Сұр қарлығаштың тіршілі

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
Систематикалық орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

І Сұр қарлығаштың құрылысы мен тіршілігі ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Ұзынқанаттылар отрядына жататын құстардың тіршілік ету ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Сұр қарлығаштың сыртқы құрылыс ерекшеліктері ... ... ... ... . 7
1.3 Сұр қарлығаш ішкі құрылыс ерекшеліктерін анықтау ... ... ... 14

Тәжірибелік бөлім
2.1 Сұр қарлығаштың тіршілігін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 19
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 26 Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 27
Кіріспе
Құстар - құрлық омыртқалыларының ішіндегі ең көп тобы, ауада ұшып тіршілік етуге бейімделген. Анатомиялық құрылысы жағынан құстар өздерінің тікелей тегі – бауырмен жорғалаушыларға жақын, олар кесірткетәрізділер тобына бірігеді.
Құстардың негізі тіршілік ортасы құрлық және сулы орта. Құстар табиғатта алатын орны ерекше. Табиғаттың ажырамас бір бөлігі болып табылады. Олардың табиғатта негізгі маңызы ауылшаруашылық және кәсіптік. Сонымен бірге зиянды жақтары да бар.
Сұр қарлығаш (лат. Hirrundinidae) — торғай тәрізділер отряды, әнші торғайлар тобының тұқымдасы.
Арктика мен Антарктидадан басқа аймақтарда кеңінен таралған, 20 туысқа бірігетін 79 түрі бар. Қазақстанда 5 түрі (жар қарлығашы, құз Қарлығашы, қосреңді Қарлығаш, секпілтөс Қарлығаш, кент Қарлығашы) кездеседі.
Сұр қарлығаш өте жақсы ұшады, тіршілігінің көп уақытын ауада ұшып жүріп өткізеді. Су үстінен ұшып бара жатып-ақ су іше береді. Ұшып жүріп қорегін ұстап жейді. Дауысы онша қатты емес.
Сұр қарлығаш ұясын саз балшықтан сілекейімен араластырып бекем етіп жартас қуыстарына, жағалаудағы жарға, үй ішіне, кейде ағаш басына да салады. Ұясы жарты ай немесе түбі кең, аузы тар құмыра пішінді. Ұясының түбіне қауырсыннан, т.б. заттардан жұмсақ төсеніш жасайды. Ашық ұядағы жұмыртқа қара теңбілді шұбар, жабық ұядағы жұмыртқа ақ түсті болады. Жылына 1, кейде 2 рет 3—7 жұмыртқа салып, балапан басып шығарады. Балапандары қызылшақа болып туады.
Зерттеу мақсаты: Сұр қарлығаштың биологиялық ерекшеліктерін анықтау.
Зерттеу міндеттері:
1. Ұзынқанаттылар отрядының жататын құстардың тіршілік ету ерекшеліктері.
2. Сұр қарлығаштың сыртқы құрылыс ерекшеліктері
3. Сұр қарлығаштың биологиялық ерекшеліктері.
Зерттеу обьектісі: сұр қарлығаш
Зерттеу әдістері: бақылау, салыстыру
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Беркінбай Омарқан. Қазақстан құстары. Алматы, «Атамұра» 2007 (57-73)
2. Валерий Михайлов Марқакөл - Алматы, «Қайнар» 1999 (15-29)
3. Ә.Жұмаділов, А.Бекенов, Х.Қыдырбаев Қазақстан қорықтары – Алматы, Кітап, 2004 (72-83)
4. Е.Гуриков Іле Алатауы - Алматы «Мектеп» 1997 (21-27)
5. М.К.Жұмалиев, Б.Е.Есжанов Жануарлар әлемінің биоалуантүрлілігі - Алматы «Қайнар» 2000 (57-68)
6. Ж.Әлиев, А.Бекенов, Х.Қыдырбаев. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау – Алматы, кітап, 2004 (98 - 109)
7. К.М.Жиенбаев Алматы хайуанаттар паркі Алматы «Қайнар» 1995 (55-62)
8. А.А.Иванщенко Қазақстан қорықтары – Алматы, «Кітап» 2004
9. http://www.google..com/imgres/imgurl=http://cdn8.wn.com/ph (щегол)
10.http://www.google.com/imgres/imgurl=http://upload.wikimedia.org
11. http://www.google.com/imgres/imgurl=http://egemen.kz
12. http://www.google.com/imgres/imgurl=http://balalaralemi.kz
13. http://www.google.com/imgres/imgurl=http://cdn4.wn.com
14. К. Олжабекова Б. Е. Есжанова. Омыртқасыздар зоологиясы І бөлім Алматы , Қазақ Университеті, 2007ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе .................................................................................................. 3
Систематикалық орны ........................................................................ 5
І Сұр қарлығаштың құрылысы мен ... 6
+ ... ... ... құстардың тіршілік ету ерекшеліктері ................................................................................ 6
+ Сұр қарлығаштың сыртқы құрылыс ерекшеліктері ................. 7
+ Сұр ... ішкі ... ... ... ... ... бөлім
2.1 Сұр қарлығаштың тіршілігін зерттеу..................................... 19
Қорытынды ...................................................................................... 26 ... ... ... ... - ... ... ... ең көп тобы, ауада ұшып тіршілік етуге бейімделген. Анатомиялық құрылысы жағынан құстар өздерінің тікелей тегі - ... ... ... олар ... ... ...
Құстардың негізі тіршілік ортасы құрлық және сулы орта. Құстар ... ... орны ... ... ажырамас бір бөлігі болып табылады. Олардың табиғатта негізгі маңызы ауылшаруашылық және кәсіптік. ... ... ... ... да бар. ... қарлығаш (лат. Hirrundinidae) -- торғай тәрізділер отряды, әнші торғайлар тобының тұқымдасы.
Арктика мен Антарктидадан басқа аймақтарда кеңінен таралған, 20 ... ... 79 түрі бар. ... 5 түрі (жар ... құз ... ... ... секпілтөс Қарлығаш, кент Қарлығашы) кездеседі.
Сұр қарлығаш өте жақсы ұшады, тіршілігінің көп ... ... ұшып ... ... Су ... ұшып бара ... су іше ... Ұшып жүріп қорегін ұстап жейді. Дауысы онша қатты емес.
Сұр қарлығаш ұясын саз балшықтан сілекейімен араластырып бекем етіп жартас ... ... ... үй ... кейде ағаш басына да салады. Ұясы жарты ай немесе түбі кең, аузы тар құмыра пішінді. ... ... ... т.б. ... ... төсеніш жасайды. Ашық ұядағы жұмыртқа қара теңбілді шұбар, жабық ұядағы жұмыртқа ақ түсті болады. ... 1, ... 2 рет 3 -- 7 ... ... ... ... шығарады. Балапандары қызылшақа болып туады.
Зерттеу мақсаты: Сұр қарлығаштың биологиялық ерекшеліктерін ... ... ... отрядының жататын құстардың ... ету ... Сұр ... ... ... ерекшеліктері
* Сұр қарлығаштың биологиялық ерекшеліктері.
Зерттеу обьектісі: сұр ... ... ... ... ... орны
Тип: Хордалылар - Сhordata
Тип тармағы: Омыртқалылар - Vertebrata
Класс: Құстар - Aves
Класс тармағы: Желпуішқұйрықты немесе ... ... - ...
Отряды: Ұзынқанаттылар - Apodiformes
Тұқымдасы: Әнші торғайлар - Passeri
Түрі: Cұр қарлығаш - Hirundinidae
І Сұр қарлығаштың ... мен ... ... отрядының жататын құстардың тіршілігі
Ұзынқанаттылар (лат. Apodiformes) -- құстардың бір ... ... Жер ... ... және ... ... мекендейтін 2 отряд тармағы бар: ұзынқанат қарлығаш және колибри. Қазақстанда ... ... (Apodes) 1 ... 2 ... жататын 4 түрі бар. Орман алқабынан шөлге дейінгі тау, ... ... т.б. ... ... қолайлы құр-ғақ, ашық жерлерді мекендейді. Қанаты ұзын әрі жіңішке, тұмсығы мен аяғы қысқа, сәл жалпақтау, көпшілік түрінің саусақтары ағаштың бұтақтарын ... ... ... ... ... Сырт ... ... ұқсайды, тегіс жерден тез көтеріле алмайды, жемін көбіне ұшып жүріп аулайды. Бұл құстарға тән қасиет -- ... ... ... ... ... ұя жасауға қолданады) молдығы. Жыл құстары. Моногамды. Биік құрылыстардың басына, қия-жартастың арасына, ағаштардың қуысына, үңгірге ұя салады, 1 -- 6 ... ... ... мен ... жұмыртқаларды кезектесіп басып, одан шыққан балапандарын да ... ... ... -- әр ... ... Ұзынқанат қарлығаштар зиянды жәндіктерді жеп, а. ш-на ... ... - ... ... ... ... ұзын және үшкір, өте жоғары жылдамдыққа бейімделген. 10 шақты түрі ... ... ... ... ... және ... ... Австралияда, Жаңа Гвинеяда және Жаңа Гебридте таралған. Үңгірлерде, ... ... ... ... ТМД-да 1 түрі, кәдімгі Д., (М. schreibersi), Закарпатье, Крымда, (қазір жоқ), ... ... және ... ... ... енгізілген.
1.2 Сұр қарлығаштың сыртқы құрылыс ерекшеліктері
Тері жамылғысы және оның туындылары. Сұр қарлығаштың терісі жұқа, оның сыртқы эпидермис қабаты ... ... Тері ... ... бездері және сүйекті туындылары болмайды, тек қана құйрық түбірінің үстіңгі жағында құймышақ безі болады. Оның шығарған секрет ... ... ... оған су ... ... ... безі су ... жақсы дамыған, құрлықта тіршілік ететін кұстарда болмайды. Сүйекті туындыларының болмауына байланысты эпидермистің түрін өзгерткен ... ... ... тері ... көп ... ... жоғарғы және төменгі жақтарының үсті азды-көпті болсын мүйізденген қапшықпен қапталып, тұмсықты құрайды. ... мен ... ... мүйізді қабыршақтар қаптаған. Қауырсыны бар жерін птерилия, ал денесінің қауырсыны жоқ жерін, немесе ... ... ... ... деп ... қарлығаштың қауырсындары құрылысына және атқаратын қызметіне қарай түрліше болады. Денесінің сыртын қалыпты (контурный) қауырсын жауып тұрады. Ол негізгі ... және оның екі ... ... орналасқан азды-көпті пластинка опахаладан тұрады Қауырсынның теріге еніп тұратын бөлімін (очин) қалам қауырсын ... ... ... ... пәр бекіген бөлімі сабағы деп аталады. Пәр ұзын бірінші дәрежедегі мұртшалардан және оған ... ... ... ... ... қалыптасады. Екінші дәрежедегі кіші мұртшалардың ұсақ, көптеген ілмешектері болады. Осы ілмешектер өз ара байланысып, бір серіппелі тақташа ... ... -- ... ... ... денесін сыртынан жауып тұрады. Бұл қауырсындар сұр қарлығаштың денесін сыртқы механикалық әрекеттерден және дене ... ... ... Сұр ... қанаттары мен құйрығы осы қауырсындардан қалыптасады. Бұл қауырсындарды орналасу жерлеріне ... ... ... ... Мысалы, екі қанатының артқы жиектеріне орналасқан ұзын қауырсындарды -- қақпа (маховые) ... ... ұзын ... ... ... ... үстін жауып жататын кауырсындары -- ... ... ... ... үсті ... деп аталады.
Қалыпты қауырсындардың астыңғы жағында ұсақ малық, қауырсындар ... Бұл ... ... ... ... дәрежедегі ұсақ мұртшалары жоқ, сондықтан олардан серіппелі тұтасқан ... ... ... ... қауырсындардьщ сабағы өте жіңішке болады, сондықтан мұртшалары сабақтың жоғарғы жағында бір шоқ болып орналасады. ... ... ... -- ... ... ... -- деп ... Мамық және нағыз мамық қа-уырсындар су құстарында, әсіресе салқын жақта тіршілік ететш құстарда көбірек болады. Олардың негізгі ... -- ... ... ... ... ... арасында, мұртшалары жоқ жіпше тэрізді қауырсындар да кездеседі. Сұр қарлығаштың ... ... ... да ... ... ұшып ... ... ұстайтын насеком жемділердің түрлерінде аузын ашқан кезде воронка сияқтанып насекомдарды қағып алу мүмкіндігін ... ... ... ... Сұр ... ... жылына 1 -- 3-ке дейін түлейді.
Ет системасы. Сұр қарлығаштың бұлшық еттері, олардың тіршілік әрекетіне байланысты бірнеше ерекшелігімен сипатталады. Ол ұшу ... ... ... ... ... және тамағын табура мүмкіндік береді. Екіншіден, аяқтарын қозғауға икемделген көлемді бұлшық ... дене ... ... ... ... ... аяқтарға бекінген. Үшіншіден, негізгі қимылын қанаттары атқаратын болғандықтан, қанаттарын қозғалтатын ірі бұлшық еттер денесінің арқа жағына ... ... ... ... ... бөліміне, төс сүйегінің екі жағына орналасқан. Әсіресе аяқтарының бұлшық еттері назар аударарлық. Төс сүйегінің қырына бекінген ірі төс еті ... ... ... 20 процентіне жетеді де, қанаттарын төмен түсіруге қатысады. Оның астында жатқан бұғана асты еттері көлемі кіші ... да, ... ... ... ... ... аяқтарын қозғайтын 35-ке жуық күрделі бұлшық еттері болады. Бұлардың ішінде көбірек ... ... ... ... ет. Бұл ет ... басталып ортан жілік бойымен созылып келіп, тізенің үстінен сіңір сияқты, қатты тарамыс түрінде оралып өтіп, одан саусақтарды иіп ... ... ... ... Сұр ... ... ... қонады, тізесі иіліп, оралымды ет созылады, соның салдарынан саусақтарын иіп ... ... ... ... ... ... бүреді. Құс неғұрлым төменірек басылып, орнықтырақ отырған сайын, оралымды бұлшық ет ... ... түсе де, ... ... бүре ... Сондықтан да, бұтақта қонақтап, ұйықтап отырған құстар құлап кетпейді.
Сұр қарлығаштарда саусақтарының автоматты иілуі басқаша. Бұл ... ... ... қабатта жатқан игіш бұлшық елің әрекетіне байланысты. Бұл еттің сіңірі саусақтардың ұшына барып бекиді. Сіңірдің астыңғы жақ бетінде ... ... ... ол ... қынаптың ішімен өтеді. Қынаптың ішкі бетінде көлде-нең орналасқан қабырғалар бар. Сұр қарлығаштарда бұтаққа ... ... ... ... сіңірдің төменгі бетіндегі бұдырлары құстың салмағымен, қынап ішіндегі ... ... кіре ... де, ... ... ... иілген саусақтар сол қалпында қалады, құс бұтаққа ешбір бұлшық еттің ... ... Енді ... ... ... ... қынаптың қабырғаларынан алшақтап барып ашылғанда саусақтары жазылады.
Скелетінің ұшуға бейімделуіне және ... ... ... өзіндік ерекшеліктері бар: біріншіден, алдыңғы аяқтарының, иык, және жамбас ... ... ... болуы; екіншіден, барлық скелетінің жеңіл, әрі мықты ... ... ... ... ... сүйектерінде куыстың болуынан, ал беріктігі -- даму кезеңінің ерте мерзімінде ... ... ... ... кетуінен болады. Тіпті ересек құстардан сүйектердің жігін байқау мүмкін емес [5].
Омыртқа ... -- ... ... бел, ... және ... бөлімдерінен калыптасады. Бел омыртқалары ересек құстарда күрделі құрылысты сегізкөз құрамына енеді. Бас күрделі қимылдар жасайтындықтан мойын ... ұзын және тез ... ... Сұр қарлығаштың мойын омыртқаларын гетероцельдік омыртқалар деп атайды. Себебі, мойын омыртқалары бір-біріне ер сияқты жалғасады. Мұның өзі олардың тез кимыл ... да ... ... Сұр қарлығаштың мойын омыртқаларының саны 11-ден 25-ке дейін болады. Бас сүйегімен жалғасатын алғашқы екі омыртқасы амниоттардың омыртқалыларының құрылысына ұқсас болып ... ... ... және эпистрофей деп атайды.
Кеуде омыртқалары (3-тен 10-ға дейін) ... ... және ... омыртқаларымен бірігіп кеткен. Оларда болатын қабырғалар төс сүйегіне қозғалмалы болып бекіген. Қабырға көкірек және арқа бөлімдері болып екі ... ... ... ... ... ... бекініп, денесінің артына қарай сүйір бұрыш жасайды. Қабырғалардың мұндай құрылыста болуы арнаулы бұлшық еттерінін, жиырылуының нәтижесінде төс сүйегін ... ... ... ... ... ... отырады. Соның нәтижесінде көкірек көлемі өзгеріп отырады, мұның тыныс алу ... ... ... ... өз ара ... мықын сүйектерімен және сегізкөз омыртқаларымен тұтасып бірігіп кеткен. Құйрық омыртқаларының да ... ... ... ... ... ... нәтижесінде (10 -- 22) тек қана кұстарға тән күрделі сегізкөз-құймышақ ... жая ... ... рептилилердегідей екеу болады. Құстар жер бетімен жүргенде денесінің салмағы ... екі ... ... ... ... ... организмге тірек қызметін атқарады. Құстарда бос қозғалмалы құйрық омыртқалар 6 -- 9 болады. Құйрық омыртқалары бірден құйыршық сүйегіне айналады -- мұны ... ... ... ... деп ... ... ... бірнеше құйыршық омыртқаларынан тұрады. Құйыршық сүйектері құйрық қанаттары бекитін тірегі облып ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді [6].
Сұр қарлығаштың бас сүйегінің -- құрылысы ... бас ... ... ... Желке бөлімі төрт сүйектен құралады (негізгі, екі бүйір және жоғарғы ... ... ... ... рептилилердікі сияқты біреу ғана болады. Есіту капсуласы үш ... ... ... Ересек ұзақтардың бұл сүйектер бірігіп кетеді. Бас сүйегінің түбі: негізгі сына тәрізді, алдыңғы сына тәрізді, ... және ... ... сүйектерден қалыптасады. Бас сүйегін үстіңгі жағынан -- қос танау, төбе, маңдай және кеуілжір сүйектер қаптап ... ... жағы -- жақ ... және ... жақ ... ... Жоғарғы жақ сүйегіне арт жағынан -- бет және шаршы бет сүйектері жалғасады. Бұл соңғы екі ... ... ... ... ... ... құстарға тән төменгі самай доғасын құрайды. Мұның өзі көз ұясы мен ... ... ... ... ... жағы рептилилердегі меккел шеміршегі сияқты -- буынды сүйектен және тері тектес -- тіс ... ... және ... имек ... ... ... асты ... сүйекті ұзын пластинка тәрізді болады, ол желбезек доғасының бірінші ... ... ... ... ... ... бір сүйектен тұрады. Ұзақтардың бас сүйегінін, рептилилердің бас сүйегіне ұқсас белгілерімен қатар өзінше көп өзгешеліктері де бар: ұзақтардың миының көлемінің, ... ми ... ... ... ... ми сауыты да үлкен болады; көз алмасының үлкен болуына байланысты, көз ұясының да шұңқыры үлкен болады құстардың көзі ... ... ... ... ... Жақ сүйектері бір-бірімен тұтасып, азықтық затты қармап алуға қолайлы күшті аппаратқа айналған; ми сауытының сүйектері жұқа және жіктері өте ... ... да ми ... ... және жеңіл болады [7].
Қанаттары және иық белдеуі -- ұшуға бейімделуге байланысты ... ... Иық ... ... ... және ... ... Бұлардың жоғарғы жақ бастары түйісіп келіп тоқпан жілік бекитін ойықты қалыптас-тырады. Жауырынының ... ... түрі ... ... ... ... Ол қабырғалардың үстінде жылжып қозғала алатындай болып орналасқан. ... өте ... ... оның бір ұшы төспен ұштасады да, екінші ұшы буын арқылы тоқпан жілікпен жалғасады. Сұр қарлығаштың оң және сол ... ... ... ... -- мұны ... ... деп ... Ол иық белдеуіне серпімділік қасиет береді.Қанат скелеті бес ... ... ... ... ... ... Әйткенмен иық және бұғана сүйектері "өзгермеген, керісінше нашар дамыған.
Артқы аяқтар және оның белдеуі. Жүргенде құстардың барлық салмағы, артқы екі аяғына ... ... ... ... ... ... бар ... көреміз. Жамбас белдеуіне күрделі сегізкөз бен мықынның үлкен қалақша сүйектерінің ұзына бойына тұтасып барып орналасқандығы үлкен тірек болып саналады. ... ... өте ірі ... ... ... кеткен. Шап сүйегі өте жіңішке шыбық тәрізді болады. Олар шонданай сүйегінін сырт жағына орналасқан. ... ... ... ... ... ... ... ұршық басы бекитін ойықты құрайды, од және сол жамбас сүйектерінін, құрсақ жағына қараған ұштары бір-біріне ... ... ... ... ... ... жамбасты ашық жамбас деп атайды. Мұның өзі, сырты қатты қабықпен қапталған ірі жұмыртқа тууына байланысты болған.
Артқы ... -- ... ... ... ... және ... пен ... тұрады. Бұл үш бөлімнің бірінші бөлімі -- ортан жілік деген бір үлкен сүйектен, екінші бөлімі -- ... ... және оның ... ... -- ... және ... тұрады. Асықты жіліктің төменгі басына сирақтың бас жағы ... ... ... ... ... бір ғана сүйектен тұрады. Эмбриональдық даму кезінде осы жоғарыда көрсетілген сүйек -- ... ... және ... ... ... ... ... қалыптасқаны байқалады [8].
1.3 Сұр қарлығаштың ішкі құрылыс ерекшеліктерін анықтау
Ас қорыту органдары. Сұр қарлығаштың тісі болмайды. ... ... ... ... ... ... сырты мүйізді затпен қапталған қатты тұмсығы атқарады. Ұзақтардың ауыз қуысының түп ... тілі ... Оның ... ... ... болып келеді. Оның үстіндегі желім тәрізді заты қоректік заттарын тез жабыстырып алады.
Өңеш қабырғасы жұқа, безді қарынға барып жалғасады. ... ... ... ... ... корытатын ас корыту шырыны болады. Бұл ас қорыту шырынын қарын бездері ... ... ... ... ... ... қабырғасы қалың етті қарынға барып түседі. Бұл қарынның ішкі беті мүйізді қабыршақпен қапталған. Бұл ... ... ірі ... ... Ірі ... заттарды үгуге, біріншіден -- етті ... ... ... ... ... -- құстың жұтқан ұсақ тастарының да әсері тиеді. Қарынның дамуы да түрлі құстарда қоректік заттың түріне сәйкес ... ... ... ... ... және екі ... кұралады. Өт көпшілік кұстарда болады, ал көгершіндердің өті ... Өт жолы он екі елі ... ... ашылады.
Тыныс органдарының -- өзіндік ерекшелігі және ауада ұшуға ыңғайлылығы, басқа ішкі органдарға қарағанда ... ... және өте ... ... ... саңылауы кеңірдекпен жалғасады, оның жоғарғы бөлімін көмекей деп атайды. Көмекей бір оймақ тәрізді және екі ожау тәрізді шеміршектен тұрады. Бұл ... ... ... ... ... ... болмайды [9].
Дыбыс шығару қызметін төменгі көмекейдің атқаруы тек дана ... тән ... ... ... кеңірдектің екі өкпеге тарамдалатын жеріне орналасады, оған тірек болатын сүйек тектес сақина бар. Көмекей қуысына, оның сыртқы жағынан ... ... ... ... болады, ал осы жерде кеңірдектің төменгі тарамдалған жерінен ішкі дыбыс жарғақтары да келіп түйіседі Дыбыс жарғақтары ... ... ... жиырылуынан, яғни тітіркенуінен олардың формалары және қалыптасуы өзгереді де, дыбысы түрліше құбылып шығады.
Сұр қарлығаш ... қуыс ... ... ... көпіршікті дене тәрізді болып, көкірек қуысының арқа жақ ... ... ... өкпе ... еніп, бірнеше ұсақ тарамдарға бөлінеді. Олардың кейбір салалары өкпені тесіп ... ауа ... ... ... ... өз ара нәзік түтіктер -- парабронхалар, арқылы қосылады. Олардан бірнеше тұйық бітетін түтіктер тарайды, оны ... деп ... ... ... қан ... шоғырланады.
Жоғарыда айтылғандай, бронхылардың тарамдары жұқа қабы бар, ауа қапшықтарын құрайды. Мұндай ауа капшықтарының көлемі, өкпенің көлемінен ... есе ... ... Ауа ... түрлі ішкі органдардың аралығына орналасады. Олардың түтіктері бұлшық еттердің араларынан өтіп, тері астын қуалап ... және ... ... да ... ... ... ... ауа қапшықтары мойын бөлімінде екеу, бұғана аралығында біреу, кеудеде 2 -- 3 пар және құрсағында ... 1 пар ... ... ... ең ... ... бірі ... ұшқанда, олардың тыныс алу механизмін реттейді.
Сұр қарлығаш қанаттарын көтергенде, ауа қапшықтарының көлемі үлкейіп, ішіне өкпе арқылы ауа толады, ал қанаттарын ... ... ауа ... көлемі кішірейіп, ауа өкпе ар-қылы сыртқа шығады. Ауа қапшықтарының ... ... газ ... ... ... ... сұр ... денесіне ауа ендіргенде де және шығарғанда да қанда ұдайы тотығу процесі болып отырады. Бұл ... қос ... деп ... ... ... ... ұшу ... денесінің тез қимыл жасауына байланысты, газ алмасу процесін тездетеді. Ұшқанда тыныс алуы ... ... ... ... ... Неғұрлым құс қанатын тез сермеп, тез ұшатын ... ... ... алуы ... ... да құс ... ұшқанда тұншықпайды. Қан айналу органдары.
Сұр қарлығаш жүрегі төрт бөлімнен тұрады. Оның ... ... ... ал ... екі ... қарыншасы дейді. Өкпеде тотыққан қан өкпе денасы арқылы сол жүрекшеге, одан сол қарыншаға құйылады. Сол қарыншадан жалғыз оң жақ ... ... өз ... екі ... ... ... ал ... негізгі бөлімі оң жақтағы бронханы айналып, дененің арқа бөліміне қарай созылып барып, одан ішкі органдардағы артерияларра тарамдалады да ... ... ... ... ... ... арқа қол-қасына айналды. Сегізкөз тұсына барғанда арқа қолқасынан сан және шат қос артериялары тарамдалып ... да, ... өзі ... ... ... ... және ол ... ұшына барып бітеді. Диаметрі қолқадан кеңірек болып келетін, өте үлкен атсыз артериялар, бас бөліміне қан апарушы -- ұйқы ... ... ... алдыңғы аяқтарына (қанатына) баратын бұғана асты артериясына және өте ... ... ... ... ... ... ... Жүректің оы, жақ қарыншасынан бір ғана сабақпен басталатын ... ... екі өкпе ... ... [10].
Құйрық венасы екі бүйрек қақпа веналарына жіктеледі. Бірақ бүйрек қақпа жүйесінің капиллярына қанның барлығы тұтас енбейді. Қанның біразы ... ... ... ... өте шығады. Бүйректен шыққан қан тамырлары сан веналарымен қосылып мықынның қос веналарын ... Бұл екі қан ... ... ... артқы бөлімінін, негізгі вена сабағына -- артқы қуыс венаға айналады. Ішкі ... ... вена ... ... -- шарбы венасына әкеліп құ-йылады, ал дененін. құрсақ бөлімінің -- ішкі жақ ... қан ішек -- үсті ... (V. ... келіп құйылады.
Бұл екі веналар бауырдын, қақпа венасына қосылады. Бауырдан шыкқан қан бауыр вена-ларымен (V. һеріtiса ағып артқы қуыс ... ... ... ... ... артқы бөлімінен жиналып келген вена қаны артқы қуыс вена ... ... оң ... ... ... ... бұғана асты веналарымен қосылып ал-дыңғы қос қуыс венаға айналады. Бас ... ... қан осы ... ... оң жақ жүрекшеге келіп құйылады.
Нерв системасы. Сұр қарлығаштың орталық нерв системасы біршама күрделі. Бұл сұр қарлығаштың тіршілік еткен ... ... ... ... Миы ... ... ... ми сыңары басқа ми бөлімдерінен айрықша үлкен. Ми ... ... ... ... қарағанда нашар дамыған, ол негізінде бірінші реттегі даму дәрежесінде болған алғашқы күмбез деп аталатын ... ... Бас ... көру ... және ... соншалықты үлкен, керісінше иіс бөлімі өте кішкене болады. Аралық миы мен эпифизі нашар дамыран, гипофиздің жігі жақсы көрініп ... ... ... ... мидың көру бөлімі бір бүйіріне таман ауысып орналасқан. Мишық үстіңгі жағынан алдыңғы ми сыңарларымен түйіседі де, арт жарынан сопақша миды ... ... ... ... ортаңғы бөлімі негізінен құртша деп аталатын, көлденең орналасқан сайлары бар түбір бөлімнен тұрады. Құстардың бас ... он екі пар ... иық және бел ... ... ... жалпақ болады.
Сезім органдары. Сұр қарлығаштың есіту органдары ішкі және ... ... ... ... ... кұлақ қуысы рептилилердікінен гөрі күрделі. Евстахиев түтігі жұтқыншақ қуысына жалпы бір ... ... ... ... сүйегі біреу болады, дабыл жарғағы тері жамылғысының астында, сыртқы құлаққа ұқсас ояздау ... ... ... ... сұр ... ... ... Сұр қарлығаш құлағы, көзімен бірге негізгі сезім органдары болып ... Сұр ... ... ... кауіп-қатерді ен, алдымен құлақтары арқылы сезеді [15].
Зәр шығару органдары. Сұр қарлығаш ... ... дене ... ... ... метанепрос мықын бүйрек деп аталатын бүйрегі болады. Әр бүйректен клоаканың орта бөліміне барып ... ... ... шығады. Ересек ұзақтардың қуығы болмайды; ал ұрықтарында, рептилилердің ұрығында болатын -- аллонтоис сияқты қуық болса, тіпті кейбір ... бір ... ... ... ... сақталады. Денесімен салыстырғанда, ұзақтардың бүйрегінің көлемі, рептилилер мен сүт қоректілердің бүйрегінен де үлкен болады ұзақтардың бүйрегінің үлкен ... ... ... зат ... ... ... жүруіне байланысты.
Тәжірибелік бөлім
2.1 Сұр қарлығаштың тіршілігін зерттеу
Жұмыстың мақсаты: Сұр қарлығаштың ... ... ... ... және ... ету ... анықтау.
Қажетті-құрал жабдықтар мен көрнекіліктер: компьютер, интернет материалдары, әдебиеттер, сұр қарлығаш суреттері.
Зерттеу обьектісі: сұр ... ... ... ... ... ... Сұр ... тіршілігін бақылау және мекен ету ортасын анықтау.
* Сұр қарлығаштың көбею ерекшеліктерін бақылау.
Сұр қарлығаш (лат. Hirrundinidae) -- ... ... ... әнші ... тобының тұқымдасы.
Арктика мен Антарктидадан басқа аймақтарда кеңінен таралған, 20 туысқа бірігетін 79 түрі бар. Қазақстанда 5 түрі (жар ... құз ... ... ... ... Қарлығаш, кент Қарлығашы) кездеседі.
Сұр қарлығаштың тұмсығы қысқа, тұмсығының түбі кең, езулерінің арасы алшақ. Қанаттары ... әрі ... Дене ... ... ... ... қысқа, әрі әлсіз, жерде жүруі ебедейсіз. Сұр қарлығаштың қауырсыны тығыз, жотасы қара түсті жылтыр. Сыртқы түрінен еркегі мен ... ... ... Дене тұрқы 9 -- 23 см, салм. 10 -- 60 г.
Сұр қарлығаш өте жақсы ұшады, тіршілігінің көп уақытын ауада ұшып ... ... Су ... ұшып бара жатып-ақ су іше береді. Ұшып жүріп қорегін ... ... ... онша ... ... Сұр ... ... саз балшықтан сілекейімен араластырып бекем етіп жартас қуыстарына, жағалаудағы жарға, үй ішіне, кейде ағаш басына да салады. Ұясы ... ай ... түбі кең, аузы тар ... ... ... түбіне қауырсыннан, т.б. заттардан жұмсақ төсеніш жасайды. Ашық ұядағы жұмыртқа қара теңбілді шұбар, ... ... ... ақ ... болады. Жылына 1, кейде 2 рет 3 -- 7 жұмыртқа салып, балапан ... ... ... қызылшақа болып туады.
* Сурет. Сұр қарлығаштың сыртқы көрінісі.
Қорегі көбіне ұсақ жәндіктер. Ашық күндері биіктеп ұшады да, ауа райы жауын-шашынды ... ... жер ... ұшады. Сондықтан да қарлығаштың ұшу ерекшелігіне қарап ауа ... ... ... ... ... Сұр қарлығаш сағатына 170 км жылдамдықта ұшады екен.
Сұр ... ұяны ... ... ол көбіне ұясын таулы топырақты жерлерге ойып ... ... ... ... қарлығаш ұялау үшін ерте ... ұшып ... ... ... ... байланысты қараша және сәуір айларында ұшып келеді. Алғашқы кезде олар адамдардың маңында, жол ... ... ... және т.б. аймақтарда қар ерігенше мекендейді. Ұяларын бірнеше жылдар бойы пайдаланады, ескі ... жыл ... ... ... құрады.
2 - сурет. Сұр қарлығаштың ұясы. ... ... бір ... салады. Наурыздың аяғында ұрғашылары 3 тен 6 ға дейін жасыл-көгілдір, жасылдау немесе ... ... ... ... ... ... 41,0 тен 28,3 мм дейін жетеді. Ұрғашысы бірінші жұмыртқадан бастап басып шығады, 18 -- 22 күн аралығында ... Осы ... ... және балапанды еркегі қоректендіреді. Уақыт өте келе ұрпақтарын қоректендіруге отбасы мүшелерінің екеуіде ат салысады. Мамырда және ... ... ... жасы 30 ... ... ұяны ... ұшып ... Шамамен үш аптадай балапанды ересектері қоректендіреді
Жыныс органдары. Аталық жыныс бездері бұршақ ... екі ... ... ... ... майына ілініп тұрады. Жыл маусымының өзгеруіне қарай, олардың көлемі де өзгереді. Мысалы, көбею кезінде қара торғайдың жыныс безі алғашқы ... 1500 есе ... ... жыныс безінің ішкі жағындағы жиегінде жетілмеген өсінді қосалқысы болады, ол ұрықтың дене ... ... ... ұқсайды. Олардың әрқайсысынан тұқым түтігі шығады да ол ... ... ... ... ... барып енеді. Кейбір түрлерінде бұл түтіктер клоакаға құяр алдында аздап ... ... ... деп ... ... құрайды.
Ұрғашыларының оң жақ аналық безінің нашар дамуы ұзақтардың қатты қабықты, өте ірі жұмыртқа тууына байланысты болуы мүмкін. ... ... ... өте баяу ... яғни 1 -- 2 ... созылады.
3 - сурет. Аналық және аталық сұр қарлығаш.
Аналық безінің басқа органдар ... ... ... ... ... ... ... бір ұшы клоакаға келіп ашылды да, екінші ұшы воронка арқылы дене қуысына ... ... ... ... дене ... ... воронкасына түседі де, оның бойымен қозғалады. Нағыз жұмыртқа жолы бірнеше бөлімдерден тұрады. Бірінші бөлімі ең ... ішкі ... ... ... ... ... ... осы бөлімінде тауықтардың жұмыртқалары 3 -- 6 сағат болады және оның сырты қалың белокты қабатпен қапталады. ... ... ... -- ... екі ... ... белокты қабатпен скорлупа астындағы қабықпен қапталады. Үшінші бөлімі -- ... жұқа ... -- ... деп ... Мұның ішінде бездері көп болады. Ол бездердің ... ... ... сырты известі, катты қабықпен қапталады да онда пигментті заттар болады. Жұмыртқаның түсі сол пигментке байланысты болады. Жатын ішінде ... 12 -- 20 ... ... ... ... соңғы бөлімін -- қынап деп атайды. Бұл бөлімнің бүлшық еттері жақсы жетілген. Осы бұлшық еттерінің жиырылу ... ... ... ... ... шығады. Тұқым жолымен жұмыртқаның қозғалу мерзімі тауықтарда бір тәулік болса, көгершіндерде 41 сағатқа дейін созылады.
4 - сурет. Сұр ... ... ... ... ... ... дене болып саналады. Әдетте нағыз жұмыртқа деп оның ішіндегі сары уызын айтады. Жұмыртқаның басқа қосымша ... ... ... ... ... емес, жұмыртқа жолында пайда болған қабаттары деуге болады.
Сұр қарлығаш жұмыртқасының сары уызы көп болады. Сары уыз бөлімінің бет ... ... және ... ... ... деп ... заты болады, ол ұрықтанған жұмыртқада кішірек ұрық дискасына айналады. Сары уыздың басқа бөлімі ұсақ ... ... ... көз ... ... ... ... сары немесе мөлдір түсті уыздың кезектесуінен құралады. Жұмыртқаның қатты қабығын сындырсақ, сары уызы дөп-дөңгелек болып түседі. Өйткені, сары ... ... ... жұқа ... ... тұрады. Сары уызда балапанның организміне керекті қоректік зат және денесін ... ... ... ... Сары ... ... май және су көп. Дамитын ұрық, өзіне ... ... ... осы сары ... ... Оған қосымша жұмыртқаның құрамындағы май да, тотыққанда өзінен су тамшыларының бөліп шығарады, мысалы, тауық жұмыртқасының, сары уызынын, ... су -- 50%, май -- 23%, ... -- 16%, ... 11% ... ... жұмыртқасының сары уызының құрамында: су -- 44%, май -- 36%, ... -- 17%, ... ... -- 3% ... - ... Сұр ... ... сары уызының сыртында мөлдір жартылай сұйық (белок) деп аталатын ... ... ... ... Оның ... екі жұқа ... ... қапталған. Жұмыртқаның мокал ұшында температура өзгерген кезде оның көлемі өзгеруіне ... ... ... екі ... ... ауа болады.
Жұмыртқаның сары уызына қарай кабыршақ қабығынак "белоктың" ... ... ... ширатылған жіп тәрізді халаза созылып жатады. Халаза сары, уызды шайқалудан сақтайды.
Жұмыртқа "белогының" негізгі маңызы нағыз ... ... ... ... ... қорғайды және ұрық-тың дамуы кезінде сумен қамтамасыз етеді. Мысалы, тауық жұмыртқасы белогының құрамы: 87% су, протеин -- 12%, ... ... ... ... ... ... ... кальцийден (89 -- 97%), аздап та болса басқа тұздар мен органикалық заттан тұрады. Қатты қабық ... ... ... ... ... және ... газ ... қамтамасыз етеді, әр түрлі бактериялардың енуіне бөгет болады. Ірі ... ... және ... ашық ... ... құстардың жұмыртқасының қатты қабығы мықтырақ болады. Ұрық ... ... ... ... ... ... скелетін қалыптастыруға жұмсалады. Қатты қабықтың сыртында майда тесікшелері болады. Бұл тесікшелер жұмыртқаның моқал жағында кө-бірек болады. Ұрықтың газ ... осы ... ... ... Жұмыртқаның басылуы ұзарған сайын және газ алмасуының күшеюіне сәйкес тесікшелердің диаметрі үлкейе түседі.
Қорытынды
Сұр қарлығаштың тұмсығы ... ... түбі кең, ... ... ... ... жіңішке әрі ұзын. Дене бітімі ерекше сымбатты. Саусақтары қысқа, әрі әлсіз, жерде ... ... Сұр ... ... ... ... қара түсті жылтыр. Сыртқы түрінен еркегі мен ұрғашысының айырмашылығы байқалмайды. Дене тұрқы 9 -- 23 см, ... 10 -- 60 ... ... ... үшін ерте ... ұшып ... Бірақта қардың еруіне байланысты қараша және сәуір айларында ұшып келеді. Алғашқы кезде олар ... ... жол ... ... жолда және т.б. аймақтарда қар ерігенше мекендейді.
Әдетте жылына бір жұмыртқа ... ... ... ... 3 тен 6 ға ... ... жасылдау немесе көкқоңыр дақты жұмыртқалар салады. Олардың мөлшері 41,0 тен 28,3 мм дейін жетеді. Ұрғашысы бірінші жұмыртқадан бастап ... ... 18 -- 22 күн ... ... ... ... ұрғашыны және балапанды еркегі қоректендіреді. Уақыт өте келе ұрпақтарын қоректендіруге отбасы мүшелерінің екеуіде ат салысады. Мамырда және шілденің басында ... жасы 30 ... ... ұяны ... ұшып ... Шамамен үш аптадай балапанды ересектері қоректендіреді.
Сұр қарлығаш өте ... ... ... көп ... ... ұшып ... өткізеді. Су үстінен ұшып бара жатып-ақ су іше береді. Ұшып жүріп қорегін ұстап жейді. Дауысы онша қатты емес.
Сұр қарлығаш ... саз ... ... ... бекем етіп жартас қуыстарына, жағалаудағы жарға, үй ішіне, кейде ағаш басына да салады. Ұясы жарты ай ... түбі кең, аузы тар ... ... ... ... Омарқан. Қазақстан құстары. Алматы, 2007 (57-73)
2. Валерий Михайлов Марқакөл - ... 1999 ... ... ... ... ... ... - Алматы, Кітап, 2004 (72-83)
4. ... Іле ... - ... 1997 ... ... ... ... әлемінің биоалуантүрлілігі - Алматы 2000 (57-68)
6. Ж.Әлиев, А.Бекенов, Х.Қыдырбаев. Сирек кездесетін хайуанаттарды ... - ... ... 2004 (98 - 109)
7. ... Алматы хайуанаттар паркі Алматы 1995 (55-62)
8. А.А.Иванщенко Қазақстан қорықтары - ... 2004
9. ... ... ... ... ...
14. К. ... Б. Е. ... ... ... І ... Алматы , Қазақ Университеті, 2007ж.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Елді мекендерде өмір сүретін құстардың биологиясы18 бет
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
Адам тіршілігінің табиғи-биологиялық алғышарты10 бет
Адамның шығу тегі. Тіршіліктің пайда болуы туралы болжамдар15 бет
Айдың табиғатқа және тіршілікке тигізетін5 бет
Алабұта тұқымдасына сипаттама. Тіршілік формалары, гүлдері, жемістері27 бет
Арамшөптердің биологиялық ереекшеліктері, таралу және олардың тіршілік жағдайларына бейімделуі20 бет
Астық сақтау кезндегі микроорганизмдер тіршілігі. Микрофлораның тегі және оның қалыптасуы2 бет
Атмосфераның табиғат пен тірі организмдер тіршілігіндегі рөлі10 бет
Бір клеткалы жәндіктердің тіршілік ортасы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь