Қазақ мәдениетіндегі музыка

Жоспар

1. Музыка өнері, Қазақ мәдениетіндегі музыка, вокалдық.хор тәрбиесінің орны.

2. Әншілік , музыкалық түсініктер, хормен жұмыс.

3. Ән айтуға баулу,үйретудің дидактикалық негізі.
Кіріспе

Хордық тәрбие – баллар мен жас өспірімдердің бос уақытын тиімді өткізіп, мәдениетті түрде тынығуына жол ашады, вокалдық сабақтан сусындап, ән айтуға деген қабылеттері жетіле түседі. Хорда айтылатын әндер көбіне Отансүйгіштікке, мәдениеттің құндылықтарын қастерлеуге тәрбиелейді. Ал кәсіби деңгейдегі хор орындау концерттің әрін келтіріп, көрермендерге тамаша компазициялық ән орындау арқылы ұмытылмас әсер қалдырады. Хорға қатысатын әр-бір әншінің вокалдық деңгейі ансамбльдің жұмысына тікелей әсер етеді, хормейстерің шеберлігі, сахнаны дұрыс пайдаланып, сахна қимылын шебер қиыстыра білуі, әндерді дұрыс таңдап, репертуарды талғамды түрде толықтыра білуі, вокалдық тұрғыдан әнді түрлі дауыс партияларына бөлу шеберлігі, бәрі-бәрі хордық жұмыстың бірегей көрінісі, алға жетелер күші болып табылады.
Баса назар аударатын жайттар – ол музыкалық қабілет, балларды музыкалық қабілетке үйрете білу; музыка деген түсініктің жан-жақты ашылып, хорға қатысушылардың құштарлығын, ынтымағын, өнерге деген жақсы,ізгі көзқарастарын қалыптастыру; сахнада вокалистердің мәдениет сақтауы, сахна тілі, артикуляция, диафрагмамен жұмыс істей алуларын қадағалау,үйрете білу; киім-киіс,жүріс-тұрыстарын ретке келтіру; сахнаны дұрыс пайдаланып, ықшам да шапшаң, жеңіл қимылды сахна хореографиясына қол жеткізе білу; хордың репертуарына деген талғам, ән таңдай білу; әр-бір шараға сай әндерді дайындап,нақышына келтіріп жеткізе білу; хорға қатысушылармен сыпайы түрде қарым-қатынас жасай білу. Дәл осындай шарттарды орындай білу үшін кез-келген мәдени тынығу жұмысы маманы келесі ақпараттарға қанығып, негіз ала білуі қажет.
Әдебиеттер тізімі:

1. Бамульдина Ж. Как овладеть голосом: Краткое пособие по воспитанию профессионального певческого голоса. – Алма-Ата: Өнер, 1990. – 62с.
2. Безбородова Л.А. Дирижирование. – М.: Просвещение, 1990. –С. 7-12, 41-55, 137-142.
3. Гаркуша К.Г., Одинцова С.А. Практикум пометодике музкального воспитания в школе. Учебно-методическое пособие. – Караганды6 2001. – 278с.
4. Качнева И.Я. Вокальный словарь. – Л, 1988. – 70с.
5. Музыкальная энциклопедия: в 6 т. гл. ред. Ю. В. Келдыш. – М.:Сов. энциклопедия, 1973 – 1981.
6. Стулова Г. П. Теория и практика работы с детским хором. – М.: Владос, 2002. – 176 с.
7. Халабузарь П., Попов В., Добровольская Н. Методика музкального воспитания. – М.: Муызка, 1990. – С. 54-60.
Қосымша:
8. Добровольская Н., Орлова: Что надо знать учетилю о детском голосе. – М., 1972.
9. Қарлығаш. Хрестоматия по дирижированию хором. 1ч. \Сост. Утебаева С.С., Манаспаева А.А. – Алматы, АГУ им. Абая, 19996 – 283 с.
10. Соколов В., Попов В., Абелян Л. Школа хорового пения. – Вып. 2. – М.: Музыка, 1987. – 160с.
11. Хоровые произведения \ Сост. А. Молодов, Г. Ахметова. – Алматы: Жалын, 1976. – 223с.
12. Шамина Л. Работы с самодеятельным хоровым коллективом. М., 1981. – 126с.
Шығарудың кезені:
13. Бяринова В. А. Певческое искусство и поликультурное воспитание подростков \\Хабаршы . Абай атындағы ҚазҰПУ Сер.: «Педагогика ғылымдары» Вестник им. Абая КазНПУ Сер.: «Педагогоческие науки». – 2008. №1. – С.41-43
        
        Жоспар
1. Музыка өнері, Қазақ мәдениетіндегі музыка, вокалдық-хор тәрбиесінің
орны.
2. Әншілік , музыкалық түсініктер, хормен жұмыс.
3. Ән ... ... ... ... ...... мен жас өспірімдердің бос уақытын тиімді
өткізіп, мәдениетті түрде тынығуына жол ашады, вокалдық ... ... ... ... қабылеттері жетіле түседі. Хорда айтылатын әндер көбіне
Отансүйгіштікке, мәдениеттің құндылықтарын ... ... ... ... хор орындау концерттің әрін келтіріп, көрермендерге
тамаша компазициялық ән орындау ... ... әсер ... ... әр-бір әншінің вокалдық деңгейі ансамбльдің жұмысына тікелей әсер
етеді, ... ... ... ... ... сахна қимылын
шебер қиыстыра білуі, ... ... ... репертуарды талғамды түрде
толықтыра білуі, вокалдық ... әнді ... ... ... бөлу
шеберлігі, бәрі-бәрі хордық жұмыстың бірегей көрінісі, алға жетелер күші
болып табылады.
Баса назар ... ... – ол ... қабілет, балларды
музыкалық қабілетке үйрете білу; музыка деген түсініктің ... ... ... құштарлығын, ынтымағын, өнерге ... ... ... ... вокалистердің мәдениет сақтауы, сахна
тілі, артикуляция, ... ... ... ... ... білу;
киім-киіс,жүріс-тұрыстарын ретке келтіру; сахнаны дұрыс пайдаланып, ... ... ... қимылды сахна хореографиясына қол ... ... ... ... талғам, ән таңдай білу; әр-бір шараға сай
әндерді дайындап,нақышына келтіріп жеткізе білу; ... ... ... ... жасай білу. Дәл осындай шарттарды орындай білу
үшін кез-келген мәдени тынығу жұмысы маманы ... ... ... ала ... ... ... ... Қазақ мәдениетіндегі музыка, вокалдық-хор ... – адам ... ... тiлi, яғни адамдардың бiр-бiрiмен
эстетикалық тәрбие беруде адам өмiрiнде музыканың атқаратын рөлi аса ... ... ... мәдениетiне тәрбиелеу iсiн ... ... ... талғамын әрдайым дамытып отыруға мейлiнше
көнiл бөлуiмiз ... ... ... ... ... ... Республикасындағы
жоғары білім беруді, соның ішінде музыкалық білім беруді реформалау жоғары
мектептегі музыкалық-педагогикалық ... ... ... ... тұрғыдан терең пайымдауды қажет етеді.
Қазіргі таңда болашақ ... ... ... ісі ... бір жүйеге
келтіріліп жатқанымен бұл салада лайықты оқулықтар, оқу құралдары жоқ деуге
болады. 
Музыкалық білім беру педагогикасы – ... ... ... ... ... ... ғылым саласы.
Өкінішке орай, оның дербестігі, мазмұны, ... ... ... ... әлі де ... пікір-пайымдаулар қалыптасқан жоқ. 
Кейінгі жылдары музыкалық білім ... ... ... ... әдістемесі ресей ғалымдарының бірен-саран
еңбектерімен танымал болғанымен, қазақ тіліндегі ... оқу ... ... ... ... Бұл сөз жоқ, ... ... мұғалім пәні
мұғалімнің кәсіби даярлау ісіне нұсқан келтіруде. 
Ұсынылып отырған оқу құралы «Музыкалық білім» мамандығы бойынша мемлекеттік
жалпыға міндетті ... ... ... ... ... білім беру педагогикасының жалпы мәселелері» ... ... ... ... беру ... пәні мен ... ... дамуы мен қалыптасуы, оның өзге ғылымдармен байланысы
баяндалады. 
Екінші – «Музыкалық педагогикадағы халықтық салт-дәстүрлер» ... ... ... ән және ... ... ... салт-
дәстүрлеріне тоқталып, оның ... ... ... ... ... образдылығы, философиялық ой-тереңдігі қарастырылды. 
Үшінші - «Музыкалық білім беру ... ... ... ... ... ... музыканы оқыту
принциптері, ... ... ... ... Біз бұл ... ... білім беру педагогикасының барлық мәселелерін ... ... деп айта ... білім беру педагогикасында әлі де шешімін табар ... ... ... ... ... шешім табуы жоғары білім беру
жүйесінде болашақ маман даярлауға арналған «Музыкалық білім берудің тарихы
мен ... ... ... ... ... ... бойынша оқу-әдістемелік құралдарды жетілдіру ісімен
тығыз байланысты деп есептейміз.
Музыка өмір ... ... ... ... арқылы
суреттейді. Өзінің эмоциялық бағыты ... ... ... ... ... және ұйымдастырушылық роль атқарады.
Музыканың тарихи дамуы қоғамдық дамудың жалпы ... ... ... ... ... іс-әрекетін дыбыстық формада суреттейтін қатынас құралы
ретінде маңызы зор. Музыкада дыбыстық, биіктік және ... ... өте ... ... келтірілген. 
Философиялық және әлеуметтік идеялар ... ... ... ... таза ... ... аспаптық) шеңберінен шығып,
нақтылы мазмұнды білдіретін сөзге (программалық-вокалдық және аспаптық),
сонымен ... ... ... бой бұрады. 
Музыка мазмұнында бір нәрсені әшкерелеу емес, қайта ... ... ... ... ... ... таратушы ретінде
музыканың өнегелік-тәрбиелік мәні өте зор. 
Музыка алғашқы қауымда синкреттік өнердің құрамында ... ... ... Ол (синкреттік өнер) көпшілікке қажетті салтжора ретінде,
сонымен ... ... ... ету ... адамдардың рухани санасын тәрбиелеу
әрі қатынас құралы ... ... ... ... ... келтіріліп,
логикалық жағынан тұрақты және тұрақсыз бірнеше тондардан ғана тұратын әуен
саздарымен алмасты. ... ... ... ... ... ладтың ең
қарапайым түрлері туды.
Қазақ халқының қалыптасуының әлеуметтік-мәдени негіздері. ... ... ... ... ... материалды мәдениеті.
Жаңа заман көшпелілері. Қазақ киіз үйінің символикасы. ... ... ... әдет-ғұрыптары, рәміз-рәсімдері. Жеті аталық үрдіс. Эпос әлемі.
Қазақстан дәстүрлі әдеп жүйесі, сенім-нанымдары. Дүниетанымдық синкретизм.
Қазақтардың дүние ... ... ... ... емшілік тәсілдері,
музыкасы. Қазақ халқының ментальдық ерекшеліктері. 
Қазақстанның Ресей империясының құрамына енуі. Отарлау ... ... ... ... өз ... үшін күресі.
Миссионерлік әрекеттер және патшалық ... ... ... ... ... мәдениеті. Қазақ ағартушылығы Ш. ... ... ... ... пен ... Ы.
Алтынсарин – қазақ ағартушылығының тікелей түлғасы. Абай – қазақтың рухани
мәдениетінің жеткен шыңы. Шәкәрімнің мәдениеттанулық ... ... ... және ... ... музыкасы – өмір шындығын дыбыстық көркем бейнелермен көрсететін
музыкалық өнердің ұлттық саласы. Қазақ халқының музыка мұрасы аса бай. ... ... және ... тарихы салаларына жіктеледі. Алғашқы салаға
суырып салмалық негізде ... ... ... – жыр, ... терме,
желдірме және лирикалық әндер мен айтыс өнері, ... көне ... ... кезеңдегі музыка үлгілері мен тарихи-мәдени мәліметтер
енеді. Қазақ фольклорының елеулі бір арнасы – ... Оған тән ... ... ... ... орны ерекше. Әдеби мәтінге
қарағанда музыкалық мақамның марқалау болатыны ... ... ... екі ... ... өлшемге негізделсе (7 – 8 буынды жыр және 11
буынды қара өлең), оның мақамы да осы жүйеге құрылады. ... ... ... ... ... толы кең ... әуезді әндер – 19 ғасырдан
желі тартса, речитативті әуенге құрылған ... ...... ...... құбылыс. Бірақ, дәстүр тұрғысынан келгенде қазақ
даласының түрлі аймақтарында олардың бәрі ... ... ... ... ... ... – эпос, Жетісуда – терме, Орталық Қазақстанда кең
тынысты лирикалық әндер басым дамыған. Қазақ музыканың үлкен бір ... ... ... және ... күйлері. Бұл үшеуінің де арнайы музыкалық қоры
мол сақталған, сол ... ... ... ... ... Ал ... ... шаңқобыз, асатаяқ секілді музыкалық аспаптар ... ғана ... ... ... ... гөрі типологогиялық табиғаты
үстем. Мысалы, бір ғана ... ... ... ... ... дерлік кездестіруге болады. Музыкалық аспаптар бүгінде олардың
дыбыс шығару ерекшеліктеріне сай ... ... және ... ... жүр.
Қазақ музыкасы фольклорлық сатыда қалмай, ауызекі дәстүрге негізделген
суырып салмалық өнермен қатар жеке өнер ... ... ілім ... ... ... Ертедегі ... ... ... оғыз ... ... культі туралы деректер түркі
тайпаларының музыкалық мәдениетінен хабар береді. Одан бергі ... ... ... ... Жәми, Дәруіш Әли, т.б. ... ... ... ... ... теориялық еңбектері де ... ... ұлы ... күні ... дейін ғылыми мәнін жоймаған,
әлі де толық зерттеліп болмаған мұра. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің аясында қалыптасып
келгенін аңғартады. 15 – 18 ғасырлырдағы ... өнер ... ... ... ... ... орны ... Қазақ халқының осы
қалыптасу кезеңінде ұлттық болмысымызға тән ... ... ... ... ... Қазақ музыкасының өзіндік ерекшелігі –
синкреттілігі. Поэзия мен музыка ... ... ... ... келе-келе дараланып, екі түрлі өнер арнасына жіктелгені мәлім.
Бірі – ән өнері, екіншісі – күйшілік дәстүр. Осы ... 19 ... ... екі түрлі халықтық кәсіби-музыкалық дәстүр қалыптасқан. Бірі ... ... ... ... ... ... ... т.б. өнерпаздар бастаған күйшілер тобы болса, екіншісі – ... ... ... Жаяу ... ... ... ... Абай, Нартай, Майра,
т.б. ... ... ... ... ... 19 – 20 ғасырларда
айырықша дамыған домбыра күйлері өз ... екі ... ... ... Бірі – кең ... ... екіншісі – сырлы да
өрнекті шертпе күй үлгілері. Әрине, қазақ халқының музыкалық мәдениетін ... ... ... бұл екі ... ғана ... ... ... шыққан кәсіби күйшілердің өз үні, өз мәнері, орындау ерекшеліктері
бар. Музыкалық ырғақтың көркемдік мәні. Қазақ сайын даласында өткен ... ... ... мұра ... ... ... болды. Асыл
мұраның жетпегені бар екені ақиқат, бізге жетіп бүгінгі күні ... ... ... ... ... дәлелдеп әлемде дарынды адамзат
баласы атанғанымыз да осы дараларымыздың арқасында. ... ... ... ... да, ... ... сақтап домбыра, қобыз, ән ... ... ... Дала консерваториясының әуенге хатталған саф
алтындай мұрасын қалдырды. Өмірге қазақ ... ұлт ... ... бері ... ... ... ... әлеуметтік өмір тынысы, наным-сенімі,
діні, қайғысы, қуанышы, арқылы, фәлсафасы – мәдени мұрада табиғи ... ... ... ... ... (домбыра, қобыз, сыбызғы,
шертер, жетіген, сырнай, ысқырық) күй деп атап, бабалар тынысын ... ... ... Күй қақында алғашқы ғылыми түсінікті Қ. Жұбанов
түйіндесе, қазақ кәсіби өнерінің асуы да, белесі-беделі де Ақаң ... А. ...... ... Алтын көпір. Ол өзінің
зерттеу еңбектерінде он ... ... бір ... келмейтін қауымның игілікті
ісін атқарды. Бәріміз бас қойып, бітіре ... ... де ... ... әдісі пәнінің қай қырынан келсеңіз де, А. Жұбанов
еңбектеріне үңілмей өте алмайсыз. ... ... ... ... ... бір ойын ... «Ақсақ киік» күйінің ырғағында үш аяқтап келе
жатқан киіктің жүрісінің суреті бар. Бірақ күй тек ... ... ... ... ... жанның бәріне тән қиындық жағдайды, одан алатын ... ... ... ... күй, - десе, «Ақсақ құлан» күйінің
бас буынында ырғағындағы ... ... нық ... ат ... ... ... Алғашқыдағы бөкен желістің ырғағында екінші дауыста
өтетін тақырыптық әуен, ... ... ... ... ... ... болса да, бір трагедиалық оқиғаның ... ... Орта ... ... ... құбыла, өршелендіре, жігерлендіре
тартылады. Бірінші дауыста бөкен-желіс ырғағы емес, сатырлап шапқан ... ... ... Ал ... ... ... ... үйірін көріп,
«олжалы боламын» деген баланың ойына қарсы, «жоқ, ол ойың ... ... ... ... да күшейіп, ажалдай аузын ашып,
көлденең тартыла береді. Енді ең жоғары сағасында ... ... ... ... енді үлкен қақтығыс суреті келеді. Оның барлығы ладтық
өзгеріс арқылы тыңдаушыға ... ... та ... тасыр-тұсыр
құланның сарыны бірінші дауыстың ырғағында тайға таңба басқандай анықталып
естілсе, екінші дауыстың ырғағында алғашқы тақырып әуен ... ... ол енді ажал ... ... жан ... ... ышқынған үнін
береді, өмір мен өлімнің екі арасындағы ... ... көз ... болды. Ұйқы-тұйқы, талас-тартыстан кейін күйдің ... ... ... ... ... оқиғаның тоқ етері анықтала ... ... ... орта ... қағыстар өзгеріп, біркелкі
ырғақтан пунктирлі ырғаққа көшіп, лейтмотивті 2 рет қайталап ... ... ... ... ... ... баяулата келіп, аяңға түсіп, бірінші
дауыста жүрістің бәрі тынып, тек үстіңгі ішекті түйе – ... ... ... ... үн ... – естілмес болып, хан баласын «о дүниеге»
аттандырады» - дейді.
Ал қазақ музыкасын зеттеуге біраз үлес ... П. ... ... XIX ғасырдағы қазақ музыкасы» деген кітабында Дәулеткерейдің
«Ақжелеңінде» ... ... ... ... ... ... ... «Ақжелең», Түркештің «Көңіл ашар» күйлерінен кездесетін
дыбыс ырғақтарын айта отырып, бірақ ондай ... ... ... ... болмайтындығын дәлелдейді және де «Қыз Ақжелеңде» анық та
айқын көңілді ырғақтың үлгілерімен келетін би сипаты ... орын ... «Қос ... және ... күйлерінде триольді ырғақпен келетін
марш екпінді кездеседі» , - деп ... ... ... ... сипаттама бере келіп, ырғақтың құрылымын егжей-тегжейлі талдайды. Ол
екі үлесті және төрт үлесті өлшемдердің, сол ... ¾ және 8/6, ... ... ... ... жиі ... ... формулаларды
мысалға алады, дыбыстың тақ сандарға бөлінбейтіндігін (триольдан басқа)
және көп ырғақтық құрылымдардың жоқтығын атап көрсетеді.
Домбыра ... ... ... ... жөнінде Н.Ф. Тифтикиди
мазмұнды еңбектер жазды. Ол онда ... ... ... ... және
әуендік жақтарын зеттеді. Мысалы: «Қазақ халқының домбыра музыкасы
ырғағының заңдылықтары» ... ... ... ... арналған
шығармадағы ырғақ пен әуеннің байланысын ашуға тырысты. Музыка ... ... ... ... ... ... дыбыстар ырғақ жағынан
бөлшектеуді талап етеді. Күй музыкасы ... ... ... жасау арқылы Н.Ф. Тифтикиди мынадай орынды қорытындыға ... ... ... ... ырғағы біркелкілік (равномерность) бұл
ұзақтық қайшылығы жоқ, ең қарапайым ырғақтық сурет», - дейді және ... ... ... ... көп жағдайда шығарманың өзіндегі бастапқы
ырғақтық қозғалысқа қызмет етеді, бұл оның ... ... ... ... мысалдардан ырғақтың музыкадағы ең көрнекті
роль атқаратынына көзіміз жетті. Кейбір күйлердің басталысындағы ... ... ... өзі ... ... ... ... бүкіл ырғақтық негізінен құрайтын негізгі желіге айналады.
Белгілі орыс ғылыми ... Б.М. ... ... ... ... шығармадағы дыбыстардың белгілі бір уақыт аралығында алма-кезек
ауысуы, музыкалық көркемдік тездету көп байқалады: бұл әрине ... ... ... ... ... ... ... айтайын деген ойын,
шығарманың негізін, тынысын бейнелейтіндігін естуге болады. Адам жүрегі бір
қалыпты соғысынан ... ... ... ... болмаса
машина моторы бірқалыпты айналысынан жылдамдықты үдетсең тездейді ... ... ... ... ... ... жүрегі, моторы ырғақ.
Біз ғалымдардың домбыра күйлерінің ырғақ мәселесіне ... ... ... ... ... шығармадағы көркемдік мәніне қатысы бар қағидаларды айтып
өтсек, күй атауының ... ... күй ... ... да ырғақтық желіс. ... ... ... ... ... күйге қойылған екпіндік көрсеткіш: Байсалды, асықпай, жай, өте ... тез, өте тез т.б. ... ... ... сөзге сол күй мазмұнына
байланысты жақындата түсетін сын есім сөздер қолданылады. Мысалы: ... ... Жай – ... ...... ... күй бастан аяққа бір екпінде орындалмайды, ... ойды ... ... ... ... роль атқарса, сол күйдің өн бойында осы
құбылыс сақталуы керек. Тыныс белгілерінің орамды қолданылуы – күйдің ... ... ... ... ... жетеді;
4) ырғақтың көркемдік мәніне оң қол қағысының әсері жоқ ... ... ... барлық саусақ іші-сыртымен келетін тұтпа қағыстар болады. ... күй ... ... ... қимылмен алмаса, ырғақ
бұзылады. Дәулеткерей «Құдаша». Кейбір ... ... ... ... ... ... Екі ... бірінші де құдаша мінезіне
сәйкес емес, жалаң ... ... ... ... ... мінез
береді. Қағысқа байланысты ырғақ шықпады, күй ... ... Оң ... сұқ ... тұсынан тұтқанда ғана межеден көрінеміз;
5) оң қол қағысы келгенмен сол қол ... ... ... ырғақ
табиғатына ене алмаймыз;
6) ырғақ өлшемге байланысты да дұрыс жолға қойылмаса, күй хаттауда
оның мазмұнын ашпайтын өлшемнің ... ... ... ... ...... белгілерге байланыстылығы
орындаушылар арасында p.mp.- белгілері келсе, ырғақты жайлату, қатайтқанда
тездету көп ... Бұл ... ... ... ... ... ... мәніне терең бойлау үшін сол заманның күйін, оның
алған тақырыбын ... ... Осы ... қала мен ауыл ... шығады. Біздің күйіміздің басым бөлігінде дала тынысы, бұрынғы
тұрмыс-тіршілігі бейнеленген. Алған біліміне, нота ... ... ... ... ... ... сол уақытпен сырласу үшін өз ... ...... ... ұстазда қалады.
Музыка маманының күйшіге керек – маңызды ... Күй ... ... – бір ... қамтылмайды. Мамандардың әрдайым
назарында болып, зерттеуді қажет етеді.
19 ғасырдың аяқ шенінен бастап ... ... шет ел және ... назарына ілікті. П.Георги, В.Андреев, В.Добровольский,
С.Рыбаков, А.Левшин, А.Алекторов, ... ... ... ... ... ... музыкасы, оның көрнекті өкілдері
туралы тың әрі қызықты мәліметтер жеткізді. А.В. ... ... ... ... оларды нотаға түсіріп, жүйелеуде үлкен қызмет
атқарды. Алайда ... ... ... ... ... қалыптасуы 30-
жылдардан басталады. Осы кезеңде А.Жұбанов, Қазақстанға шақырылған Е.Г.
Брусиловский, Б.Г. Ерзакович, т.б. ... ... ... ... ... қалады. Жұбанов халық аспаптары ... ... ... ... мен ... зерттеді.Брусиловский “Қыз
Жібек”, “Жалбыр” секілді алғашқы қазақ операларын жазды. И.Н. Надировтың
“Терең ... (1939), А.А. ... ... (1940), В.В. Великановтың
“Тұтқын қыз” (1939), Брусиловскийдің “Ер Тарғын” (1937) опералары Қазақ
музыкасының кезекті ... ... ... ... жылдары қазақ
композиторлары “Гвардия алға” (Брусиловский), “Амангелді” (Брусиловский,
М.Төлебаев), “Абай” (Жұбанов, Л.Хамиди), ...... ... күрделі туындылар берді. Опера ... ... ... ... “Абай” (Жұбанов), “Қазақ симфониясы”
(Великанов), ... ... ... ... ... ... (поэма), “Коммунизм оттары”, “Кеңестік Қазақстан”
атты кантаталар жазды. Брусиловский мен ... ... мен ... ... арналған концерт жанрында да елеулі еңбек етті. Қазақ
музыкасының жетістіктері ... және ... ... ... ... әдебиет пен өнер онкүндіктерінде (1936, 1958)
көрсетілді.
Қазақ музыкасын ... ... паш ... бірі ... Ол 1925 жылы ... 1927 жылы Майндағы Франкфуртте ән шырқады. 60
– 70-жылдары Қазақстан композиторлары ұжымдық ... ... ... ... Бірақ бұл шығармашылық тәсілдің елеулі кемшіліктері
болды. Соның ... – бір ... әр ... ... ... ... ... бұл тәсілден бас тартып, С.Мұхамеджанов ... ... ... (1972), ... ... ... ... Палуан” (1977) атты опералық шығармалар жазды, ... ... ... жанрында еңбек етті. Брусиловский бесінші,
алтыншы, Қожамияров бірінші, екінші, Жұбанова “Жігер” атты ... ... ... ... ... ... күйлерін ұсынды.
Қазақ музыкасы үшін бұл күй ... ... ... ... – 70-жылдарда ән жанрында жемісті еңбек еткен Б.Байқадамовтың,
Ә.Еспаевтың, М.Маңғытаевтың, Ш.Қалдаяқовтың, Ә.Бейсеуовтің, Т.Базарбаевтың,
Е.Хасанғалиевтің шығармалары ... ... ... ... ... ... ... саласында – С.Мұхамеджанов (“Ақан сері – Ақтоқты”),
Б.Жұбаниязов (“Махамбет”), Жұбанова, Рахмадиев, С.Кибирова (“Үш ... ... брат ... ... ... ... ... және вокалдық музыкада – Ж.Дастенов, Маңғытаев, Сағатов,
Ж.Тұрсынбаев, Т.Мұхамеджанов, т.б. композиторлар ... ... ... өнер ... ... (1970, 1973), Германияда (1970,
1972, 1975), ... (1971, 1975), ... (1971), ... 1974), ... кеңінен танымал болды. Азияда – Сингапур, Малайзия,
Шри-Ланка, ... (1973), ... ... ... – Финляндия (1971),
Франция, Германия (1972), Италия (1976), ... (1970, 1984) ... ... ... Қазақстанның еңбек сіңірген ұжымдары – Құрманғазы
атындағы халық аспаптар оркестрі, хор ... ... ... би ансамблі, “Отырар сазы” оркестрі, ... ... ... ... этнографиялық ансамблі, т.б. қатысты. ... ...... ... Е.Серкебаев және Р.Жамановалар
қойған концерттерін шет ел көрермендері жоғары бағалады. 70-жылдарда ... ... жас ... ... және дүниежүзілік музыка
сахнасына шықты. Олардың қатарында ... ... ... ... ... ... 1971) лауреаты Э.Нақыпбекова,
Глинка атындағы бүкілодақтық әншілер ... ... 1976) ... осы ... ... ... бүкілодақтық дирижерлер
байқауының (Мәскеу, 1976) лауреаты Т.Мыңбаев, Герберт фон ... ... ... ... (1978) Т.Әбдірәшев, Глинка атындағы
бүкілодақтық әншілер байқауы (1975) мен ... ... ... ... (Германия, Цвиккау, 1977) және Рио-де-Жанейрода өткен
әншілердің ... ... ... 1979) ... Ә.Дінішев,
халықаралық скрипкашылар байқауының (Белград, 1977) дипломанты ... ... ... ... ... 1982) ... Глинка атындағы бүкілодақтық әншілер байқауының ... ... әнші Ғ.Қ. ... ... ... халықаралық эстрада
әндері байқауының (Болгария, София, 1977) “Алтын Орфей” жүлдесін жеңіп
алып, “Алтын микрофон” атты ... ... ... ... 1979)
екінші орынды иеленген әнші Р.Рымбаева, Ж.Б. Виотти атындағы халықаралық
пианинода ойнаушылар ... ... 1980) ... І ... ие
болған Г.Қадырбекова, М.Лонг және Ж.Тибо атындағы байқаудың (Франция,
Париж, 1983) жеңімпазы атанған Ж.Ж. ... ... ... ... 1985) ... ... т.б. бар. 1988 – 99
жылдары ... ... ... ... жеке ... ... А.Бөрібаев (виолончель), Т.Ормантаев (пианино),
М.Мұхамедқызы мен Н.Үсенбаева (екеуі де – әнші) өз өнерлерін көрсетті. ... ... ... ... ... ... (либреттосы –
Б.Аманшиндікі) беташар қойылымы өтті. Қазақтың музыка мәдениеті ... ... да ... кең ... ... ... ... И.Дубовский, Ю.Аравин,М.Ахметова секілді аға буын ғалымдардың
Қазақ ... ... ... ... көп. ... ізін баса
З.Қоспақов, ... ... ... С.Күзембаева,
Б.Қарақұлов, т.б. өнер зерттеушілері шықты. ... ... ...... тұрған, әлем мәдениетінде өзіндік орны айқындалған өнер ... ... ... деп ... ... ... музыкасы,
оның тәрбиесі, әдіс-тәсілдері.Хор (грек. choros) — ежелгі грек ... мен ... өнер ... ... ... Оның ... салтанатты хор лирикасының пайда болуымен тығыз байланысты.
Дионис құдайдың ... ... хор ... ... өмірге келгені
белгілі. Осыған орай хор алғашында басты рөл атқарды. Мысалы, трагедияхоры
12 — 15, ал ... хоры 24 ... ... ... ... ... ... хор театр спектакльдеріне қатыспайтын болды, ол тек халық
мерекелерінде ғана бой көрсетіп отырды. ... ... ... рет ... 1967 жылы ... М.Әуезовтің “Қара қыпшақ ... хор ... ... ... ... ... ... құрамына байланысты біртектес (әйелдер, ерлер, балалар хоры) немесе
аралас болып келеді. Аралас хор ... альт ... ... тенор, бас
(ерлер даусы) партияларын орындайтын төрт ... ... Егер ... ... партиялардың бірі болмаса, онда ол жартылай аралас хор
делінеді. ... ... ... хор ... ... қарай бірнеше дара
партияларға (1 және 2-сопрано) бөліне алады. Аралас хор ... ... 12 адам ... 3 ... ... 4 ... ... альт, тенор
және бас даусынан), ал кәсіби хор құрамында 100 — 120 ... ... ... ... ... хор ... М.Е. ... атындағы орыстың
халық хоры, т.б. Хорға ... ... ... Ішекті музалық
аспаптардың, қос, үш, т.б. бір дыбысты ішектер тобы.
Әншілік , ... ... ... ... ... ... өзіне ғана тән образдарды ... ... бар. ... негізгі құрамдар – мелодия (әуен),
ырғақ (метроритм), гармония, тембр (бояу), полиграфия ... ...... бір көркем ойды бейнелейтін, ырғақ ... ... ... ... ... ... ... Әуен – музыкалық шығарманың негізі болып ... ... өзі ... ... ... де жанжақты көрсете алады. Бірынғай түтас
басқыштар бойымен қозғалып құрылған әуендар аз. Әуендік ... ... ... ... ... ... ... әуендер,
оларда ұзақ жоғарылау мен төмендеу жоқ;
2) Әуендік толқынымен айқын ... ... ... ... үзақ ... мен төмендеудің бірігіп үйлесуінен құрылады;
3)Әдетте бір қалыпты бейнелейтін бір ғана ... ... ... ... ... өзінің ішкі құрылымы мен нақтылық логикасы
арқылы аяқталған белгілі бір ... ... ... бөлшектену
дәрежесі түрлі тарихи стильдерде әр қалай болады. Мысалы, полифониялық
стильде үздіксіз даму ... ... Ал, ... ... ... әуеннің формасын бөлшектеуге, яғни кезеңді (периодты)
сөйлемге, сөйлемді – фразаларға, фразаны – мотивтерге бөлу тән ... ... ең ... ... – оның ... шыңы, кульминация деп аталады.
Метроритм (ырғақ). Метр – музыкалық ритмнің байланыс жүйесін,
тепе-тең ұзақтықтағы ... ... ... ... ... ... ... дыбыстардың уақыттық ара-қатынасы анықталады. Метрлік өлшемсіз
дыбыстардың жүйелі түрде алмасуы мүмкін емес.
Кейбір музыкалық ... ... бір ... ... ... ... –үш үлесті, марш екі немесе төрт үлесті өлшеуде жазылады.
Өлшем музыкадағы жүйенің негізі ... оның ... ... алу ...... ... («бояуы»). Ол әр түрлі аспаптарда
немесе түрлі дауыстарда орындалған белгілі бір ... ... ... ... ... ... дауыс ырғағын өзгерте ... ... ... ... дыбыс тербелісінің формасына байланысты
болады. Тембрге музыкалық аспаптың материалы, формасы, дыбыс шағару тәсілі
т.б. әсер ...... ... ... ... ... ... және олардың жалпы музыкалық даму ... ... ... ... ...... форма тудырудың негізгі
факторы. Музыкалық шығармада тональдық, модуляция, каденция ... ... ... ... роль атқарады. Гармония мелодия (әуен),
ритм (ырғақ) және басқа музыкалық компоненттермен бірге көркем ойды ... ... ... ... естілетін көп дауысты музыка. Мұнда
көптеген дауыстардың ... ... ... анық естіліп тұрады.
Полифония заңы бір-біріне ұқсамайтын әуендерді біріктіріп, бір музыкалық
арнаға әкеліп ... ... ... аса ... өкілдері -немістің
ұлы композиторлары И.С. Бах және Г.Ф. ...... ... ... ... "құрастыру" деген
сөзінен шыққан ұғым.
Кез келген суретті салу композициядан басталады. Композиция дегеніміз
салынатын суреттегі ... ... ... ... ... ... ... ашу, пішінді нақты табу, шығарма көлемін табу
т.б. ... беру ... ... ... ... құрылымы күшті көркем шығарма адамға ... әсер ... мен ... ... ... ... ... Сюжет дегеніміз
шығарманың мазмұнының көрінісі, ... ... ... ... және ... ... рөл атқарады, және оның түстік, реңдік
қатнастары өте ... ... ... ішіндегі бейнелерді белгілі бір ... ... ... ... ... ... арқылы
бейнелейтін көріністі шашыратпауға, ұсақ ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін көру қажет. Суретші өз
шығармасында айтпақ ойы анық әрі әсерлі болу үшін онда бейнеленетін ... ... ... ... ... бір ретпен орналастыруға көп көңіл
бөледі. Әдетте шығармада оқиғаның ... ... және ... ... ... бір орталық болады. Қайта өрлеу дәуірінің шеберлері өз
шығармаларында бас кейіпкерлерін әдетте қақ ... ... одан да ... ... бола ...... ... бір түрін ойдағыдай орындауда көрінетін
қасиеті. Бір сөзбен айтқанда, қабілет дегеніміз – ... ... ... ... байыптылық, табандылық, адалдық,
еңбекқорлық және т.б. қасиеттердің белгілі ... ... ... ... ... ... ... бар қабілет жиынтығы дарыған
оқушыны – дарынды, талант дейміз. ... ... ... ... Бұл туа ... ... Кейбір балалар оқуға түспей тұрып та
қабілеттіліктерін танытады. Тек қана дарындылық ... өзі ... ... ...... тез игеруге алғышарт болса, шеберлік
жолындағы еңбек талантының ұшталуына, жетілуіне, іске асуына көмектеседі.
«Еңбек ... ... ... халық мәтелі әр уақыт ... ... ... жадында болғаны дұрыс. П.И. Чайковский айтқан екен «Адам
неғұрлым талантты болса, соғұрлым еңбекқор болуы ... - деп. ... ... ... ... іске ... ... қорытындысы. Болмаса
естуі өткір адам музыкант болады деу өте қате пікір. Адамға белгілі бір
қызметті ... ... ... ... ететін қабілеттердің
ерекше қиысуын талант деп атаймыз. Музыка маманына ... ... ... ... ... ... жеткілікті дәрежеде болмайды. Осы үш
қабілеттің ішінде ішкі сезімталдық ... ... ... ... Барлық
қасиетті де дамытуға болады, өте ... ... ... де ... ... ... беріліп, ана сүтімен дарығанға не жетсін.
Музыкалық талант – ... ... ең биік ... Ол - әсер,
ес, ақыл, сезім, есту, ырғақ, есте сақтау. Жан танымдық ... ... ... ... өзі ... ... қабылдап, оның жанда көрініс
табуы. Бұл ми мен (нейрондар) жүйке тамырлары, ... ... іске ... ... ... ... Абай үш топқа бөледі. Ақыл, сезім
және қайрат. Осы үш топ арқылы сыртқы ортадан болған құбылысты әсер ... Бар адам ... ... ... әсіресе құлақ нейрондары арқылы
болатын, оның ішінде, дауыс, дыбыс әсері ең керекті құбылыс. ... ... ... ... қажыбы (тоны) деп аталады. Естуге
байланысты жағымды дыбысты ... ... ... ... ... «Педагогогика еңбегінде» нейрондардың әсерді миға апарып
жеткізуін, орналастыруын локолизация деп ... ... ... ... деп атаған. Яғни музыкалық қабілеті жоғары адамдардың
құлақ нейрондары музыкаға дыбыс арқылы ... Бұл ... ... ... ... Мұны ... деп атаған. Ал
мұны бұрынғы болған ... ... ... ... ... ... ... әсерленулерінің алты түрі бар: Көру, есту, сипау, тату,
иіскеу, ет сезімі. Осының бәрі түгел болғанда адам есі ... ... ... 2) Көру ... ең керекті сезімдер. Әрине мұнан басқасы керегі жоқ
деген ұғым ... ... ет ... ... ... үшін ... ... бірі. Адам ән салса тамағымен (тіл), аспапта
орындаушылардың барлығы ... ... қол, ... көкірек демі, ал
домбырашылар екі қол дейміз, алайда ... дене ... ... ... ... кім-кімге болса да белгілі. Бірақ музыка
маманы үшін есту мен ... өте ... ... ... оқу ... ... ... жалпы музыкаға бет
бұрған адамзат баласы бойынан негізгі үш қасиет іздейміз. Жоғарыда ... ол ... есте ... және ... ... бұл үшін ... бір
баста түгел кездеспейтіндігі өте жиі кездеседі. Ең ... ...... Есту ... де ... ... ... құба-құп. Бала
жасынан есту қабілетін жолға қойса, нені ... нені ... ... ... ... дайындалады. Қазіргі заманда барша жұртшылық баласын
домбыраға үйір ғып ... қақ. Есту ... жан ... нерв
талшықтары арқылы мида (перцепция) толқу болып, ес, ақыл ... ... ... ... ... беру үшін ... ... Апперцепция
құбылысы осы жерде туындайды. Бір мысал – біздің ... ... ... ... бар тіршілік суреттелген дейік. Ауыл өмірінен бейхабар
қала баласы сабақта отыр.
Күнделікті бәрімізде мысық та бар ... ... бұл ... ... қасиеті болмай қалады. Себебі бес онан да көп қабатты үйлерде
тұратын бала бұл жағдаймен ... ... ... ... ... ... ... туғызған перцепция толқуы жалған, табиғи жолмен іске
аспайды, ... ... ... лақ, ... ... туралы әндер,
күйлердің үзінділері түсініксіз. Баяғы ... ... ... боп, ... ... ... тапаған, қозымен бірге ойнаған, құлынмен ... ... ... ... ... ... келгендердің өзіне ұлт
өмірінің осындай ғажайып тұстары тарих болып тұр. Тіпті ... ... де бұл кино ... ... ... мүмкін. Осындай өліара шақта оқу
құралдарынан басқа, көгілдір экран, радио, ақпарат құралдарының дұрыс ... да ... ... екені туындайды.
Сонда да суретін көрсетіп, салғызып айтып беріп, орындап, тыңдатқызып
апперцепция жоқ болса да, қиялымен елестете, ести алмаса да, ... ... ... ... ... ... көп ... ауылдың иісі аңқыған қазақи, табиғи күйшілер бар. ... ... ... ... ... күйші үшін маңызды оқиға. Өркениетті
мәдениетті білу, ... ... алу ... ... ... жапырақ жайған
еменнің тамыры әрі тереңдей беруі ұлт өнері үшін өте керек.
Бастапқы баспалдақта ... ... ... аперцепция
құбылыстары әлсіз боп келеді. Өсе келе жаттығады. Сондықтан ... ... ... ... қойылғаны абзал. Күйші алдында жағын таянып жатып күй
тыңдаған ... ... ... ... ... күйші атына ие болып,
құйма-құйма әдісіне жақын тұратыны да осыдан ... ... ... ... да құлағы еститін адамның сезімдері, әсерленуі өте жоғары, сондықтан
да ең ... ... есту ... ... түрлі дыбыстарды адам, жан-жануар т.б. бәрі естиді. Есту қабілетін
тәрбиелеуге болады, дей ... ... ... дыбысты естіп айтқанмен,
табиғатындағы бояуын, негізін, қасиетін ... ... ... ... ... үшін ... жастан балаға музыка құралдарының үнін
естірте беру керек. Домбыраға ... күй ... ... ... ... тырп ... шын ынтасымен тыңдап отырмай ма? Баланың есту сезіміне аса
көп әсер беретін – ... ... ... ... ... баланың бесігі жанына
келген ана үндемей отырмасын жырлай берсін. Бала сөзін ұқпаса да, ... Жас ... ... «Әлди-әлди ақ бөпем» деп басталатын бесік
жырын ... ... Бұл ... күйі де, әні де ... - дейді М. Жұмабаев
«Педагогика» деген еңбегінде.
Үйде қоңыр ... ... ... ... т.б. ... ... сайрап тұрған, әлди-әлдидің орнына «баю-баюшкиге» ... ... да ... ... ... Кейде бұларды асфальттың
балалары деп те ұстаздардың атауына ... ... ... ... ... ... екенін білеміз. Бұл тұста – ата-ананы болмаса
шәкіртті, қоғамды, адамды ... ... Өмір ... ... ... домбыра өнерін оған қай бағытта, қандай деңгейде болса да,
үйренуді ниет қылған шәкірттің бәріне оның ... ... ... Жол ... бірі есту арнайы жолға қойылады. Домбыраға тікелей бет бұруы
мамандықтан басталады.
Музыкалық есту ... Есту ... ... ... ... ... ... беріле бермейтін қасиет. Дала баласының
көргені, сезгені мен қала баласының таным-түйсігінде айырмашылық бар. ... ... ... фортепиано дыбысын ажырата алмайтындар,
болмаса керісінше жағдайлар көп. Есту қабілетінің түрлері көп. Ал ... ... ... ... өте ... ... ... ең маңыздысы дыбыс
биіктігін, мөлшерлік, есту (жоғары, төмен) ладтық, әуездік (жарқын, ... ... ... ... көп ... ... және ... есту
(көптеген қалыптасқан сөздерді аудармауға тырыстық). ... ... ... ... өте ... маңызы бар. Кейде Абсолюттік есту қабілеті бола
ырғағы, есте ... ... ... де жиі кездеседі. Сонда да ... ... ... деп ... – ол ... ... да бар.
Бірақ музыка мамандары арасында қалыптасқан ұғым бойынша бұл жай ... Олар ... ... естуі арқылы шығарманың дыбыстық қана құрамасын
береді. ... ... ... ... алыс ... ... Себебі
дыбыс құдіреті жай ғана бір-бірінен кейін келетін дыбыс қатарлары емес, ол
алыс аралықтарындағы тартылу заңдылықтары, олардың ... ... ... ... ... Сонда ғана ол ноталар ... ... ... есте ... міндетті емес деп тұжырымдаймыз.
Есту қабілетінің біз үшін тиімдісі – салыстырмалы есту. ... ... бар адам – ... айтқан дыбыстың түрлерін, заңдылықтарын
ажыратудың ең бір тиімді жолы. Салыстырмалы естумен теңдес, бірінші, екінші
деп бөлуге болмайтын ... ... ... Бұл ... ... ... ... Іштей естудіңмаңызды екі жағы:
1) есте музыкалық елестердің, бейнелердің сақталуы үшін музыканы ... мәні зор (ол жеке ... ма, ... ме бәрі бір). ... қаншалықты болса, соншалықты музыкалық ... ... ... барлық бүге-шүгесі анық қабылданады:
2) орындаушының өз орындауын анық сезінуі. Бұл – ... ... ... ... ... ететін қасиет. Әр ... ... ... деп ... ... ... – мұның
себебі – 1-ші іштей сезінбеуден, ... ... ... ... ... әр уақытта мына жерін былай орында, ал мына қағысты, дыбысты
алу жолы осылай деп көрсетулерін, сөйлемді анық ... мына ... ... ... ... ... райларды көбейткенше бірден өзін естуге, дыбыс
тазалығын, мазмұнды бояуын, қағыстың ерекшеліктерін естуге баулыған ... анық ... ... ... тыс, ... ... ... әрбір музыкамен айналысқан адамға іштей сезіну, есту, құйма-
құлақтық керек. Бұл ... де бес ... ... бір ... ... бір ... орындауындағы музыканы дәл еске
түсіру, немесе есінде ... ... елес ... өзінің соңғы ойнаған шығармаларын есіне түсіру. Бұл алға қарай жетілуге
өзіндік сын, ... ... ... ... таныс емес шығарманың нота текстісін ойша оқудың негізінде дыбыстың
болжамының қалыптасуы. Бұл өте күрдел, оңайлықпен келмейтін қабілет.
- дәл ... ... ... ... бір ... буынына,
композитор ойына шәкіртпен ұстаздың ойы қосылуы.
- орындау кезінде музыканың жандануы кейіптік нанымдылық, таңқалдыру.
Бірақ та берілген шығарманы ... ... үшін тек қана ... мінез
қазбалығы аздық етеді. Өте ... ... ... ететін шеберлік
жетістігі болу керек.
Сонымен қатар есту ... өз ... ... ... ... Ол пернелерді саусақпен басу реті, қимылдар, қағыстар,
оң қолда қай саусақпен қағу, қозғалыста қолдың қай буыны ... ... ... ... ... мөлшерлеу, оған тірек нүктелері тағы сол
сияқтылар. Есту ... ... ... ... жұмысын музыка
мамандары ойлы, ұңғыт, сезімтал, тапқыр, қағілез, ақылды тағы басқа да
қасиеттермен ... Егер ... ... ... ол ... қабілеті, оған керекті құрамды бөліктер қалыптаспаған деген сөз.
«Әнді айта алмаған абалаған, домбыраны тарта ... ... ... сөзі ... ... Күй құдіреті Құрманғазының өзі де: «Динаның ... ... оң ... бір ... ... деген түйінінде терең ғылым жатыр
емес пе? Бүкіл әлемдік өнер тұлғалары Бетховенді тыңдасақ: Ақылда естуден
сес болмаса, саусақ ... ал ... ... ... ... ... ... еруге көнбесе ойдың піспегендігі, есту елесінен
аулақ екендігін байқау қиын ... - ... ... ... ... елес, қимылдар дыбыстармен шынында ... ... ... – онда есту ... музыкалық орындаушылық мәселесінің шешілгендігі.
Әрине, біздің бұл жинағанымызда айтпағымыз алғашқы кезеңдегі есту қабілетін
тексеру, ... оны ... ... ... реті қақында болғандықтан
тереңдеп бармай ... ... есту ... ... ... тура ... қабілеті шамамен мына түрде тексеріледі:
- білетін әндерін айтқызу;
- қолда бар аспаппен әр түрлі ... ... ... ... ... дауысын бірінші естігендіктен, ажырата алмай қалады.
Үйреншікті дыбыс бояуымен байқау (Адам дауысы, аспап);
- көп дыбыстың санын ... ... ... ... ... ... ... дыбыстың жоғары-төмен қозғалысын анықтату;
- мақамдық бояуды анықтау (көңілді, көңілсіз);
- белгілі бір үзіндігінің, шығарманың орындалуын естуі тағы ... ... ... ... естіп мөлшерлеуі.
Алғашқы кезеңдегі есту қабілетіне берілетін бағыт ... ... ... және перне басылу тазалығын үйрету. Саусақтарды ... ... ... ... таза дыбыс алынады.
Бұл мерзімде орындаушылық кезіндегі дыбысты есту табиғаты қақында
айтуға ерте, ұстаз орындап бергеннің ... ... қоюы ... бейнелеп
елестете алмайды, бірақ та дыбыстың бояуын, әуездік әрін ... ... ... ... ... кезінде де дыбыс бояуын есту әрқашан ұстаз
назарынан тыс қалмағаны дұрыс. Әр ... ... ... ... ... да есту ... осы ... қалыптасады. Домбыра үйретуде
есту қабілетін мынандай жағдайлар өсіретініне өмірде көз ... ... ... ... оң жақ ми ... ... дамыған деп
мамандар дәлелдеді. Олар тіпті көзбен көрген, көрмейақ ... ... ... ... сала ... ... анасының құрсағынан жерге
түскеннен сол ортада өсті, ... сол ... ... ... ... бар ... ... Ал біздің жағдайымызда есту қабілеті әр
түрлі әдістермен ... ... әр ... әндетіп айтқызу;
- домбыра үйренгеннен соң – дауысты үйренген ... ... ... тауып
үйрену – есту қабілетін өсірудің бірден бір жолы;
- оқушы ойнай ... ... ... өзі ... ... бір ... біртіндеп көбейтіле береді;
- бұл кезде оқушылардың басым көпшілігі орта буын, үлкен кіші саға ... до ... 2 до, ми) ... ... де, төменгі регистрді қабылдай
бермейді. Осы бағытта жұмысты жандандыру керек болады. Себебі ... ... – күй. Оның ... бас ... басталады.
Домбырашының құлақ құндылықтылығы осылай қалыптасады;
- ... және ... ... ... ... бұл ... ... байланысы жүйесіне үйрету;
- жай екпінде нотаны ... ... ... ... төмендеу
қозғалысымен өрбиді;
- дәлме-дәл дыбыс бояулық әрекетті іске асыру;
- буынаралық, пернеаралық байланысты сезіну. Осы арқылы ... ... таба ... сонымен қатар тез жаттайды, батылдық та ... ... ... ... ... есту ... табу – ... оқушыларының есту
қабілетен өсірудің бірден бір жолы;
Жоғарыда аталып өткен психология ғылымы әр ... ... ... ... ... ... жете ... қатар, көркем өнер
психологиясы. Қазіргі заман жағдайында дәстүрлі халық ... ... ... ... ... ... ... оқып, тәлім
берген дұрысырақ болады деп ойлаймыз. ... ... та келе ... ... тағы көптеген пәндерді оқып білім алсақ – ол заман ағымы, жан-жақты
білім алу ... ... ... ұлағатты ұстаз дайындау қарекеті екені
анық.
Сонымен музыкалық орындаушылық шеберліктің ең бір ... ... ... есту мен ... ... ... бірлікте болуы шарт.
Есту әр уақыт алғы шепте болғаны дұрыс. Осыған мінез ... ... ... тектілікпен қосқанда ғана шығармада керекті ... ... ... ... ... ... ... жайлы толық
түсініктеме жасаған жөн. Ырғақ термині өте жиі, әр ... ... өлең ... ... ... қойылым, дем алу, адам организмінің
ауысу, алмасу, ауытқу, жүрек соғуы, тіпті жыл ... ... ... ... түсінік көбінесе мерзім, уақыт ара қашықтығын көрсетеді, ... ... ... ... ... құбылмалы түсінік ретінде жиі
қолданылады.
«Ырғақ – деп ... ... ... ... ... процесінің
тіркесуінен және олардың бір-бірімен алмасып келуінің, яғни акцентпен
белгілі бір ... ... ... - деп Б.М. ... ... Бұл
құбылысты күнделікті байқап жүрміз. Алдыңызға келген оқушының ырғағын
тексеруге берілген ырғақты ... ... ... ... ... ... Ал ... музыканттар музыканы естіген кезде басын ... ... ... ... ... қайталап отырады. Оны өзі
сезбей де қалады. Себебі адам денесінің бұлшық еттері музыка ырғағымен ... ... ... ... Ырғақ табиғаты өте күрделі. Т.Л. Болтон –
метроном ... ... 2/4 ... ырғақты естіп, табиғи түрде акцент
қойып ырғақ жасағанын байқау арқылы: «Әр адам ... ... ... ... байланысты ырғақ жасайды» деп пайымдаған. Біздің даналарымыз кітапқа
жазбаса да, ... ... Дина ... бір ... ... кетсек:
«Күй – көкірек танысы, адам көңілінің ... 2001 жылы Орал ... ... ... ... өз ... ... – Аманғали
Оразқұлов ақсақал айтып берген еді.
Мұнан ырғақтың көңіл күйге байланыстылығы шығады. Көңілсіз, ... ... ... ... ... жүрегі ырғағымен үндеспегендіктен сол
керекті, тыңдаушыға жетер әуез болмайды. Әр орындаған сайын ... ... ... ... ... ... ... кейде ұнаған
тұстарын бірнеше қайталап, естігендері екпінін де ... ... ... ... Өте тез ... ырғақ біркелкілікке ұрынады.
Күйдің тынысы бұзылады. 1998 жылы мұрағаттардағы қордан компакт – ... ... ... ... ... ... күйі ... құланды»
тез орындалатын вариантын Қамбар Медетов жеткізгенін барша қазақ біледі
(Аңызымен өзгеше ... М. ... ... Қ. ... ... ... ... бізге Р. Омаров пен Н. Тілендиев ... ... ... осы ... алға ... ... Қ. Ахмедияровтың
орындауындағы нұсқа бір төбе - өз орындаушылық қырларымен ... ... ... және ... театрында кезекті концертте 80-жылдары Қ.
Тасбергеновтың керемет бір ... ... ... ... ... ... ... алуым керек еді. 37- әр түрлі жылдарда ... ... ... мамандар Н. Тілендиевтің 1978 жылғы үнтаспасын бірнеше
маман өте жақсы бағалады. Күйдің ырғағы көз алдыңызға ... ... ... Күй концерттен жазылған. Тыңдарманның қабылдауының әсері ... ... ... ... керек, екпін тез болса да ырғақ өте
дәл шыққан. Күй көңілдің тынысы деген осы ... ... ... жас ... ... ... де ... болатынын
тәжірибеден көріп жүрміз. Емтиханда міндетті түрде техникалық, жай және
шертпе ... ... қай ... ... да, тез екпінді ... асық ... Осы ... ... жай ... шығарманы орындау
қиындығын, тез екпіндісін орындау оңай екенін алға тартқан. Себебі ... ... 100-ге ... ... ... тез ... ... тақыл болатындығында дейді. Алғашқы әзірде алып-ұшып тұратындығы да
осыдан болса керек, ырғақ қалыптасу үшін санамалы жүйе ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда – негізі бір
қалыпсыз ырғақ – күйлерде жиі кезеседі. Бұл күй өлшем бірлігінің өн ... ... ... Өзгермелі өлшем ауытқу түгел дерлік күйлерде
бар десек қателеспейміз. Бұл – күйдің табиғи құрылымдық қасиеті. Сондықтан
да, күйлеріміздің ... ... ... ... ... да ... еместігін көру қиын емес. ... ... ... ... ... ... табылады. Осыдан бір қалыпсыз акценттік ... ... ...... салмалықтан туындайды. Мұнан әр орындаушы
күйде өзгерте береді, ырғақ ... ... ұғым ... ... ... ... ... өрнектік, т.б. бір қалыпсыздықта.
Бұл ырғақтың бір қалыпсыздығы қазақ күйі ... ең ... ... ... – есту ... қатар қойылатын музыкалық қасиеттердің бірі.
Ырғақ өлшеммен тығыз бірлікте. Күй ... ... ... әлі ... келе ... құбылыс. Күй ырғағы табиғаты
күрделі, оны түсіну, түйсікте, бесіктен ... ... ... ... ... да осы күй ... ... Батыс классикасы, кәсіби
білім алғандар ырғағы өте дәл ... ал нота ... жоқ ... ... ... ойнайды деген пікірлер жиі айтылады. Еркіндік
батыс, шетел музыкасында да бар. Мысалы: а) ... ... тән ... ... ... ... дәлелі. Шығарма мазмұнына байланысты
ырғақтың ... бір ... ... ... бір ... ... де ... әлемінен енді-енді бастау алғалы тұрған балдырған ырғақ
ұғымының мән-мәнісін түсіне бермейді. ... ... бір ... беру арқылы оқушы қабілеті ашылмай қалып жатады. ... ... ... ... деген пікірді ұстаздардың басым бөлігі алдыға қояды.
Тәрбиелеуге көнбейтін қасиет жоқ. Ырғақ дүниесі шәкіртке ... ... ... ... ... ... жай екпінде, қарапайым
өлшемдерді санатқызып үйрету арқылы ... Осы ... ... ... ... ... ... әуендерді орындап, оның ырғағын қайталатқызып, дауысын
келтіру, қол қимылымен, болмаса ... ... ... жолдары, жылдам,
орта, жай екпінді күйлер, әуендерді орындап, қандай ырғақтық әсер алғанын
байқауда ырғақ қалыптасуына жол ... ... ... ... ... мерзімінде ырғақты дәл ұстауға үйреткен жөн. ... ... іске ... ... ... ... ... жетеді.
Ырғақ қақында жазылған көп ... шолу ... ... ... ұзақ та ... тәжірибелерінен, зерттеулерінен
тұжырымдалған түйіндері ... ... ... ... ... Н. К. Тифтикиди
«Қазақ халқының домбыра музыкасы ырғағының заңдылықтары», Б.М. ... ... ... С. ... ... ... устной традиции» т.б. С. Өтеғалиева – бұл мақаласында кәсіби
домбыра өнері және дәстүрлік ... ... ... ... бірнеше жыл бұрын дұрыс көтерген. Қазір ол бағыттан толық дәстүрге
қайта бет ... ... ... Оған куә қазір енгізілген ... ... ... Күй ... ... ... жылына 10-12 күй ойнаса,
қазір жылына 40-тарта күй үйренеді. Дәстүр арқылы кеңістікке бет алу ... ... ... ... ... оның әр ... әр ... тұрмыс-салтына, жас күнінен естіген музыкасына, оның ... ... мен ... ... ... мен ... тіпті де
салыстыруға болмайды. Тікелей ырғақ қасиетіне, табиғаты жөнінде А. ... ... Қ. ... М. ... Қ. ... А. ... көз жүгіртсек: А. Жұбанов: «Әр орындаушы өз мінезін орындайды»
дейді, яғни шығарма мазмұнына жақындата тұрса да, ... т.б. ... ... ... ... бар. Бұл ... түгел дерлік
дирижерлар болғандықтан болар, орнықты, шегедей ырғақтың тәрбиеленуін алға
тартады. Бірақ ырғақтың ... ... ... ... ... ... ... ауытқымайтын ырғақ қалыптастыруды қолдайды. ... ... ... ... жіті ... ... өз-өзінен
қиындықсыз келетінін түсіндіреді. Ал Ырғақ қақында Алексеев, Нейгауз, ... ... ... ұстаз орындаушыларына сөз берсек:
1) А.Д. Алексеев – Бастауыш кластарда берілетін ... өзін ... ... ... ... ол ... ... десе;
2) Иосиф Левин – Ырғақ музыканың жаны – ондағы бар тіршілік. Ырғақ бәзі
біреулер ... ... ... ... емес, кеменің қозғалтқышы сынды
дүние. Ырғаққа үйрету қиын, - ... Ал ... ... ... ... ... бөлуді қандайда
болмасын заңдылықтарымен келістіре музыка ... ... ... қалыптастыруы қиын қасиет болғанмен, өмірде
тәрбиеге көнбейтін қасиеттер жоқ, ырғақ ... ... ... ырғақ
сезімін қалыптастыратын үш құрамды бөлік бар. Ол – 1) акцент, 2) екпін, ... ... ... сонымен қатар екпінді ырғақ. Екпінді
ырғақ орындаушының алдына көркемдік маңыздылық және әр ... ... ... – екпінді ырғақ музыка танысы, тіршілігі – деген
тұжырымын Г.Г. Нейгауз: «Музыканың ... ... ... жан ... ... ... түседі.
Неміс психологы, теория зерттеушісі Штерн: «Ырғақтық сезім әр адамның,
өзінің білетініне байланысты. Тіпті жүрек қағысының соғуы ... ... ... - ... белгілі зерттеуші Т.Л. Болтон: «Әр адам акцентті
өзінше қойып, өзінше ырғақ жасайды», - ... ... оны ... ... т.б. ... ... ... аспаптар, дирижерлық мамандықтарынан өте көп ... орай ... ... жалпы танымдық, анықтамалық негізді ... ... ... ... ұлт өмір ... ... қанымызға біткен ырғаққа, тіршілік танысына қалам ... ... ... ... ... ... ырғақтың өзіндік қасиеттері
барлығы. Заманмен, өмір сүрген ... ... ... ... ... ... ... біріктіру, болашаққа жолдау ұстазға үлкен міндеттер,
ізденістер жүктейді.
Дауыстар ... ... және ... ... ... ... халық әндерін айтатын, эстрада музыкасын айту үшін ... ... ... Сопрано - әнші әйелдің ең жоғарғы дауысы.
Диапазоны – бірінші октаваның до ... ... ... до ... ... ми, соль ноталарына дейін). Сопраноның ... ... ... және ... меццо-сопрано – орта регистрде
шығатын әйел дауысы, диапазоны – кіші октаваның ля ... мен ... ля ... ... Бұл ... үшін Марфаның («Хованщина»), Любашаның
(«Царская невеста»), Амнерис, ... ... ... ... ... төмен мәнді және анық ... әйел ... ...... соль ... арасында (шамамен). Тенор – ер адамның жоғары дауысы,
диапазоны – кіші октаваның до нотасынан ... ... до ... ... және ... ... ... Баритон –ер адамның тенор мен
бастың аралығындағы ... ... ... ... диапазоны – үлкен
октаваның ля нотасы мен бірінші октаваның фа нотасы. Бас дауысы ер адамның
ең төмен ... ... жуан ... ... ... сонымен қатар,
буффондық (комикалық) бас болып бөлінеді.
Хор – вокалдық музыка орындаушылар ... ... Хор ... ... біртектес (әйелдер, ерлер, балалар хоры) немесе аралас
болып келеді. Аралас хор сопрано, альт ... ... ... бас ... партияларын орындайтын төрт топтан құралады. Егер хор құрамында
аталған партиялардың бірі ... онда ол ... ... хор ... ... партия хор шығармаларының ыңғайына қарай бірнеше дара партияға
бөліне алады. Аралас хор құрамында ең ... 12 ... ал ... ... 40-тан 160 адамға дейін болады. Шағын хор ... ... ... өнер ... ... хор өнері де қоғамдық ой-сананың негізгі бір
формасы. Хор – сөз өнері, музыка, орындаушылық ... ... ... т.б. ... амал-тәсілдерін бойына жинаған синтездік өнер.
Хормен ән салу өнері еліміздегі жалпы музыка ... өсу ... ... орын ... ... ... ... әр түрлі функция атқарды. Х1У-ХУ
ғасырларда көпдауыстылықтың ... ... ... ... ... ... ... Негізгі дауыс тенор дауысы болды. Хор
партияларының саны әр заманның ... ... ... ... Хорға
арналған шығармалар Х1У-ХУ ғасырларда 3-4 дауыстан, қайта өрлеу дәуірінде 6-
8 және одан да көп ... ... ... байланысты хордың, дауысты түрі
қалыптасты, олар (дауыстар) – ... ... ... ... ... дәуірі көп дауысты хор өнерінің аса дамыған кезеңі болып
табылады. ... ...... ... ... ... Хор
музыкасының аса дамыған түрі –месса. Нидерлан ... ... ... ... ... ... Орландо Лассо шығармашылығында
дамыды.
Хор ХVII ғасырда пайда болған ... ... ... ... ... Көптеген операларда хор үлкен ... роль ... Хор ... дамыды. Осы кезенде оратория, кантата жанрлары
қалыптасты. И.С. Бах, Г.Ф. Гендель ... хор ... ... ... ... ... ... жанрлар түрінде орын алған.
Глюк опера реформасында хордың драматургиялық мағынасын жоғары
бағалады. Вена классикатерінің ... ... ролі ... ... ... ... шығармалары (Мендельсон,
Шуман, Брамс, Малер, Верди т.б.). Орыс ... ... ... (ХУ111 ... ... ... хор музыкасының негізін
қалаушылар. Орыстың хор музыкасының жаңа ... М. ... ... М. ... А. ... П.И. ... шығармаларындағы
маңызы. С.И. Танеев шығармашылығы.
Ән айтуға баулу,үйретудің ... ... ... ... ... педагогика тарихындаең
пікірталасты проблеме болып ... С.И. ... ... ... – белгілі бір мазмұнымен шарттасатын түр, ұйымдастыру, құру, ... ... деп ... ... ... бұл термин
«мазмұнның іштей ұйымдастырылуы» - деп тұжырымдалған. Ал, оқытуға келсек,
форма – ол оқыту процесінің ... ... Бұл ... оқу процесінің
мазмұнына, әдістеріне, тәсілдері мен ... ... ... ... алады. Яки оқытудың осындай түзілімі оқу ... ... ... мен оқушының өзара әрекеттесуінде көрініс алады. Олай
болса, оқыту формасы деп белгілі бір оқу ... және ... ... ... ... мен ... ... әрекет етуінде жүзеге
асырылатын оқыту процесі бөліктерінің түзілімі мен циклдарын айтамыз.
Оқытуды ұйымдастыру формалары дидактика ... ... ... ... жүйеленген:
- оқушылардың саны;
- оқу орны;
- оқыту дәрістерінің ұзақтығы.
Оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... формалары; оқыту орны бойынша мектептегі, мектептен ... ... ... ... ... сабақ, қысқартылған сабақ
және бастауыш сыныптарда қолданылатын «қоңыраусыз» еркін созылатын сабақтар
болып бөлінеді.
Педагогика ғылымы мен практикасында уақыт талаптарына ... ... ... ... қарастырылып, оны жетілдіруде қыруар ізденістер
жүзеге асырылды. ... ... ... ... ... ... дамыту, шығармашылықты өздік ізденіске баулу және
т.б. проблемалар бойынша толассыз ғылыми ізденістер жүргізілді.
Өнер пәні ... ... ... ... ... ... ... өз еңбектерінде тұжырымды пайымдаулар ... ... ... мектеп пәні ретінде өзге сабақтармен ортақ ... ... ... оған ... ... де тән:
1) Өзге пәндер сияқты ... ... ... ... ... сүйенеді;
2) Өзге пәндерді оқыту сияқты музыка сабақтары ... ... ... Музыка пәнін оқыту өзге пәндермен және ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... музыка сабағы бір
тұтастықта болуы тиіс;
5) Өзге ... ... – онда ... ... әдістері де
қолданылатындығында.
О.А. ... ... ... ... да ... ... ... ерекшелігі – музыка сабағы өнер сабағы. ... ... ... ... мен ... ... қамтитын болмысты бейнелейтін ерекше
формасы. Музыкаға оқытуда танымдық процестің өзі тек ... ... ... ... мен ... сана мен сезімнің бірлігінде жүзеге асырылады;
- ... ...... ... ... ... ... процестерге кешенді түрде ықпал етеді. Яки ... ... ... ... оның ... ... ... процестер мен
физиологиялық процестер жүріп жатады;
- Үшінші ерекшелігі – міндетті түрде саналылық пен эмоционалдық бірлестік
болуына байланысты, ... әр ... ... ... ... ... ... ерекшелігі – музыка сабағында эмоционалдық пен саналылықтың
бірлігі ғана ... ... пен ... ... те орын ... ... ән ... арналған репертуар мен қатар жаттығулар да көркем болуы
тиіс. Тіпті унисонда орындалған бір ... өзі де ... әрі ... ... ... Ондай көркемдік орындаушылық техникасын ... ... ... ... оқу ... ретіндегі музыкалық
шығармалардың мәнері образдылығы, ... пен ... ... ... ... музыка сабақтары мектептегі өзге пәндермен ортақ белгілерін
сақтай отырып, өзіндік ерекшеліктерін де сақтауы тиіс. ... ... оқу ... ... оқушының танымдық, сондай-ақ оқушының
жалпы жалпы және арнайы қабілеттерінің дамуы; үшіншіден, оқыту әдістері;
төртіншіден, ... ... ... бесіншіден, музыка пәні
мұғалімінің тұлғалық, кәсіптік мүмкіндіктері арқылы ... ... ... өнер пәні ... ... ... өзіне тән
ерекшеліктерін және оқыту заңдылықтары мен принциптерінен туындайтын білім
беру, ... ... ... ... ... ... сабағының білім беру міндеттерінің нақты айқын болуы;
- музыка сабағының мазмұны оқу ... ... ... оқушының
даярлық деңгейлеріне сәйкес анықталуы;
- музыка оқыту әдістерін қолайлы етіп таңдау;
- ... ... ... ... білім беру педагогикасының ғылыми жетістіктерін пайдалану;
- жеке тұлғаның барлық сферасын дамыту;
- жалпыпедагогикалық іскерліктердің дамуы;
- музыкалық білім, іскерлік, дағдыларын ... ... ... ... ... ... музыкалық дүниетанымын дамыту;
- оқушылардың танымдық қызығушылықтарын қалыптастыру;
- музыканы оқытудың психологиялық ерекшеліктерін ескеру;
- педагогикалық әдеп, ... ... ... ... ... музыка сабақтарын нақты жоспарлау;
- музыка сабақтарының белгіленген ... ... ... ... ... ... қолдану;
Музыкалық білім беру педагогикасында музыка сабақтарын ... ... ... және ... ... ... түрліше жүйелеу
ұсынылған. Соңғы жылдары педагогикалық технология идеясының ... ... ... ... ... ендірілуіне байланысты сабақ
беруді жетілдіру, оны ұйымдастырудың тың жолдары іздестірілуде.
«Музыкалық білім беру педагогикасының жанры» - дегеніміз ... ... ... ... ... тән ... эмоционалдық
сферасын, музыкалық-педагогикалық құрылымдарын бейнелейтін мазмұны мен
ұйымдастырылуының ... ... ... ... ... ... құрылымдарына сәйкес, ода, аңыз, фреска, вернисаж
сияқты түрлі жанрларды тиімді пайдалана білуге болады. Сонымен ... ... ... ... ... формалардың құрылымы музыка сабақтарының
құрылымына сай келеді.
Музыка сабағы - музыкалық білім беру процесін ұйымдастырудың негізгі
формасы. Оның ... мен ... ... ... ... ... мен құрылымын анықтауға арқау болады. Басқа да ... ... ... ... мұғалімнің жоғары музыкалық-педагогикалық
даярлығын, оқушылардық педагогикалық-психологиялық ерекшеліктерін білуді,
музыка сабақтарын ұйымдастырудың бұған ... ... ... ... қана ... оның жаңа ... іздестіруді, сөйтіп музыка сабақтарын
оқыту тәжірибесін үнемі байытып отыруын ... ... пәні ... сабақтарды өткізуге даярлығы басты екі
кезеңнен оқу пәнін жүргізудегі жалпы және ... жеке ... ... ... Жалпы даярлық барысында мұғалім оқушылардың пәнге
деген қызығушылығын, қарым-қатынасын, бейімділіктерін және ... ... ... ... пәні ... ... жеке сабаққа даярлығы
да едәуір ізденісті, шығармашылықты талап етеді. Бұл жұмыстың ... оқу ... ... ... ... ... тек
бағдарламада қарастырылған оқу материалымен шектелмей, оқулықтарда, көмекші
құралдарда берілген дидактикалық ... ... ... ... ... жүргізу үшін типтік бағдарлама негізінде ... ... ... ... ... ... мақсаттары, қысқаша мазмұны, сабақтың түрі, әдістері,
қолданылатын көрнекіліктері, оқушылардың өз бетімен ... ... ... ... және ... ... әр ... өтетін
мерзімі көрініс табады.
Музыка пәні мұғалімі сабақты жоспарламас бұрын, ең алдымен оқушылар
белгілі бір тақырыпты ... ... яки есте ... білу ... және ... ... түрлі ситуацияларды қолдану сияқты
нәтижелерге қол ... ... ... ... ... жөн.
Жеке сабақтарды ұйымдастыру күнтізбелік-тақырыптық жоспардың негізінде
жүзеге асырылады. Әсіресе, қызметін жаңа бастаған ... ... ... ... ... ... ... дайындаған
дұрыс.
Оқытудың нәтижелерін бақылау мен тексеру оқыту ... ... ... ... Оның мәні пән бойынша оқушылардың
меңгерген білім деңгейлерінің ... ... ... ... ... сай болуын анықтау болып табылады. Кеінгі кезде
оқыту процесінде осы ... ... ... ... ... жиі ... жүр:
1) алдын-ала тексеріс, мұғалімнің сабақты ... ... ... ... және ... ... оқушылардың өздік
жұмыстарының тәсілдері, әдісі, формалары жөнінде әңгімелесу жүргізіледі;
2) ағымдағы тексеріс, сабақтардың ... ... ... ... білімі, дағдыларының деңгейі, оқушылардың шығармашылық
тапсырыстарды орындау ... ... ... ... ... ... ... бірге және жеке орындайтын музыкалық іс-
әрекеттері есепке алынады;
3) қорытынды тексеріс, жарты жылдықта немесе оқу ... ... ... мен ... беру ... ... сарапталады. Оларды сабақ-
концерт түрінде де өткізуге болады. Себебі музыка сабағында ... ... ... ... түрде жүзеге асырылатындақтан, тексеруді де
ұжымдық формада ұйымдастыру мүмкіндіктері бар.
Дидактикалық тесттер оқыту ... ... мен баға ... ... ... ... Оларды жалпылама төрт типке бөліп қарастырымыз:
- есте сақтауға және еске түсіруге ... ... ... ... ... туралы білімдерді тексеру;
- зерделенген материалдарға өз ... сыни ... баға ... ... ... ... негізінде білімдерін жаңа нақты ситуацияларды
пайдалана білу іскерліктерін тексеру.
Оқушылардың білім, іскерлік, ... ... ... ... ... бөлігі бола отырып, оқушылардың оқу ... тек ... ... ... ... ... де ... әдістерін таңдау иексерушінің алға қойған ... ... ... ... ... ... мен ... сапасын
тексеруде, оның жүйелілігі мен тереңдігін қамтамасыз ету үшін, бұдан да
басқа қалыпты емес түрлері, ... ... баға ... ... баға беру
сияқты әдістер қолданылады.
Музыканы оқыту білім беру мазмұны мен мақсатын дұрыс анықтаумен ғана
шектелмейді. Оқыту ... ... ... жолдармен жету керектігі
музыкалық білім беру дидактикасындағы ең ... ... ... табылады.
Себебі білім берудің тиімділігі әрдайым оқыту әдістерін дұрыс ... ... ... ... гректің «metodos», яғни ақиқатқа, күтілетін ... ... ... ... ... ... ... Педагогикалық
әдебиеттерде әдіс ұғымына берілген көптеген анықтамаларды кездестіруге
болады. ... ... ... ... ... ... ... мен
міндеттерін шешуге бағытталған жолдар және амалдар жиынтығы ... ... ... ... үш ... ... ... оқыту мақсаты,
меңгерту амалы және оқыту субъектілерінің өзара әрекеттесу сипаты. Демек,
оқыту әдістері төмендегілерді қамтиды:
- ... ... ... және ... оқу жұмыстарының өзара
байланысты амалдары;
- олардың оқытудың түрлі мақсаттарына жетудегі жұмыстарының ерекшеліктері.
Мұғалім мен оқушылардың ... ... ... ... ... ... оқу материалын баяндайды, түсіндіреді); оқушыларға
практикалық дағды, іскерліктерді ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетіне жетекшілік ету
функцияларын орындауы.
Оқыту процесінің мәні және оқыту мақсаттарының көп ... ... ... ... сан түрлі трактовкалардың қалыптасуына ықпалын
тигізеді:
- «…білім ... ... ... ... ... мен оқушының өзара
байланыстағы бірізді ... ету ... ... ... »
- ... ... ... тұрақты түрде жүргізілетін, яки мақсатқа қол
жеткізетін оқушының танымдық және практикалық ... ... ... ... « (И.Я. Лернер);
- «…мұғалімнің оқушының танымдық әрекетіне жетекшілік ету ... ... ... материалды меңгертуге ... ... ... шешу ... ... ... іс-әрекетін
ұйымдастыру және оқыту жұмысының амалы» (И.Ф. Харламов);
- «… білім мазмұнының ... бір ... ... бағытталған және
нормативтік жоспарда көрініс тапқан, оқу жұмысының нақты формаларында
жүзеге асырылуы мақсатындағы ... мен ... ... (В.В. ... «… оқу ... жетекші міндеттеріне, мақсаттарына сай пәннің мазмұнын
меңгертуді ұйымдастыру амалдары» (Э.Б. Абуллин);
Жоғарыда келтірілген тұжырымдарды салыстырмалы түрде талдау, ... ... мен ... ... (оқыту процесінің мәні, оның ... ... ... процесінің нәтижесі (дамытушылық, білімділік,
тәрбиелік) ... ... көз ... Осы ... музыканы оқыту
әдістерін оқу процесінің жетекші міндеттері мен мақсаттарына сай музыка
пәнінің мазмұнын меңгертуді ұйымдастыру ... ... ... ... ... Себебі онда музыкалық білім мазмұны сияқты оқу ... ... ... ... ... мен оқушының біріккен іс-әрекетін бейнелейтін оқыту процесінің
екі жақты сипаты оқыту әдістерінің де дәл осылай екі жақтылығын анықтайды.
Осыған ... ... ... ... ... оқушылардың
танымдық қабілетін дамыту, т.б. және оқушылар тарапынан ... ... ... бақылау, практикалық, лабораториялық жұмыстар орындау
сияқты әдістерді атап кетуге болады.
Сөздік әдістер. Бұл әдістің ... ... ... ... сөзі және ... сөздері болып табылады. Оларға әдістер жүйесінде
жетекші орын ... ... ... әңгімелесу, түсіндіру,дискуссия,
лекция, кітаппен жұмыс.
Көрнекілік әдістер әр түрлі суреттер, ... ... ... ... ... немесе символдық түрде ... ... ... қылылығын, өнердің, қоғамдық сананың басқа
да түрлерімен ұқсастығы мен айырмашылығын ұғындырады.
Талдап қорыту әдісі музыкалық сабақтарды ұйымдастырудың ... ... ... ... өнеріне саналы қарым-қатынасын дамытуға,
көркемдік ой-өрісін қалыптастыруға бағытталады. Музыкалық ... ... ... ... ... аиалдарының жиынтығы ретінде,
олардың музыка жөніндегі негізгі ... ... ... ... қолданылады. Бұл әдіс бірізділікті әрекеттерден құралады.
Бірінші әрекет оқушылырға тән бағдарламасының тақырыптарымен танысу,
тереңдете меңгертуге қажетті ... ... ... ... ... ... асырады.
Аталған әдісті қолдануда мұғалімге нақты жағдайға сәйкес ең қолайлы,
тиімді, қажетті жақтарын ... білу ... ... ... және баға беру ... музыка сабақтарында оқушылардың
жетістіктері мен ... ... ... ... ... ... ... даму барысында түзетулер енгізуде қосымша ... ... мен ... оқу ... ... жеке элементі болып шет
қалмауы, керісінше ... ... ... ... ... отыруы тиіс.
Әдебиеттер тізімі:
1. Бамульдина Ж. Как овладеть голосом: Краткое пособие по воспитанию
профессионального певческого голоса. – Алма-Ата: Өнер, 1990. – ... ... Л.А. ... – М.: ... 1990. –С. 7-12, 41-
55, 137-142.
3. Гаркуша К.Г., Одинцова С.А. Практикум пометодике музкального воспитания
в школе. ... ...... 2001. – ... Качнева И.Я. Вокальный словарь. – Л, 1988. – ... ... ... в 6 т. гл. ред. Ю. В. ...... 1973 – 1981.
6. Стулова Г. П. Теория и практика работы с детским хором. – М.: Владос,
2002. – 176 ... ... П., ... В., ... Н. ... ... – М.: ... 1990. – С. 54-60.
Қосымша:
8. Добровольская Н., Орлова: Что надо знать учетилю о детском ...... ... ... по ... ... 1ч. \Сост. Утебаева С.С.,
Манаспаева А.А. – Алматы, АГУ им. Абая, 19996 – 283 с.
10. Соколов В., Попов В., Абелян Л. ... ... ... – Вып. 2. – ... 1987. – ... ... ... \ Сост. А. Молодов, Г. Ахметова. – Алматы: ...... ... Л. Работы с самодеятельным хоровым коллективом. М., 1981. –
126с.
Шығарудың кезені:
13. Бяринова В. А. Певческое ... и ... ... \\Хабаршы . Абай атындағы ҚазҰПУ Сер.: «Педагогика ғылымдары»
Вестник им. Абая КазНПУ Сер.: «Педагогоческие науки». – 2008. №1. – С.41-43

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
200 орынға арналған залы бар және 100 оқушыға арналған музыкалық мектебі бар словяндық ұлттық мәдени орталығы41 бет
Естияр тобы балаларының музыкалық мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздері19 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық мәдениетін қалыптастыру25 бет
Музыкалық білім беру педагогикасының маңызы және педагог - музыканттың әдіснамалық мәдениеті5 бет
Музыкалық білім беру педагогикасының маңызы және педагог - музыканттың әдіснамалық мәдениеті жайлы4 бет
Музыкалық қабылдау – әлеумет мәдениеттік және психологиялық-педагогикалық мәселесі. Музыкалық қабылдаудың түрлері4 бет
Оқушылардың музыка тыңдау мәдениетін қалыптастыру жолдары6 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы музыка мәдениеті22 бет
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы музыка мәдениеті48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь