Сөздің құрылымы

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.7

І тарау. Сөздің морфологиялық құрылымы
1. Түбір морфема және сөздің негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8.12
2. Қосымша морфема және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13.17

ІІ тарау. Сөздің құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18.20
2.1. Түбір морфема және оның түрлері (түпкі (өлі) түбірлер, негіз
түбірлер, туынды түбірлер) ... ... ... ...21.28
2.2. Сөздің қосымшаларының құрылымы мен мағынасы ... ... ... ...29.34
2.3. Туынды түбірдің сөзжасамдық құрылымы ... ... ... ...35.39

Қорытынды ... ... ... ... 40.41

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... .42
Кіріспе
Қазақ тіліндегі туынды сөздер жайында түсінік
Түркі тектес тілдердің ішінде қазақ тілі де өзінің морфологиялық құрылымы жағынан аглютинативті (жалғамалы) тілдер қатарына жататыны белгілі. Сондықтан да түркі тілдерінде сөздердің құрылым жүйесі анық көрініп тұрады. Сөздің құрамы мен құрылымы туралы мәселе тығыз байланысты. Сөздің құрылымы әңгіме болған жерде оның морфемалық құрамы айтылмау қалуы мүмкін емес.
Сөздің морфемалық құрамының екі бөліктен, түбір морфема мен қосымша морфемадан тұратыны ғылыми тұрғыдан дәлелденіп бір ізге түскен қағида. Түбір морфема сөздің әрі қарай мағынасын бөлшектеуге келмейтін түпкі негіз болып саналады да дербес лексикалық мағынаға ие болады. Сондықтан да түбір морфема сөздің құрамы мен мағынасының негізгі ұйытқысы болып танылады. Түбір морфема - мағынасы жағынан да, қызметі жағынан да дербес қолданыла алатын морфема. Ал қосымша морфемада ондай дербестік жоқ, ол негізгі морфемаға қосылып айтылады да, сол арқылы лексика-грамматикалық немесе грамматикалық мағынаға ие болады. Қазақ тіліндегі морфемалар жүйесі А.Қалыбаева мен Н.Оралбаеваның 1986 жылы шыққан монографиясында арнайы талданса, сөздің морфологиялық құрьілымын көптен зерттеп жүрген А.Ибатовтың "Сөздің морфологиялық құрылымы" атты еңбегі орта ғасыр ескерткіштеріндегі сөздердің морфологиялық құрылымын ажыратуға арналған. (А.Қалыбаева, Н.Оралбаева, 1986, А.Ибатова, 1983.)-
Сонымен сөздің морфемалық құрамында сөздің жоғарыда айтылғандай сөздің негізгі, сөздің құрамдас бөліктері, түрлі жалғау, жұрнақтар жайлы сөз болса, сөзжасамдық құрылымда әңгіме тек туынды сөздер жайлы болады. Бұл екі түсінік бір-бірімен өте тығыз байланысты болса да айырмашылықтары бар. Сөздің жасалу тәсілдеріне қарай лексика-грамматикалық бөлікке түбір сөздер, туынды түбірлер, біріккен, қосарланған, тіркескен және қысқарған сөздер (түбірлер) жатса, грамматикалық бөлікке осы сөздерге жалғанған функциональді-грамматикалық мағына үстейтін және сөз бен сөзді байланыстыратын таза грамматикалық мән беретін қосымшаларды жатқызамыз.
Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасам жүйесіндегі белгілі тәсілдер, сөзжасам типтері мен үлгілері, жалпы тілде сөздің жасалу механизімін анықтау талдаудан басталады.
Мысалы: малшы, етікші, өлеңші сияқты түбірлердің туынды екенін дәлелдеу үшін оларды мал, етік, өлең сөздерімен салыстырамыз. Бұлардың алғашқыларының құрамы соңғыларға қарағанда күрделі әрқайсысының құрамында екі морфема бар. Соңғы топтағылар бір морфемадан ғана тұрады. Сондықтан туынды түбірлерге алғашқы топ жатады. Соңғы топтағы сөздер-туынды түбірдің жасалуына негіз болған сөздер. Өйткені тілде қалыптасқан заңдылық бойынша туынды сөздің құрамындағы морфемалардың саны негіз сөздің морфема санынан көп болады. Бұл ерекшелік туынды сөз бен негіз сөзді ажыратудағы негізгі белгілердің бірі және мағыналық жағынан да осы ерекшелік көріну керек. Туынды сөздің лексикалық мағынасы негіз сөздің лексикалық мағынасынан жасалатындықтан, оның туынды мағынасына негіз сөздің мағынасы айғақ болады. Жоғарыдағы келтірілген мағыналардағы малшы, етікші, өлеңші деген туынды түбірлер мағынасының жасалуына мал, етік, өлең деген заттардың аты негіз болған. Бұл заттардың атынан малды бағатын адам, өленді айтатын адам, (етікті тігетін адам) деген сияқты олардан мамандық аты жасалған. Алғашқы топтағы сөздердің мағыналық құрамында белгілі заттардың аты және оған мамандық мағынасы қосылғаны көрінеді. Сөйтіп, белгілі мамандығы бар адамдарды атайтын сөз жасалған. Бұл туынды сөздердің мағына күрделілігін байқатады. Сонымен бірге, осы сөздердің құрамындағы мал, етік, өлең деген сөздер оған қосылған қосымшаларсыз жеке де қолданылады. Мысалы: мал өрісте; - етік - аяққа киетін киім; өлең сөздің патшасы. Осылайша салыстыру арқылы мал, етік, өлен деген сөздердің -шы, -ші жұрнағынсыз қолданылатын негізгі түбір сөз екенін және олардың мағынасында мамандық мағынасы жоқ екенін байқауға болады.
Сөзжасам саласындағы негізгі тұлғалардың бірі туынды сөз. Туынды сөзге қосымшалар арқылы жасалған туынды түбірлер мен күрделі сөздер, барлық сөзжасам тәсілі арқылы жасалған туындылардың барлығы жатады. Туынды сөздер - тілдің сөзжасамдық процесінің нәтижесінде туған лексикалық дайын тұлғалар. Қазақ тілінің сөздік қоры туынды сөздерге өте бай, өйткені тіліміздің сөзжасам жүйесі - тым көне замандардан келе жатқан құбылыс. Содан бері
Пайдаланған әдебиеттер
1. А.Қалыбаева, Н.Оралбаева Қазіргі қазақ тілінің морфемалар жүйесі, А., 1986.
2. А.Ибатов Сөздің морфологиялық құрылымы. А., 1986.
3. Аханов С. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі, А., 1989.

4. Исаев А. Тіл білімінің негіздері, А., 1978.
5.Аханов С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты, А., 1998.
6. Ибатов А. Қазақ тілінде қосымшаларды жіктеу мәселесі // ҚазССР ҒА-ның хабарлары, филология сериясы, № 2, 1987.
7. С.Мергенбаева Қазақ тіліндегі сөз өзгсрім жүйесі, А., 1994.
8. М.Оразов Морфема және морфема тендес атаулар // Хабаршы, тіл-әдебиет сериясы, №4, 2000.
9. Н.Баскаков Каракалпакский язык. II том. Фонетика
и морфология, часть I (часть речи исловообразования) М., 1952.
10. Ә.Қайдаров Структура односложных корней и основ в казахском языке, А., 1986.
11. Қ.Жұбанов Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер, А., 1966.
12. І.Кеңесбаев Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі, А., 1974.
13. А.Ибатов "Бадал" сөзінің мағынасы не ? // Қазақстан мектебі, 1966, № 1
14. А.Ибатов Сөз құрамындағы морфема атаулары.
15. А.Ибатов ҚазССР ҒА хабарлары, тіл әдебиет сериясы, 1989, № 1,
16. Ғ.Айдаров Қазақ тілінің туынды сөздер сөздігі, А., 1988.
17. А.Ысқақов Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі, А., 1986.
18. Ә.Төлеуов Қазіргі қазақ тілі, А., 1974.
19. М.Томанов Қазақ тіліндегі есім сөздердің жасалуы, А., 1973.
20. А.Ғаниев Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы, А., 1992.
21. Н.Баскаков Суффиксальное словообразование современном татарском литературном языке, Казань, 1974.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
................................................................3-7
І тарау. Сөздің морфологиялық құрылымы
1. ... ... және ... ... ... және ... ... ... ... ... және оның ... (түпкі (өлі) түбірлер, негіз
түбірлер, туынды түбірлер) ...............21-28
2.2. Сөздің ... ... мен ... ... Туынды түбірдің сөзжасамдық құрылымы ...............35-39
Қорытынды ................40-41
Пайдаланған әдебиеттер .....................42
Кіріспе
Қазақ тіліндегі туынды сөздер жайында түсінік
Түркі ... ... ... қазақ тілі де өзінің морфологиялық құрылымы
жағынан аглютинативті ... ... ... жататыны белгілі.
Сондықтан да түркі тілдерінде сөздердің құрылым жүйесі анық көрініп ... ... мен ... ... ... ... ... Сөздің құрылымы
әңгіме болған жерде оның морфемалық құрамы айтылмау қалуы мүмкін емес.
Сөздің морфемалық құрамының екі ... ... ... мен қосымша
морфемадан тұратыны ғылыми тұрғыдан дәлелденіп бір ізге ... ... ... сөздің әрі қарай мағынасын бөлшектеуге келмейтін түпкі ... ... да ... ... ... ие ... Сондықтан да түбір
морфема сөздің құрамы мен мағынасының негізгі ұйытқысы болып танылады.
Түбір морфема - ... ... да, ... ... да ... қолданыла
алатын морфема. Ал қосымша морфемада ондай дербестік жоқ, ол ... ... ... да, сол ... ... ... ... ие болады. Қазақ ... ... ... мен ... 1986 жылы ... монографиясында арнайы
талданса, сөздің морфологиялық құрьілымын ... ... ... ... морфологиялық құрылымы" атты еңбегі орта ... ... ... ... ... ... ... 1986, А.Ибатова, 1983.)-
Сонымен сөздің морфемалық құрамында сөздің жоғарыда айтылғандай сөздің
негізгі, сөздің құрамдас бөліктері, түрлі жалғау, ... ... ... сөзжасамдық құрылымда әңгіме тек туынды сөздер жайлы болады. Бұл екі
түсінік бір-бірімен өте тығыз байланысты ... да ... ... ... тәсілдеріне қарай лексика-грамматикалық бөлікке ... ... ... ... ... тіркескен және
қысқарған сөздер (түбірлер) жатса, грамматикалық бөлікке осы ... ... ... ... және сөз бен ... таза грамматикалық мән беретін қосымшаларды жатқызамыз.
Қазіргі қазақ ... ... ... белгілі тәсілдер,
сөзжасам типтері мен үлгілері, жалпы ... ... ... ... талдаудан басталады.
Мысалы: малшы, етікші, өлеңші ... ... ... ... үшін ... мал, ... өлең ... салыстырамыз.
Бұлардың алғашқыларының құрамы ... ... ... ... екі ... бар. ... ... бір морфемадан
ғана тұрады. ... ... ... алғашқы топ жатады. Соңғы
топтағы сөздер-туынды түбірдің жасалуына негіз болған сөздер. Өйткені тілде
қалыптасқан заңдылық бойынша ... ... ... ... ... сөздің морфема санынан көп болады. Бұл ерекшелік туынды сөз бен негіз
сөзді ажыратудағы негізгі белгілердің бірі және ... ... ... ... ... керек. Туынды сөздің лексикалық мағынасы негіз ... ... ... оның ... мағынасына негіз сөздің
мағынасы айғақ болады. Жоғарыдағы келтірілген мағыналардағы малшы, етікші,
өлеңші деген туынды түбірлер мағынасының жасалуына мал, ... өлең ... аты ... ... Бұл ... атынан малды бағатын адам,
өленді ... ... ... ... ... ... сияқты олардан мамандық
аты жасалған. ... ... ... ... ... ... аты және оған ... мағынасы қосылғаны көрінеді. Сөйтіп,
белгілі мамандығы бар адамдарды атайтын сөз жасалған. Бұл туынды ... ... ... Сонымен бірге, осы сөздердің құрамындағы
мал, етік, өлең деген ... оған ... ... жеке ... ... мал өрісте; - етік - ... ... ... ... ... Осылайша салыстыру арқылы мал, етік, өлен деген сөздердің
-шы, -ші ... ... ... ... сөз ... және олардың
мағынасында мамандық мағынасы жоқ екенін байқауға болады.
Сөзжасам саласындағы негізгі тұлғалардың бірі ... сөз. ... ... ... ... туынды түбірлер мен күрделі сөздер, барлық
сөзжасам тәсілі арқылы жасалған ... ... ... ... сөздер
- тілдің сөзжасамдық процесінің нәтижесінде туған ... ... ... тілінің сөздік қоры туынды ... өте бай, ... ... жүйесі - тым көне замандардан келе жатқан құбылыс.
Содан бері туынды сөздер ... ... ... отырған. Туынды сөздердің
қазақ тілінің тарихында сөздікке ең мол қосылған кезі қазан ... ... Бұл ... ... ... ... қосылу қарқынын ең
кұшті тасқынмен теңеуге болады. Осының нәтижесінде бұл ... ... ... ... байыды. Бұл - занды құбылыс, өйткені қазан
төңкерісінен кейін қазақ ... ... ... зор ... өте ... ... ... саласында ғылымда, мәдениет пен техника, экономикада,
оқу-ағарту ісінің барлық саласында бүрын ... ... ... ... ... күн ... ... болып, орнығып жатты. Оның
бәрі жаңа атаулар, жаңа терминдерді керек етті. Бұл жағдай ... ... ... жаңа ... ... тіл жаңа сөздермен байыды. Ал оның
басым көпшілігі туынды сөздер еді. ... ... ... түбір
сөздермен салыстырғанда, туынды сөздер олардан әлдеқайда көп.
Сөз байлығымыздың осы ең мол тобы ... ... ... ... ... - түрлі, оның себебі - туынды сөздер түрлі-түрлі ... ... ... өте ... ол ... ... ... орай туынды сөздердің құрамы, ... ... ... ... де ... ... бірге туынды сөздердің тілдің басқа
құбылыстарына ұқсастығы да бар. ... ... ... ... ... тіркестеріне де ұқсастығы бары анық, сондықтан оларды дұрыс ... Осы ... бәрі ... ... өзіндік белгілерін көрсетудің
қажеттігін туғызады.
Алдымен туынды сөз деген терминнің мәнін ашып ... ... ... бұл ... ... жүргенімен ол тұрақты бір мағынада қалыптасты
деуге келмейді. Оны кейде туынды түбір деген мағынада қолдану ... осы екі ... ... үлкен айырма бар. Ал туынды сөз
деген терминнің мағынасы туынды түбір деген терминнен ... кең. ... ... термин -туынды сөздердің бір тобының ғана аты. (ҚҚТСЖ. 34-6.)
Туынды түбірлерге тек жұрнақ арқылы, синтетикалық тәсіл ... ... ғана ... ... сөз ... ... көлеміне туынды түбірлер
оның бір тобы ретінде кіретіні сөзсіз, бірақ туынды сөздерге олардан ... ... ... жасалған түрлі - түрлі туынды сөздер жатады. Мысалы,
туынды сөздерге туынды түбірлерден басқа тағы да сөзқосам ... ... ... ... ... ... ... жасалған қосарлама
сөздер, тіркестіру тәсілі арқылы жасалған аналитикалық, яғни күрделі сөздер
және ... ... ... ... сөздер жатады. Жалпы тіліміздегі
түрлі сөзжасам тәсілдері арқылы жасалған сөздердің бәрі ... ... ... да ... сөз ... термин басқа-басқа мағынада
қолданылып отыр. Алдыңғысының мазмұны соңғысынан әлдеқайда кең ... ... ... Сөйтіп, тіліміздегі сөзжасам тәсілдері арқылы ... ... бірі ... ... ... қорымызга кірген
сөздерді туынды сөздер дейміз. Мысалы: бала+лық, үй+лі, өнер+паз, бала+пан,
үй+шік, сары+ала > сара ала, он+сегіз > он ... ... > ... ... - ... > көмір қышқылы, шек+ара > шекара. (термин) т.б.(ҚҚТСЖ,
1989, ... ... - ... пайда болған жаңа ұғымдарды атау қажетін өтеу
үшін, ... ... ... ... ... ... ... тілде пайда болуы, оның сөздікте көрінетіндей ... ... ... ... ... ... бір сыпыра уақыт кетеді. Бұл ... ... ... ... жаңа ... ... ұғымның алғашқы
суреттемелі түрде аталуынан басталып, номинацияға жеткенге дейінгі процесін
зерттейді. Мысалы қазақ ... ... ... ... атын ... Оның
осындай дыбыстық құрылымындағы атауға айналуы - сол сөздің ... ... Оның ... ¥л ма екен? деген сөз тіркесі негіз болған. Сөйтіп,
мұнда алғаш СӨЗ мағынасы туып, оны сөз тіркесі арқылы ... ... ... ... дыбыстық құрам арқылы беріліп, атау пайда болған. Сол сияқты
балмұздақ, аялдама, көрермен, оқырман, жанкүйер сияқты сөздердің шығуы 1950
жылдардан ... ... ... ... ... кіре ... соңғы
кезеңге жатады. Сөйтіп, онамосиологияның объектісі -сөздердің жасалу
процесі. ... ... бұл да - ... ... мәселелер. Сөзжасам
қазақ тіл бөлімінде бірсыдырғы ... ... ... өте ... ... - тілден көлемді орын алатын, сөз байлығымыздың өзгеше
бір қалың қабаты. Қазақ тіліндегі туынды сөздердің түрлері өте көп, ... ... ... ... сөз, қос сөз, ... сөз, ... ... зерттеу нысанымыз осылардың ішіндегі туынды түбірлер. Туынды түбір
туынды сөздердің ішіндегі ең көп ... ... ол ... тәсілі
арқылы жасалады. Синтетикалық тәсілі сөзжасамдық жұрнақтар арқылы туынды
түбір сөздер жасап тілді байытып ... ... ... мағынасы негіз
сөз бен сөзжасамдық жұрнақтың мағынасынан жасалады. Негіз сөздің лексикалық
мағынасы ... ... ... туатын лексикалық мағынаға негіз болады,
сондықтан туынды сөздің мағынасы мен негіз сөздің мағынасы үнемі ... ... ... ақ-та, көйлек-шең, біт-ім, сыр-лас т.б. Бұларда
өнерлі деген ... өнер ... ... ... ... Сол ... дегенге аң, көйлекшең дегенге көйлек, бітім ... біт, ... сыр ... ... негіз болған. Сондықтан да бұлардың әрқайсысында
да негіз болған сөздермен мағыналық байланыс, жақындық көрініп тұр. ... ... ... ... құрамы қашанда күрделі болады, өйткені
негіз сөздің мағынасына жұрнақтың мағынасы қосылады. Туынды түбір ... ... екі ... ... ... ... сөз және сөзжасамдық
жұрнақ. Бұл екі морфема - туынды түбір үшін міндетті ... ... ... ... құрамы қашанда күрделі болады. Туынды түбірге негіз болған
сөз қандай түбір болса да, одан ... ... ... бір ... ... түбір сөз таптарының көбіне қатысты, әсіресе, ол зат есім, сын
есім, етістіктерде мол. Бұл ... осы сөз ... ... байлығынан,
ол жұрнақтардың көпшілігінің өнімділігінен деп қараған жөн. Туынды түбірлер
тіліміздің сөз байлығын арттыратын бір кең ... ... ... ... ... ... және ... негізі.
Грамматика саласындағы ең маңызды мәселелердің бірі - сөздің
морфологиялық ... ... ... ... ... талдау жасау
үшін ең алдымен сөздің құрылымына тікелей қатысы бар негізгі морфологиялық
ұғымдарды алдын-ала айқындап алу ... ... ... ... ... ... ... ұғым мен оның түрлері түбір морфема
(немесе негіз морфема) және аффикстік морфема (немесе көмекші морфема) деп
аталатын ... ... ... ... (Аханов, 1978,271-6.).
Сөздің құрамындағы морфемалар білдіретін мағынасы мен ... ... және ... ... ... ... ... Мысалы, сүйемін
және тілін деген сөздердегі сүй, тіл және е, мін, і, н, ... Сүй, тіл ... ... ... ... сол арқылы сөздің қандай тұлғада айтылса да жалпы грамматикалық
мағынасын білдіреді, басқа түрлі мағыналы сөз ... ... бола ... ... формалар бұларға келіп жалғанады. Ал е, мін, і, н ... ... ... ... бере ... Тек ... морфемаларға
қосылғанда ғана барып оған әр түрлі грамматикалық мағына үстейді және ... ... ... ... ... ... кұбылып, өзгеріп
те отырады. Айтамын, басын дегендердегі а, ы морфемаларынан сүйемін, тілін
дегендегі е, і морфемаларының ... ... ... ... жоқ,
айырмашылық тек дыбыстық жағында, яғни бұлар бір ... жуан ... ... ... ... осындай жақтары мен ерекшеліктерін ескере келгенде, морфема
атауы екі түрге бөлініп қаралып жүр: түбір ... және ... ... оқы және оқы. Кел ... ... ... ... ықыласпен
тоқылық. Оқушылардың көбі жақсы оқиды деген ... ... ... ... ... бөлінеді: оқы, бұйрық райдың жекеше 2-жақ анайы
нөлдік тұлғасы, лық, ған, ды, у, шу, лар, дың, й, ды. ... оқы - ... ... райдың 2-жақ жекеше, анайы тұлғасы - сен оқы - бұдан ... ... мен ... тұлғадан тұратын сөз формалары. Сөйлемде оқы және кел
деген етістіктер түбір күйінде емес бұйрық рай ... ... ... - ... мағынасыз қимылды ғана білдіретін етістік. Бұл
сөйлемдердегі кел, бала, ... ... ... көп, ... ... де осы
сияқты түбір морфемалар, өйткені оларды бүгінгі тіл даму тұрғысынан әрі
қарай бұдан кіші ... ... ... ... және ... ... құралатын сөздердің негізгі мағынасын білдіріп тұрады.
Демек, түбір морфема құрылысы жағынан да, мағынасы жағынан да сөздің ... ... ... ... ... ... ... Түбір морфема
жаңа сөз жасаудың ұйтқысы ... ... ... ... дегенге сыр деген
сөздер негіз болған. Сондықтан да бұлардың әрқайсысында да ... ... ... байланыс, жақындық көрініп тұр. Негіз сөздің
мағынасынан ... ... ... ... ... болады, өйткені негіз
сөздің мағынасына жұрнақтың мағынасы қосылады. Туынды түбір құрамы жағынан
алғанда, екі морфемадан ... ... ... сөз және ... ... екі морфема -туынды түбір үшін міндетті ... ... ... ... ... ... күрделі болады. Туынды түбірге негіз болған сөз
қандай түбір болса да жаңа сөз ... оның ... ... ... ... байланысты, соған қатысты болып отырады. Түбір морфема
қазақ тілінде әдетте сөздің бас позициясында ... ... ... префис
деген тұлға жоқ, бірақ беймаза, бетбақ, ... ... ... ... ... иран ... ... сөздердегі бей (би), на қазақ тілінде сол
күйінде қолданылады.
Міне ... ... ... ... ... ... мен сөз
сәйкес келе береді. Ал осы түбір морфемаларсыз қосымша морфемалар өз алдына
біреуі болсын, бірнешеуі болсын я жеке ... ... ... бере ... өз бетімен қолданылмайды: ойла, ойлы, тасты, тастардың, үйшік сияқты
сөздердің ла, лы, ты, ... шік ... ... мән жоқ. Осы ... ... ... ең негізгі морфемалар болып саналады. Олар жеке
тұрып-ақ белгілі бір мағына бере алатындықтан, ешбір ... ... ... ... ... ... ... қолданыла береді, белгілі
синтаксистік қызмет те ... ... ... бұл ... мына ... ... Грамматикалық тұлғалары мол, әсіресе байланыстырушы тұлғаларға бай сөз
таптары – зат есім мен етістік. Ал сөз ... сөз ... ... жоқ ... ... сөз ... ... процесінде
(түбір тұлғаларында) қолданыла береді. Мысалы, сын есім, сан ... ... ... ... ... ... ... түбір тұлғасында болса
да). Мысалы: Арқаның Көкшетауы ... Ерте ... кеш ... ... ... сұлу сын есім, ерте, кеш үстеуі өздері қатысты
(анықтап, пысықтап ... ... ... ерте, тұрып, қалған)
түбір тұлғада тікелей орын тәртібі арқылы қабыса байланысқан. Ал зат есім
мен ... ... жайы ... Зат есім ... таза заттық
мағынада (заттың аты ... ... ... өзі ... ... бір зат ... (тас жол, ағаш үй)
тіркесіп, оның сындық сипатын, ... ... ... ... ... ... ауысу процесін (мысалы, дос болу, сөз
етті, әңгіме қылды т.б.) сондай-ақ ... ... ... ... (мысалы ауыл сайын, бала үшін, радио арқылы т.б.) ... есім ... ... ... ... тәуелдік белгілі жағдайда ғана
жіктік жалғау ... ... ... ... түсе ... Ал
етістік түбір, жоғарыда ... ... ... таза
грамматикалық (рай, шақ) тұлғалары үстеліп барып жіктеледі, сондықтан түбір
тұлғасында басқа сөздермен тікелей грамматикалық байланысқа түсе алмай, ... ... ... ... ... ... морфеманың осындай
ерекшелігі сөз табына қатысты ... ... ... сипатының бір
көрінісі болып табылады. (Исаев, 1998, 210-6.).
Түбір морфема дара түрде де, ... ... ... та ... ... ... ... морфемалар қайталанып (қора-қора қой, мая-мая
шөп), қосарланып (аяқ-табақ, жол-жоба), бірігіп те ... ... ... ... арқылы күрделеніп те он жеті, қара торы, тас бақа, темір
жол) жеке сөз ретінде ... ... және ... ... ... заңы
шеңберінде қажетінше қосымша морфема үстемелей алады.
Морфемалар мағынасы мен қызметі жағынан әр түрлі. Морфемаларлың ішінде
негізгі ... ... ... де ... ... де бар. Мысалы, көнімшіл деген сөздің құрамындағы көн
морфемасы негізгі ... ... ... -ім, және -шіл морфемалары
лексика-грамматикалық мағынаны білдіреді.
Лексикалық мағынаны білдіретін морфема түбір ... ... ... деп аталады. Кейде көмекші морфема деп те ... ... ... ... ... морфема деп аталса, грамматикалық мағына
білдіретін аффикстік морфема деп аталады.
Түбір морфема сөздің әр-түрлі лексика-грамматикалық топтары ... ... ... ... қызмет ете алады. Мысалы, бас морфемасы
бастық, басшы, баспалдақ, баспа деген зат есімдердің де ... ... ... де ... ... ... ... - сөздің қандай лексика-грамматикалық топқа (қай сөз
табына) жататындығына қарамастан олардың ... ... тән, ... ... ... ... негізгі ұйытқы болатын әлемент. Түбір
морфема сөздердің ары қарай ... ... және ... ... ... түп бөлшегі болса, негіз әдетте, түбір мен жұрнақгың
қосындысынан да ... ... ... ... ... ... ... негіздің (основа) түбірден айырмашылығы сол, ол сөздердің әр түрлі
лексика-грамматикалық тобының формаларына ортақ болып келеді. ... ... ... аты аталған зат есімдердің де, сын есімдердің де,
етістіктердің де - ... ... ... ... ортақ түбір болса,
бастықтар, бастыққа, бастықтан, бастығың, ... ... зат ... ... сөздердің формаларына ортақ негіз - бастық. Ал man, тағалы, таған,
бастайтыны деген етістіктердің формаларының бәріне ... ... - ... ... ... басқарған, басқалар, басқаратын деген ... ... ... ... ... Бұдан мынадай қорытынды жасауға
болады: Түбір морфема - сөздердің қандай лексика-грамматикалық ... ... ... ... ... тән, ... бірдей
ортақ, баршасына бірдей негізгі ұйытқы болатын әлемент те, ... ... бір ... ... (сөз табына) қатысты бір
сөздің әр ... ... ... бірдей ортақ ұйытқысы. Негіз
бір ғана морфологиялық әлемент - таза ... де ... ... жоғарыда аталып өткеніндей, түбір мен негіз, сөз бен түбір немесе
негіз бен сөз тәрізді единицалар бір-бірімен ... ... ... от, ... без, жер, жел, mac, жаз, ай, күн т.б. ... 1978, 275-6.)
1.2. Қосымша морфема және оның түрлері
Негізгі түбір сөз де, қосымшалар да тарихи категория. Олардың тұлғасы
да, мағынасы да ... ... ... ... ... ... нәрсе. Сондықтан
қосымшалар морфеманың бір түрі ретінде қандай сипаттары арқылы ерекшеленеді
және түбір морфемадан қандай қасиеттері мен белгілері арқылы ... ... ... ... ... ... ... критерий туындайды.
Осы жағынан келгенде қосымша морфеманың ең бірінші және басты лексика-
грамматикалық белгісі - ... және ... ... жоқ ... морфема түбірге жалғанбай ешбір мән-мағына білдіре алмайды. Демек,
өз бетімен жеке дара ... және ... ... ... ... ... заңы негізінде құбылып, нұсқаланып барып ... ... жаңа ... ... ... ... ... оған әр түрлі
қосымша мағына үстеу болып табылады. Соның нәтижесінде барып ... ... ... ... ... ... ... мағынасы оның
ең бірінші қасиеті болса, атқаратын ... сол ... ... ... ... қасиеті болып саналады.
Сонымен қосымша морфемалар дегеніміз — өз ... жеке ... ... бере ... тек түбір морфемаларға қосылып, оған әр түрлі қосымша
мағыналар үстейтін морфемалар. Демек, қосымша морфемаларда не ... ... не ... ... ... оның ... қызметі түбір
морфеманың ыңғайында ғана ашылып, анықталады. Ол тек ... ... ... ... ... ... ... әуеніне
еріп, өзгеріп, нұсқаланып, түрленіп отырады. ... да бір ... ... дыбыстық нұсқасы болады. Мысалы, көптік жалғаудың лар,
лер, дар, дер, map, тер (6 нұсқасы), ал сөйлеу тілде одан да көп - ... ... 1 - жақ ... жалғаудың -ым, -ім, -м (3 нұсқасы),
сын есім тудыратын деп танылып жүрген қосымшаның -лы, -лі, -ды, -ді, ... (6 ... ... ... не ... не ... не стильдік
айырма жоқ. (Исаев, 1998, 211-6.).
Сондай-ақ түбір ... ... атап ... ... ... ... қолданыстық, тұлғалық дербестігі арқылы
ерекшеленеді. Бұл түбірдің мағыналық дербестігі. Тұлғалық ... ... ... ... түспей, керісінше оның дыбыстық сипатына қарай
қосымша морфеманың күбылып, әр нұсқада жалғануы ... ... ... ... ... ... бірге жалқылығымен де ерекшеленеді. Ал
қосымша морфемада жалқылық болмайды, белгілі бір грамматикалық топқа тәндік
байқалып ... ... ... ... ермек үшін,
Жоқ-барды, ертегіні термек үшін.
Осындағы жаз-ба-й-мын, өлең-ді, бар-ды, ерте-гіні тер-мек сөздері
осындай бірнеше морфемадан тұрады. ... ... ... тек ... ғана емес, сол тектес басқа да көптеген ... ... ... жаз-ба-й-мын, бар-май-мын, айт-пай-мын т.б. өлең-ді, сөз-ді,
үй-ді, т.б. тер-мек, бер-мек, сөй-ле-мек т.б.
Морфемалардың түр-түрлеріне тән өзіндік ерекшеліктері ... ... ... ... мен ... ... ... кездейсоқтық
болмайды, ол белгілі зандылыққа сүйенеді де, жүйе құрайды. Бір ... ... ... ... ... ... түбір
морфемаларға жалғана алады. Мысалы, болымсыздықты білдіретін -ма, -ме, -ба,
-бе, -па, -пе шарттылықты білдіретін -са, -се ... ... ... -ген, -қан, -кен, -ды, -ді, -ты, -ті т.б. ... ... ... ... сөздерге және қимылды білдіретін сөздердің баршасына
(етістіктерге), ал ... ... ... -ым, -ім, -ың, -ің, ... -сы, -сі тура ... білдіретін -ды, -ді, -ты, -ті -н т.б. ... ... және ... зат ... тағы ... ... ... алады, керісінше жалғанбайды. Өйткені тілдің талай ғасыр
даму барысында негізгі ... ... ... ... ... өзгеруі, түрлену жүйесі қалыптасып, тұрақталуы, сол ... ... ... грамматикалық мағынаны білдіретін тұлғалар
мағыналық жағынан сүрыпталып, ... ... ... қасиеті
жағынан бірыңғай, бір тектес сөздерге жалғануға икемделіп қалыптасады.
Негізінен алғанда, түбір морфема жалқы болып келетіндіктен оған қанша
қосымша морфема ... да, ... ... ... ал ... ... түбірдің тұлғалық ерекшелігіне сай формасын өзгертіп
отырады: бар-ған, айт-қан, ... ... ... ... т.б. ... заңы ... қ, к, ң дыбыстарына біткен сөздерге дауысты дыбыстан
басталатын қосымша жалғанғанда қ дыбысы г-ға, к дыбысы г-ге, п я 6-га я ... ... ... түбірдің тұлғалық дербестік сипатына, қосымша морфеманың
дербестігі жоқтығына нұқсан келтірмейді. Тек кейде тілдің даму ... ... өлі ... ... ... ... ... деформациялар болуы мүмкін, бірақ олардың өзгерісінде қосымша
морфемалар тікелей роль атқармайды. (Исаев, 1998, ... ... қай ... және ... ... жалғанса да, олардың
әрқайсысына жаңа - әр ... ... ... жалпы түрлі грамматикалық
мағына үстейді: кел-ді, көр-ді, сөй-ле-ді, оқы-ды, және ... ... ... ... әр мағынадағы сөз ... және ... ... ... ... болғанмен, оларға қосымша бір
түрлі грамматикалық мағына үстеген, ол -қимылдың жаңа ғана ... ... және ... көптігі.
Бір түбір морфемаға кейде бір емес бірнеше қосымша морфема ... ... ... (түбіргі) қосымша морфемалардың жалғану ... ... ... ... және ... ... негізінде
болады.
Оқы-т-у-шы-лар-ымыз-да-ғы айт-ыл-ған-дық-тан т.б.
Бұндағы қосымша морфемаларды керісінше етіп тізбектеуге бола бермейді,
өйткені бұл ... ... осы ... ... әрбір қосымша
морфемалардың өзіне тән тиісті мән-мағынасы, алатын орны, атқаратын кызметі
бар.
Түбір морфеманың ... ... ол ... ... ... өз
бойында және өзі дербес болса, қосымша морфеманың мағынасы тым жалпы, ... ... ғана ... түбір білдіретін мағынаны ғана
негізделеді олар дербес қолданылмайды. ... ... ... ... сан ... қосымша морфемалардан әлдеқайда көп.
Тарихи жағынан бұл екеуі де жетіліп ... олар ... ... морфемалар тілімізден шығып қалса, кейбір морфемалар екінші бір
морфемамен қосылып кетіп, өлі морфемаға айналады: уан, yam, -оят, ... ... - ... - ... ... соң- ... соң - барғасын,
шейін - ша/ше т.б.
Қосымшалар белгілі топтағы сөздерге ... ... өз ... ... мен ... ... ... Біразы өздері жалғанған сөздерге
жаңа лексикалық мағына үстесе (жылқы-шы, апта-лық, шеге-ле, біл-ім) сөйтіп,
сөзжасам тәсілінің бір түрі болып ... енді ... ... ... ... енгізбей, таза грамматикалық мағына үстеп, ол сөзді басқа
сөзбен байланыстырып ... ... ... мен ... ... көпшілік грамматикаларда жұрнақ-жалғау болып бөлініп жүр. Демек,
морфемалық ... ... ... қосымша (жалғау жұрнақ), сөз деген
бөліктер мен ұғымдар болады.
Бұлардан басқа кейбір еңбектерде сөз, туынды ... ... ... ... ... ... ... деген термин де ара-кідік қолданылып
жүр. Сондай-ақ мағыналық жағынан қосымша морфемалардың яғни қосымшалардың
өз ... ... ... ... моносемиялық-
полисемиялық сипаттары, құрама жағынан жалаң, күрделі, құрамы, шығуы
жағынан төл және ... ... да ... ... ... өз ... ... деп атау ертеден қалыптасқан. Жұрнақтар өзара жаңадан сөз
тудырушы және функциональді сөз түрлендіруші жұрнақтар болып тағы да ... ... де, ... ... ... тәуелдік және жіктік болып
сараланады. (Ысқақов, 1974.).
Қазақ тіліндегі морфемалар жүйесі А.Қалыбаева мен Н.Оралбаеваның 1986
жылы шыққан монографиясында арнайы ... ... ... ... ... ... деп ... бөліп - қарайды. Мұндағы көмекші
морфемалар дегені бұрынғы қосымша морфемалар (А.Қалыбаева, ... 1989 жылы ... ... қазақ тілінің сөзжасам жүйесі" деген
ұжымдық еңбекте ... ... сөз ... ... ... ... ... жұрнақша, сөз байланыстыратын қосымшаларды
жалғау деп атауды ұсынса (ҚҚТСЖ, 1989, 77-78); профессор С.Исаев өзінің бір
мақаласында қосымшаларды сөз ... ... ... деп ... бөледі де,
форма тудырушы қосымшаларды жұрнақ, жалғау деп ... ... 1987, ... ... жүйесіне арналған еңбегінде сөзжасам
қосымшаларынан басқа сезөзгерім тұлғаларын ... ... ... ... ... ... қосымшаларды тұлғажасам
қосымшалары, сөздерді бір-бірімен байланыстыру үшін ... ... деп ... (Мергенбаев, 1994, 20-6.) Сөздің
морфологиялық ... ... ... ... ... "Сөздің
морфологиялық құрылымы" атты монографиясы орта ғасыр ... ... ... ... ... ... 1983). ... шыққан бір мақаласында да автор осы ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда атау беру мәселесін сөз етеді.
Сөйтіп сөзді екі ... ... оны ... морфемалар, қосымша морфемалар
деп атауды ұсынады, әрқайсысына түсіндірмс береді. Мысалы, түбір морфеманы
3-ке бөледі. Түпкі түбір немесе ... ... өлі ... деп ... (Бұл қазіргі кезде жеке айтылмайтын, тарихи тұрғыдан ... ... ... ... ... ... немесе түбір негіз. (Бұл әрі түбір әрі негіз дәрежесінде
қолданылатын дербес мағыналы түбір тұлғасы.)
2. Туынды негіздер немесе туынды ... ... ... ... қосымшаларын қосу арқылы жасалған туынды түбір сөздер.)
Қосымша морфемаларды екіге бөліп қарастырады.
1. Қосымшалар (негізгі ... ... ... (негізгі сөзге тіркеліп қолданылатын) Ал қосымшаларды
мынадай топтарға бөледі
1. Сөзжасам қосымшалары
2. Сөзтүрлем қосымшалары
3. Сөзбайлам қосымшалары ... 1989, № 1) ... ... ... ... ... қарсы
болады: "Бұл атаулардың бүрынғы сөз тудырушы, сөз ... ... не ... бар, бұл тек ... ... ... 2000, ... Сөздің сөзжасамдық құрылымы
Сөз құрамындағы тұлғаларды лексикалық мағынасы бар тұлғалар және тек
грамматикалық қана мағынасы бар тұлғалар деген екі ... ... ... Бұл ... ... - ... лексика-грамматикалық бөлігі,
екіншісі сөздің фамматикалық бөлігі деп ... ... ... ... ... бар ... ... мен сөзге жаңадан лексикалық
мағына беретін сөз тудырушы жұрнақтар, демек солар ... ... ... тұлғалар жатады да, жаңадан лексикалық ... ... ... ... мен ... екінші бөлікке кетеді. Сөздерді
лексика-грамматикалық бөлікке бөлшектегенде, негізгі морфемалар мен қосымша
морфемалардың ара жігі ... ... ... сөз ... Яғни ... қатарында жататын сөз тудырушы ... ... ... еніп, сөздің негізгі морфемалар тобына ауысады. Мысалы, ырлавчыга
(жырлаушы) ... ... ... ... тұлғаласақ, ыр (жыр) тұлғасы негізгі
морфема болып шығады да, -ла, -в, -чы ... мен -га ... ... ... ... Ал осы ... лексика-грамматикалық бөлігі
тұрғысынан қарасақ, оның ырлавчы деген бөлігі үш ... ... ... болып шығады да, грамматикалық ... ~га ... ... ғана ... Біздің басында қосымша- морфема деп отырған -ла, -в,
-чы жұрнақтары бұл жерде сөздің негізгі морфема бөлігіне ауысып ... ... ... ... ... ... морфемалар қатарына ауысушы
қосымша морфемалар сөздің дара және ... ... келу ... қарай үнемі
жұрнақ түрінде емес, әр түрлі болып келе ... ... ... түбірлі
дара сөз болатын болса, оған қосылғанда ... ... ... ... сөз ... ... екі ... жұрнақ және жалғау түрінде
кездеседі. Мысалы, Толық денелі болса да, әлі жас әйел. Игіліктің ... ... де, ... баяу ... ... (Ғ.Мус.) деген сөйлемдегі
толық сөзін алайық. Мұнда толық сөзінде -ық ... ... ... ... тұр. Осы ... кейбір қос сөздер құрамындағы негізгі
морфеманың алдынан қосылатын күшейткіш тұлғалар (қып ... ... ... мәндес тұлғаларда да кездеседі. Сөздің негізгі морфема
құрамына ауысып кететін қосымшалардың бұлайша әр қилы ... ... ... ... ... ... ... бәрі де өзі ... жаңа сөз ... ... болып танылады. Осы ... олар ... өзі ... ... ... жаңа сөз ... ... пайда болған сөздің бүтін бір тұтас тұлғасына ... ... ... яғни ... ... ... ... негізгі лексика-фамматикалық бөлігі, әдетте белгілі бір сөз
тобына байланысты қаралады. Сөз негізінің қай сөз ... тән ... оның ... ... ... ... Мысалы, негізгі сөз
есімдер тобына жататын болса, оның ... ... бір ... ... тобына жатса, екінші түрлі болып түрленеді. Сөздерді лексика-
грамматикалық тұлға ретінде жеке алып ... оның ... ... ... еске ала ... ... да осы ... лексикалық және грамматикалық бөлшектерге бөліп қараудың бір
түрін біз Ф.А.Ганиевтің зерттеулерінен кездестіреміз. (Ганиев, 1974, ... ... онда ... ... ... бөлігін "слово образовательная
структура слово" деп атайды да, ... ... ... деп ... ... ... қосылған не үстемеленген нәрсенің
бәрі морфологиялық немесс формалық көрсеткіштер болып ... ... ... зерттеу қажет", - дейді. Сонда негізгі және ... ... ... негіз тұлға морфемалары морфология саласына жатпайтын
болып ... ... ... әр ... ... ... ... морфемалар жатады да, сөздің безендіруші грамматикалық ... ... мен ... ... ... ... Бұл жерде
сөз тудырушы жұрнақтар жеке аталмай қалды. Оның мынадай себебі бар. ... ... сөз ... ... ... ... ... түбір деп аталатын сөздер құрамында сөздің негізгі морфемалар
қатарына, ... ... ... ... ... Өйткені сөз
тудырушы жұрнақтар өзінің бұрынғы қосымша сорфемалар ... ... ... ... ... түр ... енеді. Олар өзінің негізгі
түбір морфемаларымен бірігіп, тұлғалық тұтастығын да, бір ... ... ... айналып, оның құрамына сіңіп кетеді. Алғашқы сөз тудырушы
қосымша морфема енді ... ... ... құрамына ауып, туынды
түбір деген дербес ... ... ... ... ... қосылады. Бұл туынды түбірлер құрамындағы сөз тудырушы қосымшалардың
бір ерекше ... Олар ... ... ... ... ... біртұтастығына айналады. (Ибатов, 1983, 51).
Сөз құрамының мағыналы және ... ... ... бір ... түбірлер мен туынды негіздерді, яғни сөздердің ... ... бар ... ... жатқыздық. Сол себептен сөз құрамының түбір
тұлғаларын еске ала ... екі ... ... 1 ... ... ... ... морфемалардың) құрылым жүйесі және 2 жаңадан сөз ... ... ... ... деген мәселелер талдауға
алынады. Сөздің морфемалық құрылымы дегенді негізгі екі жікке бөліп, оның
алғашқысын сөздің ... ... ... ... ... ... бөлігі деп қараған жөн.
2.1. Түбір морфема және оның түрлері (түпкі (өлі) түбірлер, негіз
түбірлер, туынды түбірлер)
Морфемалық құрамына қарай сөздерді ... ... ... морфема және
қосымша (аффикс) морфема деген күрделі екі жікке бөлінетіні ... ... ... бөлу ... ... мәнді не мәнсіз болып келуіне
байланысты. Егер морфема дербес мағыналы болса, негізгі морфема ... ... ... жоқ болса қосымша морфема ... ... ... ... ары қарай мағынасын бөлшектеуге келмейтін түпкі негізі болып
саналады да ... ... ... ие ... ... да ... ... құрамы мен мағынасының негізгі ұйтқысы болып табылады. Түбір
морфема -мағынасы жағынан да қызметі жағынан да ... ... ... Ал ... ... ... дербестік жоқ, ол негізгі морфемаға
қосылып айтылады да, сол арқылы лексика-грамматикалық ... ... ие ... ... тіліндегі морфемалар А.Қалыбаева мен
Н.Оралбаеваның 1986 жылы ... ... ... талданғанын және
А.Ибатовтың "Сөздің морфологиялық құрылымы" атты ... орта ... ... ... құрылымын ажыратуға арналғанын
бүрын айтқанбыз. (Қалыбаева, Оралбаева, 1986; Ибатов, 1983).
Сөздің түбірі жайындағы, ... ... ... ... ... - тіл білімі ғалымдарының назарын көптен бері-ақ өзіне
аударған мәселелердің бірі. Бұл ... ... әуел ... ... бөліп, сөз еткен түбірлері дыбыстық құрамы жағынан дауысты-
дауыссыз-дауыссыз (ГСС) және ... ... ... Әуел ... түбірлердің түрі СГС болған ... ... ... ғалымдардың бірі Н.А.Баскаков екені жұртқа мәлім. Мысалы, С-Г-
С: тас, кел, жүр, бар. -Г-С: ат, ал, от, ен т.б. -С-Г: же. де. -Г-: ... 1952, 100 ... ... ... ... ... туынды тұлға екенін ғалымдар айтқан.
В.А.Котвичтің айтуы бойынша, ең алғашқы ілкі түбірлер екі ... және ... (ГС) ... ... Ал, ... дыбыстардан құралған үш дыбысты түбірлер, туынды түбірлер, яғни
екі дыбысты СГ ілкі ... С ... ... ... ... ... ... алтай тілдерінде түбірдің 5 түрі бар ... ... Г, СГ, СГС, С, ГСС. ... бұл ... ең ... түрі ... ... 1983). Әуелгі түбірлердің қандай түрде болғаны жайлы
ғалымдардың ... 4 ... ... болды. Бірінші-әуелгі түбірлер ... одан СГ және ГС ... ... ең ... Г тұлғасына жеткен
деген пікір. Бұл ... ... - ... ... Г және ... СГС ... ... болған деген пікір. Бұны айтушылар -
Б.Котвич, ... ... ... ... негізгі
түбірлері қандай формада болғанын ашып айтпаса да, СГС ... ... ... ... ... ... Бұл пікір Б.М.Юнусалиев зерттеуінде
кездеседі. Төртінші-әуелгі түбірлердің құрамында Г мен СГ, ГС мен ... бәрі де ... ... ... ... айтушылардың бірі Б.М.Юнусалиев болған. (Ибатов, 1983).
Әуелгі түбір тұлғалар ашық буын түрінде айтылған болу керек. ... Олар ... ... ... ... этимологиялық түпкі
түбірлерді ғана қамтыған. Түбірлердің әуелгі түрі дегенге тек этимологиялық
тұрғыдан ғана айқындалатын өлі ... ... ... Олар ... ... тұлға, дербес сөз болғанымен, қазіргі түркі тілдерінде
олар дәл сол әуелгі формасындай жеке ... ... сөз ... Әуелгі түпкі түбірлерді іштей тұлғалап бөлшектегенде ғана
барып анықталатын түбірлер. Мысалы: -йан, -йаң, -йал ... ... ... ... ... ... иір -тұлғасының бастапқы формасы ш-болған.
Оған - р әлементі қосылып, иір болып қалыптасқан. ...... ... ... ... е ... ... да, ер-болып айтылған. Одан ары
кейіннен қосылған -р әлементінің түсіп қалуы нәтижесінде е- ғана ... ... ... ... ... ... кейде керісінше де болған. Мысалы, бол сөзінің ... ... болу ... Оған - л ... қосылып айтылуымен бол
пайда болған. Кейіннен -б - дыбысын ... айту ... -ол- ... ... ... ... ... ГС түбірлерінің басқы дауысты дыбыстармен
алдына қандай да болса бір дауыссыз дыбыс ... деп ... ... -cm
сөзі бастапқы -а- түпкі түбіріне - л ... ... ... ... ... ... тілде -а- болып айтыла береді. Мысалы: алмасаң
болмайды - ... ... ... ... ... ... ... Тарихи
жағынан алып қарасақ түбір формалар күрделі үш жікке бөлуге болады: а)Түпкі
түбір, б) Түбір негіздер, в) Туынды негіз (туынды ... ... ... ... бұлы "түп ... деп атаған. (Жұбанов, 1966, 151 б.). Түпкі түбір
деп қазіргі қазақ тіліміздегі жеке ... ... ... ... ары қарай тарихи тү-рғыдан бөлшектеп түптегенде ғана
анықталатын сөз ... ... ... онша ... ... ... -
он, бұғаз, бұғау, бұған дегендегі -бұғ, -анық - алай дегендегі -а, ... ... ... ... ... кезде жеке қолданылмайды, мағыналық
жағынан да күңгірт. Қазақ тіліндегі осындай өлі ... ... ... ... Ә.Қайдаров олардың санын 1500-ге жуықтаған. Мысалы, оян,
оят, момын, момацан, ұял, ұят т.б. ... 1986). ... ... өзін ... ... саралай барып, түпкі түбір ... ... ... ... деп ... ... ... болады. Мысалы, ойаг,
ойан сияқты негізгі түбір тұлғалы морфемаларды іштей тұлғалай ... ... ... ... ой ... ... солардың бәріне ортақ түпкі тұлға ... ... олар ... бір ... толық мағыналы, жеке
қолданылатын дербес сөздер болған.
ХІҮ-ғасыр жазба ескерткіштер тілінде түпкі түбірлердің 8 ... ... ... 1983, 67) ... -кічі, -кічіг, (кіч) уйал, уйат
(уйа), т.б. дыбыстық құрамы жағынан олар Г, ГС, ГСГ, СГС, ... ... ... айтылған. Бұл түпкі түбір тұлғалар қолданылу жиілігі жағынан әр
түрлі болып келеді. Мысалы; Г, СГ ... 3-4 рет қана ... ГС, ... ... 8-20 рет ... Негіз түбірлер.
Негізгі морфемалардың бір түрі-түбір негіздер. ... ... ... ... ... ... түп мағынасын беретін бөлшегін
түп бөлшек немесе түбір ... ... 1966, 151). ... негіздер сөздің
құрамында әрі түбір, әрі негіз дәрежесінде қолданылатын, ... ... ... ... ... ... ... түбір морфемалар.
Олар сөз құрамын байытуға актив қатысатын, жаңадан сөз тудырып, туынды
негіздерге ұйытқы ... тірі ... ... бас - ... ... ... бас-шы, баспа деген төрт түрлі сөз жасалып түр. Сол сияқты ... сөз ... ... ... ... ... туынды сөздерге негіз
болып түр.
Негіз түбірлер өздеріне тән лексика-грамматикалық мағыналарына ... ... ... мен ... ... ... есімі: заттың алуан түрлі
қасиеті, сындық, ... ... ... және әр ... ... қимыл
қозғалысты білдіретін сөздер болып келеді де әр түрлі сөз таптарына тән
болады. Мысалы: бар, бас, ор, өн ... ... ақ, көк сын есім ... ... түбірлердің әр түрлі дыбыстық құрамда айтылған бірнеше түрін
көрсетуге болады. СГ-екі дыбысты, ашықбуынды: су-ғар, су-са, су-сы. ... ... ... аз-ды, аз-ла, аз-нақ. СГС-үш дыбысты, бітеу буынды:
тіз-іл, бар-лық. ГСС-үш дыбысты, түйық буынды: арт-ынша, ... ... екі ... ... ... ... ... екі буынды: ақса-
қ. СГСГС-бес дыбысты, екі буынды: ... ... ... Бес ... боғаз,
боғұн сөздерінің боғ-аз, боғ-ұн болып бөлшектелетіні айқын. Осындағы боғ -
деген не? Біздің ойымызша, боғ ... ... ... ... ... ... құрамында айтылатын боғын сөзінің боғ түбірімен тектес. Бұл
фразалық тіркес-күнделікті өмірде жиі ... ... сөз ... І.К.Кеңесбаевтың "Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі" атты күрделі
еңбегінде "Боғын пышақтады" деген фразаға "өтіп кеткен іске ... ... шала ... ... ... 1974, 120) ... анықтама берілген.
Бау сөзі баулау, баулы, баулық сөздерінің жасалуына негіз болып тұр.
Ал, бағыну, бағыныш дегендегі ... өлі ... ... ... ... "Басы байлы" деген фраза мен "көз баушы" деген "байлау"
ұғымымен байланысты сөз ... бар. ... ... сөзінің бай-түбір
тұлғасы, біздің ойымызша, жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... Баушы сөзінің негізгі бау
болғанымен, түпкі түбірі -ба- яғни ба түбіріне -у қимыл ... ... -шы зат есім ... ... жалғануы арқылы жасалған. (Ибатов,
1983, 78).
Сондай-ақ ... ... ... "бармасаң-бадал" деген карғыс бар.
Осындағы бадал сөз құрамы ... ... ... ... ... 1966). Мұндағы ба -түпкі өлі ... ал -да ... - ... актив қолданылатын есім түбірден етістік тудыратын -ла, -ле, -да,
-de, -ma, -me ... бір ... Сөз ...... ... ... ... деген туынды түбір сын ... ... ... ұс-түпкі түбір, -та-етістік тудырушы жұрнақ, -м-
етістіктен есім сөз тудырушы, -да-есім сөзден есім сөз ... ... ... ... ... деп ... негіз түбіріне әр түрлі сөз тудырушы
жұрнақтар қосып айту арқылы жасалған ... ... ... түбірлерді)
айтамыз. Туынды түбірлер құрамы жағынан әр түрлі болып келеді. Олардың ... ... ... ... ... ... ықшамды тұлғалы
болып келуіне байланысты. Мысалы егер ... ... СГ, ГС ... ... ... ... ... -й- уын (йу-ын), унда - (ун-да) деген
сияқты ықшамды тұлғада болады да СГС, ГСГ ... ... ... ... ... түбірлер негіз түбірлердің барлық түрінен бірдей актив түрде
туындап жасала бермейді. Мысалы, СГС, ГСГ сияқты негіз түбірлерден көбірек
жасалса, ... ... ... негіз түбірден мүлде жасалмайды деуге
болады.
Туынды түбірлер негіз түбірлерге әр алуан сөз ... ... айту ... ... ... сол аффикстердің түбірге бір рет
немесе үстемелеп бірнеше рет қосылып айтылуына байланысты бір жұрнақты, екі
жұрнақты, үш жұрнақты, төрт жұрнақты ... ... ... ... ... түбірлердің әрқайсысының өзіне тән ерекше құрылым жүйелері бар.
(Ибатов, 1983, 80).
Бір ... ... ... ... саны екі, үш, төрт ... негіздерге қарағанда сан жағынан өте көп. Өйткені бір жұрнақты
туынды ... ... ... көп жұрнақты туынды негіздердің ... ... ... ... жұрнақты туынды негіздердің бәрі сол бір ... ... ... ... ... әр алуан жаңадан сөз тудырушы жұрнақтарды қосып айту
арқылы пайда болған бір ... ... ... ... ... ... қарағанда басқаша болып келеді. Ол өзгешелік, негізінен бір
жұрнақты ... ... ... ... болған негіз түбірлердің
тұлғасы мен оларға қосылып айтылған әр ... сөз ... ... ... ... Бір жұрнақты туынды негіз құрамы жағынан
3,4,5,6,7,8,9, дыбысты болып ... де, ... ... ... ... ... туынды негіздер екі дыбысты СГ, ГС негіз түбірлерге
жаңадан сөз ... бір ... С,Г ... ... айту арқылы жасалған.
ГС + Г —а: ата, аша
Төрт дыбысты туынды негіздердің дыбыстық құрамы бір Г, екі ГС, СГ, ... ГСГ, ГСС ... ... ... дыбыстық құрамы жағынан бір Г, С
екі ГС, СГ үш СГС ... ... ... ... қосып айту арқылы
жасалған. Г + СГС о+нар ГС + ГС ар уқ, өл + уғ, ар - ық, ГС + СГ ас - ... + Г бур - а, соң - ы, СГС + С сүр - т, тар - т, ГСГ + С ары - қ, ора ... ГСС + С орт - а, бұл ... ... ... ... соған қарамай, ол түбір бұдан былай - ы дыбысын қоспай
айтылатындықтан, ГСС түрінде алынатындықтан, ГСС түрінде ... ... ... ... дыбыстық құрамы екі, үш, төрт дыбысты
негіз ... ... ... ... бір, екі, үш дыбысты болып келетін
жұрнақтарды қосып айту арқылы жасалған. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... қон-ақ, сол-ақ, СГС+СГ, қал-ғу, сыр-
ма, СГСС+Г қорқ-у.
Алты дыбысты туынды негіздердің де бірнеше орналасу жолы бар. Мысалы,
СГС+ГСГ, ... ... ... ... ... ... ... бұйр-ық.
Жеті дыбысты туынды негіздер СГС+СГСГ, бол-мачы ... ... ... ... Сегіз дыбысты туынды негіз: СГССГ+СГС:
қайна+мақ СГССГС+СГ: жұлдыз-шы.
Тоғыз дыбысты туынды ... ... ... ... жұрнақты туынды негіздер. Екі жұрнақты туынды негіздер бір
жұрнақты туынды ... тағы да ... рет сөз ... ... ... ... жасалған. Төрт дыбысты туынды негіздер. Мұндай туынды
негіздер бір жұрнақты үш дыбыстық негіздерге бір дыбысты (С) жұрнақ қосып
айту арқылы ... ... ... (ГА+Г+С): ата+қ, ата+н.
Бес дыбысты туынды негіздер. Мысалы, ГССГ+С (ГС+СГ+С) ал-да-н, ой-на-
с.
Алты дыбысты ... ... ... ... жи-на-қы ГСС+СГС (ГС+С+СГС) ұя-л-шақ СНССГ+С
(СГС+СГ+С) ... Жеті ... ... негіздер Мысалы, ҒСГС+СГС
(ГС+СГ+СГС) ұр-ын-шақ.
Сегіз дыбысты туынды негіздер
Мысалы, СГ ... ... ... СГСГС+СГС (СГС+ГС+СГС)
біл-ім-паз.
Тоғыз дыбысты туынды негіздер
Мысалы, СГССГС+СГС (СГС+СГС+СГС) бой-шаң-дау ГСГСГС+СГС (ГСГ+СГС+СГС) ашу-
лан-шақ.
Он бір ... ... ... ... ... көңіл-сіз-дік, намыс-қой+лау
Осындай формада үш ... төрт ... ... ... ... Үш ... ... негіздерге, мысалы, біл-ім-сіз-дік, өс-ім-тал-
дық, су-ар-ма-лы деген сөздер жатады. Егер дыбыстық ... ... ... ... он бес ... түрлі жолмен жасалады. Ал төрт ... ... ... ... ... ... жолы ... екі-ақ
түрлі. Мысалы, бір жұрнақты сөздерге: а) есім түбірлі — ... ... э) ... ... - ... ... ... тара/н т.б. Екі
жұрнақты сөздерге: а) есім түбірлі — шаруа-қор-лық, сөз-/й/-ле-уік; ... ... ... ... т.б. Үш ... ... а) ... - дау-рық-па-шыл: ә) етістік түбірлі -кел-іс-ім-сіз т.б. Төрт
жұрнақты сөздерге: бас-қар-ма-шы-сыз т.б.
2.2. Сөзжасам ... ... мен ... ... (сөз ... ... ... туралы
айтылған пікір онша көп емес. Мысалы, В.Котвич ... ... алты ... (С, Г, СГ, СГС, ССГ, С атап ... Бірақ
автор әуелгі суффикстердің негізгі түрі ... ... ... ... болған дегенді қолдайды.
Ал Г.И.Рамстедт қосымша тұлғаларды жұрнақ пен жалғауын қосып "окончание"
деген атпен атайды. Сөйтіп олардың фонетикалық құрылымы ... ... ... ... ... ашық та, жабық та бола береді, олардың ... С, Г, СГ, ГС, СГС. ... ... ... жеке сөздердің әрі
мағыналық, әрі формалық өзгеруінен келіп ... ... ... ғылыми
мэліметтер өте көп. Бұл мәліметтер А.М.Щербактың ... әр ... жүр. ... 1977, 15).
Шынында, аффикстердің түр-тұрпаты әрқашан да өзінің шыққан ... ... ... ... ... ... Мысалы, қазіргі түркі
тілдеріндегі туынды етістік жасаушы -сын, -сін, -сы, -сі ... ... Бұл ... әуел ... ... тегі дербес түбір сөздер сан-
(сан-ды), са-(са-ды) ... ... ... анық ... ... түп ... ... тіліміздегі санады-(сана) деген сөздің түбір
бөлшегі сана. Сана түбірінің ежелгі ... ... -са- ... ... кезде -са түрінде айтылған түпкі түбір беретін келе -сан формасына
ауысқан. Сан формасы са ... ... ...... ... (са-н) жасалған. Ал, қазіргі тілде басқа дербес сөздерге қосымша
мағына үстейтін көмекші морфемалар, аффикстер қатарына -сы, -сі, -сың, ... ... -са, -сы, -сі, -сан, -сын, -сін. ... 1983, ... ... ... қазіргі қазақ тілінде күнделікті
қолданылатын - ... ... ... ... ... ... ... айтылатын -сы, -сі, -сын, -сін аффикстері бір кездерде
-са, -сан түрінде қолданылған ... ... ... болған.
ХІҮ жазба ескерткіштер тілінде сөз тудырушы жұрнақтар мына ... ... ... түрінде қолданылған. Г, С, ГС, СГ, ГСГ, ГСС, СГС, ... ... ... (Ибатов, 1983, 102). Осындай схема бойынша қазіргі ... ... ... ... ... ... сөз ... жұрнақтар: -а, ет, сын-а, от-а, ой
(ы) н-а -е, ет, өрт-е, тіл-е, мін-е -у, ет, ... ... оқ-у, ... зат, ... ас-у -у, сын, жара-у, жүле-у -и, сын, әскер-и, тарих-и,
әдеб-и С-бір дауыссыз дыбысты сөз ... ... -қ, зат, ... -қ, сын, ... ... -к, зат, күре-к, төсе-к, дөңгеле-к, шірі-к
-р, ет, қысқа-р, ескі-р -р, зат, шұқы-р-м, зат, ... ... ... зат ... тала-с -т, ет, сұра-т, жина-т, оқы-т
-т, зат, ... ... ет, ... ... қорға-н
-л, сын, қата-л, шикі-л
-й, ет, қара-й
-й, зат, апа-й, аға-й, шеше-й
ГС - бір дауысты, бір дауыссыз сөз тудырушы ... ыл, зат, ... ... ыл, ет, тар-ыл, аш-ыл
- ыл, сын, бат-ыл, қыз-ыл
- іл, зат, ... ... іл, ет, ... ... іл, сын, ... ым, зат, ... той-ым, жайыл-ым
- ім, зат, эн-ім, ки-ім, тіз-ім
ыс, зат, айт-ыс, ту-ыс, тын-ыс, қон-ыс
ыс, сын, ... зат, ... ... ... сын, кел-іс, кет-іс
ық, зат, тамыз-ық, жаңғыр-ық
ық, сын, тол-ық, су-ық, аш-ық
ық, ет, ... ... ... зат, күй-ік, түсін-ік
ік, сын, іл-ік, біт-ік
ік, ет, кез-ік, көз-ік
ын, ет, жу-ын
ін, ет, ки-ін, ... үст, ... зат, ... ... зат, ... ... ет, ... алас-ар
ыр, зат, шұңқ-ыр, шоғ-ыр
1. ыр, сын, жылт-ыр, жалт-ыр
2. ір, зат, көм-ір, түй-ір
3. ыт, ет, ... ... ыт, зат, ... ... іт, зат, ки-іт, ірк-іт
СГ - бір дауыссыз, бір дауысты дыбысты сөз тудырушы жұрнақтар:
- шы, зат, ... ... зат, ... егін-ші, үгіт-ші
сы, ет, босаң-сы, қамқор-сы
сі, ет, үлкен-сі, өгей-сі
қы, зат, шап-қы, үйт-қы
қы, ет, жұл-қы, ат-қы
кі, зат, іріт-кі, түрт-кі
ғы, зат, ... ... сын, ... ... зат, сүз-гі
ла, ет, бай-ла, арқа-ла
ле, ет, тізе-ле, жеке-ле
да, ет, мойын-да, қол-да
де, ет, көз-де
ша, үст, батыр-ша, жаңа-ша, қүс-ша
ше, үст, ... ... ... - үш ... сөз ... жұрнақтар: Бұл схемаға сәйкес келетін
жұрнақтар қазақ тілінде жоқ десек те ... СГС - үш ... сөз ... зат, ... ... зат, ... ... сын, құм-дық, жай-лақ
ік, зат, күй-ік, түсін-ік
ік, сын, іл-ік, біт-ік
1. ік, ет, кез-ік, көз-ік
1. ын, ет, жу-ын
2. ін, ет, ... ... ін, үст, ... ыш, зат, ... ... іш, зат, ... өкін-іш
1. ар, ет, қысқ-ар, алас-ар
2. ыр, зат, ... ... сын, ... ... зат, көм-ір, түй-ір
ыт, ет, оқ-ыт, шырам-ыт
ыт, зат, су-ыт, шаб-ыт
іт, зат, ки-іт, ірк-іт
СГ - бір ... бір ... ... сөз тудырушы жұрнақтар:
шы, зат, мал-шы, тың-шы
ші, зат, тіл-ші, егін-ші, үгіт-ші
сы, ет, босаң-сы, қамқор-сы
сі, ет, үлкен-сі, өгей-сі
қы, зат, ... ... ет, ... ... зат, ... ... зат, ... шал-ғы
ғы, сын, қайда-ғы, қашан-ғы
ті, зат, сүз-гі
-ла, ет, бай-ла, арқа-ла
-ле, ет, тізе-ле, жеке-ле
-да, ет, мойын-да, қол-да
де, ет, ... үст, ... ... ... үш, ... ... ... ,
ГСГ - үш дыбысты сөз тудырушы жұрнақтар: Бұл схемаға сәйкес ... ... ... жоқ ... те ... СГС - үш ... сөз ... кер, зат, айла-кер, іс-кер
2. гер, зат, бал-гер, сауда-гер
дақ, сын, қүм-дық, жай-лақ
дақ, зат, тоқыл-дақ
дек, сын, ... сын, ... зат, ... түйе-кеш
паз, зат, өнер-паз, ас-паз
қор, зат, жем-қор, пара-қор
қор, сын, қам-қор, намыс-қор
қой, сын, әзіл-қой, сән-қой
ғой, сын, жәді-гөй
лық, зсіт, қор-лық, жақсы-лық
лік, зат, кісі-лік, ... зат, ... ... зат, іл-мек
мыс, зат, қыл-мыс, бол-мыс
шақ, сын, мақтан-шақ, үрын-шақ
шек, сын, ерін-шек
қақ, сын, ұрыс-қақ, қат-қақ
қыр, ет, ... ет, ... ... ет, ... ет, ой-лас, сыр-лас
лес, ет, бір-лес, пікір-лес
дат, ет, ... ... ет, ... ... - төрт дыбысты сөз тудырушы жұрнақтар:
21. ынды, зат, қорыт-ынды, сыпыр-ынды
22. інді, зат, ерт-інді
23. ... сын, ... ... - төрт ... сөз ... жұрнақтар:
24. қары, үст, үш-қары, сырт-қары
25. кері, үст, іш-кері
26. малы, сын, жылы-малы, салыстыр-малы
27. мелі, бүр-мелі
28. ... сын, ... ... сын, серіп-пелі, көш-пелі
ГССГС - бес дыбысты сөз ... ... ... сын, ... ... сын, ... өс-імтал
СГСГС - бес дыбысты сөз тудырушы жұрнақтар:
32. шалық, үст, осын-шалық, мұн-шалық
33. шылап, үст, жылқы-шылап
34. қалақ, сын, ұш-қалақ, сас-қалақ
35. ғалақ, сын, ... ... ... ... ... ... онша көп өзгеріске
түспегені анық. Көркем әдебиеттен терілген мысалдардан екі дыбысты және үш
дыбысты сөзжасам қосымшаларының өнімді ... ... ... ... ... ... тек жұрнақ арқылы, синтетикалық түбір ... ... ... Туынды түбір екі морфемадан тұрады. Олар негіз сөз
және сөзжасамдық жұрнақ. Туынды түбірдің ... ... ... ... ... сөз байлығын арттыратын кең арна. Негізгі түбірлерге ... ... ... сөз ... ... ... туынды түбір
тұлғалар жасалады.
Туынды түбірлердің құрылымы жалпы сөздің құрылымынан сэл өзгешелеу
болып келеді. Мұнда жаңадан сөз тудырушы ... ... ... ... тобына негізгі морфемалар қатарына ауысады. ... ... ... ... морфемалық тұлғасына қарай бөлшектеп керейік, ағ-ын-
ды. Бұл, сөздің негізгі түбірі -ақ. Ал, -ын етістіктен зат ... ... ... бұл ... ... ... ... морфемасы ағын, ал -ды
қосымша морфема болады. Бұл сөзде -ын қосымша морфемасы негізгі морфеманың
қатарына ... ... Яғни ағын - ... ... ... сөз) ... жұрнақ. Сөйтіп негізгі морфема мен қосымша морфемалардың ара
жігі әуелгідей ... ... із ... ... ... ... алғаш рет профессор Қ.Жұбанов өзінің
"Қазақ тілі ... атты ... ... Ал ... ... түбір" боп айтылып келеді. Атап айтқанда Ысқақовтың зерттеулерінде
солайша алынып жүр. Ол ... ... я ... ... ... ... деп аталады деген анықтама беріп, оларды
түбір морфема мен қосымша морфема деп екі салаға бөлген.
Ал, біз ... ... ... ... деп ... жөн ... ... 152-6.). Туынды негіздер түр-тұрпатына қарай жалаң және күрделі болып
екіге бөлінеді. ... ... ... әр ... ... сөз ... аффикстерін қосып айту арқылы жасалған туынды ... ... ... ... ... қатарына біріккен сөздер мен қос сөздер, құранды
сөздер жатады. Туынды негіздер бір ... ... ... ... кете ... А.Ысқақовтың "түбір морфемалар" мен "қосымша морфемалар"
деген атауын біз басқаша атауды жөн көрдік. Бірінші "түбір морфема" дегенді
"негіз морфема", екінші ... ... ... ... ... деп
атау жөн сияқты. Себебі "түбір морфема" деген термин түбір негіздер ... ... ... ... алмайды, ал "негіз морфема" десе, онда түгел
қамтылады. Ал, "қосылма морфема" ... ... да, ... ... Сол ... ... морфеманы" екіге ... ... ... ... (туынды түбірлер) құрамы
жағынан әр түрлі болып келеді. Туынды негіздер ... ... әр ... ... ... ... айту ... жасалатын болғандықтан, сол
аффикстердің түбірге бір рет немесе үстемелеп бірнеше рет қосылып айтылуына
байланысты бір ... ... ... ... бола ... ... ... ескерткіштер тілінде бір ғана жұрнақ арқылы жасалған
бір жұрнақты туынды ... саны екі, үш, төрт ... ... ... - ... өте көп. Өйткені бір жұрнақты туынды негіздер ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Негізгі қарастыратын жұмысымыз туынды түбір сын есімдердің морфологиялық
құрылымы болғандықтан, туынды түбір сын ... ... ... Бір ... ... ... сын ... Туынды негіз сын есімдердің құрамы
әр түрлі болып келеді. Мысалы: ГС + СГ ар-лы, әл-ді СГ + СГ ... ... + Г ... СГС + С ... әдебиетте кездесетін туынды түбір сын есімдердің көпшілігі ... ... ... Мысалы, Суық күнімен безеріп жатқан даласы қандай
мейірімсіз болса, мұндағы өмір де сондай ұқсас, жат ... ... ... ... тағы да мырс ете түсті. (С.М.). Сынық жүзді, күн қақты,
жүдеу ... ... ... ... да ... жоқ. (Ғ.Мүс.)
Бас дыбысты туынды негіз сын есімдер:
СГ + СГС су-сыз, ... СГС + ГС ... ... СГСГ + С ... жара-у
ГССГ + С ақса-қ СГСГ + С шира-қ
Алты дыбысты туынды негіз сын ... СГС + СГС ... ... СГ ... алым-ды, ұғым-ды ГССГС + С әскер-и СГСГ + СГ кәде-лі, қару-лы
Көркем әдебиетте, ... ... де, ... да сөз. (CM.). ... ... жерге барып отырғаннан кейін, Ержан ... ... ... ... ... - Ал ... - деп
қарулы жігіттер сәкінің тақтайларының ірге жақ бұрыштарын мыжғылап жона
бастады. (С.М.). Жеті ... ... ... сын ... ГССГ + СГС ... айла-кер СГССГ + СГ дағда-лы СГСГС + СГ ... ... ... ... ... сын ... ГСГСГС + СГ абырой-лы, әшекей-лі ГСГСГ +
СГС айғақ-сыз, еңбек-шіл СГСГС + СГС қанат-сыз
Тоғыз дыбысты туынды негіз сын есімдер бір ... ... ... да ... рет сөз ... жұрнақ қосылып айту арқылы жасалады. ... ... ... сын есімдер тілімізде бір жұрнақтыға қарағанда
сиректеу кездеседі. Сондай-ақ көпшілігі ... ... ... ... есім ... екі жұрнақты туынды негіз сын есімдер өте сирек. ГСГ
+ С /ГС+Г+С/ ас-а-у /ат/, ас-а-м /ет/
Есім негізді екі ... ... сын ... ... су-ат-ты, бау-
ла-ғыш сияқты бірен-саран ғана сөздер табылады. Ал, етістік негізділерде
туынды түбір сын есімдер ... ... де өте көп. ... ... ... ... ... бақылады. (Ғ.Мүс). Серпінсіз ұрыс әлсіз
болады. ... ... ... ... ... ауыл ... ... Осы мысалдар арқылы екі жұрнақты туынды негіз сын ... ... ... ... көз ... жұрнақты туынды негіз сын есімдердің құрылымы әр түрлі болып
келеді. Олар көбінесе бес, алты, жеті ... ... ... Мысалы, бес
дыбысты туынды негіз сын есімдер:
СГС + СГ /С+ГС+СГ/ и-ін-ді
ГС + СГ + С ық-та-у
Алты дыбысты ... ... сын ... ... + СГ + ГС өз-ге-ше
ГС + ГС + СГ ағ-ын-ды
СГ + ГС + СГ ... ... ... негіз сын есімдер:
ГСГ + С + СГ ұна-м-ды
СГС + Г + СГ тіг-у-лі
СГСГ + С + СГ ... + ГС + СГС ... ... ... көп кездесетін етістік негізді туынды - ... ... ... ... екі ... мына ... ... өріссіз, тұсаулы,
өнімді, егісті, ұнамды, білімсіз, тігулі.
- Бұл заводтың ең сенімдісі кіресі өзгеден ерек ... ... ... ... су ішіп шыққан тұсаулы түйеніц ізі сияқты.(¥.Мүс). Шығанақтың
бүгінгі күні егісті алқапты аралаумен ... ... ... ... негіз сын есімдер:
СГСГ + С + СГС жама-у-сыз, сұра-м-паз СГС + ГС + СГС ... ... ... ... ... сын ... ... талдау
жасадық. Талдаудың нәтижесінде туынды негіз сын есімдердің ... ... ... сөздерден тұратынына көз жеткіздік. Ал, екі ... ... ... Көне ... жазба ескерткіштеріндегідей төрт, ... ... ... сын ... ... қасы.
Ал, енді туынды негіз сын есімдердің көркем ... ... ... ... Көркем әдебиеттегі туынды негіз сын есімдер
көбінесе бір жұрнақты болып келеді. Оны мына ... ... ... -лы, -лі ... арқылы жасалған туынды негіз сын есімдер. (есім
негізді).
Кейде жылқыны кеудесінен тірей қалатын ... ... ... сырғақ
жонға шығып кеткенін аңғарды. (Ғ.Мүс). Сондықтан, Жұмабек қалталы ... ... де ... ... ... Қалалы жерде тамақты сатып жеу
ұят емес. (CM.). Щербаков тәжірбиелі ... Ол ... мыс ... ... ... артында келе жатыр еді. (Ғ.Мүс).
Қазіргі түркі тілдеріндегі -лы, -лі ... ... жаңа сөз ... туынды сын есімдер жасаудың ең өнімді тәсілі болып табылады. (Томанов,
1992, 120-6). Әсіресе есім негізді туынды сын есімдерге ең ... ... -лі ... оңай көз ... ... -ды, -ді, -ты, -ті ... Байжан мен Жұманның аталары ғгайынды
еді. ... ... көл ... ... мен бір ... бір ... ... шірік томар қалқып келе жататын. Одан гөрі сауатты адамымыз жоқ ... ... ... адамнан бір жігіт іліксейші. (С.М.). Банк бастығы
Дуплов алақандарын уқалап, ... ... ... қаға ... -сыз, -сіз ... ... ... бір сәтсіз күн болу ... адам ... бала ... Арты ... келе ... ... қыбыр-қыбыр етеді. (Ғ.Мүс).
Рақымсыз, көзсіз соқыр қара күштің уысына түсе ме ? (С.М.).
4. -лық, -лік ... ... тобы ... ... ... даярлап
шама-шарқына әскерлік өнерін үйретіп жүріп жатты. Сондықтан қала
маңайының топографиялық ... ... ... ... ... оның көмегі тиді. (С.М.).
Бұл қарастырып отырған жұрнақтарымыз есім негізді туынды сын есім
жасайтын ең өнімді жұрнақтар. ... ... ... туынды түбір сын
есімдердің негізгі дені осы жұрнақтар арқылы жасалады. Есім негізді сын
есімдер ... бір ... үш ... ... ... ... он дыбысты
болып келе береді.
Сөздердің құрамындағы дыбыстардың саны әр түрлі болып қалыптасқан. Ал
сөз тудырушы жұрнақтар өнімді және ... ... ... ... Өнімсіз
жұрнақтарға: -и, -паз, -қор, қой.
Көркем әдебиетте өте көп ... ... ... -га, ... есім ... болымсыздық мағына білдіретін туынды сын есім жасайтын
жұрнақтар да жатады. Осы қосымша арқылы ... сын ... ... /-лы, -ты, -ды/ ... ... ... сын есімнің
мазмұнына қарама-қарсы, демек, заттың жоқтығын білдіретін сын ... ... 1974, ... ... сөз ... ... ... түбірлерде
күрделенген. Әсіресе түбір сөздер деп жүргеніміздің көпшілігі этимологиялық
жақтан зерттелінсе, түбір және қосымшаға ... ... ... ... ... өлі ... немесе түпкі түбір деп айтатыны белгілі.
Қорытынды
Бұл ... ... ... ... және ... анықталып,
олардың жасалу жолдарына, қазіргі жай күйіне ... ... ... ... жиналған мысалдардағы туынды түбір сөздердің сөзжасамдық
құрылымын ажыратып, олардың ... ... ... талдау
жасалынды. Түбір морфемалардың табиғатына түпкі түбір немесе өлі түбірге,
негізгі түбір мен туынды түбірлерге ... ... ... ... ... Көне ... ... түбір
морфемалар мен қазіргі түбір морфемалар салыстырылды. Түпкі тілдерінің
ертедегі дәуірлерінде түбір морфемалар бір ... (ГС, СГС ... ... бұл ... қазір де онша өзгере қоймаған, бірақ, қазіргі түбір
морфема деп ... ... ... ... ... ... ... Оның себебі тілдің даму ... бір ... ... түрлі қосымшалар жалғану барысында ол қосымшалар түбірмен сіңісіп,
бір ... ... ... ... ... ... олардың құрамын
этимологиялық жолмен болмаса ажырату мүмкін болмайтындай жағдайға ... ... ... А.Ибатов түпкі түбір, ... өлі ... ... ... деп атап жүр. ... ... ... түбір
морфемалардың сөздің негізімен ұқсастығы, айырмашылығы және туынды
түбірлердің жасалуы мен ... сөз ... ... ... ... бірі ... Қосымшалардың
түр-түрлері айтылып, ғалымдардың пікірлері қоса берілді. ... ... ... ... құрылымы мен мағыналары ажыратылып
берілді. Көне дәуірлерде бір ... бір ... бір ... екі дыбысты,
бір буынды үш дыбысты қосымшалар көбірек қолданылған және екі, үш, ... ... де ... ... ... - ... - ... білімсіз - біл-ім-сіз; ұйқышыл - ү_й-қы-
шыл т.б.
Жұмыста туынды түбірлердің ... ... ... ... ... ... ... сөздің
морфемалық құрылымын айтсақ, онда тек түбір ... мен ... ... жұрнақ, жалғау деп аталатын түрлерін айтсақ,
сөзжасамдық құрылымды талдағанда тек туынды ... ғана сөз ... ... тек ... ... ғана ... Бұл ... "Қазақ тілінің туынды сөздер сөздігін" пайдаландық. Сөздікте он
төрт мыңға тарта туынды ... ... Біз ... ішінен есім
негізді және етістік негізді ... ... сын ... алып ... ... сын есімдер сөздікте мол екен, және олардың көпшілігінің ең
өнімді -лы, -лі; -сыз, -сіз: -ды, -ді; -ты, -ті ... ... ... ... ... ... мол ... қабаты
сөзжасам тәсілдері арқылы жасалып қалыптасады. Жаңа сөз ... ... ең ... тәсілдің бірі болып саналады. ... ... мен ... ... ... ... ... бар. Морфемалық құрылымда түбір мен қосымша туралы сөз
болса, сөзжасамдық құрылымда тек ... ... ғана ... ... ... түбірлердің құрылымы: түбір морфема мен сөзжасамдық
жұрнақтар табиғаты түсіндірілді.
Пайдаланған әдебиеттер
1. ... ... ... ... ... ... жүйесі,
А., 1986.
2. А.Ибатов Сөздің морфологиялық құрылымы. А., 1986.
3. Аханов С. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам ... А., ... ... А. Тіл ... негіздері, А., 1978.
5.Аханов С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты, А.,
1998.
6. Ибатов А. ... ... ... ... ... // ҚазССР ҒА-ның
хабарлары, филология сериясы, № 2, 1987.
7. С.Мергенбаева Қазақ тіліндегі сөз өзгсрім жүйесі, А., 1994.
8. М.Оразов ... және ... ... атаулар // Хабаршы, тіл-әдебиет
сериясы, №4, ... ... ... ... II том. Фонетика
и морфология, часть I (часть речи исловообразования) М., 1952.
10. Ә.Қайдаров Структура односложных корней и ... в ... ... ... Қ.Жұбанов Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер, А., 1966.
12. І.Кеңесбаев Қазақ тілінің фразеологиялық ... А., ... ... ... ... ... не ? // ... мектебі, 1966, № 1
14. А.Ибатов Сөз құрамындағы морфема атаулары.
15. А.Ибатов ҚазССР ҒА хабарлары, тіл ... ... 1989, № ... Ғ.Айдаров Қазақ тілінің туынды сөздер сөздігі, А., 1988.
17. А.Ысқақов Көне түркі ... ... ... А., ... ... Қазіргі қазақ тілі, А., 1974.
19. М.Томанов Қазақ тіліндегі есім сөздердің жасалуы, А., 1973.
20. А.Ғаниев Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы, А., ... ... ... ... ... татарском
литературном языке, Казань, 1974.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Ясауи «Хикметтеріндегі» сөздің морфологиялық құрылымы38 бет
Көркем әдебиеттегі «образдылық» пен «көркем образ» мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы. әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. өлең сөздің теориясы8 бет
Көркем әдебиеттегі «образдылық» пен «көркем образ» мәселелері.Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы. Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы11 бет
Сөздің құрамы мен құрылымы17 бет
Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы.Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі.Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері11 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь