікке
бағынышты. Ал, ауылкеңес бейшара ... ... осы ... барлық
жағынан іс жүзінде кіріптар. Демек, ауылдағы биліктің өзі де
тоталитарланған күйінде ... келе ... Ауыл ...
Қазақстанның іргетасы. Сол себепті ауылдарда мемлекеттік деңгейдегі алынып
жатқан үкіметтік шаралар іске аспайтыны ... ... ауыл ... ... нақтыланып, өкіметтің дәрменді ең төменгі звеносы
болмай, жалпымемлекеттік шаралардың жүзеге асуы неғайбыл. Өйткені,үкіметтің
ауылдағы тізгіні совхоз директорының қолында болып, ал шылбыры әкімде
болса, ... ... ие ... ұмтылған совхоз бөлімшелеріне ауылдық
кеңес төрағасы совхоз директорының алдында неге араша түсу ... ... ... қай ... ... бар? ... кеңеске ауыл
тағдырының аудандық билік пен кеңестен қалған өкіметін үлестейтін уақыт
жетті. Бұл үшін, бәлкім, ... ... ... ... ... болып, ал оның сессиясы аудандық кеңестің ауылдық үлгісі болғаны
тиімді болар еді. Ал, шаруашылықтарды ауылкеңес құзырына есепті (бағынышты
болмағанмен) ... ... ... ... жүк ... ... олардың
тағдырын ауылдық кеңес бірге шешіскен болар еді. Қысқасы, ауылдың өңіне қан
жүгірту ... оны тек қана ... ... ... сонымен бірге оған да
биліктің бір ұшын ұстататын уақыт әлдеқашан жетті. Ал, қазырғы ... та, ... те ... ... колхоздар оларды көркейтуден
гөрі, ең әуелі сүліктей соруға арналған кешегі ... ... ... ... болатын.
Жаңа Қазақстанның билік құрылымы кез келген мемлекет ... оның ... ... ... байланысты. Қазақстанда кәзіргі кезеңде билік
құрылымын жетілдіруге мүмкіндік бермей отырған себептің бірі де осы
әкімшілік-жераумақтық бөлініс. Мемлекеттің қазырғы бұл бөлінісі
тоталитарлық ... ... ... ... ... жүйе ... ... тәуелді облысқа, аудан-қалаларға одан ауыл-
қыстаққа бөлінім, ашса - алақанында, жұмса – жұдырығында бола ... ... оның бір ... ... қосу ... ... сәт 70 жыл ... кез
келген уақытта мүмкін еді) болса, солтұстан бастап облыстарды аумақ-
аумағымен шекітіп ала бер. Ал, егер де олай ... ... ... ... ол тоталитарлы түрде билеуге де мүмкін емес. Және
саяси ... ... ... ... шыққан болар еді. Ал, Қазақстанды
облыстарға бөлу оларды тікелей Мәскеуге бағындыратын өлкелерге айналдыруға
да оп-оңай болатын. ... ... ... ... ... елдің жүйесі емес, отар елдікі.
Азат Қазақстанның билік-жераумақ бөлінісі ... ... оның ... ... ... жераумағының кеңдігі, демографиялық алуандығы
және дамушы ел екендігі ескеріліп барып, әрі қазақ халқының ... ... ... көрініс табатындай болуға тиіс. Ең бастысы
– болашақ өркениетті де құқылы, демократиялық ... ішкі ... ... ... ... ішкі ... жан жақты
ойластырылғаны абзал.
Кәзіргі кездегі жергілікті әкімшілік бөлініске ... және бір ... ... ... ... жағынан ғана ажыратылатын облыс пен ауданнан бір
ғана бірлік жасақтаған тиімді. Дәлірек айтқанда, ... ... ... ... бөлініс мемлекеттік биліктің ортаңғы звеносы болып табылатын
облыста жөнсіз қаралмай-ақ, аудандарға ықпалын бірден тигізуге ыңғайлы және
иерархиялы түрде ... ... ... ... ... ... жерде мәні де, сәні де жоқ, демографиялық әлеует те көтермейді, әрі
атқару билігі үшін ұлыстық биліктің бірден ... ... ... тәртібін тиімді етеді.
Кәзіргі жағдайға орай атап өтетін бір жайт, бұдан былай әрбір ... ... ... объектіге айналып, мемлекетке іріткі салу ықтималдығы күшейе
түсетін де түрі бар.
Әрине, облыстық бөлініс ... ... ... аудандардың мән-мағынасы
облысқа теңесіп қоймай, олардың жераумағы да үлкен өзгеріске түсері хақ.
Сонымен, нақты айтсақ, кәзіргі 220-ға таяған аудандардың ... ... ... Бұл ... ... демографиялық жағдайы мен
экономикалық, әлеуметтік ахуалдарының бір біріне барынша қарайлас болуы
байланыстырыла қарастырылып барып қайта құрылуы керек.Ауданға ... ... ... жатқызылатын болады. Сонда кәзіргі аудандардың
жераумағы біршама өзгеріп қоймай, ... ал, ... ... ... Әрбір ауданды ауылдар, кенттер (поселка) мен қалалар құрайды.
Әрине, 200 ауданды тікелей астанаға бағындыру мүмкін емес, ол ... ... ... де. ... ... аймақтағы аудандарды біріктіріп,
топтастырып, мемлекеттік деңгейдегі үйлестіру аймақтарын құрған мақұл. Бұл
үшін әр аймақтағы (шығыс, батыс, оңтұс, солтұс және орталық) 40 ... бір ... құру ... ... Қазақстан бес аймаққа бөлінетін
болады. Ол аймақтарды ежелгі ... ... - ақ, ... - қара, оңтұс –
қызыл, солтұс – көк және орталық – сары аймақ деп ... ... ... еді. ... билік бөлісі, яғни, көлбеу биліктің үш тармағы
таратылғанымен, олар аймақтарға толық енгізілмейді. Аймақтар бойынша төбе
бидің (жоғарғы сот) өкілдігі мен елбасшының аймақтық ... ... Ал, ... ... ... ... ... құрамы – 200-ден
тұратын ұлы Құрылды (құрылтайдың түбірі, моңғолша «хуралдың» қазақы
нұсқасы) құрайды.
Бұдан әрі осы тақырыптың жалғасы ... жаңа ... ... ... ... үшін қажет болатын кейбір мәртебелі қалалар жайын
сөз етейік.
Астана және кіндік қалалар
Астана – қашаннан да мемлекет құрылысындағы айырықша қасиетті ... ... ірі ... үшін ... ... ... жағдай
қажет. Атап айтқанда, жағырапиялық жағынан елдің орталық аумағында
орналасуы; көлік қатынастары мен байланыстың астаналық торабының болуы;
демографиялық құрамының ұлттық үлес пайдасында болуы; ... ... ... ... және ... ... ... тарихи
қасиетті мекенге жайласуы мен ел халқы үшін ерекше қасиетті орын екендігі;
сонымен бірге қазырғы өркениетке сай сәулетті де сәнділігі. Ал, ... ... ... ... сай келе ме?
Әрине, бір ғана қанағаттандыратын талабы – ... ... Оның өзі ... ... әсем ... ... жерсілкініс қаупы мол жағдайы тағы
бар. Басты кемшілігінің тағы біреуі – оның еліміздің оңтұс шығыс шекарасына
таяу ... ... ... бір ... ... ... ... (вертолет) жүк болатын десант тобы-ақ басып алуы қыйын емес.
Қысқасы, Алматы астана болар талапты қанағаттандырмайды. Оның үстіне ... ... ... мен ... ... үрдіске айналуда. Себебі,
кәзірдің өзінде Алматыдағы қоғамдық-саяси қатпар (слой) ... ... шулы ... ... ... ірі мемлекеттік қадамдар кезінде
дұрыс ықпалдан гөрі кесірі тиіңкіреуде.
«Әйелді сынасаң, ішінде анаң да кетеді» демекші, астаналықтарға топырақ
шашқандай ... та, ... мына бір ... ... жала ... сөкпес. «Әкесі өлсе де естіртеді»: алматылық ағайындар елдің басқа
өңірлерінен астанаға ... ... үшін ... ... ... ... іштарлық, менмендік, жікшілдік дағдыларымен
көрінуі. Әрине, өте өкінішті.
Әсіресе, астана ретінде қазақ ұлтын біріктіру факторы болудың орнына,
керісінше, жүзге, руға ... ... ... ... қай жүз, ... ... ... үйреніп қайтатының ештеңе емес, рулық, жүздік
деңгейдегі жіктеліске бой алдырып, ... ... ... ... басқа амал қалмайды. Бір қызығы, астанада әлі күнге ... ... ... шыққан зиялы қауымды көре алмай отырмыз. Бейне
бір шетінен зиялы қауымның өкілі емес, интеллигенттер (зиялы қауым мен
интеллигенция ұғымдары қабыспайды) ғана ... Ал, егер ... ... Нұрсұлтандар) аттан салса, басқалары өзге елдің
адамдарындай әлгі атойға мән бермейді.
Алматының астана болуының өзі әуел баста күмән ... ... ... ... ... ... солтұстағы Орынборға келіседі,
империялық өкімет орныққасын Ақмешітке көшіріп, оны «Қызылорда» атап
нықтайды, ал сонан соң Қазақстанның ұланғайыр ... ... ... ... астананы оңтұс шығыстағы Верный қалашығына бір-ақ
аударды. Қыйтұрқылық қайда жатыр! Әрине, тәуелсіздік алған Қазақстан ... көз ... ... ... ... ... ... бір жағынан кешіріммен қарауға болатындай объективті себептері де
бар. Өйткені, Алматы қазақ үшін жұмақпен тең болды. – республикадағы ең
ірі, ең ... ең, ең... ... Сол ... сол ... жеткен қазақтың
көкірегіне нан пісетіні, әрине, бір жағынан мойындарлық жайт. Оның үстіне
қызыл империя қазақ ұлтына құлдық, мәңгүрттік ... ... ... ... туралы соңғы кезде әңгіме көп. Оның ең басты түйіні ... ... ... ... ... ... ... Шындығын айтсақ,
Қазақстандағы үй де, көрнекті қалалардағы бір де бір нәрсе қазаққа астана
болатындай ыстық та ... ... ... да жағдайлы емес. Кәзіргі қалалар
жайлы мойындайтын ащы шындық – олардың қазақты отарландыра түсудің тетігі,
тұқырта түсудің тиегі немесе ... ... ... ... жаңа ... ... да жаңалай салынып, қазақтың Вашингтонындай
әлемдегі әккі қалаға айналғаны ... ... ... жүрген бар қалалардың
бірін астанаға айналдыру мен жаңадан астана салудың құны бір, тіпті,
алғашқы нұсқа қымбатырақ ... ... ... Себебі, ескіні жаңғыртудан
әруақытта жаңаны жасау әрі оңай, әрі тиімді екені белгілі.
Астана, әрине орталық сары аймаққа ірге тепкені құба құп. ... ... ... ... әрі ... ауызында жүрген, тарихтың өзі куә
Ұлытау бар екені рас. Шындығына көз жіберсек, Сары арқа ... ... ... ... – ортақ жайлауы да, Ұлытау асатаналық мекені
болғаны, оған соңғы рет Ұлы ... ... ... ... ... (метеорит) бар рудың таңбасын бастыруы куә. Ұлытау биіктігіне
орай емес, өзінің көшегендер үшін мәні зор астаналығына байланысты, ұлы
мәселелер ... ... ... ... ... (ежелгі түркілердің)
ауық-ауық ірі істері қаралып, бас қосатын орнына орай ... ... ... үстіне аңыз бойынша жерді қаптаған топан судан төбесі көрінген жалғыз
нүкте Қазығұрт та осы үстірттің қасиетті шыңдарының жалғасы ... ... сол ... ... ... ... ... қарай емес, ол
ежелден түркілік ұғымдағы ортақ немесе ортаңғы арқа (жер, мекен) деген
түсінікке қарай аталуы тағы да ... ... ... «сары» сөзінің түсті
білдіруі беріде қалыптасқан жағдай. Жалпы, ол әуелгі ұғымда алтын түсті
дегенді білдіріп, ол о ... ... ... ... ... сар-дар, сар-
баз) аталуы мүмкін. Осыдан барып орыстың «царь» сөзі бастау алып жатуы
ықтимал. Басқа жағынан алғанда, ... ... шөбі ... ... ... тән. Сол ... Сарыарқадай қасиетті мекенді түсіне
орайластырып, қадырын төмендетудің қажеті жоқ.
Ұлытаудағы тағы бір ерекшелік: кәзіргі Қазақстанның нақ ... ... және ... ... мен суы да нулы ... аралығы болып
табылады, мал шаруашылығы мен солтұсты қаптай орналасқан егін шаруашылығы
қыйылысқан, батыстан шығысқа ... ... ... ... жағынан: Ұлытау маңы негізінен малды мекен болғандықтан,
қазақ жұрты тұтаса тұрып ... және өзге ... ... ... ... көңіл аударарлық жайт.
Ал, енді болашақ астананың қоғамдық-саяси ахуалы мен мәдени ауаны, әрине,
өзімізге байланысты. Егер де 300-400 ... ... ... ... ... ... білсек, астана тұрғындары да солар болып шыға
келеді. Ұлттық астана боларлық Алаш қаласы ... ... оның ... ... өрнекке малынған ерекше қала болары сөзсіз. Сөйтіп, ол
республикадағы барлық қалалардың сәулеттік сымбатына ықпал етер еді.
Ұлытаудан орын тебер Алаш қаласы Қазақстанның ... ... ... тағы ... ... ол республика үшін төрт құбылаға түгел
бірдей аралықта орналасып, геосаясаттың іске асуына бірден бір септігі тиер
еді және мұндай географиялық орын ... ... мен ... ... аян.
Алматы
Әрине, көз үйреніп, ойға сіңген, жол тораптанып, бойға біткен қазырғы
астана туралы қасаң пікірден жеме ... ... ... да оңай емес.
Дегенмен, ару Алматы бәрінен бұрын ... ... өнер мен ... мен ... және ... беру мен ... қаласына айналса, құба
құп болар еді, әрі осы бағытқа лайықты да. Алматы мұндай мәртебені алар
болса, оған ... ... жөн. Ол үшін ірі ... ... көшіріп,
табиғи айналасын тазартып, сәулетіне ұлттық әр мен сәулетті қоса түсіп,
жетістіре түсу ... ... ғана ... келген қазақтың досы да, дұшпаны
да сұқтана түседі. Айтпақшы, Алматыны алақанымен көмкеріп тұрған
Тәңіртаудың «Тянь-Шань» атауымен ауысуын қолға алуды үлкен саяси іс ... ... ... ... ... ... астана болуы да Темір
әмірдің атымен байланысты. Ол ... ... ... неге ... Оған ... ... бар ... сол кезде Йассының Темір хандығы үшін орталық орын ... ... ... ... бола ... ... мен түркілерді топтастыру
рухының барлығында. Міне, сол себепті де ... аты ... ... қайта
аталмай, Түркістан болып жаңғырды. Ал, бұл түркілерге жалауша ... ... ... ... ... ... ... қажылық орынға айналуы қажет
(ең болмаса рухани);
- түркілік және ... ... ... ... ... және әлемдік
тарихты зерттеу институты, түркілік өнер мен мәдениет, этнография ... ... ... ... ... жандандыру үшін жер бетінде қанша түркі жұрты болса,
сонша болатын және ... ... сол ... тән ... құба ... ... арап харыпты баспахана құру шаһардың белді келбеті мен мазмұны
болар еді.
Байқоңыр (Ленинск)
Ленинск аталып жүрген болашақ Байқоңыр қаласының дүние жүзі бойынша адамзат
тарихында ... ... ... ... ашқан қала ретінде-ақ оның тағдырына
енжар қарауға қақымыз жоқ. Әрі оның қазырғы мәні де бір ... ... ... ... ... ... ... өте қынжыларлық,
дегенмен, Дүние жүзіндегі ірі ғарыш айлағы болып қалатынында ... ... да оның ... ... прогресс болып белгіленіп, әлемдік
деңгейдегі техника жаңалығының лабораториясы мен Қазақстанның ғарыштық
жанарына ... ... ... еді. Бұл үшін, сірә, Байқоңырда ғаламшар,
ғарыш және жер зерттеу институты құрылғаны жөн ... ... осы ... атауы, жұлым-жұлымы шығып, ядролық жарылыс кесірінен
жер астына жұтылған Дегелең тауының атауын алса, оңды ... еді. ... ... ... ... ... Курчатов қаласында дүние жүзіндегі ең
ірі әскери полигонды ғылыми қамтыған ғалымдар шоғыры қазырғы кезде сетіней
бастаған болар. Әйтсе де, қазаққа төрт бірдей ұлы адам ... ... ... ... бұл ... дүниеге келген қаланың да тағдыры
бекер емес деп ойлаймыз. Сондықтан бұл қаланы ыдыратудан Қазақстан үлкен
зиян шегеді. Оған, тіпті, кеңес кезіндегі ... де ... ... жөн.
Егер Курчатов кеңес кезеңіндегі ядролық жабық қала болса, енді ол барлық
табиғи ғылым саласы және ... ... ... ... ... және ... жайт.
Сонымен, астананы қоса есептегенде, мәртебелі қалалар мемлекеттік бағыныста
болатындығы онсыз да аңғарылып тұр. Бұл ... ... ... ешбір ауданға не кірмеуі, не бағынбауы дұрыс. Сондай-ақ,
бұлардың бас жоспар бойынша ғана дамуы қолға алынса, нұр ... ... ... ELSERIK на 20:57 0 ...
ПИК - демократия іргесі емес пе?
немесе коммуналдық ауызбастырық реформасы хақында
Қазақстанның ... ... ... КСРО ... оның ... өтуі мен ырықты экономикаға қадам басуы тоғыз әйелдің
толғағындай қатар келген жайт болатын. Атаулы аса күрделі процесті бастан
кешу үшін жас ... ... ... ... да ... ... бір мезгілде айналып, қазіргі уақыт талап етіп отырған елді
демократияландыруға да ... ... тиіс еді. ... ... процесс
қандай сарында өрбігенін Қазақстандағы жекешелендірудің басы тұрғынжайдан
басталғандығын және оның арты неге соқтырып отырғанына талдау жасау арқылы
мән – жайға қанығайық.
Қазақстан билігі өз ... ... ... ... ... ... бастағанда, сол кездегі қазақ
өкіметі КСРО бойынша реформа жасау бастамасын басқаларына қарағанда өз
қолына бұрын алып қана қойған жоқ, республика байлығын ... өз ... ... ... қарапайым адамдарға деген ауызбастырығын да
осылайша жасаған-ды. Рас, бұрын жеке мүлікке жаппай ие болу өңі түгелі
түсіне кірмеген ... ... сана үшін ... ... науқаны
күдігі аралас болса да ізгі әрекет ретінде қабылданды. Оның үстіне әлемнің
алтыдан бір бөлігіндегі алғашқы шаруа болғасын да, ... ... ... тұрарлық жайт. Алайда, мәселе мүлікті нақты қожайынның иеленуінде
ғана емес, мемлекеттік меншіктің жекеменшікке ... еді ... ... ... ... сай ... ... және
идеологиялық сүйемелдеу арқылы жүруі тиіс бола-тұғын.
Шын мәнінде бұл жекешелендіру ... ... ... ... ... ... бұл
әрекет Қазақстан республикасындағы тұрғынжайды жекешелендіру туралы дейтін
ешбір заңға сүйенген жоқ, бар болғаны сол кездегі үкіметтің қаулысына ... Ал, ... ... ... заңсыздық жағы жетіп
артылатыны белгілі. Алғашқы кезекте адамдар өзінің пәтерлері мен кеңшар-
ұжымшарлардың үйлерін жапа-тармағай меншіктеріне ... оның ... ... ... ... мен «құйқалы» баспаналар талан-тараждың
объектісіне айналғаны өз алдына бір төбе ... Ең ... ... ... ішіндегі көппәтерлі үйлердің бөлінбейтін ортақ
бөліктері 1997 жылы ... үй ... ... заң ... ... әрі
күтусіз, әрі иесіз қалды. Себебі, жекеменшікке өткен пәтерлердің тағдыры
қожайындардың ... ... ... үйлердің жертөлелері, төбелері,
баспалдақтары мен лифтілері және басқа да бөліктері мен ... ... бойы ... пен заң ... тыс қалды.Тұрғындарға жекешеленген
пәтермен бірге үйдің әлгі ортақ бөліктерінің ортақ меншік екендігі
жеткілікті түрде ұғындырылған жоқ. Көппәтерлі ... ... үшін ... ... ... ... (ПИК) шын мәнінде қалалық әкімдердің
тікелей қатысымен құрылып, жұртшылық бұл құрылымды бұрынғы кеңестік
тұрғынжай-коммуналдық ... ... ... ... ... ПИК-ді бақылап-меңгеру істерін жайына қалдырды. Ал, осы осалдықты
сезінген ПИК басшыларының барлығы дерлік пәтер иелерінен үйді ... ... ... ... етіп ... ... ... жетерлік.
Нәтижесінде бірінен соң бірі ауысып жатқан қала әкімдері де бұл ... ... ... ал ... бұл ... қай ... ... кей кездері ПИК-ді әкімдіктің коммуналдық бөлімдері тұрғысынан
қараған істер де жеткілікті. Бұл жағдай - шын ... ... ... ... гөрі ... ... болатын. Сөйтіп, «о баста тым жақсы ән
болатын, пұшық айтып қор қылды» демекші, ... ... ... ... ... ... ... енгізу мақсат
болғанымен, оның ту-талақайы шықты: пәтер иелері ПИК-ді меңгеруге
қатыспады; ... ... ... азаматтардың өз мойнында
болғанымен соншалықты жүзеге аспады; ПИК-тер көп жағдайда жеке адамдардың
табыс көзіне ... ... ... тәрк ... ең ...... санасы кондоминиум аталатын ортақ меншікті меңгеру дәрежесіне
көтерілмеді, оған тиісті жағдай жасалмады.
Сірә, ... ... ... ... ... әлгі ... ... мен шыжығына алдандырып қойып, билік элитасының өзі
ел байлығын алаңсыз бөліске салу үшін жасалған алғышарт болса керек демеске
амал ... ... ... ... ... ... ... қолға
ұстаудың өзі де жарты бақыт болатын және ол басқа жекешелендірулерге
көпшілікті алаңдатпайтындай ауызбастырық еді. Міне, осылайша көппәтерлі
үйлердің пәтерлері өз қожайындарын тапқанымен, ... әлгі ... ... ... ... ... ... Себебі, кондоминиумдердің шынында да
ортақ қожайындары болуға тиіс еді. Осылайша, ... ... ... ... ... ... жекеменшік көзқарас дамымақ түгелі
қалыптаспай қалды.
Бұл мәселе, Үкімет қаулысымен көппәтерлі үйлерді күтіп-ұстауға ... ... ... ... ... ... ... алдыдан бір-ақ шықты. Сөйтіп, Қазақстанның
миллиондаған шаршы метр көппәтерлі тұрғынжайына жартылай және асығыс
реформа жасалғаны талай сау басқа ... ... ... ... ... үйлердің ортақ мүліктері мен алаңдары заң жүзіндегі
қожайынын күтіп қалған еді. Көпшілік бұл қожайынды ПИК-тер деп қабылдады.
Осылайша, кез келген ... ... ... ... тиістілігі бұл салада ескерілмеді. Сөйтіп, бұрын қаланың 1-
хатшысына шағымданып дағдыланған кеңестік жұрт енді қала әкімдеріне
дұғайлатумен күн ... Осы ... ... ... ... ондаған жылдар
бойы бірыңғай мемлекеттік меншікте болып келген кәппәтерлі үйлер ырықты
экономика тұсында күрделі ... ... ... тиіс ... Дегенмен,
бұның бір жасампаздық жағын атап өткен мақұл, ол – жұртшылықтың пәрменді
қарсылығын туғыза алмайтын, ештеңеге мән бермей, билік айтса – заң ... ... ... бұл ... ... өте ... Қазіргі кезде мұндай да реформа жасап үлгермеген Ресей федерациясы
көппәтерлі үй мәселесіне біршама қиналып жатқаны рас. ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Ал, есі кірген
қазақстандықтар енді кезінде күрделі жөндеусіз ... ... ... бұл ... ... қаржы талап ету жағын қарастыруда.
Дегенмен, Қазақстанның тұрғынжай-коммуналдық ... ... ... шешкеннен гөрі, прроблеманың бәрін бауырына басып малтығып
жатқандай әсер бар. Рас, елде ... ... ... жұрт ... пәтер сатып аламын деп қиналмайды, ақша болса – болды. Бірақ, бар
мәселе, салынғандарына соңы он жыл, алды елу жылдан асып, ... ... ... ... өткізу мен күнделікті күтіп-баптау
мәселесі созылмалы проблемаға айналып отыр. О баста күрделі жөндеусіз,
ескірген үйлерді коммуналдық ауртпалығымен қосып тұрғындарға сәтті түрде
өңгерте ... ... ... проблемасын тұрғындардың
басына Мономахтың бөркіндей қылып қонжитқанымен қоймай, он ... аса ... ... ... қаржы бөлмей келеді.
Мұндағы басты шікә (кемістік) көппәтерлі үйлердегі кондоминиум (ортақ
қолданыстағы меншік) мәселесінің түпкілікті ... еді. О ... ... ... үйлердің тұрғындары қажетті түсіндірулердің
жоқтығы мен зорлап-зомбылап ПИК құрудың салдарынан әлгі ... ... ... өздеріне тиесілі аралас меншік екені саналарына
енбей-ақ қойғаны. Бұл ... ... ... ... ... гөрі ... ... жүргізілген реформаны «санасыз» деу әділетті.
Сонымен, 1997 жылғы «Тұрғын үй қатынастары туралы» заң бойынша ортақ
қолданыстағы меншікті (кіреберіс, баспалдақ, шатыр мен ... ... ... әр ... ... ... ... жұртқа
жеткізілместен, аттың алдына арба жеккендей, әуелі, ПИКтер құрылып, содан
соң ғана оның меңгеруіне жататын ... ... ... ... ... меншік ретінде тіркеле бастады. ПИК-тердің о баста
меншіктен бұрын құрылуы ... ... ... аттай болмағанда не
болады, сөйтіп, пәтерлері жекешеленген үйдің қалған бөліктерін ұстау әлі
күнге дабырадан аса алмай келеді. Тұрғындар әлі күнге дейін ... ... үйді жеке ... ... ... ... құрып меңгерудің
басқа мүмкіндіктерін игере алмай-ақ қойғаны. Оның үстіне пәтер ... ... ... ПИК басшыларының жалақысынан ауыспай зар қақтыруы
тағы бар. Мұның барлығын үйлестіруге тиіс қала басшылықтары бұл ... ... ... ... оларға көппәтерлі үйлерді меңгерудің өзі
демократияның іргетасы болып табылатын жергілікті өзін өзі меңгеру
формасына негізделетіндігін түсіне алмаушылық кедергі ... ... ... ... пайда келтіретін қоғамдық ұйымдарды да жұмыстандыруға болар
еді, алайда, өзі жолаған объектіні қызғыштай ... ... ... ... әлі де ... ... алмауда.
Шын мәнінде, Қазақстандағы тұрғынжай-коммуналдық реформасы өз жөнімен
әділетті түрде қолға алынғанда ... ... ... өзін ... ... сөзі бұл ... жат) саласын игеруге таптырмайтын
алғышарт еді. Көппәтерлі үй шын мәнінде меншік және оны меңгеру арқылы
азаматтар өздерінің тұрғылықты аумақтарын қоса меңгерумен ... ... ... жергілікті билікпен бірлесіп шешудің үлгісі жасалған
болар еді. Өкінішке қарай, жергілікті қала басшыларының бәрі ... ... ... ... ... ... және ... да
өздерінің құзырына тиесілі ПИК-ді меңгере алмастан, олардың үстінен билікке
шағынудан әрі аса алмайтын мұсалдат күйде қалып отыр. Бұл жағдай демократия
іргесі болып ... ... ... өзін өзі ... ... үлгі ... ... арқа сүйеу дағдысының азаматтар бойына
сіңуіне түрткі болып отыр.
2005ж
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Под ред. В.А. Бердинских. История России. Москва-2005.601 бет.
2. Боффа Д. ... ... ... ... 347 ... ... и мир: ... книга по истории. Ч.2. Москва-2005. 290 бет.
4. Зуев М.Н.История России с древности до наших дней. ... ... ... А.А. О ... и ... ... Москвы от
власти Орды // Вопросы истории.1997.№5.с 21-37.
Тест сұрақтары:
1. Рюркевич князъдері құрған ең ... ... ... Ресей Федерациясы;
ә. Киев Русі;
б. Слваяндар мемлекеті;
в. Боспор патшалығы;
г. Төменгі Поволжье.
2. 1237-1240 жылдары Ресейге монғол-татар ... ... ... ... ... ... ... Рамановтар династиясы қшан билік басына келді?
а. 1613 жыл 21 ақпан;
ә. 1712 жыл 30 тамыз;
б. 1605 жыл 1 мамыр:
в. 1648 жыл 20 ... 1701 жыл 22 ... ... ... ... ... ... аяқталған соғыс қалай
аталады?
а. Жүз жылдық;
ә. Наполеон соғысы;
б. Солтүстік ... ... ... ... соғысы.
5. 1712 жылы Петр І шешмімен Ресей империясы астанасы болған қала:
а. Мәскеу;
ә. Сарай;
б. Ярославль:
в. Саратов;
г. ... ... ... ... 1861 ж.;
ә. 1721 ж.;
б. 1917 ж.:
в. 1991 ж.;
г. 1936 ж.
7. І Дүниежүзілік соғысқа Ресей қашан кірді?
а. 1917 жыл;
ә. 1941 жыл ... 1812 жыл ... 1914 жыл ... 1701 ... ... империясы қай жылы ыдырады?
а. 1991 жыл;
ә. 1917 жыл ;
б. 1990 жыл :
в. 1936 жыл ;
г. 1731 ... ... ... ел басқарған тұңғыш өкілі:
а. Петр І;
ә. Иван ІІІ ... ... ... ... ... ... ... Екатерина ІІ.
10. Жалпыресейлік император титулының тұңғыш иеленушісі:
а. Николай II Александрович;
ә. Елизавета ... Пётр I ... ... I ... Анна ... ... ... міндеттейтін жер иелігі.
Ассигнация. Қағаз ақша бірлігі.
Революция. Халық көтерілісі не әскери күшпен биліктің төңкеріліс
нәтижесінде ауысу үрдісі.
Рейхстаг. Фашистік ... ... ... Грек ... қандай да болмасын этникалық, ұлттық немесе діни
топтарды толық немесе ... ... ... Латын сөзі, үкіметтің немесе партияның атынан салтанатты
түрде жариялау
Импичмент. Ағылшын ... ... ... ... ... үшін
жауапкершілікке және ісін сотта қарауға мүмкіндік беретін ерекше
тәртіптің түрі
Капитуляция. Латын сөзі, тізе бүгу, берілу
Лидер. ... ... ... ... ... т.б. ... ... сөзі, уақытша тоқтату, үзіліс жариялау
Паритет. Латын сөзі, мемлекеттер арасындағы саяси және ... ... ... тең ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
КСРО – ның ыдырауының себептері және ТМД мемлекетінің қалыптасуы мен даму бағыттары12 бет
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев еңбектері тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігі тарихының дерек көзі (1990-2006 жж.)214 бет
Ресей Федерациясының тарихы14 бет
Қазақстанның егемендік алуы және дамуы50 бет
Альфа – ыдырау11 бет
Атом және атом ядросы18 бет
Атом ядросы74 бет
Жасушадағы зат алмасу және энергияның айналымы7 бет
Иондаушы сәулелер10 бет
Нуклеин қышқылдарының ыдырауы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь