Қазақстан Республикасындағы сот жүйесі

Жоспар

Кіріспе

1 Сот төрелігі . Қазақстан Республикасындағы біртұтас мемлекеттік биліктің бір тармағы ретінде
1.1 Сот билігі ұғымы
1.2 Қазақстан Республикасындағы сот билігінің қалыптасуы
1.3 Билік тармағындағы сот жүйесінің рөлі

2 Қазақстан Республикасында сот төрелегін жүзеге асырудың конституциялық қағидалары
2.1 Сот төрелігінің конституциялық негіздері
2.2 Судьялар тәуелсіздігінің кепілдіктері және оны нығайту мәселелері

3 Қазақстан Республикасындағы сот жүйесі
3.1 Жоғарғы Сот Кеңесі. Әділет біліктілік алқасы
3.2 Судьялардың конституциялық . құқықтық мәртебесі

4 Сот билігі жүйесін жетілдірудің өзекті мәселелері
4.1 Сот және заң шығарушы биліктер арасындағы өзара қатынастардың болашағы
4.2 Мемлекеттік биліктің сот және атқарушы тармақтары арасында өкілеттіктерді бөлу мәселелері

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-ші бабында республиканы демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде қалыптастыру мақсаттарының бекітілуі – ең алғашқы кезеңдердің бірі деп, күшті, тәуелсіз сот билігін құру міндетін қояды.
Құқықтық нигилизм әлі де орын алып отырған қоғамда, сот билігінің болуы заң үстемдігін, оны орағытып өтудің қандай да болса әрекеттерін болдырмауды қамтамасыз етудің шешуші факторына айналуы тиіс. Сот билігінің нағыз дербестігіне қол жеткізбейінше және соттар азаматтар мен заңды тұлғалардың бұзылған құқықтарын, еркіндіктері мен заңды мүдделерін пәрменді қорғау және қалпына келтірудің органы болмайынша, елдегі әлеуметтік және экономикалық проблемаларды ойдағыдай шешуге, сыбайлас жемқорлықпен және қылмыстылықпен күресуде табысқа жетуге, қолданыстағы заңдардың тиімділігіне үміт артуға болмайды.
Республика стратегиясын 2030 жылға дейін белгілеген Қазақстан халқына арнаған жолдауында Қазақстан Республикасының Президенті былай деп атап көрсетті: «Біз нені құрғымыз келеді, таңдаған мақсатымызға жеткізетін дамуымыздың траекториясы, магистралі қандай болуы тиіс, соны біз анық білуіміз және айқын түсінуіміз керек. Өзіміздің басым мақсаттарымызды дұрыс анықтау, тиісті стратегияларды таңдау, осы жолмен жүру кезінде күш-жігеріміз бен төзімділігімізді көрсету арқылы біз өзімізді құр сенделуден, қуатымызды, уақытымызды және ресурстарымызды бекер жұмсаудан сақтап қаламыз».
Біздің қоғамымыздың алдына қойылған басым мақсаттарға жету жолында сот жүйесінің тәуелсіздігін нығайту – қазіргі міндет және бүгінгі күннің зәрулі қажеттілігі.
Сот билігінің теориялық негіздерін әзірлеу және оларды заңнама мен сот органдарының қызметінде практика жүзінде іске асыру, тек соңғы кездері ғана мамандардың назарларын аудара бастады. Билікті бөлісудің конституциялық қағидаты мен Конституцияда көрсетілген өзге де идеялар тұрғысынан сот билігі институтының тұтас, кешенді талдауын жүргізу біздің республикамызда әлі де жеткілікті және жүйелі түрде қолға алынған жоқ. Тіпті мемлекет және құқық мәселелерінде де сот органдарына тиісті көңіл бөлудің жеткіліксіздігі байқалады, бұл көзқарас мемлекеттік тәжірибеде ондаған жылдар бойы үстемдік құрып келді. Қазақстанда тәуелсіздік жариялауға байланысты ғана осы проблемаға қызу ықылас білдіріле бастады. Соның нәтижесі 1994 жылы қабылданған сот-құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасын орындау болды. Бағдарламаға сәйкес қалыптастырудың мүлде жаңа тәртібі бойынша бірыңғай сот жүйесі құрылды, сот билігі тармағының тәуелсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған заңнамалық жаңа актілер қабылданды, азаматтық, азаматтық іс жүргізу, қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу, салық және әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстер қабылданды.
Бірақ, қол жеткен табыстармен шектеліп, тоқмейілсуге болмайды, өйткені өз шешімін күтіп тұрған проблемалар әлі де жеткілікті. Қабылданған заңдар қаншама жақсы, дұрыс болса да, онда көрсетілген нормалардың құқықтық қатынастарға түсетін кез келген субъектінің қызметтік қағидатына, жүріс-тұрысының ережесіне айналуларының әзірше кепілі болмай тұр. Құқықтық нұсқаулардың әрбір адам үшін, әр шенеунік, кәсіпкер, лауазымды адам, басшы үшін ішкі нанымға, ішкі заңға айналуы қажет. Өздерінің құқықтары бұзылған жағдайда әр адам сот қорғауына жүгіне алатынын және оның тиімділігіне сенім арта алатынын ұғынуы және білуі тиіс. Әйтпесе біз ешқандай құқықтық мемлекет құра да алмаймыз және шынайы демократия жөнінде сөз қозғаудың өзі де бекер.
Сондықтан да еркін, тиімді және қауіпсіз қоғам құрудың бағдарламасын мазмұндайтын 2005 жылы Қазақстан халқына арнаған жолдауында мемлекет басшысы осы өзекті мәселеге ерекше қайта тоқталып кетті. Ол былай атап көрсетті: «біздің алдағы уақытта мынадай мәселелермен:
- сот өндірісін оңайлату, оның объективтілігін, сондай-ақ сот актілерінің тұрақтылығы мен уақтылы орындалуын қамтамасыз ету;
- сот өндірісі шеңберінде және сот шешімдерін атқару кезеңінде азаматтар құқығына берілетін кепілдіктерді күшейту;
1 Сот төрелігі – Қазақстан Республикасындағы біртұтас мемлекеттік биліктің бір тармағы ретінде
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылғы.
2. Қазақстан Республикасының Азамматтық іс – жүргізу Кодексі. Алматы – 2002
3.Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушының мәртебесі туралы.
Қазақстан Республикасының 1998 ж. Заңы.
4. Соттың азаматтық іс- жүргізу заңының нормалары.
5. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс- жүргізу құқығы. Абдуллина З.К.
6. Сыздыкова Г. Конституция Гражданский процесс. Юрисдическая газета -2005.
7. Осипов Ю.К. Гражданский процесс М. 1995
        
        Жоспар
Кіріспе
1 Сот төрелігі – Қазақстан Республикасындағы ... ... бір ... ... Сот ... ... ... Республикасындағы сот билігінің қалыптасуы
1.3 Билік тармағындағы сот жүйесінің рөлі
2 Қазақстан Республикасында сот ... ... ... қағидалары
2.1 Сот төрелігінің конституциялық негіздері
2.2 Судьялар тәуелсіздігінің кепілдіктері және оны нығайту мәселелері
3 ... ... сот ... ... Сот Кеңесі. Әділет біліктілік алқасы
3.2 Судьялардың конституциялық – құқықтық мәртебесі
4 Сот билігі жүйесін жетілдірудің өзекті мәселелері
4.1 Сот және заң ... ... ... ... ... болашағы
4.2 Мемлекеттік биліктің сот және атқарушы ... ... бөлу ... ... ... ... Конституциясының 1-ші бабында республиканы
демократиялық, зайырлы, құқықтық және ... ... ... ... ... – ең ... ... бірі деп,
күшті, тәуелсіз сот билігін құру міндетін қояды.
Құқықтық нигилизм әлі де орын алып ... ... сот ... болуы
заң үстемдігін, оны орағытып өтудің қандай да болса әрекеттерін болдырмауды
қамтамасыз етудің шешуші факторына айналуы ... Сот ... ... қол ... және ... азаматтар мен заңды тұлғалардың
бұзылған құқықтарын, ... мен ... ... пәрменді қорғау және
қалпына келтірудің органы болмайынша, елдегі әлеуметтік және ... ... ... ... ... және ... ... жетуге, қолданыстағы заңдардың тиімділігіне үміт артуға
болмайды.
Республика стратегиясын 2030 жылға дейін белгілеген ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті былай деп ... «Біз нені ... ... ... ... ... траекториясы, магистралі қандай болуы ... соны біз ... және ... ... ... ... басым мақсаттарымызды дұрыс
анықтау, тиісті стратегияларды таңдау, осы ... жүру ... ... бен төзімділігімізді көрсету арқылы біз өзімізді құр ... ... және ... ... ... ... қоғамымыздың алдына қойылған басым мақсаттарға жету жолында сот
жүйесінің тәуелсіздігін нығайту – қазіргі міндет және бүгінгі күннің ... ... ... ... ... және оларды заңнама мен сот
органдарының қызметінде практика жүзінде іске асыру, тек ... ... ... ... ... ... Билікті бөлісудің конституциялық
қағидаты мен Конституцияда көрсетілген өзге де идеялар тұрғысынан ... ... ... кешенді талдауын жүргізу біздің республикамызда
әлі де жеткілікті және жүйелі түрде қолға ... жоқ. ... ... ... мәселелерінде де сот органдарына тиісті көңіл бөлудің жеткіліксіздігі
байқалады, бұл көзқарас мемлекеттік тәжірибеде ондаған жылдар бойы үстемдік
құрып ... ... ... ... ... ғана ... қызу ... білдіріле бастады. Соның нәтижесі 1994 ... ... ... ... ... ... ... сәйкес қалыптастырудың мүлде жаңа тәртібі бойынша
бірыңғай сот жүйесі ... сот ... ... ... етуге бағытталған заңнамалық жаңа актілер қабылданды, азаматтық,
азаматтық іс жүргізу, қылмыстық, қылмыстық іс ... ... және ... ... ... кодекстер қабылданды.
Бірақ, қол жеткен табыстармен шектеліп, тоқмейілсуге болмайды, өйткені
өз шешімін күтіп тұрған проблемалар әлі де ... ... ... жақсы, дұрыс болса да, онда көрсетілген нормалардың ... ... кез ... субъектінің қызметтік қағидатына, жүріс-
тұрысының ережесіне айналуларының әзірше кепілі ... тұр. ... ... адам үшін, әр шенеунік, кәсіпкер, лауазымды адам, басшы
үшін ішкі нанымға, ішкі заңға айналуы ... ... ... бұзылған
жағдайда әр адам сот қорғауына жүгіне алатынын және оның тиімділігіне сенім
арта алатынын ұғынуы және ... ... ... біз ешқандай құқықтық
мемлекет құра да алмаймыз және шынайы демократия ... сөз ... ... ... да еркін, тиімді және қауіпсіз қоғам құрудың ... 2005 жылы ... ... ... ... ... осы ... мәселеге ерекше қайта тоқталып кетті. Ол былай атап
көрсетті: «біздің ... ... ... ... сот ... ... оның ... сондай-ақ сот
актілерінің тұрақтылығы мен уақтылы орындалуын қамтамасыз ету;
- сот ... ... және сот ... ... кезеңінде азаматтар
құқығына берілетін кепілдіктерді күшейту;
1 Сот төрелігі – Қазақстан ... ... ... бір ... ретінде
1. Сот билігі ұғымы
Ештеңе де бостан туындамайды және кенеттен пайда болмайды, бәрі ... ... ... ... себептері мен бастау көздері болады.
Дәл осылайша сот пен ... бөлу ... ілім ... өз ... ... Билікті бөлудің бастапқы идеяларын әдетте, еуропалық аса ... Джон Локк пен ... Луи ... есімдерімен байланыстырады.
Билікті бөлу принципіне классикалық анықтама берген теорияның ... ... ... Джон ... болып табылады. Өзінің саяси
панфлеттерінде ол ... ... мен ... заңсыздықтың алдын
алу мақсатында алғаш рет ... заң ... ... және сот деп бөлу
идеясын ұсынды.
Билікті бөлу идеясын ... ... ... ... Луи ... ... ... Ол алғаш рет биліктің үш «түрін» айқын белгіледі: заң
шығарушы, ... және сот. Атап ... ол ... деп көрсетті: «Заң
шығару және орындау қызметтері бір ... ... бір ... ... біріктірілсе, онда бостандық болуы мүмкін ... ... ... ... сенат қысым жасаушы заңдарды енгізіп, оларды зорлықпен
қолдану қаупі тууы мүмкін.
Оның үстіне сот билігі заң шығарушы және ... ... ... да бостандық болмауы мүмкін. Егер ол заң шығарушы билікпен біріксе,
субъектінің ... мен ... ... ... тап болады, сот ... ... Егер де сол ... ... ... сот ... ... жасай алады».
Ш.Монтескьеден айырмашылығы билік бөлісу теориясын Жан Жак Руссо іс
жүзінде іске ... Ол ... ... билігінің қарауына заң шығару,
атқару және сот ... ... бөлу ... ... ... мемлекеттік-құқықтық
тәжірибесінде кеңінен қолданылып, адам ... мен ... ... негізгі кепілдіктердің бірі болып табылды.
Билік бөлісу қағидатына негізделген мемлекеттік жүйенің артықшылығы ... ішкі ... ... ... ... ... сот ... еңбегінде Қ.Мәми «қазақтың үш биі – Төле би,
Қазыбек би және Айтеке билердің кезінде «мемлекетті әділ басқарудың ... ... мен ... сот ... ... ... деген қағидасының
әлі де өз құндылығын жоймағанын атап көрсетті.
Билік бөлісу теориясы 1787 жылғы АҚШ Конституциясында мейлінше толық
және ... іске ... Ол ... заң ... ... ...... пен өкілдер палатасынан тұратын Конгреске берілді. Атқару
билігі Президенттің, ал сот билігі АҚШ-тың ... ... ... ... ... ... соттардың қарауына тапсырылды.
Мемлекеттік биліктің бірлігі туралы ереже бүгінгі күні де өзекті мәселе
болып табылады. Мемлекеттік ... ... ең ... оның бастау
көзімен шартталады, бұл бастау тек ... ... ... заң ... ... және сот ... Қазақстан
Республикасы Конституциясының 3 бабында көрсетілгендей, тек қана ... ... ... ... ... ғана маңызға ие.
Қазіргі әлемдік конституциялық-құқықтық тәжірибе жаңа проблемалар
туғызуда, бұлар енді билік бөлу ... ... ... және ... ету ... ... ... пікірімізше, ТМД елдеріндегі түрлі
билік тармақтарының саяси тайталасының негізгі көздерінің бірі ... ... ... ... ... ... сондықтан да билікті бөлу мен біріктіруді жетілдіру ... ... ... ... көрінеді.
Біріншіден, мемлекеттанушылардың билік бөлу ... ... ... ... ... бойынша биліктің барлық
тармақтары келісе отырып ... ... ... шығатын мемлекеттік
биліктің барлық тармақтарының өзара байланысы, өзара әрекет етуі қажеттігі
туралы тезиспен ... ... ... ... ... ... бар.
Екіншіден, қазіргі мемлекеттануда билік бөлу теориясының тұжырымдарымен
үйлесетін мемлекеттік биліктің бірлігі ... ... ... ... бөлу ... ... саясаттың принциптік мәселелері бойынша
билік тармақтарының өзара әрекет етуін, ... ... ... мен ... ... іс-әрекетінің бірлігін жоққа шығармайтыны
атап өтілді. Солай бола тұрса да мемлекеттік ... ... ... ... бөлуді, олардың бірегей мемлекеттік ... ... ... қызмет атқаратынын айтады. Мынаған назар аударуға болады:
орыс ғалымдары мемлекеттік билік пен оны үш ... ... бөлу ... ... ... ойды оң ... деп ... бұл Қазақстан
Республикасы Конституциясының 3-бабы 4-тармағында бар.
Жоғарыда айтылғандар мемлекеттік билік бірлігі мен билікті бөлудің бір-
бірін өзара толықтыратын ... ... ... туралы
қорытынды тұжырым жасауға ... ... ... ... 3 ... ережелеріне сүйене отырып, Қазақстан
Республикасының мемлекеттік билік бірлігі мен ... ... ... ... Бұл ... ең алдымен, өзінің субъектісі мен бастау көзі бойынша,
ерік-күш ... мен ... ... ... биліктің Қазақстан
Республикасында бірегей ... ... ... Бұл ... Конституциясының 3-бабының 1-тармағында бекітілген Қазақстан
халқының билігі. Сол ... тек ... қана ... ... ... бір көзі ... ... Мемлекеттік биліктің барлық тармағы халық
атынан әрекет ете отырып, бірегей мемлекеттік саясат жүргізуге және ... ... ... ... және ... ... міндетті. Адамзаттың көп ғасырлық тарихы биліктің біреудің ғана
қолында топталуы сөзсіз теріс жағдайларға алып ... ... ... үшін мемлекеттік билікті бір-біріне тәуелсіз, сонымен бірге ... ... және ... ... ... ... элементтерге бөлу
қажет.
Мемлекеттік билікті үш тармаққа: заң шығарушы, атқарушы және сотқа бөлу
идеясы анағұрлым кең танылды. Конституцияның ... ... ... ... ... Республикасында бірегей екенін жария етті,
бірақ ол тепе-теңдік пен тежегіштер ... ... ... өзін ... заң ... ... және ... бөлу қағидаларына сәйкес
жүргізіледі. Осы сәттен бастап сот билігін нығайту процесі жаңа сипатқа ... Бұл ... ... ... үшін ... ... ... мен
судьялардың материалдық қамтамасыз етілуін жақсартуда, ... ... ... ... сот ... ... кеңейтуде көрініс
тапты.
Сот билігі – ... ... ... мен ... ... ... асыруға арналған билік сатысы.
Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан ... ... және ... ... мен ... құқықтарын, бостандықтарын және
заңды мүдделерін қорғау болып ... ... ... соттар Республика
Конституциясының, заңдарының, өзге де нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... ... сот ... тек сот қана жүргізе алады.
Соттар өзіне ... ... ... ... ... еркінен тыс және
Қазақстан Республикасы Конституциясы мен заңдарына сәйкес жүзеге асырады.
Сот билігі Республика ... ... ... ... ... ... ... шарттарының негізінде
туындайтын барлық істер мен дауларға қолданылады.
Сот билігін ұйымдастыру мен қызмет ... ... ... ... және Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 25
желтоқсандағы «Қазақстан ... сот ... және ... туралы» Конституциялық заңы болып табылады.
Аталған Конституциялық заңды қабылдаудың ... ... елде ... ... одан әрі ... ... жүйесінің қазіргі даму кезеңінде басым міндеттер биліктерді бөлудің
конституциялық принциптерін неғұрлым толық және дәйекті іске асыру, ... ... әрі ... ... ... ... өзара
іс-қимыл жасауы болып табылады.
Конституциялық заңда Жоғарғы Сот төрағасының өкілдіктерін кеңейтуге,
судьялардың құқықтық ... ... мен ... ... ... ... прогресшіл ережелер бар. Судьялар әкімшілігі –
судьяларды ... ... ... ету ... ... енгізілді, бұл функциялар Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының ... ... ... Сот ... ... ... бұл ... бұрын Әділет министрлігінің құзыретіне
кіргізілген болатын.
Заңда облыстық соттардағы және Жоғарғы соттағы ... мен ... ... ... ... төралқалары мен жалпы отырыстар құру көзделді.
Аталған жаңа енгізулер төралқа сияқты органдар ... ... ... келтіру мақсатында жүзеге асырылды. Сөйтіп, соттардағы
сот төрелігін тек ... ... сот ... – алқалар ғана
жүзеге асырады, ал ... ... ... сот ... ... берілмейді, олар сот қызметіндегі жалпы ұйымдастыру мәселелерін
шешетін болды.
Сот өндірісін бір ізге салу үшін ... ... ... және ... алқалардың біріктірілгені бекітілді, Жоғарғы сот
жанындағы әскери алқа таратылды.
Судьялардың тәуелсіздік кепілдіктері күшейтілді. ... егер ... ... мен ... ... органдарының судьяларға қатысты
тәртіптік істерді қозғау құқығы болса, енді жаңа редакцияда бұл құқық ... ... ... қатысты – Жоғарғы сот төрағасына, аталған
облыстың судьяларына қатысты – облыстық сот төрағасына ғана тиесілі болды.
Судьялар ... ... ... ... ... ... етуге – аудандық және облыстық соттар судьяларының
лауазымдарына конкурстық негізде тиісінше ... ... ... ... сот ... ... іріктеуін жүзеге асыруды көздейтін
нормалар – бағытталды.
Конституциялық заңмен Әділет біліктілік алқасының төрағасын ... ... ... ... өзі ... ... ... оңынан дамытуға жәрдемдесетін болды.
Жоғарғы сот алқалары төрағалары мен ... ... ... бос ... орындарына кандидаттарды ұсыну, сондай-ақ республика
судьялары өкілдіктерін ... ... ... ... тек қана Жоғарғы
сот төрағасы құзыретіне жатқызылды.
Сот ... ... ... ... үшін ... ... ... жаңа қосымша талаптар – біліктілік емтиханын
табысты ... ... ... ... ... өтуі
белгіленді.
Судьяларға қойылатын талаптар қатайды. Заңда тәртіптік-біліктілік
алқаларының өкілдігі едәуір ... енді олар тек ... ... ... ... ... ... орындамаған жағдайда, соның ішінде
судья этикасы нормаларын ... ... ... ... тоқтату
мәселесін де қарайтын болды.
2. Қазақстан Республикасындағы сот билігінің қалыптасуы
Кез ... сот ... ... ... ... өзіндік
ерекшелігі, экономикалық, құқықтық жағдайларға елеулі түрде қатысты. Осы
мәселеде жүйені құрудың тарихи шарттары, ... ... ... ... зор роль ... Республикасының егемендік алуымен соттарға кез келген
құқықтық мемлекетке тән толық көлемдегі құқықтық ... беру ... Сот ... ... өзгерістер тәуелсіздік жылдары арасында
жүргізілді.
Қайта құрудың бастамасы егемен Қазақстанның 1993 жылы ... ... ... ... ... ... сот ... мен қызметінің негізгі қағидаттарын бекітті. Әділ сот органдарына
Конституциялық сот, Жоғарғы сот, Жоғарғы ... Сот және ... ... жылы ... ... сот ... даму басымдықтарын белгілеген
құқықтық реформаның Мемлекеттік бағдарламасының ... ... «Сот ... ... ... былай атап көрсетілді:
- соттарды ұйымдық жағынан нығайту қажет, олардың жалпы және төрелік
(арбитраждық) сотқа бөлуден бас ... ... сот ... ... ... ... ұсыныстары бойынша
мемлекет басшысы – ҚР-сының Президенті арқылы судьялардың ауыспаушылық және
тағайындаушылық принциптерін бекіту;
- сот төрелігін іске ... және сот ... ... ... ... ... сот ... келесі бағыттар бойынша жүргізу көзделді:
- сот құрылымы мен сотта істі қарауды қайта ұйымдастыру;
- материалдық және іс ... ... ... құқық қорғау және арнайы органдардың, сондай-ақ адвокатураның қызметі
мен құрылымын реформалау.
Халық заседательдерінің институты таратылатын болды.
Сонымен қатар сот ... ... ... ... үш ... ... мен практик-заңгерлердің қатысуын қамтамасыз ету
ұсынылды. Жоғарғы заң ... бар ... ... оны ... ... ... үшін өз ... бойынша біліктілік емтиханын тапсыруға құқықтық және
практикалық мүмкіндік берілді, осы арқылы аталмыш мәселені шешудегі бұрын
қолданылып келген ... ... ... ... ... ... мен оның алқа ... облыстық соттардың
төрағалары тиісінше Жоғарғы және облыстық сот мүшелерінің қатарынан ҚР-сы
Президентінің ұсынысы бойынша ... ... ... бес жыл ... ... ... жылы қабылданған жаңа Конституцияға ... ... ... және ... Сот ... ... ... сайлануы енгізілді. Жоғарғы Сот Кеңесі мен Әділет біліктілік алқасы
құрылды, міндеттерін жалпы құқықтық ... ... ... ... ... жүйесі таратылды, судьялар ... ... ... ... және адам ... мен ... жүйесіндегі рөлі нығайтылды.
Сот реформасын практика жүзінде жүзеге ... ... ... 1995 жылғы 20 желтоқсандағы ... ... және ... ... ... ... заң күші ... қабылдануы болып табылды. Жарлық судьялар тәуелсіздігінің заңдық
және материалдық кепілдіктерін белгіледі, олар биліктің атқару және өкілдік
тармақтары тарапынан ... ... ... рет құқықтық қорғауға ... ... ... ... ... ... сотын жаңғырту
қызу талқыланды. Аталған институт Қазақстан үшін ... және ... ... ... ... істеген. «Би төрелігін енгізу қырғыздарда
халық тарапынан қайсыбір ресми сайлаумен және халықты басқаратын ... ... ... тек ... ... ... ... терең білім ғана осындай құрметті атақты қырғыздарға ... ... ... ... және осы атақ сот ... ... ... деп атап көрсетті Шоқан Уәлиханов («қырғыз» деп ... ... ... ... ... ... ... керек,
Конституция нормалары бойынша сот жүйесі бірыңғай және соттар тұрақты
судьялардан тұрады. Міне, дәл осы ... ... ... ... мен судьяларының мәртебесі туралы» Заңды талқылау кезінде билер соты
республика соттарының ... ... ... ... ... ... ... ететін шарттардың бірі ретінде
округтік (дуандық) сот жүйесін құру ... да ... ... ... ... ... ... Мысалы, АҚШ-да территорияларын қамтитын 13
Федералдық сот округтері құрылған. ... ... ... округтық
соттан құрылған, судьялар саны барлығында бірдей емес. Округтық соттар
апелляциялық саты міндетін орындайды. Ресейде ... ... ... ... ... сот құрылған.
Округтік соттарды құру мүмкіндігі, ... 1995 ... ... заң күші бар Жарлығының бастапқы редакциясы арқылы қамтылған
болатын, алайда, Жарлыққа 1997 жылы ... мен ... ... ... ... ... ... бұл ережені
тізімнен шығарып тастады.
1998 жылдың 8 қазанынан алқалы сот (суд ... ... ... ... танылды. Мұны ендіру ең алдымен сот ... ... ... ... ... Осы ... ... мынамен тұжырымдалады. Сотқа тартылушының өзі жөніндегі істі сенімді
мәжіліскерлердің немесе сот алқасының қатысуымен ... ... ... ... сот ... адам ... ... қосымша
кепілдіктерін көрсетеді.
2000 жылдың қыркүйек ... ... ... ... сот ... ... күшейту жөніндегі шаралар
туралы» Жарлық шығарды, осы Жарлық еліміздің ... ... ... белесті паш етті. Осы Жарлықпен, сондай-ақ ҚР-сы Президентінің 2000
жылғы 12 қыркүйектегі «Сот әкімшілігін жүргізу бойынша жаңа ... ... ... ету ... ... ... Жарлығымен Жоғарғы соттың
жанынан сот әкімшілігі жөніндегі комитет құрылды. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... асырады, сондай-ақ атқару құжаттарының ... дер ... ... ... екі ... ... мен ... мамандандырылған
ауданаралық экономикалық соттар құрылды, қазір мұндай ... ... ... жақсы деңгейде жұмыс жасауда. Сонымен қатар барлық
облыстарда және ірі қалаларда мамандандырылған әкімшілік ... ... ... тәу ету ... ... ... ... тармағындағы сот жүйесінің рөлі
Әр елдің сот жүйесі өзінше ерекше болып табылады, өйткені әрбір елдің
тарихы, саяси ... мен ... ... ... сот ... ... ... соңғы кезге дейін тұтастай жүйе ретінде қамтылып, іс-жүзінде ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда сот
жүйесіндегі реформаның негізгі бағыттары мен нәтижелеріне көз ... ... ... жету ... ... ... ... шешу
жолында әртүрлі әдістердің қажеттілігін сезінеміз.
«Заманына қарай ... ... ... ... ... даму ... ... заңдары бар болғаны анық. ... ... ... заманымызға жеткендеріне үңілсек, билік айту, қазылық
шешім мен өкім шығару өз дәуіріне сай болғандығы айқындалады.
Қазақ халқының аса ... ... ... – бір ауыз ... ... ... сөздің қадірін бүкіл ел білген, сыйлаған, соған
тоқтаған. Мұндай кесімді сөз айта ... ... мен сөзі ... ... ел
ішінде «би» деп ардақтап, абыройын әспеттеген. Тіпті жас ... ... ... «Би бол, би ... би түсетін үй бол» деп тәрбиелік көңіл
білдірген. Осы жайлардың ... дана ... ... ... қадірлей
білгенін көрсетеді.
Түптеп келгенде бұрынғы өткен би, бүгінгі судья – ел қамқоры, халық
жанашары, әрі ақылшысы.
Ел ... күн ... ... ... ... ... ... орнатқан ежелгі дала ... ... ... дейін «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі ... ... хан ... ... сол ... ... ... қалыптастырды. Бүгінгі күннің биігінен зерделеп ... ... де ... басшылық еткен, сол кездегі қазақ өркениетінен туындаған
әдет заңдары.
«Тура биде ... жоқ, ... биде иман жоқ» деп Төле би ... ... ... әділ ... жөн ... Бүгінгі қарапайым
тілмен айтқанда тура би, туғанына ... ... ... тиіс ... ... ... ... аңғарылса ондай биде «иман жоқ» деп айна-қатесіз
кесіп айтқаны анық. Ел ішінде ... ... ... ... ұлы ... ... ... жадында ұстаған.
Бұрынғы кеңес заманы кезінде судьялар сайлаушыларға және оны сайлаған
органға есеп беретін. ... есеп беру ... ... ... ... ... яғни жергілікті атқарушы ... тар ... аса ... Сол ... ... ... ысырып
тастап, бүгінгі күнде шынайы тәуелсіз сот жүйесі қалыптасты. Осының ... сот ... ... ... ... ... құқықтық
кесімдердің жүйесін одан әрі дамыту мен жетілдірудің кең ... ... ... жағдайлар тудырады. Қазақстан Президентінің 1994 жылғы
«Қазақстан Республикасындағы құқықтық ... ... ... жарғысында негізгі бағыттар көрсетілген. Осы ... ... ... «Қазақстан Республикасының құқықтық ... ... сот ... ... ... тәуелсіз болуы
Елбасының жарлығымен бекіді.
Мемлекетімізде жүргізіліп ... ... ... Мемлекеттік
бағдарламасындағы тұжырымдамалық ережелердің жүзеге асыру барысына жасалған
талдау Қазақстанда сот ... ... ... мен ... ... құрылысты қорғауда өз өкілеттігін іске асыратын, мемлекеттік
биліктің дербес, тәуелсіз және мықты тармағы ретінде бекітудің ... ... ... асырылғанын көрсетті.
Кәсіпкерліктің қарқынды дамуы, азаматтардың ... ... ... ... өсуі ... ... мен заңды мүдделерін соттық
қорғауымен ... ... ... ... шараларын қабылдау
қажеттігін туғызады.
Негізгі заңнамалық актілерді қабылдау және ... ... ... сот ... даму ... ... бұл сот ... біраз арттырып, нығайтты. Көрсетілген шаралар сот беделін соттық
билік органы ретінде ... ... ... ... өз ... ... ... сотта шешуге мүмкіндік алды. Олар залал өндіру туралы, оның
ішінде моральдық ... өтеу ... ... ... ... ... ... бірлестіктер мен лауазымды тұлғалардың заңсыз
шешімдері мен әрекеттеріне талап-шағымдарын сотқа жиі бере ... ... ... ... ... басқару саласында сот
бақылауы тәрізді сот ... ... ... іс ... асыруы болып
табылады.
Сонымен қатар неғұрлым объективті шешім қабылдаушы анағұрлым тәуелсіз
судьялар заңдылықты ... ... бәрі бір ... ... қалуы мүмкін,
егер үкіметтік мекемелер сот шешімін елемесе ... ... ... ... өтемі ретінде сот белгілеген соманы төлемесе. Заңды
сыйлайтын қоғам, ... ... ету ... мен сот ... жүйенің маңызды элементтері болып табылады, мұндай тәуелсіз сот
қарауды неғұрлым тиімді түрде ... ... ... ... ... мәселелері жөнінде республикалық
мәжілісте Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... органдары жүйелерінің құрылымын
мазмұнды қайта құрудан және демократияландырудан бөлек жүргізуге болмайды.
Сондай-ақ дербес, тәуелсіз және әділ сот ... ... ... экономикалық реформалар жасау мүмкін емес» деп атап көрсетті.
Сот билігін дамытудың аса маңызды бағыты судьялардың ... ... ... ... соттардың қызметін қамтамасыз ету
жөніндегі функцияларды ... ... ... сот ... қол жеткізу бірқатар конституциялық принциптерді одан әрі
жүзеге асыруды ... ... Сот ... ... ... билік
тармағына тәуелді болған жерінде шынайы әділеттіктің болуы мүмкін емес.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының төрағасы Қайрат Мәми 2003 ... ... ... ... және Ресей Федерациясындағы соттық-
құқықтық реформа дамуының жағдайы мен ... атты ... ... ... сот ... ... ... маңызды
баяндамасында, еліміздегі жүргізілген реформаларды айта отырып, атқарушы
биліктің ... ... ... ... қол жеткізгенімізді ескертіп өтті.
Еліміздегі сот билігінің қалыптасуы тұтастай алғанда халықаралық
қатынастарда ... ... ... ... байланысты.
Мемлекеттік сот билігі мен басқару органдарының ... ... сот ... аса ... ... ... азаматтардың және заңды тұлғалардың құқығын сот
жүйесі ... ... ... Сонымен қатар, әділетті жүзеге асыру сот
органдарына жүктелген және оның сапалы түрде ... ... өте ... ... кезде сот билігінің аса маңызды бағыттарындағы реформаларының
нәтижелері бар. Сот төрелігін жедел және әділ ... ... ... мақсатында
елімізде ауданаралық мамандандырылған экономикалық және әкімшілік соттары
қалыптасты.
Ұлы Абай: «Сөз түзелді, тыңдаушы, сен де ... ... де ... ... - деп айтқандайын сот істеріне мемлекеттік ... ... ... ... оның ... ... ... Қазақстан Республикасында сот төрелегін жүзеге асырудың ... Сот ... ... ... ... ... ... экономикалық,
әлеуметтік, діни немесе аумақтық қысым көрсетуге тырысатын заң шығарушы,
атқарушы немесе ... ... ... ... ... ... ... жеке мүдделер болсын, әртүрлі сыртқы ықпалдардан сақтау арқылы
өздерінің сот жүйелерінің ... ... ... Соттардың
тәуелсіздігі олардың тұтастығы мен саяси жүйелер шеңберінде оларға деген
сенім болуы үшін өте ... Бұл ... ... екі компоненттерге
сүйенеді: конституциялық тәуелсіздік пен шешім қабылдауда тек Конституция
мен заңға бағыну, дәлірек айтқанда оның ... ... жол ... ... ... істер жөнінде судьяның есеп бермеуі, бұл сот шешімдері
мен ... ... ... ... ... және конструктивтік
тәуелсіздік, бұл қызметтік іріктеу мен ұсынуға, еңбек ақы төлеу ісі мен ... ... ... ... ... ... болдырмауды
білдіреді.
Сот билігі мемлекеттік биліктің басқа түрлерінен тек ... өзін ... ... алуы ... ... ерекшеленеді. Бұл оның ерекше
мәртебесі мен өзгешелінін талап етеді (академик ... ... ... соттың тәуелсіздігі олардың басқа билік тармақтарынан оқшаулығы емес.
Бұл ... ... ... мен ... ... болып табылатын
қоғамды жақсарту және сауықтыруға ұмтылатын бір мақсаттағы, байланыстырушы,
үйлестіруші, бірін-бірі толықтырушы, қажетті сипаттағы ... ... ... ... мен ерекшелігі Қазақстан Республикасы
Конституциясының бірқатар нормаларында бекітілген, атап айтқанда, ... ... әділ ... тек сот жүргізеді, адам заңды күшіне енген
сот шешімімен кінәлі деп ... ол ... ... ... деп
саналады.
Қоғамдағы саяси және қоғамдық-саяси процестерді ірі көлемде жоспарлауды
мақсат ететін заңнамалық қызметке қарағанда, сот ... ... ... ол тек ... арыз ... өтініш түскен нақты жағдайға
қатысты фактілерді дәл анықтауға және ... ... баға ... ... ... ... принциптеріне мыналар жатады:
1) заңдылық;
2) судьялардың ауыстырылмайтындығы және тәуелсіздігі;
3) тек ... мен ... ... судьяларға ешкімнің қол сұқпаушылығыы;
5) соттық анықтылыққа жетудің жариялылығы;
6) соттық қорғаудың кепілдігі.
1995 ... ... ... ... рет ... ... және ... құрайтын сот төрелігінің маңызды ... ... ... Сот ... қағидалары сот туралы заңдарды
дамытуда, республика адамдары мен азаматтарының ... ... ... ... ... ... рөл ... Сот төрелігінің қағидалары
Қазақстанда бірыңғай сот жүйесінің ұйымдастырылуы мен ... ... ... ... ... табылады. Сот төрелігінің
конституциялық қағидаларының бұзылуы сот актілерінің әділетсіздігі ... да, ол ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында сот төрелігі үшін жалпылама әрі бірдей он
қағидада жүзеге асырылады:
1) адамның кінәлі екендігі заңды күшіне енген сот ... ... ... ... ... емес деп ... бір ... бұзушылық үшін ешкімді де ... ... ... ... ... ... ... заңмен көзделген соттылығын оның келісімінсіз ешкімнің
өзгертуіне болмайды;
4) сотқа әркім өз сөзін ... ... ... ... ... күшейтетін, азаматтарға жаңа
міндеттемелер жүктейтін немесе олардың жағдайын ... кері күші ... Егер ... ... ... ол үшін жауапкершілік заңмен алынып ... ... жаңа заң ... ... ... кінәсыздығын дәлелдеу (кінәсыздығын
жорамалдауға) міндетті емес;
7) ешкім өзіне-өзі, жұбайына (зайыбына) және ... ... ... ... ... ... ... емес. Діни қызметшілер
өздеріне сеніп сырын ашқандарға қарсы куәгер болуға міндетті емес;
8) адамның ... кез ... ... ... пайдасына
қарастырылады;
9) заңсыз тәсілмен алынған айғақтардың заңды күші болмайды. Ешкім
өзінің жеке мойындауы негізінде ғана ... тиіс ... ... ... ... ... ... жол берілмейді.
2.2 Судьялар тәуелсіздігінің кепілдіктері және оны нығайту мәселелері
Қазіргі уақытта біз шынайы демократиялық және тәуелсіз мемлекет ... ... ... ... ... ... өмір сүріп
отырмыз. Бүгінгі таңда, шын мәнінде жаңа демократиялық мемлекет құрылып
жатқан кезеңде, сот ... ... ... ... де ... ... ... Біздің Республикамызда қалыптасқан әділетті сот жүйесінің ... ... ... бірі – ... ... ... болып табылатыны айдан анық.
Әрбір азаматтың әділ және тәуелсіз сот төрелігіне ие болу кепілі
ретінде ... ... ... ... ... ... демократиялық жүйелердің жағымды тәжірибелерін жинақтай ... ... ... ... ... «Сот ... судьялар мәртебесі туралы» ... ... ... тәуелсіз сот билігін нығайту ... ... ... бірі ... ... ... ... тәуелсіздігі» ұғымы нені білдіреді?
Судьялар тәуелсіздігі дегеніміз – ол ... сот ісін ... ... ... бөгде тұлғаның кез келген жолмен ... ... ... жол бермеу.
Сонымен қатар судьялар тәуелсіздігі деген – сот ісін жүргізу барысында
судьялардың әділеттілігі мен объективтілігінің ... ... ... ... ғана ... сот билігін жүргізуші, соларға ғана кімнің
де болса айыпты ... ... ... ... жүктелген, демек, көптеген
адамның тағдыры солардың қолында.
Судьялар тәуелсіздігі – бұл ... ... ... ... ... мен ... ... үлкен жауапкершілік. Тәуелсіздік туралы
мұндай түсінік 1985 жылы БҰҰ-ның жетекші конгресінде қабылданған ... ... ... ... құжатта «сот органдарының тәуелсіздігіне мемлекет кепілдік береді
және ол еліміздің Конституциясы мен басқа да заңдарында бекітілген деп ... ... ... бұл принцип адам құқықтарының жалпы Декларациясында
жарияланған және азаматтық әрі саяси ... ... ... ... ... сотқа деген барлық азаматтардың құқықтарын қамтамасыз
ету үшін қабылданады деп назар аударылған». Демек, судьялар ... ...... ... үшін ... ... керісінше азаматтардың
құқықтары мен заңды мүдделері, конституциялық құрылысты қорғау үшін күрес.
Қазақстан Республикасында судьялардың тәуелсіздігі принципі ... ... ... ... ... ... атап ... баптың 1 тармағында: «Судья сот төрелігін іске асыру ... ... ... мен заңға ғана бағынады» деп көрсетілген. Бұл судьялардың
құқықтық мәртебесін ... және ... ... сот ... арқа ... ... төрелігін жүзеге асыру барысында оған қандай да болмасын ... ... ... жоқ ... және ... ... ... мақсаты Конституциялық деңгейде айқындалған. Бұл мәселе «Қазақстан
Республикасындағы сот жүйесі және судьялар ... ... ... ... ... ... яғни ... 26 бабы 1 ... сай ... мына ... ... ... сот ... ... асырудың заңда көзделген рәсімінен;
2) судьяның сот төрелігін іске асыру жөніндегі қызметіне араласқаны
үшін, ... ... және ... сыйламағандық үшін заңды
жауаптылық белгілеумен;
3) судьяға ешкімнің қол сұқпаушылығы;
4) Конституцияда және осы ... ... ... ... ... және тәртібімен, судьяның орнынан түсу
құқығымен;
5) судьялардың мемлекет ... ... ... ... ... жасау және әлеуметтік қамсыздандыру, сондай-ақ
оны нашарлатуға тыйым салу ... ... ... тәуелсіздігінің қосымша кепілдігі ретінде 2-тармақты ... ... яғни ... ... отбасы мүшелері мен мүлкі мемлекеттің
қорғауында болады, олардың қауіпсіздігін тиісті органдар ... ... ... мүлікті сақтауға, егер судьядан ... оның ... ... өтініш түскен жағдайда, дер кезінде және барлық ... ... ... ... және оның мүлкіне, ... ... ... зиян ... ... ... ... көрсетілген.
Судьяға заңда көзделмеген соттан тыс ... мен ... ... ... ... ... ... заңдылық пен құқық
тәртібін сақтау мәселелері жөніндегі ... және ... ... ... ... да заң тәртібімен реттелген
(23 бап).
Кейде сот төрелігін іске ... ... ... ... ... ... ... бір іс бойынша қоғамдық пікір қалыптастыруға талпыну
сияқты келеңсіз жағдайлар орын алып жатады. ... заң ... ... ... ... сот ... мен ... заңды күшіне
енгенше сот талқылауының нәтижелері жайлы алдын-ала өз пікірлерін айтуға
рұқсат бермейді.
Судьялардың тек қана ... мен ... ғана ... ...... үшін сот төрелігін іске асыруда Конституция
мен заңдарды ғана қолдануға міндеттілігін білдіреді. Ал ... ... ... ... судьялар оларды тиісті заңдар болмай қалғанда
немесе Конституция мен заңдардың нормаларына қайшы келмейтін жағдайда ... ... Егер ... ... ... мен ... ... келтіретін сәйкессіздік белгісі болатын болса, онда ол
іс ... ... ... ... Кеңеске (жүгінуге) шығуға
міндетті.
ҚР-сының 1995 ... ... ... істер бойынша судьялардың
ешкімге де есепті емес ... ... ... бекітілген. Соттар мен
судьялардың Президенттің, Парламенттің және атқарушы биліктің, сондай-ақ
сот жүйесіндегі өзге де ... ... ... заң ... ... мен ... ... есептерін тыңдауға олардың
өкілеттіктері және жоқ. Заң талабы облыстық ... ... ... алқа ... ... ... соттың төрағасына
алқа қызметтері жайлы пленарлық мәжілістерге ақпарат беру міндетін ғана
жүктейді. ... сот ... ... алқа ... судья ретіндегі
жеке есебі емес, өздері ... ... ... ... ... ... ... Судьялардың ешкімге бағынышты емес екендігін айқындаған
конституциялық принцип ... ... яғни ... ... ... жатқан сот істерінің мәні жөнінде қандай да бір түсінік беруге
міндетті емес».
Бүгінгі таңда ... ... ... ... мен ... бойынша жүргізіледі. Аталмыш принцип КСРО ... ... ... ... алмастырды. Түрлі деңгейдегі ... ... ... ... ... ... сайлану (халық депуттары
кеңесімен) жолымен сайланды және көрсетілген өкілетті ... ... ... отырғаны бәрімізге белгілі. Қазіргі кезде аудандық, облыстық
және оған теңестірілген соттардың судьяларын көрсетілген қатаң ... ... ... ... ... ғана ... ... Сөйте тұра, Жоғарғы сот судьяларын сайлауда үміткерлердің
баламалылығы ... ... ... ... беру
принципі олардың шын мәніндегі тәуелсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған.
Судьялардың ... ... өз ... ... ... ... айтқанда олардың тағайындалуы немесе
сайлануы белгілі бір шартты мерзіммен шектелмеген. Бірақ та ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігінің маңызды принципінің бірі оларға ешкімнің қол
сұқпаушылығы болып табылады. Демек, судьяны тұтқынға алу, күштеп ... сот ... ... ... ... ... қолдануға,
қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасаған реттерді ... ... соты ... ... ... ... ... келісімінсіз, ал Жоғарғы соттың судьясын –
Сенаттың келісімінсіз қылмыстық жауапқа тартуға болмайды. Судьяға ... істі тек қана ... Бас ... ғана ... ... тиіспеуі, оларды негізсіз қуғынға ұшыраудан, жеке
басының өшін алудан, әсіресе атқарушы биліктің қысымынан ... ... сот ... ... ... ... береді.
Судьялардың құзыреттілігі және кәсіби шеберлігі принципі – республикада
сот төрелігін ... ... бар, ... ... ... мол, ... мағынамен ойлайтын кәсіби судьялардың ... ... ... ... Аталмыш принцип Конституция және
конституциялық ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген.
Судьяның күмән туғызатын нәрседен аулақ болу принципі – істі түпкілікті
шешу барысында оның ... ала ... ... ... Бұл ... Ата ... көрініс таппаса да, ол конституциялық және қылмыстық
процессуалдық заңнамаларда ... Атап ... ... ... ... сот ... және судьялардың мәртебесі туралы»
Конституциялық заңының 28 бабы 1 ... 2 ... ... ... сот ... іске ... ... өзінің конституциялық міндетін
орындаған ... ... ... тыс ... ... әдеп
талаптарын сақтауға және судьяның ... мен ... ... оның ... мен алаламаушылығына күмән туғызатын барлық нәрседен
аулақ болуға тиісті».
Судьяның күмән туғызатын нәрседен ... ... ... туғызатын
негізгі жағдайлар және судьялықтан бас тартуға негіз болатын мән-жайлар ҚР
Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 40 ... ... ... ... ... мүшелеріне, Конституциялық ... ... және ... ... ... да ... ... депутаттарына іс жүзінде бірдей болып қалыптастырылған
бірегей принцип – ол ... ... ... ... қосып атқаруға
болмайтындығы.
Судьяның партияда болмау принципі оның саясаттан аулақ болуын талап
етеді. Бұл ... ... ... орын ... маркстік-лениндік
идеологияға негізделген сот қызметі саяси қызмет болып табылады ... ... Осы ... ... ... партияға бағынышты
болды, соның саясатын басшылыққа алды. Тек қана КПСС ... ғана ... ... ... емес ... ... ... деңгейде (23-бап 2-тармақ) ... ... ... кіре ... ... да бір саяси партияға
қолдау көрсете алмайды. Бұл судьяның сот төрелігін іске ... ... ... ... ... ... ... көпшіліктің көзінше саяси
көзқарасын білдіре алмайды деген сөз.
Сот билігін саясаттан толық ажырату, оның идеологиялық ... ...... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Тағы бір ерекше тоқталатын мәселе ол – ... ... мен ... ... ... ... айырмашылығының барында.
Бұл ұғымдардың өзіндік түсініктемесі мен маңызы да бар. Аталған ұғымдардың
бір-бірінен айырмашылығы мен ерекшеліктерін ашу үшін ... ... ... ... – бұл сот ... ... белгіленген негіздер мен
тәртіпте жүзеге асыратын, ... ... ... ... ... ие бола ... сот әділдігін заңдылық жолмен қалыптастыруға
тиісті судьяға берілген мемлекеттік заңдық-құқықтық мүмкіндік.
2. Сот билігінің тәуелсіздігі ретінде ... ... ... қатысты
функционалдық міндеттерді шешуде, биліктің өзге ... ... ... ... міндеттелген, мәртебесі жағынан өзге билік
салаларымен тең дәрежедегі биліктің дербестігі танылады.
Аталған ... ... бере ... сот ... ... ... ... түсінігіне қарағанда, кең екендігін айту керек. Егер
сот ... ... ... ... ... онда ... ... сөз қозғау мүмкін емес. Жалпы, судья өз тәуелсіздігін
сот билігіне берілген тәуелсіздік ... ... ... Бір ... ... сот ... берілген абстрактылы сипаттағы тәуелсіздіктің
қоғамдық қатынастардағы нақты бейнесін ... ... ... Жоғарыда аталған судьялар тәуелсіздігін басқа билік өкілдері
мен басқа да ... ... ... ... ... көрсеттік. Ал,
судьяның судьяға тәуелділігі ащы да ... ... ... белгілі.
Қазақстан Республикасының алдына ... ... ... бірі –
құқықтық мемлекет құру. Құқықтық мемлекет құрудың негізгі проблемасы – ... ... ... ... ... ... ... сауаттандыру.
Сонымен бірге, құқықтық антогонизмді, сана-сезімді қалыптастыруда көп ... ... ... айтқандай, құқықтық мемлекет белгілеріне
азаматтардың сотқа жүгінуі ... ... онда ... сотқа
сенушілік сезімі мен сенімін де, ... ... ... ойды
қалыптастыратын да судья екендігін айту керек. Ал мұндай жағдайда ... ... роль ... ... мен ... ... ... Республикасындағы ғана
проблема емес. Оған Будапеште өткен «Жоғарғы инстанция ... ... ... ... ... ... ... мысал
бола алады. Бұл жиынға Қазақстан Республикасынан да ... ... ... ... сот ... Жоғарғы Сот Кеңесі. Әділет біліктілік алқасы
Қазақстан Республикасының сот жүйесі Конституциямен және республиканың
конституциялық заңымен белгіленеді. ... ... ... Жоғарғы Сот және заңға сәйкес құрылатын жергілікті соттар құрайды.
Жергілікті соттарға облыстық және оған теңестірілген ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы әскерлерінің Әскери
соты), аудандық, ... және ... ... ... (№1 ... ... белгіленгендей, кез келген басқа органның,
лауазымды тұлға немесе басқа тұлғаның сот функцияларын өзіне алуға қақысы
жоқ. Сонымен қатар ... ... да бір ... ... және ... ... жол бермейді. Дегенмен, ... ... ... экономикалық, әкімшілік, кәмелетке толмағандардың
істері жөніндегі және басқа) соттар құрылуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының 2000 ... 25 ... ... сот ... мен ... ... туралы»
Конституциялық заңында сот жүйесінің бірлігі ... ол ... ... ... сот ... конституциялық принциптерге сәйкес жүзеге асыру;
- сот жүйесінің Конституциямен және ... ... ... құру ... сот ... сот ісін ... ... белгіленген нысандарымен
жүзеге асыру;
- соттардың бірыңғай заңдарды қолдануы;
- заңды күшіне енген сот шешімдерінің республиканың бүкіл ... ... ... соттардың республикалық бюджет есебінен қаржыландырылуы.
Қазақстан Республикасындағы сот жүйесінің бірлігі аумақтық белгілерге
негізделеді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... бір ... сот ... бір аумақтық-
әкімшілік бірлікте бірнеше аудандық сот құруы мүмкін.
Қазақстан ... ... Соты ... ... ... жатқызылған азаматтық, қылмыстық және өзге істер бойынша ... ... ... ... ... заңның 17-бабы). Конституцияның
82-бабына ... ... Сот ... ... ... Қазақстан
Республикасы Жоғарғы сотының төрағасын, ... ... ... ... Жоғарғы сот Кеңесінің кепілдемесіне негізделген
Республика Президентінің ұсынуымен Сенат ... ... ... жалпы санын Жоғарғы Сот төрағасының ұсынуы бойынша Республика
Президенті белгілейді. Жоғарғы Сот ... сот ... ... тұрақты судьялардан тұрады. «Сот жүйесі мен ... ... ... ... 18-бабына сәйкес Жоғарғы Соттың органдары
мыналар болып табылады: қылмыстық істер ... ... ... істер
жөніндегі алқа, соттың жалпы отырысы. Сонымен қатар, Жоғарғы Соттың жанынан
ғылыми-консультативтік кеңес және баспа органы құрылады.
Облыстық және оған теңестірілген ... ... ... ... ... сотының төрағасымен келісілген ұсынысы бойынша
Қазақстан Президенті құрады.
Республиканың ... ... ... мен ... Әділет
біліктілік алқасының кепілдемесіне негізделген әділет министрінің ұсынуы
бойынша Республика ... ... ... ... ... ... ҚР-сы Жоғарғы Сотының төрағасымен
келісілген ұсынысы бойынша ҚР-сы ... ... ... және ... ... ... Облыстық соттар судьяларының санын уәкілетті
органның ұсынысы бойынша Президент бекітеді. Ал әр ... сот ... ... ... сот ... ... ... уәкілетті орган
белгілейді.
Облыстық және оған теңестірілген сот төрағалардан, сот ... және ... ... ... және оған ... органдарына мыналар жатады: азаматтық істер жөніндегі ... ... ... алқа, соттардың жалпы отырысы (11-бап).
Аудандық (қалалық) соттар ҚР-сы сот ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Сот төрағасымен келісілген
ұсынысы ... ... ... ... ... және ... ... 6-бабына сәйкес Президент бірнеше әкімшілік-аумақтық
бірлікте бірнеше аудандық сот құруы мүмкін.
Аудандық (қалалық) сот ... және ... ... ... ... ... ... соттар үшін судьялардың жалпы
санын уәкілетті органның ұсынысы бойынша Президент бекітеді. Әрбір ... үшін ... ... осы сот ... ... ... уәкілетті
орган белгілейді.
Сот жүйесін ұйымдастырған кезде үлкен маңызға ие конституциялық орган
Жоғарғы сот Кеңесі болып ... ... сот ... ... ... ... Оның құрамына Конституциялық Кеңестің
Төрағасы, ... ... ... Бас ... ... ... кіреді.
Сонымен қатар, Жоғарғы Сот Кеңесінің құрамына Парламент Сенатының ... ... ... ... ... ... ... алты судья,
Президент тағайындайтын ... ... ... ... ... облыстық
соттардың, екеуі аудандық /қалалық/ соттардың судьялары) және ... ... ... екі ... де ... ... Сот ... сот құрамын құруға қатысуға негізделген. ... ... ... ... ... ... соттардың, және оған теңестірілген
соттардың ... ... ... ... ... мен сот алқаларының төрағаларын сұрыптау және ... ... ... лауазымды тұлғаларды қызметінен босату
мәселелері.
Төмен тұрған соттарды құру ... ... ... алқасы маңызды
орын алады. Ол дербес және тәуелсіз мекеме болып ... Оның ... ... ... ... ... жіберген екі депутат,
Жоғарғы соттың жалпы жиналысында сайланған алты судья, адвокаттар қоғамы
жіберген адвокат, ... ... ... ... ... екі ... Бас ... өкілі кіреді. Әділет
біліктілік алқасының негізгі өкілеттігі аудандық ... және ... ... төрағалары және судьяларын қызметіне кандидаттарға
кепілдеме беру болып табылады. ... ... ... ... ... кетіру
туралы мәселелерді қарайды, ... ... ... ... ... ... шешім қабылдайды. Әділет біліктілік алқасы
біліктілік емтихандарын ... ... және ... ... береді. Сонымен қатар нотариалдық және адвокаттық
қызметпен шұғылдануға ниет білдірген тұлғалардың өтініші бойынша біліктілік
емтихандарын қабылдайды, ... ... ... негізінде Әділет
министрлігі тиісті лицензиялар береді.
2. Судьялардың конституциялық-құқықтық мәртебесі
Қазақстан Республикасында судьялардың конституциялық-құқықтық мәртебесі
ҚР-сының ... және ... ... сот ... ... ... туралы» (бұдан әрі - Заң) конституциялық заңмен
реттеледі.
Бұл Заңға сәйкес судья ... ... ... ... ... ... табылады. Судьялардың тәуелсіздігі Конституциямен және
заңдармен қорғалады. Судьялардың ... ... ... ешкімнің
тиіспеушілігінен көрінеді. Заңның 27-бабына сәйкес судьяны, қылмыс
үстінде ... ... ауыр ... жасаған жағдайларды қоспағанда,
тұтқынға алуға, күштеп әкелуге, оған сот тәртібімен белгіленетін әкімшілік
жазалау ... ... ... Сот ... ... ... Президентінің келісімінсіз не Парламент Сенатының
келісімінсіз қылмыстық жауапқа ... ... ... ... ... тек республика Бас прокурорының пәрменімен қозғалуы мүмкін.
Судьяларға ... ... және ... ... ... Аудандық соттың судьясы болып 25 жасқа толған, жоғарғы
заң білімі бар, ... жолы ... және заң ... ... ... екі
жыл жұмыс өтілі (стажы) бар, біліктілік емтиханын тапсырған, ... ... ... және ... жалпы отырысының оң пікірін
алған ... ... ... ... ... айтылған талаптармен
бірге, заң мамандығы бойынша кемінде бес жыл жұмыс стажы бар, оның ... екі жыл ... ... ... ... ... ... судьясы бола
алады.
Судьяның қызметі депутаттық мандатпен, оқытушылық немесе ғылыми ... де ... ... ... өзге де ақы ... жұмысты
атқарумен сыйыспайды. Судьяның кәсіпкерлікпен айналысуымен, коммерциялық
ұйымның ... ... ... байқаушы кеңесінің құрамына кіруге ... ... ... ... ... ... ... саяси
партияларға, кәсіптік одақтарға кіруге, қандай да бір саяси партияны қолдап
немесе қарсы дауыс беруге тиіс емес.
Сот жүйесі мен ... ... ... ... 28-бабына сәйкес
судьялар:
- Конституция мен заңдарды бұлжытпай орындауға, азаматтар ... ... ... және ... ... ... сот төрелігін іске асыру кезінде, сондай-ақ қызметтен тыс қарым-
қатынаста судья әдебі талаптарын сақтауға және судьяның ... ... ... немесе оның әділдігі мен алаламаушылығына
күмән туғызатын барлық нәрседен аулақ болуға;
- оның қызметіне кез келген заңсыз араласуға ... ... ... ... ... және ... сот мәжілістерін
өткізу кезінде алынған мәліметтерді сақтауға міндетті.
Бірінші рет сайланған ... ... ... ант береді. Ант
Қазақстан Республикасының Конституциясына беріледі. Жоғарғы ... сот ... ... және ... ... ... ҚР-сы
Сенатының отырысында ант береді. Облыстық және оған теңестірілген соттардың
төрағалары Жоғарғы соттың ... ... ант ... ... соттар
алқаларының төрағалары мен судьялары, аудандық соттың төрағалары мен
судьялары ... ... ... ... ... ант ... лауазымынан қызметтен босату және өкілеттігін тоқтату түрінде
босатылады. Судья қызметтен мынадай негіздерде босатылады:
- орнынан ... ... өз ... ... медициналық қорытындыға сәйкес кәсіптік міндеттерін одан әрі атқаруға
кедергі болатын денсаулық ... ... ... ... ... өкілеттік мерзімінің өтуіне байланысты, егер
басқа соттағы бос қызмет орнына орналасуға келісімін бермесе.
Судьяның ... ... ... ... ... азаматтығынан айырылғанда;
- осы судьяға қатысты айыптау үкімі күшіне енгенде;
- іс-әрекетке ... ... ... қабілеті шектеулі деп
танылған жағдайда;
- басқа лауазымға тағайындалған, сайланған және басқа жұмысқа ... ... ... ... ... судьялары, оның төрағасы, алқа төрағаларын қызметінен
Президенттің ұсынуымен Парламент Сенаты ... ... және ... ... ... оның ... және алқа төрағалары,
сондай-ақ аудандық соттар ... мен ... ... ... ... өкілеттігі судьялардың тәртіптік біліктілік алқасының судьяны
тәртіптік ... ... ... ... ... ... ... үшін қызметінен босату қажеттігі туралы шешіміне байланысты
тоқтатылуы мүмкін.
Орнынан түскен ... ... ... ... және ... тиіспеушілік кепілдіктері, заңдармен көзделген жеңілдіктері
сақталады.
Судьяның орнынан түсуі ... ... ... өз ... ... ғылыми немесе өзге де шығармашылық қызметтен басқа да
ақы төленетін қызметке тұрғанда; сондай-ақ ол қылмыс жасағанда ... ... ... ... ... теріс қылық жасағанда; қайтыс болғанда
тоқтатылады.
4 Сот билігі жүйесін жетілдірудің өзекті мәселелері
4.1 Сот және заң ... ... ... ... ... ... билігінің мәселелері бұрында қазақстандық ғылыми зерттеушілік те
және танымдық та қызметімізде ... ... ... ... ... тіпті заң ғылымында, мысалы, кеңес ... сот ... ... сот ... ... ... ... ғана қамтамасыз
ететін сот органдарының жүйесі ретінде қарастырды.
Белгілі қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... еңбегінде «Сот билігі заң шығару
және атқару билігінен ерекше тұрады.
Сот қоғамдағы ... ... ... Бұл оның ... ... ... басты мақсаты болып табылады. Ол істі заңға ... істі ... ... ... ... ... ішкі ... лайық
шешеді. Алайда бұл сенім судьяның өмір тәжірибесіне де ... ... ... ... ... ... ... ішінде сот билігінің орны
мен маңызына ерекше көңіл бөлген.
Зерттеулер көрсетіп отырғандай, сот билігі ұғымын қарастыра отырып,
мына бір ... ой ... ... тиянақтай кеткен жөн болар: сот билігі
халық билігін жүзеге асырудың аса маңызды буындарының бірі ... ... ... ол ... ... ... ... асыруға қатынасатын
азаматтарының құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды ... ... ... үшін де, қоғам үшін де, азаматтар үшін де аса құнды.
Биліктің сот және заң ... ... ... ... ... ... ... туралы сөз еткенде, ең алдымен ... ... сот ... ... ... ҚР-сы Парламентінің заңымен ғана
белгіленеді деп ... ... ... ... ... ... үшін заң мен ... аса
маңыздылығына қарамастан, оларды формальды мойындалған нәрсе деуге
болмайды. Мемлекеттің ... де, ... ... етуші» тұлғалардың
жүгенсіздіктері де заң нысанында көрінуі мүмкін екенін ... ... жүр. ... аймақтық билеушілердің заңды бұрмалауға негізделген
бәсекесі мемлекеттік ... заң ... және ... ... ... тууына себепші болады.
Сондықтан да заңның басымдығын қамтамасыз етіп қана ... оның ... ... ... де қамтамасыз ету керек, мұның маңызы біріншісінен
бірде бір кем емес.
Мемлекеттік биліктің сот және заң ... ... ... ... болашақ дамуына жаңа да жарқын жол ашылу үшін Жоғарғы
Сотқа заң шығару ... ... беру ... ... сот тәжірибесін
қорытып, зерделеу қолданылып ... ... осал ... табуға
мүмкіндік береді, сондай-ақ Жоғарғы Соттың заң шығару ... ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі
нендей бір кемшіліктерді жедел жоюға болады және биліктің үш тармағында заң
шығару ... ... ... да, ... ... Мемлекеттік биліктің сот және ... ... ... бөлу ... мемлекеттер мен азаматтық қоғамдарда мемлекеттік биліктің үш
институтының болуы теориясынан туындайтын заң шығарушы, ... ... ... қызмет етуін қамтамасыз ету мәселелері ... ... ... ... ... оңтайлы бірлесіп әрекет етуіне
іштей және жан-жақты байланысты екені белгілі. Бұл өз кезегінде осы заманғы
кез келген ... ... ... үш ... ... ... ... болып табылады.
Осыған байланысты мынаны атап көрсеткіміз келеді: мемлекеттік биліктің
тармақтары – заң шығарушы билік заңды қабылдауға, атқарушы билік ... ... ... сот ... ... ... қамтамасыз етуге
тиіс. Яғни, тегінде, мемлекеттік биліктің үш тармаққа бөліну принципінің
де, бейнелеп айтқанда, кез келген екі ... ... ... ... ... ... жүйе принципінің мәні де нақ осында тұрса керек-ті.
Аталған мәселелер бойынша атақты қазақстандық ғалым-заңгер, ... ... ... ... С.С.Сартаевтың төмендегі пікірлерімен
толығымен келісуге болады: «Билік тармақтарының бөлінуі ... ... ... тежемелік пен тепе-теңдік ... тіл ... мен ... келу ... тепе-теңдікті сақтаудан
көрінетінін де атап айтқан жөн».
Билік ... ... ... екі ... ... жөн деп санаймыз. Біріншіден, бұл биліктің мемлекеттік органдар
арасында бөлінуі. Олардың бірде бірі ... ... ... ... ие бола ... ... ... бір органға екінші органның
міндетін жүзеге асыруына ... ... ... ... бөлу
абсолютті емес. Ол сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік биліктің
тармақтарға бөлінуі және оның ... ... ... екі жағы ... ... заманғы мемлекеттік тәжірибеде мұның объективті ... ... ... ... ... қарамастан, олар бір ұғымның әртүрлі «билік»
түрлері, әртүрлі сәттер әрбір мемлекеттік билік тармақтары ... ... және ... ... өз ... дәл ... ... мемлекет өзінің міндеттерін жүзеге асыруы кезінде ... ... ... еңбек бөлінісі болуына байланысты олардың
қызметіне әртүрлі әдіс-тәсілдер мен ... ... ... билігі – Конституция белгілеген, мемлекет атынан арнайы мемлекеттік
органдар – соттар арқылы іске асырылатын Конституцияда көзделген тәртіпте
құрылатын, құқықтық ... мен ... шешу ... заң ... ... ... ... мемлекет пен ұйымдардың құқықтарын, еркіндіктері мен ... ... ... өздеріне жүктелген өзге де міндеттерді
орындайтын, айрықша іс жүргізу ... ... ... ... ... ... етілетін мемлекеттің бүкіл аймағында міндетті
сипаттағы шешімдер ... ... ие ... ... биліктің
тармағы.
Республиканың сот билігі Конституциямен және заңмен белгіленген.
Мемлекеттік механизмдегі сот ... орны ... ... ... қарай анықталады. Соның ең бастысы сот әділдігін
жөнелту болып табылады.
Сот (судьялық ...... ... түрі, соттар оны
азаматтардың, мемлекет пен ұйымдардың құқықтарын қорғау, Конституция мен
заңдарды орындауды ... ету ... ... ... ол ... ... ... нормативтік құқықтық нормаларды қолдану негізінде
туындайтын істер мен ... ... ... ... ... ... аяқталады және қажетті жағдайларда мемлекеттік
мәжбүрлеудің салмақты шараларын қолданумен ... ... сот ... ... ... ... Биліктің қалған
қызметтері туынды сипат алады және оның басты міндетіне нақты ... ... ... ... ... мен өзге де сот
шешімдерін орындауды қамтамасыз етуді, сот қадағалауын, сот статистикасы
мен сот ... ... ... және ... ... түсінік беруді, судья корпусын құруға соттардың ... ... ... ... ... «сот ... институты туралы ғылыми
зерттеулерді, тәжірибелік тоқтамдар мен ұсыныстарды ... деп ... тым ... болып жатқан өзгерістер мен жаңалықтардың мазмұнына жүгінсек,
аталған тақырыптың кең ауқымын, өміршеңдігін ... ... ... ... кезінде ондаған көзқарастар, түйіндеулер мен ой-
пікірлер айтылып, талданды, біз оларды бес топқа бөлдік:
Бірінші – бұл, бір ... ... ие ... ... ... ... ... демократиялық қоғам орнату ... ... ... осы ... ... жан-жақты талдап, зерделеу
болып табылады.
Екінші – сот жүйесін реформалау және мемлекеттік биліктің дербес ... даму ... ... ... оның ... ... – мемлекеттік биліктің үш ... да, ... да ... ... ... ету мәселелері.
Төртінші – мемлекет пен қоғам арасында туындайтын қайшылықтарды жоюдың,
сондай-ақ мемлекеттік ... ... ... ... қарым-қатынасын жан-жақты нығайтудың өзекті мәселелері.
Биылғы 3 маусымды Астанада республика судьяларының кезекті 4-ші ... ... Оған ... әр ... 197 ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев, ҚР
Парламенті Мәжілісінің төрағасы О.Мұхамеджанов және ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Соттың судьялары,
құқықтанушы ғалымдар қатынасты.
Съезде Мемлекет басшысы Н.Ә.Назарбаев сөз сөйлеп, жалпы елімізде сот
пен ... ... ... ... ... оң баға ... ... уақытта
сот жүйесінің, судьялардың алдында тұрған міндеттер туралы айтты.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылғы.
2. ... ... ... іс – ... ... Алматы –
2002
3.Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушының мәртебесі туралы.
Қазақстан Республикасының 1998 ж. Заңы.
4. Соттың ... іс- ... ... ... ... Республикасының Азаматтық іс- жүргізу құқығы. Абдуллина З.К.
6. Сыздыкова Г. Конституция ... ... ... ... ... Ю.К. ... процесс М. 1995

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы алқабилер қатысуымен жүргізілетін сот өндірісі14 бет
«Қазақстан Республикасының мұнайгаз секторындағы шетел инвестициялары»105 бет
Ақша айналымын тұрақтандыру әдістері мен нышандары34 бет
Жұмысбастылық пен жұмыссыздықтың Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік жағдайына әсері 26 бет
Зейнетақы жүйесі қалыптасуының теориялық сұрақтары28 бет
Зейнетақы реформасы туралы20 бет
Инвестициялық жобалар және олардың жіктелуі28 бет
Кәсіпкерлердің конституциялық құқықтары мен кепілдіктері43 бет
Лизингтік қызмет көрсетудің теория-әдістемелік негіздері68 бет
Лизингтің теориялық негіздері. Қазақстандағы лизинг бизнесі62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь