Бастауыш сынып оқушыларының әдебиеттік оқу сабағында сөздік қорларын дамыту

Мазмұны

НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
АНЫҚТАМАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1 ОҚЫТУ ПРОЦЕСІНДЕГІ ДҰРЫС СӨЙЛЕУДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытудың теориялық негізі... 8
1.2 Сөз, сөйлеу және сөздік қор ұғымдарына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... 19
1.3 Сөздік қорды байытуға бағытталған әдістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28

2 БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУЛЫҚТАРЫНЫҢ БАЛАЛАРДЫҢ СӨЗДІК ҚОРЫН БАЙЫТУ
2.1 Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын, сөз мәдениетін қалыптастыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 31
2.2 Бастауыш сынып оқулықтарының балалардың сөздік қорын байытудағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 44
2.3 Сөз мәдениеті . мұғалім шығармашылық еңбегі (мұғалімнің дұрыс сөйлеуге үйретудегі оқыту қызметі ) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 46

3 3.СЫНЫП ӘДЕБИЕТТІК ОҚУ САБАҒЫНДА СӨЗДІК ҚОРЫН ДАМЫТУ
3.1 3.сынып «Әдебиеттік оқу» құралының құрылымы мен құрылысы ... .. 53
3.2 3.сынып «Әдебиеттік оқу» құралына енген материалдар мен оқулықтағы көркем шығармаларды оқытудың әдіс.тәсілдері ... ... ... ... ... ... 56
3.3 Оқулықтағы қазақ халық ауыз әдебиеті үлгілерін оқыту ... ... ... ... ... ... . 65

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 77
ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ

Зерттеудің көкейкестілігі: Қай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы мақсат – саналы ұрпақ тәрбиелеу. Болашақ ұрпақ қоғам иесі. Сол келешек қоғам иелерін жан – жақты жетілген, ақыл парасаты мол мәдени – ғылыми өресі озық азамат етіп тәрбиелеу біздің де қоғам алдындағы борышымыз.
Оқушының ой - өрісінің, сана – сезімінің жан – жақты дамуы бастауыш сыныптан басталады. Бастауыш сыныпта оқушылардың тіл орамдылығын арттырып, өмірге көзқарасын қалыптастырса, ой өрісін кеңейтіп, сөздік қорын байытады. Балаларды жақсыға үйретіп, жаманнан жиренуге тәрбиелейді. Біздің жарқын болшағымыз - өскелең жас ұрпақтың біліктілігімен байланысты. Жас ұрпақ - өркениетті тәрбие шуағына шомылса ғана, білім нәрімен сусындаса ғана мемлекетіміздің көсегесі көгереді, егеменді ел баянды болады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ екені ақиқат.
Қазақстан Республикасың президенті Н.Ә.Назарбаев «Жаңа әлемдегі Жаңа Қазақстан» атты жолдауының он жетінші бағытында: бүкіл еліміз бойынша әлемдік стандарттар деңгейінде сапалы білім беру қызметін көрсетуге қол жеткізуіміз үшін оқытудың әр оқушының білімі мен қабілет деңгейінің тиімділігін бағалаудың біртұтас жүйесін жасау керек», -деп көрсетті.(51)
Қазақстан Республикасы Заңының 4 – тараудың 16 – бабын қарастырып өтсек.
Бастауыш білім берудің жалпы білім беретін оқу бағдармалары баланың жеке қабілеттерін оқу ісіндегі оң талпынысы мен алғырлығын; негізгі мектептің білім беру бағдарламаларын кеңінен меңгерту үшін оқудың, жазудың, есептеудің, тілдік қатынастың, шығармашылық тұрғыдан өзін - өзі көрсетудің, мінез – құлық мәдениетінің берік дағдыларын дамытуға бағытталған.
Бастауыш білім берудің жалпы білім беретін оқу бағдарламасын игеру мерзімі – 4 – жыл.
Білім және ғылым минстрлігі «Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейін білім беруді дамыту тұжырымдамасы» жобасын әзірлеп, талқылауға ұсынылды.
Отандық бұқаралық ақпарат құралдары жетекшілерімен кездесуде, Н.Ә. Назарбаев « Шешімін күткен мәселелердің қордаланып қалғаны да осы жер... орта және жоғары білім берудегі реформаларды жеріне жеткізу керек » деп атап көрсеткен еді.(52)
Білім беру жүйесіне енгізілетін түбегейлі жаңалық – ол 12 жылдық орта білім беру жүйесіне көшумен бірге, орта білім берудің III сатысында, яғни 11–12 сыныптарда бейіндік оқыту мен техникалық және кәсіптік білім беру.
Осы екі бағыттың қайсысында оқығанымен, оқушыларға 12 жылдық оқу бағдарламасы деңгейінде білім беріледі және жобада көрсетілгендей « орта білімнің білім беру бағдарламаларын меңгеру оқушыларды қорытынды мемлекеттік аттестаттаумен – Бірыңғай ұлттық тестілеумен аяқталады.
Орта білім алу міндеттілігі, яғни 12 жылдық білім беру бағдарламасына сәйкес білім алу міндеттілігі еліміздің Конституциясының 30 – бабына сәйкес келеді.(57)
Бүгінгі таңда Қазақстанға дамыған шет елдердің орта білім беру жүйесінің моделі неғұрлым тиімді болады деп ойлаймыз. Қазақстанда міндетті орта білім екі сатымен (бастауыш және орта – 10 сынып) шектелуі тиіс, ал 11 және 12 сыныптар жоғары оқу орындарында іргелі білім алуға негіз болатын арнайы пәндерден дәріс беретін жоғары орта білім сатысына айналғаны жөн деп есептейміз.
Қоғам сұранысынан туындап отырған осындай талапқа сәйкес оқушының ой-өрісін дамытып, алған білімдерін өз тәжірибесінде жаңа жағдайларда қолдану біліктілігін, ізденімпаз, шығармашыл тұлға қалыптастырудың бірден-бір жолы 12 жылдық білім беруге көшу екенін әлемдік тәжірибе дәлелдеп отыр.
2004 жылы жоғарыда көрсетілген мақсаттарға негізделген 12 жылдық орта білім берудің мемлекеттік стандарты (ББМС) жарық көрді. 12 жылдық білім берудің ең негізі бастауыш буыннан басталады. 12 жылдық мектепке көшу білім беру процесін технологиялық деңгейге ауыстыруды көздейді. Бұл ретте жеке тұлғаға бағдарланған білім беру технологиялары, «ынтымақтастықта оқыту», жобалар әдісі, оқытудың әр деңгейлі топтың және қосарлы нысандары, шығармашылық «бойлау», сабақтарды эвристикалық жүргізу әдістері сияқты мектеп оқушыларының жас және жеке психологиялық ерекшеліктерін ескеретін оқытудың нәтижелі нысандары мен әдістері пайдаланылуы тиіс.
Дипломдық жұмыстың мақсаты: Бастауыш мектепте әдебиеттік оқу сабағын оқыту барысында оқушылардың сөздік қорын, сөз мәдениетін қалыптастыруда оқытудың тиімді әдіс-тәсілдерін ашып көрсету;
Міндеттері: зерттеудің мәселесі, нысанасы, пәні және мақсатына сәйкес зерттеудің мынадай міндеттері таңдап алынды:
1. Бастауыш сынып оқушыларының сөзік қорын, сөз мәдениетін қалыптастырудағы теориялық білімдер мен педагогикалық еңбектерге тоқталып, шолу жасау.
2. Бастауыш сыныпта әдебиеттік оқу сабағында оқушылардың сөздік қорын, сөз мәдениетін дамытып, қалыптастырудың тиімді жолдарын құру.
3. Бастауыш сынып оқулықтарының балалардың сөздік қорын байытудағы маңызын ашып, ұсынылған бағыттарды практикалық қолдана білу.
Зерттеу әдістері: зерттеу тақырыбы бойынша сұрақ-жауап, бақылау, байқау, әңгімелесу әдістері қолданылды. Психологиялық, педагогикалық, және әдістемелік әдебиеттермен танысып, бастауыш сыныптарда жүргізілген іс-тәжірибелерді сараптау жұмыстары жүргізілді.
Зерттеу базасы: Тәжірибелік-эксперимент жұмысы Ақмола облысы, Бурабай ауданы, Щучинск қаласы, № 5 орта мектебінде өткізілді.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады. Жұмыста 2 кесте, 4 сурет бар.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1 Бастауыш мектеп // журнал 2005 ж. №8
2 Бастауыш мектеп // журнал 2000 ж. №10
3 Бастауыш мектеп // журнал 2001 ж. №4
4 Бастауыш мектеп // журнал 2001 ж. №7
5 Бастауыш мектеп // журнал 2003 ж. №6
6 Ақтанова Р. Жаңа әдістермен // Алматы, 2004
7 Альтшуллер Г.С. Алгоритмы решения творческих задач. M., 2003
8 Сарыбаев Ш.Х. Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері. Алматы, 1956.
9 Аханов К. Тіл біліміне кіріспе Алматы, 1994
10 Әбдікәрімова Т.М. Бастауыш класта текспен жұмыс істеудің әдістемесі. -Алматы: Қазақ университеті, 1993
11 Бегалиев Ғ. Бастауыш мектепте қазақ тілі методикасының мәселелері Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі Алматы, 1991
12 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы Алматы, 1992
13 Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі . Алматы “Рауан”, 1997 131-бет
14 Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения. - М.: Педагогика, 1986
15 Жарықбаев Жалпы психология. - Алматы, 2004
16 Жинкин Н.И. Механихзмы и речи Алматы, 1958
17 Жұмабаев M. Педагогика. - Алматы: Рауан, 1993
18 Жұмабаева З. “Әдебиетті инновация мәнде оқыту” Ұлт тағлымы 2003, №2 250-бет
19 Жұмабекова Ж.Д. Дамыта оқыту технологиясы - тілдік құзіретті жетілдірудің негізі. «Білім - образование», № 2 (51-54 б.), 2004
20 Иванова Н., Қозғанбаева М. Оқыту процесінің мәні. - Алматы, 1991
21 Кәтенбаева Б. Тіл ұстарту жұмыстары бойынша әдістемелік нұсқаулар
22 Көшекбаев H. Оқыту теориясы. -Алматы, 1976
23 Кішібеков Д., Сыдықов Y. Философия - Алматы: Атамұра, 1994.
24 Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 11 қазандағы № 1459 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005 - 2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарлама.
25 Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 7 маусымдағы № 389 Білім туралы Заңы.
26 Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында. // Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы. - Астана, 2005
27 Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев P.M. Педагогика - Алматы, 2004
28 Қулмағанбетова Б. Қазақ тілі сабақтарына байланысты тіл дамыту жұмыстары. Алматы, 2004 ж.
29 Құлмаганбетова Б. Кіші мектеп жастағы оқушылардың тілін дамыту. Алматы, 1997 ж.
30 Құлмағанбетова Б. Қазақ тілі оқыту сабақтарында тіл дамыту. Алматы, 1992.
31 Лемберг Р.Г. Оқыту әдістері. Алматы, 1958.
32 Лурия А. Язык сознание Алматы, 1979.
33 Назарбаев Н. Ә. «Қазақстан – 2030»
34 П.К.Жаманкул, З.Муфтибекова, Н.Н. Орынбаева «Әдебиеттік оқу әдістемелік құрал» Алматы, Білім, 2011 ж.
35 Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы Алматы, 1991
36 Сарыбаев Ш. Үшінші сыныптың қазақ тілін оқытуына методикалық нұсқаулар
37 Серғалиев М. Синактаксистің кейбір мәселелері Алматы, 1990
38 Ушинский .К.Д. Таңдамалы шығармалары.
39 Шонаұлы Т. Тіл дамыту Алматы. 1972ж.
40 Молдабеков Қ. Бастауыш сыныпта тіл дамыту. Алматы, Республикалық баспа кабинеті,1993.
41 Абдурахманова Г. Коммуникациялық технологиялардың дидактикалық мүмкіндіктері. «Қазақстан мектебі», Алматы,2006 , №3 ,17-19 б.
42 Ахметов С. Бастауыш сыныпта білім берудің тиімділігін арттырудың жолдары. Алматы, «Рауан»,1999.
43 Молдабеков Қ. Бастауыш сыныпта тіл дамыту. Алматы, Республикалық баспа кабинеті,1993.
44 Әмірова Ә. Оқушылардың танымдық қызығушылығының қалыптастыруының негізі іс-әрекет. Гуманитарлық ғылымдар сериясы.-2006.-№1.-Б 271-276 б.
45 Едігенова А. Ж.Бастауыш сынып оқушыларының қазақ халық ертегілеріне танымдық қызығушылығын қалыптастыру: Педагогика ғыл.канд.ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациялық авторефераты.-Алматы: Б.ж, 2004.-34 бет.
46 Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М.Педагогика: Университеттер студенттеріне арналған оқу құралы,-Алматы, 2004.-420 бет.
47 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік жалпыға міндетті бастауыш білім беру стандарты.ҚР МЖББС 2.003.1 – 2008
48 Алдыбаева Ә. С. Интерактивті оқыту әдістері (Text) / Ә. С. Алдыбаева // Оқытуда мультимедианы пайдалану. - 2010.-№2. - . 16-19бет.
49 Айғабылов Н. Бастауыш сынып оқушыларының ақыл-ой белсенділігін арттыру. - Алматы, 1970 ж.
50 Жәркенов М. Әдебиет пәнін өмірмен байланыстыра оқыту. - Алматы, 1984 ж.
51 Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңы // Астана, 2000.
52 Қазақстан Республикасында Білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Солтүстік Қазақстан газеті, 2004.- 29 қазан
53 Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты // –Астана,2006.
54 Илина Т. А. Педагогика:- Алматы, 1977.- 488 бет.
55 Ж..Б. Қоянбаев, Р. М. Қоянбаев. Педагогика. – Алматы, 2002. - 369 бет.
56 Педагогика және психология сөздігі. - Алматы, 2002.-254 бет.
57 Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан. 26.12.2003. -№ 332. -333 б.
58 Бұқабаева Б. Алғашқы сөйлеу әрекеті және оның қалыптасу ерекшеліктері // Қазақстан мектебі, 2006,№1, 55б.
59 Қабдоллов З. Сөз өнері. Алматы, 1992, 106-108 б.
60 Қоянбаев Ж. Қоянбаев Р. Педагогика. Астана: ЕҮУ, 1998, 378 б.
61 Әбдікәрімова Т., Рахметова С., Қабатаева Б. Ана тілі. Алматы:«Атамұра»,2003, 54 б.
62 Уәйісова Г.И., Балақаев М.Б.,Жұмабаева Ә.Е.Қазақ тілі. Алматы: «Атамұра» баспасы, 2003, 20 б.
63 Игенбаева Б.Қ. Ана тілі сабағында жеке тұлғаның рухани-адамгершілігін дамыта оқыту әдістемесі. Алматы,2002-25 б.
64 Бастауыш мектеп // журнал, 1999 ж. №8-9.
        
        Мазмұны
|НОРМАТИВТІК |3 ... ... | ... ... | ... МЕН |5 ... |
|. | ... |
|................................................. | |
|1 ... ... ... СӨЙЛЕУДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ | ... | ... ... ... ... ... дамытудың теориялық негізі... |8 |
|1.2 Сөз, ... және ... қор ... |19 ... | ... Сөздік қорды байытуға бағытталған |28 ... | |
| | |
|2 ... ... ... ... ... ... БАЙЫТУ | ... ... ... ... сөздік қорын, сөз мәдениетін |31 |
|қалыптастыру | ... ... | ... ... сынып оқулықтарының балалардың сөздік қорын байытудағы орны|44 |
|........................................................................| |
|.......................... | ... Сөз ...... ... ... ... дұрыс |46 ... ... ... ... ) | ... | |
| | |
|3 ... ... ОҚУ САБАҒЫНДА СӨЗДІК ҚОРЫН ДАМЫТУ | ... ... ... оқу» құралының құрылымы мен құрылысы...... |53 |
|3.2 ... ... оқу» ... ... ... мен ... |
|көркем шығармаларды оқытудың әдіс-тәсілдері........................ | |
|3.3 Оқулықтағы қазақ халық ауыз әдебиеті үлгілерін оқыту |65 ... | |
| | ... ... | ... ... |77 ... | ... | ... ... ... ... ... стандарттарға, тұжырымдамаларға,
бағдарламаларға сәйкес жасалынған:
1. Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 7 маусымдағы № 389 ... ... ... ... ... және ... жедел жаңару
жолында. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан
Назарбаевтың Қазақстан халқына ... ... ... ... ... ... 2005-2010
жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.
4. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011 - 2020
жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарлама.
5. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... беру ... ... ... Білім туралы Заңы. Астана.
7. Қазақстан Республикасының 2015 жылға ... ... ... ... Щучинск қаласының № 5 орта мектебінің есебі, өткізілген
сабақтар.
АНЫҚТАМАЛАР
Әдістеме  - педагогика ... жеке ... ... ... көлемі
мен мазмұнын негіздеп, оны ... ... ... ... ... ... - жеке тұлғаның адамдық бейнесін, ... ... ... ... ... ... ... жүйелі
процесс.
Мәдениет – табиғат объектісіндегі адамның әрекеті ... ... - ... ... заттарды маңызды бір белгілері
арқылы жеке топтарға бөлу.
Индукция - жалпы қорытынды жекелеген жағдайлардан жасалатын ... - ... ... ... ... ... ... - объектілердің бір белгілерінің уқсастығы бойынша, келесі бір
белгілерінің де ... ... ... ... ... МЕН ...... Республикасы
ББМС - Білім берудің мемлекеттік стандарты
ОБД – Оқушылардың білім деңгейі
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейкестілігі: Қай заманда болмасын адамзат ... ... ...... ... ... Болашақ ұрпақ қоғам иесі. Сол келешек
қоғам иелерін жан – жақты жетілген, ақыл парасаты мол ...... ... ... етіп ... біздің де қоғам алдындағы борышымыз.
Оқушының ой - өрісінің, сана – сезімінің жан – ... ... ... ... ... сыныпта оқушылардың тіл орамдылығын арттырып,
өмірге көзқарасын қалыптастырса, ой өрісін кеңейтіп, ... ... ... ... ... жаманнан жиренуге тәрбиелейді. Біздің жарқын
болшағымыз - өскелең жас ұрпақтың біліктілігімен байланысты. Жас ... ... ... ... ... ... ... нәрімен сусындаса ғана
мемлекетіміздің көсегесі көгереді, ... ел ... ... Тәуелсіз ел
тірегі – білімді ұрпақ екені ақиқат.
Қазақстан Республикасың президенті Н.Ә.Назарбаев ... ... ... атты ... он жетінші бағытында: бүкіл еліміз ... ... ... ... ... беру қызметін көрсетуге қол
жеткізуіміз үшін оқытудың әр ... ... мен ... ... бағалаудың біртұтас жүйесін жасау керек», -деп көрсетті.(51)
Қазақстан Республикасы Заңының 4 – тараудың 16 – бабын ... ... ... жалпы білім беретін оқу бағдармалары баланың
жеке ... оқу ... оң ... мен алғырлығын; негізгі
мектептің білім беру ... ... ... үшін ... ... ... қатынастың, шығармашылық тұрғыдан өзін - ... ...... мәдениетінің берік ... ... ... ... жалпы білім беретін оқу бағдарламасын игеру
мерзімі – 4 – жыл.
Білім және ғылым минстрлігі ... ... 2015 ... ... ... дамыту тұжырымдамасы» жобасын әзірлеп, талқылауға ұсынылды.
Отандық бұқаралық ... ... ... ... ... « ... күткен мәселелердің қордаланып қалғаны да осы жер...
орта және жоғары білім берудегі реформаларды ... ... ... » ... ... ... беру жүйесіне енгізілетін түбегейлі жаңалық – ол 12 жылдық орта
білім беру ... ... ... орта ... берудің III сатысында, яғни
11–12 сыныптарда бейіндік оқыту мен ... және ... ... ... екі ... қайсысында оқығанымен, оқушыларға 12 жылдық ... ... ... ... және жобада көрсетілгендей « орта
білімнің білім беру ... ... ... ... аттестаттаумен – Бірыңғай ұлттық тестілеумен аяқталады.
Орта білім алу міндеттілігі, яғни 12 жылдық білім беру ... ... алу ... ... ... 30 – ... сәйкес
келеді.(57)
Бүгінгі таңда Қазақстанға дамыған шет елдердің орта білім беру
жүйесінің моделі ... ... ... деп ... Қазақстанда міндетті
орта білім екі сатымен (бастауыш және орта – 10 сынып) шектелуі ... ал ... 12 ... ... оқу ... ... ... алуға негіз болатын
арнайы пәндерден дәріс беретін жоғары орта білім сатысына айналғаны жөн деп
есептейміз.
Қоғам сұранысынан ... ... ... ... ... ... ой-
өрісін дамытып, алған білімдерін өз тәжірибесінде жаңа жағдайларда қолдану
біліктілігін, ізденімпаз, шығармашыл ... ... ... ... ... ... ... көшу екенін әлемдік тәжірибе дәлелдеп отыр.
2004 жылы жоғарыда көрсетілген мақсаттарға негізделген 12 ... ... ... мемлекеттік стандарты (ББМС) жарық көрді. 12 жылдық білім
берудің ең негізі бастауыш буыннан ... 12 ... ... көшу ... ... ... ... ауыстыруды көздейді. Бұл ретте ... ... ... беру технологиялары, «ынтымақтастықта оқыту»,
жобалар әдісі, оқытудың әр деңгейлі топтың және ... ... ... ... эвристикалық жүргізу әдістері сияқты
мектеп оқушыларының жас және жеке ... ... ... ... ... мен әдістері пайдаланылуы тиіс.
Дипломдық жұмыстың мақсаты: Бастауыш мектепте әдебиеттік оқу ... ... ... ... ... сөз ... қалыптастыруда
оқытудың тиімді әдіс-тәсілдерін ашып көрсету;
Міндеттері: зерттеудің мәселесі, нысанасы, пәні және мақсатына ... ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларының сөзік ... сөз ... ... ... мен ... ... шолу ... Бастауыш сыныпта әдебиеттік оқу сабағында оқушылардың сөздік
қорын, сөз мәдениетін дамытып, қалыптастырудың тиімді ... ... ... ... ... сөздік қорын байытудағы
маңызын ашып, ұсынылған бағыттарды практикалық қолдана білу.
Зерттеу әдістері: зерттеу тақырыбы ... ... ... ... әдістері қолданылды. Психологиялық, педагогикалық, және
әдістемелік әдебиеттермен танысып, бастауыш сыныптарда жүргізілген ... ... ... ... ... Тәжірибелік-эксперимент жұмысы Ақмола облысы, Бурабай
ауданы, Щучинск қаласы, № 5 орта мектебінде ... ... ... ... жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен және ... ... ... ... 4 ... ... ... ПРОЦЕСІНДЕГІ ДҰРЫС СӨЙЛЕУДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытудың теориялық негізі
Қазақ мектептеріндегі оқытылатын ғылым негіздері әдебиеттік оқу ... ... ... ой-өрісін, тіл байлығын, ауызша және
жазбаша сөйлеуін дамыту қазақ ... ... ... арқылы
жүзеге асырылады.Сондықтан бастауыш сыныптарда ... ... жете ... ... тіл ... ... сөйлеп, сауатты
жаза білу міндеті қойылып отыр. Өйткені – тіл ... ... ... ... ...... оқу ... аса жауапты да ... ... Оның ... ... ... бала тілін дамыту міндетін
жүзеге асырушы мектепте жүргізілетін пәндер қазақ тілі мен әдебиеттік ... ... ... оның ... ... де тәуелді.
Бастауыш сыныптарда жүргізілетін тіл дамыту әдістемесі – оқу-шыларға
білім ... ... ... ... ... мен дағдыларын
қалыптастыруға ықпал ететін әдіс-тәсілдері мен ... ... ... ... жайындағы ілім. Жалпы әдістеме ғылымның бір саласы.(9)
Басқа ... ... тіл ... ... де ... ғылымдардың
соңғы жетістіктеріне негізделе дамиды. Тіл ұстартудың ... ... ... ... әдебиет және психология. Өйткені тіл - ... ... ... ол бүкіл халық үшін ... Қай ... ... ... және ... ... ... болады.
Мұны тіл білімі зерттейді. Ал сөйлеу – психикалық құбылыс. Ол - әр ... ғана тән ... ... ... ... осы адамның
субъективті түрде бейнелеп, оған индивидтің көзқарасын білдіреді. Яғни адам
тілдің ... ... ... ... сөйлеу – психо-логияның
зерттеу объектісі болып табылады. Солай бола тұрса да, күні бүгінге дейін
мектептегі тіл ... ... ... ... ... жүргізіліп
келеді. Соңғы кезде ғалымдар «Психология әдістеме ғылымынсыз-ақ ... сүре ... ... ... ... психолгиясыз дамып, жетіле алмақ
емес. Әдістеме толық мәнді ғылыми пән болуы үшін, ол ... ... ... пікірді іс жүзінде дәлелдеп отыр.
Әдістеме теориясында тіл дамыту енді ғана ... ... ... ... ... ... ... құралдары, мазмұны
мен салалары, байланыстырып сөйлеу дағдыларын қалыптастыратын ... ... т.б. ... ...... қоғамында қатынас, сөйлесіп пікір алысудың құралы ретінде
қызмет атқаратын құбылыс. Тіл мен қоғам өзара ... ... ... ... ... өмір сүре алмайды. «Тілсіз ұлт құрымақ». Тіл – адамзат
қоғамының өмір сүруінің қажетті шарты. Екіншіден, тіл ... бар ... ... ... ...... өмір ... шарты.Қоғамның өмір сүруі үшін,
тіл қаншалықты қажет болса, тілдің дамып, ... ... да ... – тірі тарих. Онда халықтың ғасырлар бойы жинақтаған іс-тәжірибесі
мен даналығы бар. Сананың аздығы мен ... ... ... халық өз
тілінде асыл армандары мен әсем жан дүниесін, ... ... ... , адамзат бақытына кесір келтіргендерге лағнеті бейнеленген. Тіл –
оны жасаушы халықтың тарихы, шежіресі, ... ... ... мен ... мен ... ... қайғысы мен қуанышы, күллі рухани ... ... ... оқу, ... ... дамуының негізі және бүкіл білімдердің
қазынасы. Өйткені оқушыларға ғылым негіздерінен жан ... ... мен ... ... жазу мен мәдениетті сөйлеуге төселдіріп, тіл материалын
меңгертетін де осы ... оқу пәні ... ... ... ... ... меңгерту үшін
ғана жүргізілмейді, сонымен бірге, логикалық ойлауды дамыту үшін де ... ... сөз ... өрістеуі ойлау логикасымен байланысты. Өз
заманында «Логикалық ойлау – ... ... ... ал мұны ... сөйлеуді Отандық тіл ұстазы дамытуға тиіс», - деп ... ... К.Д. ... қолы жеткен қазақ халқының болашаққа артқан үміті, ... ... ... ... ... ... жаз жеткіншектерімізде.
Тіліміз ғана емес, жалпы халық болып сақталып қалуымыздың өзі ... ... оқу ... ... ... Енді ... жетпіс жылдай танытқан ... ... ... ... тарихсыз мәңгүрт тобырға айналуымыз анық.
Міне, сондықтан саналы ... ... ұлы ... ... ... – ата-бабамыздың әр сөзін сан ғасыр бойы сомдап ... ... ... оқу ... ... сақтап, кіршіксіз күйде келешек
аманат етіп тапсыру. Сол ... ... ... ... ... ... ... «біздің қазақтың ісң жаңа басталып келе
жатыр...XX ғасырға дейін түріктің тілін аздырмай асыл ... алып ... ... ... мен ... ... тиісті. Атаның аздырмай берген
асыл мүлкін қолына алып, быт-шытын ... ол ... іс ... ... ... осы ... ... қазақтың аса көрнекті ағартушы –
педагог ...... ... ... ... ... деңгейлік баспалдақтары;
танымдық, қазыналық, мән-мағыналық. Тілін меңгерген адам – сара ... ... ... ... ... ақ ... ... бесік жырымен тербетіліп,
өмір сатысымен нықталады. Өткен кезең мәдениетінің ... ... ... ... ... тырысу адамды рухани жағынан байытады.
Қазақ тілі – аса бай тіл. Қазақ тілінің тазалығы жайында француз ғалымы
А.Жарри дн Манси « ... тілі ... ... ... ... ... - ... В.В. Радлов « Зигро» журналының алтыншы ... ... ... көрген «Средняя зарафшинская долина» мақаласында:
«Қазақтың тілі ұшқыр да ... ... да, ... сұрақ-жауаптарға оңтайлы,
кейде тіпті таңқаларлық түрде тапқыр және бәрі де, ... ... өзі де ... ... меңгерген, мұндай жағдайды біз тек
Европадағы француздар мен орыстардың бойынан ғана ... - ... ... ... 1926 ... ... басылған «Тіл, әдебиет, жазу
әрі олардың өсулері» кітабының 86 бетінде «Қазіргі ең ... ең бай, ... және ... ... ... ... қалған бір тіл болса, ол
қазақ тілі мен ... ... біз мұны ашық ... ... - дейді.
Көрнекті жазушымыз Ғабит Мүсірепов: «Ана тілі ... – ол ... ... келе ... ... ... да, бүгінгісін де, болашағын
да танытатын, сол халықтың өткенін де, болашағынан да қол ... - ... ... ... ... ... бірі – тілдерді
қолдану мен дамыту болып отыр. Ел басы Н.Ә. ... ... ... ... 11 ... атап өтті.(26)
1. Қазақ тілді балабақша санын тиісінше көбейту;
2. Қазақ мектептерінің санын өсіру және осы заманғы технологияның соңғы
жетістіктерімен жабдықтау;
3. Қазақстанның ... ... ... ... тілін еркін
меңгеріп шығуы үшін орыс мектептерінде қазақ тілі пәні аптасына екі - ... ... ... ... орыс тілі ... бес – алты ... оқытылуы қажет;
4. Барлық орта мектеп оқушылары бірыңғай ұлттық тестілеуде қазақ тілі
пәнінен міндетті түрде сынақ тапсыруы тиіс;
5. «Болашақ» бағдарламасы ... ... ... ... жастар
қазақ тілін білуі тиіс;
6. Білім, денсаулық, сауда және ... ... ... ... ... ... ... жетік меңгеруіне ұмтылу;
7. Қазақ тілін жетік білетін мемлекеттік қызметкерлерге жан – ... ... ... мемлекеттік қызметке қабылданған қазақ қазақша
сөйлеуі қажет;
8. Өзге ұлт өкілдерінің қазақ тіліне жетіктерін баспасөз, ... ... салт – ... ... байланысты түрлі ... ... ... туралы» заңды қайта қарап, замана талабына сай өзгерістер
енгізу;
10. Бұқаралық ақпарат құралдарына қазақ тілінің ... 50 ... 2010 ... ... ... « ... ... бағдарламасына тиісті
толықтырулар енгізіп, әр облыстың мемлекеттік ... көшу ... ... журнал беттерінде шыққан мақалаларда да оқушылардың тілін
дамыту мәселелеріне әжептеуір көңіл ... ... Бұл ... Ә.
Сыдықовтың «Оқу-жазуға үйретуде психология не айтады?» деген мақаласын
айтуға ... ... бұл ... ... оқығанда, жазғанда, көп салмақ
түсетінін (көру, есту, сөйлеу мүшелері, қолы, ... ... 4 ... ... істейтінін) айтып, оқуға, жазуға үйрету кезеңін 5-ке бөледі:
Көру, ... ... ... ... қызметі қолдың қимылымен
байланысты. Күштің көбі қол ... ... ... ... ... ... тез ... дағдыланады. Бұл кезде
мұғалімнің көмегі керек.
2. Оқушы өз ... ... ... ... ... өз ... сөз ... басталады.
3. Оқыған нәрсені жазады.
4. Сауалнама, қолхат сияқтыны жазады.
Аманжолұлы Сәрсеннің «Мектепте ана тілді оқытудың мақсаты, оның маңызы»
деген мақаласында тіл ... ... ... «Ана ... оқу ... үшін керек. Балалар ана тілдің жобаларын, қағидаларын судай жаттап
алулары шарт ... оны іс ... ... пайдалана алса ғана, толық
білгенге саналады», - дейді автор.
Ана тілді мектептерде оқыту ... ... ... ... ... белгілі әдіскер – Шамғали Сарыбайұлы. Ғалымның бастауыш
сыныптарда «Қазақ тілін» ... ... орта ... оқушыларына
грамматикалық ұғымдарды меңгерту әдістеріне ... ... ... дамытуға қатысты айтылған құнды ойлар бар. (12)
Ш.Сарыбайұлы еңбектерінде тіл дамыту, жаңа ... ... ... ... ... ... ... қатысты пікірлер
мол ұшырасады. Мысалы, зерттеуші өзінің «Қазақ тілі методикасының кейбір
мәселелері» деп ... ... ... емле ... ... ... барысында жаңа сөздерді меңгерту жолдарына да ... ... ... меңгерту үшін, - деп жазады автор, - төмендегідей
әдістерді қолданамыз:
1. Күнделікті оқыған газет, журналдарда ... ... ... күн ... тергізіп отырамыз.
2. Сол теріліп келген сөздерді алфавит ... ... ... Кейін алфавит тәртібіне енген сөздерді сөздік ретінде ... ... ... ... ... ... қарап, олардың
мағынасын біліп келуді тапсырамыз.
5. ... сол ... ... ... толтырып
жаздырамыз.
6. Оқытып жатқан ... ... ... ... ... аламыз. Оқып отырған кітаптардағы емлесі қиын
терминдік сөздердің жазылуын байқата ... ... ... ... ... ... ... көрген терминдерін екінші бір оқушыға ... ... ... ... бұл ... тек ... сөздерді меңгертуге ғана емес, жаңа
сөздердің мағыналарын оқушылардың сөздік қорына берік ... ... ... ... да ... ... мектеп оқушыларының сауаттылығын арттырып, тілдерін дамыту
жұмыстары әңгімеленген құнды еңбек – профессор ... ... ... ... ... тілінің әдісі» деген кітап. Мұнда ... ... ... ... келіп, «тіл ширату» жұмысына мына ... ... ... ... ... шыққан бала ... оқығанын,
есіткенін қысқаша түсінікті етіп жаза алатын болсын». Онан әрі тіл ... ... ... ... ... ... айту, тақырып қою,
суретті пайдалана отырып сөйлеу, т.б.) қысқаша түрде аталып өтеді.
Ендігі бір көңіл аударатын еңбек – ... ... ... ... ... кітабы. 31 беттік бұл шағын еңбекте оқығанды
балалардың ... оқу ... ... ... әсіресе, мәнерлеп
оқудың маңызын дұрыс көрсеткен. Оқығанды талдау (әңгімелесу, мазмұндама,
қорытынды шығару) жұмыстарының ... ... ... ... ... ...... жұмысы» екенін айтады. Кітапта мазмұндама мен
шығарма ... орны ... ... «... тіл ... ... оның
ішінде жазба сөзге жаттықтыру жұмысы мектепте зор орын алады. ... ... үшін ... ... ең ... – мазмұндама, шығарма жаздыру».
Кітапта оқулықтардағы бар суреттерді пайдалану, шығарманы талдау ... ... ... да ... ... бұл ... тіл ... зерттегенде, басшылыққа алынатын құралдардың бірі деп есептейміз.
Әрине, кітаптың көлемі шағын, әрі ... ... ... ... ... болғандықтан, тіл дамыту жұмысының оқуға байланысты түрлері ғана
сөз ... оның өзі де ... ...... рет мектепте жүргізілетін тіл дамыту ... ... ... бөлінетін жігін ашып, оның әрқайсысына жататын жұмыс
түрлерін, юұл жұмыстардағы ой ... мен сөз ... ... ... ... ... қазақ тілі методикасының ... ... ... ... ... ... ... сөз
мағыналары туралы түсінік беруге қатысты ойлар «Әдебиеттік оқу» пәнін оқыту
әдістемесіне ... да ... ... оқу» ... оқу ... ... түсініксіз сөздерді 5 түрге бөледі:
1.Затты, сынды, я амалды ... ... ... ... ... ... ... бетегелі, маужырау.
2.Оқылатын текстіде кездесетін кейбір затты, сынды, я ... ... ... ... ... сол ... ... амалды әдеби тілімізде
қолданатын, жалпыға ортақ атаумен атауды білмейді, тек төңірегіндегілер
білетін атымен ... ... ... ... ... текстіде шалбар,
дуал, алжапқыш, ықтық деген сөздер бар, бірақ оқушы сымбелдемше, аптаап
деген ... ғана ... ... ... төңірегінделер солай атайды.
3.Оқушы кездескен сөздің негізгі мағынасын біледі, бірақ сол сөзге
жұрнақ жалғанғанда немесе сөз ... ... ... ... ... айыра алмайды: құладым – құлап кете жаздадым, көл ... жылы – ... ат – ... ...... ... – оқып отырмын
деген сөздердің арасындағы айырманы дәлдеп білмейді.
4.Кездескен сөздердің тура ... ... ... ... сол сөздің бұрама мағынасын білмейді. Мысалы, құс ұшты – Сәрсен
үкідей ұшты, қолымды сермедім – ... кеш ... ... ... ... екйбір мағыналарын білмеуі
мүмкін. Мысалы, көз тоймаушылық, күншілдік, әуестік, құмарлық, ұрыншақ,
сосаны, т.б.(11)
Оқушылардың ... ... ... ... оны өз ... ... қалыптастыру қажеттігін анықтап берген – орыстың ұлы педагогі
К.Д.Ушинский.
К.Д.Ушинский ең алдымен бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... құрды.Ол жаттығулардың сатылары
мынадай:
1. бақыланған заттарды атау;
2. іс мақалаларын ... ... ... ... ... ... жөнінде әңгіме құру.
Ал, Телжан Шонанұлының «Тіл ... ... ... ... арналған жаттығулар түрлерін мына жүйеде берді:
1. Мәтін құрамымен таныстыру. Мәтінмен жұмыс жүргізу, жоспар түзіп,
сол бойынша мәтін ... ... ... ... бағытталған жаттығулар.
3. Мәнерлеп оқуға арналған жаттығулар.
4. Суреттерге қарап ауызша, жазбаша әңгіме құрғызу.
5. Жазылған әңгімелер бойынша мәтін құрғызу.
6. Іс-қағаздармен таныстыру.
7. Кітап, ... ... ... ... Газет-журналдармен жұмыс жүргізуге үйрету.
Өкінішке орай Телжан Шонанұлының әдістемелік ... ... күні ... ... ... ... мен ... айналмай келеді.
Бастауыш мектепте әдебиеттік оқу оқыту барысы жеке-жеке айқын мақсаттар
көздейтін үш кезеңнен тұрады:
1. Сауат ашу, тіл ... ... Оқу, тіл ... ... оқу).
3. Грамматика, емле тіл дамыту (Қазақ тілі).(6)
Оқушылардың тілін дамыту, сөз дағдыларын қалыптастыру осы кезеңдердің
әрқайсысында ... бір ... ... ... отырып, соның
барысында жүргізіледі. Мұнда біз мына ... ... ... ... ... ... ... баланың сөздік қорын дамыту;
сөздерді үйрете отырып, жаңа сөздер жасайтын формаларды меңгертубарысында
оларды ... ... ... сөз ... ... ойларын
ауызша, жазбаша сауатты, жүйелі, дұрыс жеткізуге, сөйлей білуге үйретуді
мақсат еттік.Егер осы ... ... ... сөз ... мен сөйлем құрау
және байланыстырып, сөйлеуге үйрету) күнделікті өтілетін сауат ... оқу ... ... ... ... ... тіл
дамыту жұмысы да біршама жүйелі өткізіледі деуге болады. Яғни тіл дамыту
осы ... үш ... ... ... ... сөздік жұмысы сөйлем құрау
үшін де, байланыстырып сөйлеу үшін де ... ... ал ... ... ... сөз бен ... іске асуы мүмкін емес. Сондықтан бұлайша
топтаудың өзі – шартты ... ... яғни тіл ... ... ... ... психология, педагогика ғылымдарының соңғы табыстарын басшылыққа ала
отырып, үлгілі мұғалімдердің озық тәжірибелеріне сүйеніп, жоғарыда ... үш ... ... тіл ... мына ... ... қамтуы
қажет(22):
1. Оқушылардың сөздік қорын дамыту.
а) жаңа ... ... және осы ... ... сондай-ақ
балалардың бұрыннан сөздік қорында бар сөздердің мағыналарын үйрету;
ә) көркем мәтіндегі ... ... ... синонимдермен, омонимдермен жұмыс;
в) антонимдермен жұмыс;
г) көп мағыналы сөздермен жұмыс;
д) қанатты, нақыл сөздермен жұмыс;
е) мақал-мәтел, ... ... ... ... ... ... ... арттыру
мәселелері қамтылады.
2. Сөз тіркесі, сөйлемдермен жұмыс жүргізу.
3. Байланыстырып сөйлеуге үйрету. Мұнда балалар ... ... ... ... ... түрде ауызша айтып, жазбаша
баяндауға үйренеді,сондай-ақ ұсынылғантақырыптарбойынша материалдар жинап,
жүйелеп, өз ... ... ... әңгіме құрастыруға үйренеді.
Бастауыш оқу жоспарына бүкіл ғылым атаулының ... ... ... ең ... оның ... ... сынып балаларына оқыту
үшін сұрыпталып алынған, өмірді, қоғамның даму заңдылықтарынан ... ... ... ғана ену ... етіледі. Пәндердің ішінде тілдің
алатын орны ерекше зор. Өйткені тіл – адам баласының ең ... ... ... ... оның ... ... оқу ... міндеттері әрбір
халықтың мәдениетінің, әдет – ғұрпының ... мен ... ... ... Республикасының «Тілдер туралы» Заңында « Тіл – ... ... ... әрі оның ... тән ажырағысыз белгісі, ұлттық мәдениеттің
гүлднену мен ... ... ... ... ... ... өзінің болашағы – тілдің дамуына, оның қоғамдық қызметінің кеңеюіне
тығыз ... ... ... ... ... тілін жетілдіру тіл үйренуде ең
басты міндет. Сөйлеу тілінің бірнеше стилі блалады.Қазақ ... ... ... стилі бар. Ең алдымен сөйлеу стилі. Бұл – ... ... ... ... ... күнделікті айтылуы. Сөйлеу тілімен
салыстырғанда ... ... ... ақындық, шешендік, академиялық,
ғылыми стиль бар. Әртүрлі жаргондар, сөздердің ... ... ... ауытқулары осы ауызекі сөйлеу ... ... ... білу ... ... бір – бірімен сөйлесуді,сұрақ қоюды
үйрененді. Олардың сөйлеу ... ... үшін ... ... заттарға,
ортаға қатысты, қайда отыр, не ... ... олар не үшін ... ... ... беретіндей жағдай туғызу қажет. Әр сыныптың бағдарламасына
қарай оқушылар ... ... ... ... ... жеке ... ... сол сөздерді ... ... ... ... үйретеді. Яғни оқушы неге осылай айтамыз? Қалай айтуға болады?
Дұрысы қайсы деген сұрақтарға ... ... ... ... ... ... отырып сөздік жұмысын іске
асырады. Өздеріне аты белгісіз зат не ... ... оның ... атауымен чөздік арқылы танысады. Сөз – тілдің құрылыс материалы. ... ... ... өзгеру мен сөйлем ішіндегі байланыстың
заңдылығын үйретеді, қалыптастырады. Бұл ... білу үшін ... сөз ... меңгеріледі.
Оқушы ең алдымен тілдің дыбыстық құрылысын меңгеруі шарт. Ол ... ... ... ... ... Ол мұғалімнің айтқанына
еліктей отырып, қазақ тілінің фонетикасын, ... ... ... ... дұрыс оқуды меңгереді, жаттығады. Мұғалім оқушыларды
бірімен сөйлеу мәдениетіне, ... ... ... ырғағы, өзін ұстау,
сөйлеушіні тыңдай білуге) үйретуі қажет.
Оқушылардың өздеріне айтылған сөзді тыңдай білуге, оны ... ... (бір – ... ... жауап беруі, сұрақ қоя білуі мұның ... ... ... тілдің грамматикалық құрылысын ... ... ... нәтижесінде оқушылар бір – бірімен кезектесіп сөйлесуге
жаттығатын болады.
Оқушылар қазақ тілін де, ... оқу де ... ... ... ... ... өз пікірін айту бала – бақшадан үйретіліп,
жаттықтырылуы керек. Оқушының ... ... ... оның сөздік қорын,
сөйлем құрастыру дағдысын, мазмұнын қалай түсінгенін анықтауға болады.
Әдетте ... ... ... ... ... отырып, соларға еліктеп
өз түсініктерін (сөз, сөз тіркесі, сөйлем) айтуға жаттығады.
Тілді оның дамуы мен жеке ... ... ... ... ... ... таным қызметінің қалыптасуын қарастыруда ерекше ... ... ... ... ... ... ... Ал баланың танымдық
қызметі баланың өзін ... ... ... – қатынас жасауы, яғни ұрпақтан
– ұрпаққа ... ... мен ... іс – ... ... қалыптасады. Балғын шақтан есейіп, ересектер қатарына өту
барысында ... ... ... ... бір формасы - өзара сөйлесу,
пікірлесу арқылы өзгелердің іс – тәжірибесін бойына сіңіру ... ... ... рөлін, олардың сөйлесу қызметін ... ... ... бірі ... ... ... ... отырып, бала тілін, сөздік қорын зерттеуге
алғаш ден қойған психологтар болды. 1940 ... О. ... ... ... ... ... бірі болды.(31)
Р. Якобсонның болжамы бойынша балада алғашқы фонологиялық дағдылардың
қалыптасуы ... он – ... ... ... ... ... ... дамуына немесе оның жан – жақты ... бір ... ... енді ... ... 1971; Д. ... 1969;) бала ... оның өзін қоршаған ортамен қарым – қатынас жасауына ... ... ... Б. ... пікірінше, бала
бірте – ... ... ... ... бірліктерді айтуды үйрене
бастайды, буындардан ол өз ... ... ... ... ... ... бала ... сөйлеу әрекеті тән. Кейбір идеалистік бағыттағы
психологтардың ( Д. Элласберг, Э. Клапаред, К. ... ... ... ... ... бірден пайда болады. өз тіліндегі сөздік қорға
қанағаттанбаған екі ... ... ... ... ... ... Ол сөздер тек өзінің айналасындағы азғана ортаға ... ... қоры 1 жыл 8 ... асқан соң жедел дамиды. Егер 1,5
жастағы баланың сөздік қоры 18-25 – тен ... 3 ... ... ол 1000-1200
сөзге жетеді. Мұның ішінде сөздік қордың басым бөлігін зат ... ... ... сын ... (10-12%) ... жас кезеңдегі сөздік қордың қалыптасуындағы балалардың өзіндік
ерекшеліктері мен сөздерді қабылдау және қолдану ерекшеліктеріне де ... ... ... ... ... ... ... де (ақыл – ... ... өз ... ... ... ... Сондықтан да
түрліше әрекет жасау барысында баланың мазмұнды өмір ... ой - ... ... ... ...... жасауы оның тілінің дамуына
ықпал ... ... ... қоры ... алғашқы грамматикалық формаларды
меңгеруі жетіле түседі.
Баланың сөйлеу білуге деген алғашқы талпынысы – оның дамуының бастапқы
кезіндегі басты ... Ол ... ... ... ... мәрте
қайталанатын белгілерді ептеп түсіне бастайды. Ғалымдардың зерттеуіне
сүйенсек, екі жастан ... бала тілі күрт ... ... ... ... яғни 6-7 ... бала 3,5-4 мыңға жуық сөз біледі екен. Демек, ... ... ... ... ... Олай ... өз бетінше
сөйлемдер құрастыра, өз ойын өзгеге түсіндіре, жеткізе алады.(45)
Зерттеулер көрсеткендей түске, ... ... жай ... жас ... ... қабылдауынан гөрі, сол заттарды
көріп, қолмен ұстап барып, ажырата қабылдауы 10-12 есе тезірек іске ... бала ... ұзақ ... ... ... сол зат, ... ... көрсету, оларды
ажырата отырып көрсету арнайы үйретусіз-ақ тез қабылданады. Сөз жалпылама
ұғым болғандықтан, бала тез ... өзі ... ... ... бір
топтарға бөле отырып меңгере бастайды. ... өз ... ... әрине, қателесусіз жүрмейді. Табиғаттағы зат пен ... ... ... ... ... сан т.б.) ... негізделеді де, балаға көрінбейтін болғандықтан, ол нәрселер мен
байланыстарды үлкендер түсіндіреді.Бұларды түсінуге ... және ... ... ... ... ... Сол ... үлкендердің сезімдік,
эмоциялық күйін білдіретін сөздерде балаға түсінікті бола бастайды да, ... ... ... ... ... ... ... алғашқы кезде өз шамасын байқап көру қасиеті ... ... ... яғни сөз арқылы жүзеге асады. Алғашқыда ол зат
пен құбылыстың аттары арқылы,ал кейінірек ... ... ... ... өзін ... ... ... арқылы жақсы және жаман қаситтерді
ажырата бастайды.Сөздік қорын ... ... бала ... өлең ... ... ... де, мәнді сөйлесуге бейімделе бастайды.
Демек, баланың алғашқы ... оның ... және ... мен ... ... ... жүйелі тәрбиелік жұмыстарына
байланысты болады. Өмірдегі құбылыстарды ... есту ... бұл ... ... ... ... байқалады. Ол өзін қоршаған құбылыстарды,
үлкендердің сөздері мен іс-әрекеттерін ойын арқылы ... сол ... ... ... ойындарда балаларда жақсы дағдылар қалыптаса
бастайды, яғни ойын – ойды ... ... Тек ... ... қызметін
активтендіру және ұйымдастыру нәтижесінде ғана білімді меңгертуге болады.
Н.А.Менчинскаяның пікірінше, «таным, танымның қалыптасуы өзара ... ... ... ... ... және оны ... екінші сигналдық жүйесі ретіндегі сөйлеуі бірінші сигналдарға
қарағанда жетекші орында болады, екінші сигналдар оған ... ... ... қоры мен ... ... ... дамыған балалардың сөздік қоры, сөз
байланыстары тек белгілі бір ғана бағытта болады да, әр ... ... ... ... ... бір ... болады. Психиклалық
процестердің дамуындағы сөйлеудің рөлі жайындағы бұл саладағы зерттеулердің
объектісіне жататын көптеген ... ... ... ... тілінің дамуы мен қалыптасуын зерттеу балалар технологиясы
мен психолингвистиканың проблемаларын шешуде ғана ... ... ... ... жөніндегі аса маңызды, әсіресе, балалар тілі онтогенезін,
оның осы арқылы тілдің ... ... ... ... жүйесін және мәтін тудыру механизмдерін танып-білуді аса
маңызды роль ... ... соңы мен ХХ ... ... балардың сөйлеу тілін зерттеу
психологтар мен тілші ғалымдар назарын өзіне аударды, балалар ойлауының, ой-
өрісінің ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу әрекеті, оның құрылымдық-типологиялық ерекшеліктері
жоғары лингвистикалық шамалар лексикалық, морфологиялық, семантика ... ... ... ... ... бала қызметінің барлық жағы мазмұны, формасы
бойынша қоғамға ... ... бала өз ... ... ... ... қоғамдық дене болып ... Оның ... ... ... ... әрекетіне байланысты болады. Баланың сөздік ... ... ... ... ... Баланың жеке іс -
әрекеттерінің күшеюіне және өзге ... ... ... оның өз
жолдастарынан көргендері мен алған әсерін айту үшін ... ... айту ... ... ... қоса ... өзара
байланысуы, бір нәрсеге баға беру, бұйыру т.б. формасында да сөйлеуі үнемі
даму ... ... ... ... балалардың сөздік құрам мен тілдің
грамматикалық құрылысын интенсивті меңгеруіне әкеледі де, олардың сөзі ... ... ... бола ... ... ... ... жүйесіз
түрінен мектепте морфология мен лексиканы үйретудің жүйелі тәсілдеріне көшу
үшін ... ... ... ... ... ... және сирек қолданылатын жаңа мәнге ие сөздерді сұрыптап ала білудің
айрықша ... ... ... мен ... ... ... ... қиындықтар бар: біріншіден, өте үлкен мөлшердегі сөз, ... ... ... екіншіден, мәтіндердегі сөз тіркестерін
қарастыруда жекелеген қиындықтар туындамай қоймайды.(30)
Балалар тілін ... ... ...... ...
грамматикалық ерекшеліктерін ашуда, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... материалдың сандық және ... ... ... ... ... ... ... әдебиет
пен публицистикалық жанрдағы үлгілермен салыстыру арқылы тілді меңгертудің
кейбір тиімді әдіс-тәсілдерін қолдануда аса маңызды.
Құрастырылған ... ... ... ... бағдарламлалары
жарық көрді. Сауат ашу әліппе мен оқу кітабынан тұрады. Бастауыш сынып пәні
бойынша оқушылардың оқу мен жазу ... ... ... ... ... ... ... тұлғада жүйелі сөйлеуге үйрету,
сөйлеу мәденниетін қалыптастыру; ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттік оқуға деген
сүйіспеншілік, құрмет, мақтаныш ... ... ... Отан ... ... мақсаттарын көздейді.
Бастауыш сыныпта оқушылар сөйлеу, сөйлем, сөз дыбыс және олардың шартты
белгілерімен танысады. Дауысты, дауыссыз ... ... ... ... ... ... Тіл дамытудың төрт міндеті жүзеге
асырылады.(28)
-сөздік қорын дамыту;
-байланыстырып сөйлеуге ... ... ... ... ... ... ... Сөз, сөйлеу және сөздік қор ұғымдарына сипаттама
Сөз тілдің негізгі ... ... ... мен ... ... ... ... материалдық жағынан қаласа мағына (мазмұн)
оның идеялық жағын қарастырады. Бұлардың бірлігі т ... өмір ... ... ... ... – тіл ... барлық саласының негізгі зерттеу объектісінің бірі
болып табылады. Бірақ тіл білімінің әр ... ... бір ... ғана ... етіп ... да, өз ... ... сөз етеді. Бұл сөздің
күрделі құбылыс екеніндігін білдіреді. Тілдегі сөздер бір-бірімен ... мен ... ... ... да қилы-қилы. Мәселен, Жомарт
кеше Алматыдан жүрдек поездбен ... ... ... ... жеке-
жеке алып қарасақ, дыбысталу жағынан да, морфологиялық тұлғасы жағынан да,
керек десеңіз, сөйлемдегі атқарылып тұрған қызметі мен орын ... ... ... ... ... ешқандай ой пікір құруға болмас еді.Сол
сияқты тілдің грамматикалық заңдарынсыз ... ой ... ... еді. ... ... ... тән ерекшелігімен қызметі бар
негізгі элементтер екендігін көреміз. (60)
Сөздерді фонетикалық, грамматикалық жақтан ... ... ... ... ... ... ... арқылы ашылу мүмкін
емес. Фонотиканың ең кіші элементі болып ... ... ...... сөз ... табылатын нәрселер. Сөз мағынасы, оның даму ... ... ... ... сөздерге тән заңдылықтар. Дегемен осы
ата аталған қаситтерді жеке – жеке өмір ... ... ... олар ... сөз жасай алады. Екінші сөзбен айтқанда, дыбыссыз сөз болмайтындығы
сияқты, грамматикалық жақтан тұлғаланбаған сөздер болмайды. Сөз ... ... ... ... ... Жоғарыда аты аталған
белгілері сөз элементтері деп аталуы үшін сол белгілер мен ... ... да ... ... ... лексикалық мағынаның
грамматикалық мағынамен байланысын, ... ... ... өмір ... тек ... тіл ... ескеріп талдау жасайтын болсақ, онда
сөз мәселесінің қаншалықты ... ... ... ... ... ... ... Тіпті сөзге көпшілік тілші ғалымдар мойындаған ғылыми
анықтаманың да ... ... бұл ... ... ... ... оқулықтарда «Сөз мағына мен дыбыстардың бірлігі» деген
анықтама берілген. Ой ... ... ... ... ... мағына мен дыбыстың болатыны даусыз. Дыбысталусыз сөз болмайтын
сияқты, мағынасыз да сөз ... ... бұл ... ... ... анықтап бере алмайды, өйткені бір сөздің мағынасы тіл-тілдерде
әртүрлі сөз арқылы беріледі. Сондай-ақ бұл анықтама сөздердің көп ... ... ... ... ... ... ... ашып бере
алмайды. І. Кеңесбаев «Сөз – дыбыстар мен ... ... ... ... ... ... - деп, ... мағынасын
күрделендірген.(62)
1979 жылы жарық көрген Ә.Болғанбаевтың оқулығында: «Сөз ... ... ... ... ... сөз – белгілі бір құбылыстың аты», - ... ... ... ... мен ... бірлігі, не мағына мен дыбыстың
және грамматикалық ... ... деп ... анықтамалардың
қазіргі тілшілерімізді қанағаттандыра алмайтындығы анық.
Тіл – тілдердегі сөздердің табиғаты мен түрлі ... ... келе ... кей ... ... сөзге тиянақты
анықтама бежруге болмайды деген қорытындыға келуіне себепші болған. ... ... ... ... анықтама жоқ, оны біреудің өзі де
екі талай: сөз логикалық анықтама беріп болмайтын түсінік, ... ... ... не белгілерін көрсету мен ғана шектелгені ... - ... Осы ... ... Л.В. ... да бар: ... сөз ... не?
меніңше, бұл түрлі тілдерде түрліше болады. Бұдан жалпы, сөз деген ... ... ... мен сөз ... ... бері ... ... бұл проблеманы
шешуді өз алдыма мақсат ете алмаймын», - дегенді айтады.
Мұнан сөзге тіпті анықтама беруге ... ... ... тумаса керек.
Біз жоғарыдағы пікірлерді сөздің аса күрделі құбылыс екенін ... ... ... ... ... М.Оразовтың «Сөз теориясы» деген
еңбегінде «Сөз дегеніміз мағыны мен дыбысталудың ... ... ... - деп ... ... сөздің аса күрделі қасиеттеріне жан-
жақты талдау жасап берілген анықтама деп ... ... ... ... ... қызметі адамдардың қатынас құралы
болу екендігі анық. ... да ... ... бір ... ... сөздік құрамы мен грамматикалық құрылымы да болуы керек. Бұлардың
барлығы да дыбыстар арқылы өмір ... сол ... ... ... тіл ... ... дау ... керек. Бірақ мағынасыз дыбыстардың
жалаң сөздері қатынас құралы ... ... ... Осы ... жүйелі
дыбысталудың барлығыда сөз бола бермейтіндігі анық. Қатынас ... ... ... ...... ... алысуы. Бұл процесс сөз адамдарға
тәуелді болмаған табиғи құбылыстар мен ... ... ... ... ... ... ғалымның (М.Оразов) сөзге берілген
анықтамасы көңілге қонымды.
Жоғарыда ... ... өз ... ой ... шығаруға
болады.
Жас балаға тіл үйреткенде дайын сөздерді мағына мен дыбыстар бірлігін
үйретеміз де, оған біртіндеп ... ... ... сөзбен
айтқанда, тіл не жаңа сөз үйренгенде әр адам жаңа тіл не жаңа сөз ... келе ... ... мұра ... ... даяр ... ... оны үйренеді. Тіл үйренгенде үйренуші бала сөздің
жеке фонемалық көтерілгенде ғана сөздің ... ... ... ... орын ... тағы ... ... аударады.
«Сөз» деген ұғым мектеп жасына дейінгі ... ... ... – бақшаларда аталмыш тақырыпта балаларға кез келген заттарды ... ... ... ...... анау – ... бұл – кітап, ол –
қалам тағы бақа. Осындай мысалдар келтіріп, әрбір заттың, құбылыстың аты
«сөз» деп ... ... ... ... ... мақсаты
- әрбір сөздің жеке-жеке ұғымды білдіру, түсіндіру, әрбір заттар ... ... ... деп ... ... заттар мен санамызға, ойлау мүшелерімізге өзінің бейнесін,
сәулесін түсіріп, ұғымпайда етеді. Ұғым ... ... зат ... шартты түрде атау беріледі. Ол атау жеке сөз, сөз тіркестері
арқылы жасалады. Сөз ... ... ... ... ... ... сөз де өмір сүре алмайды. Сөз бір тектес зат пен құбылыстардың ... ... ... олардың жалпылауыш атын да танытады.
Сөйлеу дегеніміз – тілдің көмегімен ... ... ... ... тән ... ... ол даралық қасиетке ие. Даралық адамның
қарым-қатынаста тілді пайдалануымен көрінеді (сөздік қорынан, грамматикасы
мен лексикасынан т.б.). ... ... ... оның ... ... т.б. ... Кейбір адам тіл дыбыстарын ... ... ... ... ... сылбыр сөйлейді, үшіншілері тез
абыржып баяндаса, төртіншілері асықпай, ... ... ... білдіреді.
Кейбір тұтықса, кейбірі сақауланып сөйлейді. Сөйлеу адам ... және жеке ... ... ... ... ... ... болып туады.
Адам сөз арқылы өз ойы мен эмоциялық күйін білдіреді. Сөз басқа кісілердің
белгілі бір сезімі мен ... ... Сөз – ... ... ... ... ес, процестерін ерік қуаттары мен мінез бітістерін ... ... ... ... іс ... асу үшін сөйлеуші мен тыңдаушы жақ
қатысуы тиіс. Сөйлеуші өз пікірін сөздерді грамматикалық байланысқа түсіре
отырып, тыңдаушыға ... ... ... ойын ... нәтижеде өз әрекетін
ұйымдастырады. Пікір ... үшін ... ... ... ... ... ... Екі жаққа бірдей қажеттерін өтейтін құрал – қалыптасқан
тіл мен сөйлеу ... ... ... ... ... зат не ... ... қимылды,
сапа-белгіні, қалыпты, санды т.б. білдіруі қажет. Сөйлеудің бұл функциясын
сигнафикативтік деп атайды. ... ... ... ... ... ... негізделген. Бұл процестің іске асуын
сөйлеуді үйретудің ... ... оңай ... ... Тілі жаңа ... жатқан сәбиге заттың не құбылыстың өзін не ... ... ... сөз ... нені ... ... сөйлеудің екінші функциясы сөз және затты ғана ... ... ... ... ... да ... бұл ... процесімен тығыз байланысты. Сөйлеу – абстрактылы-логикалық ойлау
үшін неғұрлым адекватты ойдың өмір сүру ... ... ...... Бұл ... білімді,
сезімді т.б. сыртқа шығару, егер сөйлеудің алдыңғы екі функциясы ішкі
психикалық іс-әрекет ... ... ...... ... сөз
арқылы қатынас жасауға бағытталған әрекеті.
Сөйлеудің коммуникативтік қызметі үш ... ... ... және ырықты білдіру. Сөйлеудің информациялық сипаты айтушы не
жазушының ... ... ... ... мәнін жеткізетін сөз, сөз
тіркесін, сөйлемді таба білуді талап етеді. Сонда ғана ... мен ... ... адам да нақ осындай пікірде болады. Сөйлеудің информациялық
сипаты мектептегі сабақ барысында, білім беруде рөл ... ... ... ... өз пікірі мен сезімнің мәнділігі
және тыңдаушыға деген ... ... ... екі дос ... биязы, жұмсақ, елжіреңкі шықса, ал ресми әңгімеде дауыс сыпайы,
бір ... ... ... ... ... айтылған асқақ сезімді,
аянышты халді білдіретін ... ... ... ... ... ... де сөйлесушінің даусы ырғағы екпінді шығып,
бұйрық мәнде айтылып тыңдаушының өз ... ... ... ... ... ... ... көтеріңкіде естіледі.
Тілдің қатынас құралы болып қызмет атқаруы сөйлеу формалары ... ... ... алысудың нақтылы мақсатына қарай ... ... ... ... байланысты сөйлеу бірнеше түрлерге
бөлінеді. Олар ... және ... ... ... ... ... ауызша
сөйлесу және жазбаша сөйлесу болып, ал ауызша сөйлесудің өзі ... ... ... ... сөйлеу екі немесе бірнеше адамның тікелей қарым-қатынас
жасауы. Бұл – сөйлеудің ... ... ... ...... ... Тыңдаушы әңгіме үстінде түсінбеген ... ... ... сұрақ қояды. Бұл жағдайда сөйлеушінің өз ойын ... ... сөз ... ... ... қатынасын білдіруіне және тыңдаушыға
сөзін толық ... ... ... ... Екіншіден, диалог
сөйлеушілердің әлденеге ... ... ... ... ... ... болып отырған ұғымды түсіндіруге сөйлеушінің мимикасы мен
понтомимикасы жәрдем береді, ... көз ... ... ... жымиюы, даусының интонациясы т.б. шаралар – оның айтқан пікірін
тыңдаушылардың түсінігін ... ... ... ... сөздің
мағынасын тереңдетуге, кейде тіпті ол мағынаны өзгертіп жіберуге де әсер
етеді.
Диалогты сөйлеу синтаксистік құрамы жағынан жай, ... ... ... сөйлемдер мол қамтылады. Сөз тптарынан одағай ... ... ... ... түрі – ... сөйлеу. Монологті сөйлеу
дегеніміз – бір адамның өз ойын, пікірін ұзақ уақыт ... ... Ол ... әңгіме ұзақ сөйлеу формасында көрінеді. Монологты
сөйлеу диалогты сөйлеу негізінде ... ... ... бір ... ... ... ... ұлғаюы біртіндеп жаңа сапаға
жеткізіледі, яғни ... ... ... сөзге тән кейбір психологиялық ерекшеліктер:
˗ монолог алдын-ала даярлықты тілейді. Белгілі құрып, сөйлеуші өз ... ... ... ... баяндауға тырысады. Монолог ой
жүйесінің бұзылғанын көтермейді;
˗ монологтың мағыналы жағы мен оны ... ... ... ... қатаң талаптар қойылады;
˗ монолог сөз адамға әсер ететін сөздің мәнерлілігін (сөзді ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер грамматикалық талаптардан ауытқымайды.
Монологты сөйлеу диалогты сөйлеуге қарағанда сөздің мағыналық жағын
сапалық жағынан ... ... ... ... ...
байланысты, тұжырымды болып, логикалық ойға қойылатын дәйектілік сияқты
талаптарға бағынады.
Монолог ... ... мен ... бірқатар талаптар қойылады.
Диалогта аңғарылмайтын ... ... ... ... ... ... байқалып тұрады. Монологтың мағыналық жағы оның иыңдаушысын
баурап ... ... ... ... ... ... әсерлі
болуын қалайды.
Мектеп табалдырығын енді аттаған бала монологты сөйлей алғанмен,
монологты ... ... ... ... ... бағдарламалар жасау, сыныпта газет шығару, мазмұндама, шығарма
жаздыру, сахнада өнер көрсету, ... ... ... ... алмасу, мектеп
жиынына дайындалу, мектеп радиосында сөйлеу т.б. жұмыстарды орындау
барысында ... ... ... беки ... ... даму ... ... сайын өз қажеттілігін
қанағаттандыратын сөйлеу түрін дүниеге келтіреді. Сондай сөйлеудің ...... ... Ұлы ұстаз А.Байтұрсынов «Біздің заманымыз – жазу
заманы, жазу мен ... ... ... ... ... ... заман», -
деп бекер айтпаған. Жазбаша сөйлеу ... ... ... ... Ол – сыртқы құрылысы мен қызметінің ... ... ... ... ... ... мынада:
1. Диалогті сөйлеу екі немесе бірнеше адамдар арасында болса,жазбаша
сөйлеу - әңгімелесуші, пікір алысушысы жоқ деп ақө ... ... не ... ... сырласуға бағытталған сөйлеу.
2. Жазбаша сөйлеу ойлаудың мазмұнын тілдің бұрыннан ... ... ... тілдің гафикалық таңбалары арқылы беріледі.
Мінe, сондықтан көрнекті психолог А.С. Выготский жазбаша сөйлеуді –
сөйлеудің алгебрасы деп бекер ... ... ... мол ... ... қызықтыратын ішкі
мотивтерінің қалыптасуы.
4. Бастауыш сынып оқушыларының ойлауы негізінде нақтылы келеді.
Теориялық ойлары әлі қалыптаса қоймағандықтан сөздің ... ... ... ... ... байланысын дұрыс жазып бере
алмайды.
Ауызша сөйлеу мен жазбаша сөйлеу ... ... ... ... ... Өйткені бұл сөйлемдердің физиологиялық
негізі бар. Ол ми жарты шаралары қабығындағы екінші ... ... ... ауызша сөйлеудің негізіне есту ... ... ... «Жыл ... ... сөз ... ... деп бекер айтпаған, ал
жазбаша сөйлеуде көру түйсігі мен ... ... ... ерекше. Мұнан жазбаша сөйлеудің ... ... ... ... жоқ екен ... ой ... ... қарым-қатынасты жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктеріде бар.
Мысалы, бірден белсенділік (диалог, пікірталас, айтыс т.б.) ... ... ... ... түсу ... етілмейді. Ауызша сөйлеуде
айтушымен тыңдаушының ойды, пікірді айту үстінде түсінуді талап етеді. ... ... ... ... ... ұзақ ... ... Ал жазбаша
сөйлеуге жазушының айтпақ пікірін ... ұзақ ой ... ... бар. ... ... айтқанда екінші рет ... бар. ... ... болуы үшін интонация, мимика (бет
қозғалыстары), понтомимика (дене ... т.б. ... ... Ал ... сөйлеуде мәтін мазмұнын оқушыларға түсіндіруге
арналған ... ... ... жоқ. Міне ... адам ой-пікірін
жазбаша түрде бергенде ауызша сөйлеуге қарағанда анық та дәл, кең де ... ... ... қиын соғады.
Ауызша және жазбаша сөйлеу тіл ... ... ... ... бар. Ауызша сөйлеу еркін, кейде қалыптасқан тіл нормасынан
ауытқитын сөйлеу түрі. Жазбаша сөйлеу – ... ... ... ... ... ... ... түрі. Жазбаша, ауызша сөйлеуге қарағанда
грамматикалық талап – нормаға сай ... ... ... ... сөйлеуден тағы бір айырмашылығы: ол
синтаксистік, сөздік, жеткізу құралдарының, ерекшелігі мен ... ... ... синтаксисі құрылысы жағынан жазбаша сөйлеуге ... ... Онда ... жай ... пайдаланады. Мұны
сөйлеудің жеткізудің физиологиялық, психологиялық жағдайлармен түсіндіруге
болады. Әрбір аяқталған ойды ... алып ... ... ... ... сөйлемдердің кез келген түрлері, кез келген көлемде
қолдана береді.
Бұл екі сөйлеу ... ... ... ... бар. Мәнерлеп
оқу дегеніміз – дауыс интонациясы арқылы ... өз ойын ... ... дұрыс қоя білу, ақырында оқығанды оқи білу деген сөз. ... ... ... ... ойды дұрыс қабылдап, нақтылы
түсінудің ең басты талаптарының бірі. Бұл ... ... ... сөйлеу
құралдары: дауыс күшін көтеру не бәсеңдету, қажетті ... не ... ... ... негізгі ойды білдіретін сөзді ерекше айту,
кідірістер ... ... т.б. ... ... ... оның ... білдіру құралы ғана болып
қоймай, сонымен бірге көз жеткізудің ... ... ... Жазбаша
сөйлеудің мәнерлігі лексиканың аса ... ... ... ... мәтіннің дұрыс тарауларға, қайырымдарға бөліну жолымен
жасалады. Сонымен қатар, мәнерлілік құралдарына курсив, астын сызу, ... ... көп ... ... Бұл ... ... ... негізгі ойға оқушының назарын аудару.
Көркем әдебиет тілдің көркемдегіш құралдарын кең тілде пайдаланады.
Көркем ... ... ... үйрету қажет. Мектепте мәнерлеп оқуға көп
көңіл бөлуі тиіс, тек оқу сабақтарында ғана ... ... ... ... тілі ... ... дұрыс. Бастауыш сыпып
кезеңінен бастап балаларды мәнерлеп оқуға ғана емес, ... ... ... ауызша сөйлеуге үйрету барысында мұғалім оқушы
тілінің ... ғана ... қана ... ... ... сөз ... да көңіл бөледі.
Оқытудың алғашқы басқышында оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... ауызша сөйлеу негізгі рөл
атқарады. Балалар жаңа білімді көбіннше мұғалімнің ... ... ... Оқу мен жазу ... оқушылар үшін жаңа білім меңгеру, игеру
құралдарына айналады. Оқушы жаңа ... мен ... ... ... оқулықтарды оқиды, игерген заттар мен құбылыстардың
қасиеттері жөнінде, яғни алған білімдерін баяндайды. Міне ... ... ... дамыту тіл білімі бойынша жүргізілетін
жұмыстардың ... ... ... ... ... ... жазбаша
түрде баяндап беру дағдысы осының негізінде қалыптасады.(42)
Оқушының ауызша және жазбаша ... даму ... ... ... ... баспалдақтарында ауызша және жазбаша сөйлеулердің байланысы өзіндік
мәнге ие болады. Бала оқудың ... ... ... меңгермегендіктен,
жазбаша сөйлеу түрінде игермейді. Сабақ барысында ауызша ... ... ... Олар ... ... бұл ... ... бастайды. Оқушының
ауызша сөйлеуі неғұрлым жоғары дәрежеде ... ... ... ... ... Керісінше, жазбаша сөйлеудің дамуына ықпал етеді. ... ... ... ... екі ... ... дамытуды мақсат ету
керек. Оқушының жазбаша сөйлеу түріне сүйенеді, алайда екіншісінің дамуына
нұқсан келмеу ... ... ... ... оқушы жақсы сөйлегенмен нашар
жазуы мүмкін немесе керісінше, ойдағыдай жазып, өз ... ... ... Бұл ... оқытушының қызметі осы екі теңсіздікті тілдерді
дамыту негізінде теңестіру. Өз ойын көрнекті етіп жеткізу мақсатын ... ... ... көре ... оны ... талаптанған оқушы жазбаша
сөйлеу дағдысын игеруге толық мүмкіншілігі бар.
Жазбаша сөйлеу - ... тіл ... ... ықпал жасайтын қуатты
фактор. Мұны меңгеруге бала мектеп табалдырығынан ... ... Оны ... үйрету бастауыш мектептегі оқудың процентке шақөқанда
жарымына жуығын алады. Өйткені жазу ... ... ... өте ... процесс. Бастауыш мектеп оқушылары ауыз екі сөзі мен
жазба сөзін салыстыра жүргізілген ... ... ... ... ... жазба сөзі ауызша сөйлеуінен сан жағынан да, сапа жағынан да
көп кейін қалып отырғандығы, ... ... ... зат есім ... көп ... (50% ... ... қоры жеткілікті дамыған
балалардың жазу жұмыстары да (ойлап ... ... жазу т.б.) ... байқалған. Соңғы кездегі зерттеулер де осы пікірдің ... ... ... ... ... бастап оқу дағдысы атар жазу дағдысын да
меңгере бастайды. Біздіңше, жазу дағдыларына машықтану өте күрделі процесс.
Мұның үш ... бар. ... ... ... ... ... әріптердің жеке
элементтеріне, сондай-ақ дәптер мен қаламды ұстап тұру қимылдарына, өзінің
партадағы ... ... ... кезеңі әріп үйренудің элементтік кезеңі
деп атайды. Екінші кезеңде бала әріптің жеке ... жаза ... ие ... Енді ... ... біртіндеп әріп таңбаларының
бейнесіне ауа бастайды. Осы кезеңде бала жеке ... ... жаза ... Үшінші кезең – бұл жазбаша сөйлеудің қалыптасу дәрежесін
көрсететін ... ... ... олар өз ... жеке сөздерді жаза алатын
халге жетеді. Осы кезеңде оқушының зейіні тұтас сөз ... ... ... ... сөйлеудің ерекше бір түрі – іштей
сөйлеу. Егер сыртқы сөйлеу іштей сөйлеуден ... ... ... ол ... ... ... ... дамиды. Психолог Д. Джексон мен Г. ... ... ... ... ... сөйлеудің кілті, алайда іштей
сөйлеудің ... ... және ... ... ... ... Онда бүтін мазмұн бірлігін құруда тіпті ... ... ... сөйлеудің синтаксисі жазбаша сөйлеудің синтаксисині ... деп ... ... ал осы екі ... ... ауызша
сөйлеудің синтаксисі тұр.
Іштей сөйлеу бөтен адамдармен қарым-қатынас ... ... ... ... ... Мұндай ой ағымы болады, әлдебір шешім туып,
әрекет ... ... ... ой ... ... ... ... ауызша сөйлеу мен жазбаша сөйлеудің негізі болып ... не ... ... ой іштей нақтыланып, сана елегінен ... ... ... ... ... ... ... ғана сөйлеу мазмұнды да,
мәнді болмақ. Халық: «Аңдымай ... ... ... ... сөз ... ... тең», - деп айтар ойын іштей пісіріп алмай қалай болса, ... ... ... ... ... ... сөйлеудің дамуы ... ... ... ... ... ... ... Өйткені жазба жұмыстарын орындау
барысында оқушылар ... ... ... ... ... ... ... сөз, сөз тіркестері мен сөйлемдер ... Яғни ... бір ... ... ... ... және жазбаша сөйлеулер тығыз байланысты болып,
бір-біріне ... ... ... Бастауыш сыныптарда да сөйлеу түрлерінің
қайсысы болмасын бірден қалыптасуына жағдай жасалғанда ғана ... ... ... ... ... ... ... түрлеріойлау процесімен тығыз
байланысты. «Ой сыртқы ... ... ең ... ... Тіл – ... ... ... құралы. Ойдың тіл арқылы бейнелеуі арқасында
адамөзінен бұрынғы ұрпақтар ... ... мен ... ... қала ... одан әрі жақсарту мақсаттарын пайдаланылады. Міне ... тіл ... ... ... ой ... ... ... кезінде адамдар ой пікірі, іс-әрекеті жайында хабарлап қоймай,
өзі айтып тұрған нәрсесіне қатынасын да білдіреді.(43)
Осыған байланысты сөйлеудің ... ... ... аз ... ... беруінде. Келтірілген ой-пікірлер, сезімдер мен қорытындылардың
маңызды болып өмір ... ... ... ... ... болуы үшін
сөйлеуші айтқан пікіріне қысқа , толық әрі образды етіп беруге пара-пар
сөздер таңдау ... ... ауыз ... ... ... ... ... сөздік қоры мол болуы шарт. Мақал-мәтелдер мен көркемдегіш
құралдары сәтті қолдану сөйлеудің ... ... Ал ... – сөз ... өзі ... ... іс-әрекетке, затқа, құбылысқа
қалыптасқан эмоциясын білдіру. Ауызша сөйлеу анық та айқын, дауыс ырғағы
көтеріңкі, жарқын ... ... ... ... болуы мүмкін. Сөйлеудің
мәнерлілігі фонетикалық анық ... мен ... ... ... процесінде
дауыс екпінінің маңызы ерекше. Сөзге түсетін логикалық ... мен ... ... ... сөйлеуде күшті рөл ... ... ... ... мен ... ... орын тәртібінің қызметі ерекше
болады.
Оқыту процесі – екі жақты процесс. ... ... ... ... ... бойынша жұмыстар жүргізіледі. Бұл ... ... ... ... ... ... нәрсені түгел оқушының
бойынан көре алмауыңыз мүмкін. Дегенмен сіз оқушылардың сөздік ... сөз ... ... Бұл тек бір ... ғана ... ... ... отырғанда ғана нәтиже бермек.
Қазіргі таңда қоғам талап еткендей оқушыны дарлап шығару үлкен еңбекті
қажет етеді. ... ... ... қорын анықтауда іс-тәжірибе
жүргізілгені айтылды. ... ... ... сөз ... осы ... ... 30-40 қате
жіберген оқушы – 4.
2. 700-900 дейін сөз білетін және сөйлеу ... ... ... ... оқушы – 8.
3. 400-600 сөздің мағынасын білетін, бірақ сөйлеу ... 60-70 ... ... – 6.
4. 200-300 сөз айтқан, бірақ сол ... ... ... ...... ... қоры өте аз, сөздерден сөйлем құрастыра алмаған оқушылар – 2.
1.3 Сөздік қорды байытуға бағытталған әдістер
Әдіссіз оқыту ... ... асу ... емес. Осы оқыту әдісі дегеніміз
не? соған тоқтала кеттейік.
Оқыту ...... ең ... ... ... бірі. Оқыту
әдістері білім берудің мазмұны сияқты, оқытудың жалпы ... мен ... ... ... ... нәтижелі және сапалы болуы оқыту
әдістемесінің тиімді ... ... ... ... Ол
мұғалім мен оқушының бірігіп жұмыс атқаруы. Оның арқасында білім, іскерлік,
дағдының қалыптасып, оқушының дүние танымдылығы мен қабылеттілігінің ... ... әдіс - ... ... ... ... сапасын
көтерді. (7)
Мемлекттік тілдің қоғамдағы орнын ... үшін ... жүйе ... ... ... Бала енді тілі ... балабақшаға барып қазақ сөздерімен
танысуы тиіс. Мектеп ... ... ... ... тілді
үйреніп шықса , жоғарғы оқу орындарын да мектеп бағдарламасын қайталамай,
тілдік категорияны теренірек оқытылса, болашақта ... және ... ... ... ... едік. Қаншама жазсақта, айтсақта ісіміз оңға ... ... ... тек ... ғана ... ... оны ... одан гөрі ағылшын тілінде сөйлегенді ұнатады.
Осындай күрделі де ауқымды мәселені шешу үшін сөздік ... ... ... ... бағдарламамды ұсынып отырмын.
Себебі сөздік қордың бай болу манызды мәселе.
Мақсаты:
˗ ... ... ... ... ... әдіс –тәсілдер туралы
мәлімет беру.
˗ Әдіс – тәсілдер туралы теориялық ұғым беру.
˗ Әдістерді тәжірибеде қолдана білуге үйрету.
˗ Қазақтың байырғы ... ... ... ... ... ... ... тілін дамытып, орфографиядан түсінік беру.
˗ Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... , ... тәрбиелеу.
Міндеттері:
˗ Сөздікті дамыту.
˗ Сөйлеу тілінің граматикасын қалыптастыру.
˗ Қазақ тіліне тән дыбыстарды ... ... ... ... ... ... ... айта білу.
˗ көркем шығармамен таныстыру.
˗ Сауатты жазуға дағдыландыру.
Тіл үйренуде ең басты міндет – оқушылардың ... ... ... қорды дамытуға бағытталған әдістердің жалпы міндеті- ... ... ... оны өз ... ... ... сол әдістерді ұсынып
отырмын.
Түсіндіру әдіс - жаңа сөз, сөз ... ... ... сайын үйретілетін жаңа сөздер бойынша, яғни ... іске ... ... – ақ ... тілі ... ... ... бойынша қазақ тіліне тән ерекше дыбыстарды, дауысты
дыбыстардың жуан,жіңішке , ал дауыссыз дыбыстардың қатаң, ұяң, үнді ... ... ... ... ... ,не ... ... жауап
беретін сөздердің сөйлем соңында тұратындығы, жалғау, ... ... екі ... болатындығы кім? сұрағының тек адамға қойылатындығы,
ма, ме, ба, бе, па, пе деген ... ... ... болатындығы, т.б)
түсіндіріледі. (48)
Көрнекілік әдіс – Сабақ ... ... ... Басқа тілді үйретуде
ең нәтижелі және жиі қолданылады. 1- 2 ... ... ... ... ... ... арқылы сөздерді үйретуге болады. Көрнекілік
тақырыпқа сай, көзге тартымды яғни эсттетикалық ... ... ірі, ... үш ... ... керек .
Мысалы: «Ұлттық киімдер» тақырыбын өткен кезде киімдердің суретін
көрсету ... ... ... кәдімгі киімдерді көрсету арқылы жүзеге асып
отырады. Әр түрлі ... ... және ... ... , ... ... ... Ы. Алтынсарин Натуральды әдіс туралы былай
деген: «балаға айтып түсіргеннен гөрі , ... ... ... ... ... ... ... ұғымды » деген. Бұл әдісті ... ... ... ... ... Мысалы: Алма сөзін алманы көрсету
арқылы ұғындырамыз. Бұл әдіс – ... ... Оқу ... ... , ... ... ... бір тағы әдіс: Сұрақ – жауап әдісі.
Балардың тілін дамыту үшін манызды әдістің бірі.Қай сынып ... қай ... ... ... ... . Өте белгілі де ... Жас ... ... ... ... ... тұратын қалаң қалай аталады?
Менің қалам Қостанай деп аталады.
Қаланың ... ... өзен ... ... ағып ... ... ... элементтері бойынша тіл үйрену кіреді.
Дидактикалық ойындар оқушылардың білімін бекітіп, сөздік ... ... сөз ... ... ... ... , ... сөздерді дұрыс
тауып қоюға, кішігірім әңгіме айтуға жаттығады. ... ... ... ... ... ... қатар бұрынғы ойнаған ойындарын естеріне түсіреді. Белгілі
суретшілердің туындыларын, балаларға ... ... ... ... ... ойын – ... ... де балалардың тілін
дамытуға септігін тигізеді.
Баллармен түрлі ...... ... ... – олардың әдеби тілде
сөйлеу машығын қалыптастыру үшін қажет. Оқушылар қазақша сөз, сөз тіркесі,
сөйлемдерді оқығанда сөйлеу екпінін дикциясы , яғни ... ... ... ... ... Рөлге бөліп ойнайтын ойын баланың ойын өз ... ... ... ... ... сөз ... көрсетілгендей, интеракция деген
ұғымнан келіп шығады. Ал интеракция жеке индивидтердің , топтың, жұптың,
өзара ... ... бір – ... алма – ... әсер ... Бұл ... ... құруда оқушылардың белсенділігін арттырады . Бірігіп жұмыс
істеуге үйретеді. Олардың ізденуін, шығармашылықпен әрекет етуін қамтамасыз
етеді. Интерракция кезінде оқушылардың істі ... білу ... ... Интерактивті әдіспен сабақ өткізіп кезінде оқытушы кеңесші,
серіктес рөлін ... Ал топ ... ... ... ете ... бірін-
бірі қолдау, толықтыру арқылы сұхбат құруға үйренеді. Екі оқушының
сұхбатына ... де ... ... Ол ... ... ... болуы да
мүмкін.
Бұл әдістің негізгі мақсаты – оқу процесінің барлық сатысында біріккен
әрекетке жағдай ... Әр ... жеке ... ... істей отырып, топ
мүддесін ойлауға үйренеді. Әрқайсысы өз міндетіне жауапкершілікпен қарай
отырып, ортақ нәтижеге қол ... ... ... да өте көп әдіс – ... сөздік қорды дамытуға ... ... әдіс ... мұғалім өз сабағына икемдеп қолдануы керек .
2 БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУЛЫҚТАРЫНЫҢ БАЛАЛАРДЫҢ СӨЗДІК ҚОРЫН БАЙЫТУ
2.1 Бастауыш ... ... ... қорын, сөз мәдениетін
қалыптастыру жолдары
«Мектеп курсында әдебиеттік ... ... ... ... ... сөз ... сөз, қосымша, сөз тіркестері және ... ... ... тіл ... осы ... единицаларға байланысты
үйрету қажет», – дейді әдіскер-ғалым А.Жаппаров.
Жоғарыда атап өткендей бастауыш мектепте ана тілді ... ... ... ... ... көздейтін үш кезеңнен тұрады:
1. Сауат ашу, тіл дамыту (Әліппе).
2. Оқу, тіл ... ... ... Грамматика, емле тіл дамыту (Қазақ тілі).
Бастауыш сынып оқушыларының сөздік ... сөз ... ... ... ... ... ... жүзеге
асырылады.Бұл бағыттарға жоғарыда тоқталған болатынбыз.
а) Жаңа сөздер үйрету және осы ... ... ... ... ... ... бар сөздердің мағыналарын меңгерту.
Мектепке келген бала тілі бір ... тек ... ошақ ... ... ғана ... мүмкін. Атап айтқанда, оның сөздік қорында
ауыспалы мағыналы, жалпылық мәнді және түрлі білім ... ... ... аз ... кейбіреуінде тіпті кездеспейді де.
Баланың сөздік қоры ең алдымен, сол ... ... ... ... көрнекі құралдар және кластан тыс оқуға арналған
көркем әдебиеттермен ... жаңа ... тек ... ... ... ғана ... сонымен бірге өз беттерінше кітап оқу, түрлі кластан тыс
жүргізілетін ... ... ... ... ... бару, радио тыңдау
және теледидар бағдарламасынкөру нәтижесінде де жаңа ... ... ... ... білім көздерінен өз беттерінше ... ... не ... ... да ... міндеті. Бала сөзінде
пайда болған жаңа сөз, сөз ... ... ... ... ... да мұғалім көрсетеді.
Сөз – тілдің негізі. Нақты заттар мен ... ... ... ... мен ... – сөз ... білдіреді.
Сөздік – қоғамның, ұлттың даму деңгейін байқататын белгінің бірі.
Сөздігі бай ұлттың рухани ... да ... ... ... ... мен мәдениетінің дамуына қарай сөздікте дамиды. Ендеше оқушыларды
мектептен бастап сөздікті пайдалана білуге үйретудің зор маңызы ... ... ... ... ... ... ... барысында оқушылардың дербес ойлауына, кеңірек сөйлеуіне, өз
бетінше сөздер таба білуіне ... ... ... ... ... ... ... барысында оқушылардың өз бетінше жұмыс ... ... ... сөздік жұмыстарының басты бағыттары:
˗ әр сыныптағы оқу бағдарламасы бойынша жүргізілетін барлық ... ... ... ... ... ... мен құбылыстар
туралы түсінігі артып, кеңеюінің нәтижесінде жаңа ... мен ... ... жаңа сөз ... ... ... ... салаларын оқытуға байланысты, заттар мен құбылыстарды
классификациялауға , топтарға арналған ... ... ... ... сөздердің тура және ауыспалы мағыналарын,
слинонимді, омонимді, антонимді игертуге арналған ... ... ... ... ... және мазмұндама, шығарма жаздыру.
Мектеп балаларының сөздіктерін анықтау мақсатында тәжірибе жүргіздік.
Сыныпта 23 оқушы болды. Оларға ... ... ... үш ... жатқа айтып беру;
2. екі-үш ертегіні өз сөздерімен әңгімелеп айту (қазір теледидардан 3-
4 жастағы балалар да ертегі ... ... ... ... ... ... бірінші тапсырманы орындаған оқушылар саны - 6. Олардың
оқыған сөздердің жалпы саны 75- 80 ... Ал ... ... айтқызып
саралағанымызда, бұл сөздердің төрттен біріне жуығының мағынасын оқушы
түсінбейтін ... ... ...... ... ... ... – алаңсыз балалар, –
деген бір шумақ өлеңде үш сөздің мағынасын ажырата ... ... ... ... ... ... ... білетін
ертегілерін әңгімелету кезіндегі қолданған сөздердің саны өте аз 45 – 55
сөздің шамасында. Оның ... сөз ... ... ... ... тапсырма бойынша бір-екі өлең, бір-екі ертегі білетін, бірақ
білгендерін толық айтып бере ... ... саны – 12. Бұл ... ... ...... қорларындағы жиі қолданылатын
сөздердің мүлде аздығы, ауызекі сөйлеу мен үй ... ... ... ... ... және ... тырыспайтын оқушылар санын
сараптасақ, бұл оқушылар саны – 7. Бұл ... ... ... дағдылары
қалыптаспаған, бойларында белсенділік жетіспейді. Олардың сөздік ... жеке ... ... анықтадық.
Балаларға сөз беріп сөйлем құрату (қарағай, өмір, шағала, дос, керемет,
кітап). Балалардың берген жауаптары төмендегідей:
1. Берілген алты сөзге де ... ... яғни 10-15 сөз ... әр ... 3-4 ... ... ... саны – 4.
2. 8-10 сөз қолданып, 4-5 сөзге сөйлем құрастырған оқушының саны ... 5-7 сөз ... 3-4 ... сөйлем құраған оқушы саны – 8.
4. 3-6 сөз ... 2-3 ... ... ... ... саны – ... ... себеп оқулықтардағы берілген материалдардың бірқатарын
бала ұғынбай, құр оқиды, ... ... ... көптеген сөздердің
мағынасын балалардың тожлық түсінбеуінде. Бұл ... ... ... ... ... ... жеткілікті сөздік қор жинау үшін, күніне барлық
сабақта 20-30 жаңа сөз үйренуі ... ... ... ... ... ... ... шығарма.
Оқулықтардағы мәтіндер балаларға, бір жағынан, бірнеше жаңа сөздер үйрету;
екінші жағынан, сөз тіркестерін үйрету;үшінші ... сол ... ... ... тереңірек ұғындыра түсу т.с.с. мақсаттарды көздей
отырып, таңдалған. Осыған орай, авторлар, мүмкіндігінше, ұлы А.Құнанбаев,
Ы.Алтынсарин, ... ... ... ... С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин, С.Торайғыров т.б. сынды сөз
шеберлерінің шығармалары мен ... сөз ... – ауыз ... қысқартып, икемдеп болса да, үзінділерберуге ... ... ... оқу ... ... әдеби үлгілердің өзін
оқу арқылы үйренеді.
Сөздік жұмысы сабақ ... ... ... ... ... ... қабылдау үшін, сөздік жұмысын жүргізбейінше, мақсатқа жету
мүмкін емес. Мысалы шаңырақ, ақ ... ... ... ... ... ... алмайды,оларда елес тумайды.
Түсініксіз сөздер мен ұғымдарды түсіндіру үш кезеңде жүргізіледі:
˗ Мәтінді оқуға дайындық ... ... оқу ... Оқып ... кейін.
Мәтінді оқуға дайындық кезеңінде шығарманың мазмұнын ұғынуға қиындық
келтіретін сөздер ... ... тағы бір есте ... ... ... ... бұрын онда кездесетін, мағынасы ауырлық келтіреді-ау деген
сөздердің барлығын ... ... ... түсіндіру керек деген ой тумасқа
тиіс. Кейбір ... ... ... ... өзінен-өзі түсінікті
болатынын ескеру қажет және оқылмас бұрын көп ... мен ... ... ... ... да, оған ... ... керек болады.
Шығарманы оқу барысында екі-үш сөзбен қысқаша ғана түсіндірілетін
сөздер ... ... ... ... сөздер іріктеліп алынады
(мысалы, лашық – кішкентай үй ... ...... ... оқу ... сөз ... түсіндіруді өте байқампаздықпен жүргізу
талабы қойылады. Өйткені оқып келе ... ... үзіп ... ... ... – оқушының зейінін алаңдатып, мәтінге деген ынтасы ... ... де, ... бір ... онан әрі ... материалды
тыңдамайды. Мысалы, жоғарыда келтірілген сөздердің өзін алсақ, «отаршылар –
қанаушылар» дегенде, балалардың ... ... ... қанаушының
өзіне түсінбей қалуы мүмкін. Ендеше оны «біреудің еңбегін пайдаланушы»
сияқты көбірек сөзбен дайындық кезеңінде ... тура ... өлең оқу ... қиын ... ... ... ... сөздік
жұмысы өлеңді оқымас бұрын немесе оқып болған соң жүргізіледі). ... ... ... мәнері бұзылып, тыңдаушыға әсері азаяды.
Шығарманың мазмұнын оқушылар тереңірек ұғыну үшін немесе олардың сөздік
қорын молайта түсу ... ... ... мәтін оқылғаннан кейін, яғни
шығарманың мазмұнын талдау барысында түсіндіріледі.
Сөздер мен ... ... ... ... батырақ сөзін қалай
түсінетініндерін білу үшін, «Батырақ» ... не? деп ... өте ... Мұғалім мәтінде кездесетін мұндай сөздерді өзі әңгіме айтқанда,
әңгімесінің ... ал ... ... тыңдағанда, оларға қоятын
сұрақтарының ішіне кірістіріп ... ... ... ... мұғалімнің есінде болатын жағдай – сөздік
жұмысын балалардың өз өмірімен, нақты ... ... Ол үшін ... жаңа сөз ... ... осы ... ... қандай
елестер барын ашуға тырысу керек. Егер ондай елестер жоқ және жеткіліксіз
болса, мұғалім затты ... оның ... ... оған анық ... ... ... ... сөздік жұмысының әдістемесіндегі
басты талап – сөз бен балалар санасындағы бейнелі түрлі жолдармен ... ... ... сөз ... бала ... нақты елестің
жеткілікті қорынсыз пайда болмайды.
Оқушыларға жаңа сөздердің мағыналарын меңгертудің тәжірибеде сыналған
мынадай тәсілдері бар:
1. ... ... ... жаңа ... мағынасын түсіндірудің ең
қарапайым тәсілдердің бірі – сол сөз ... ... не ... ... 3ат не ... суретін, макетін, қатырылған сұлбасын көрсету
тәсілі.
3. ... сөз ... ... арқылы анықтау тәсілі. Жаңа
сөздердің мағыналарын оқушыларға айқын ... ... ... ... ... түсініксіз сөзді оның синонимдерімен ашу және салыстыру.
Мұғалімнің ... ... ... сөздің мағынасын өздеріне бұрыннан
таныс сөздер арқылы анықтайды. Мысалы: (2-сынып ... оқу). ... ... ... бала (Б.Соқпақбаев). Бұл сөйлемдегі қағілез сөзінің
мағынасын нәзік, ... ... ... ... ... арқылы танытуға
болады.
Оқушылардың сөздік қорын байыту мақсатында қолданылатын бұл әдістің
есте ұстайтын тағы бір ... бар. ... ... кез ... ... тән реңкі болатыны белгілі. Демек олардың мағыналары қанша жақын
болғанымен, бір-бірін дәл ... ... ... ... жаңа сөздің
мағынасын оның синонимдері ... ... ... ... бере ... де тура ... Мұндай анықтама беру кезінде мұғалім
мағынасы түсіндіріліп ... ... ... ... ... ... ... аударып өткен жөн.
1 сурет. Сабақ түрлері
Бастауыш сыныптарда пайдаланылатын пән оқулықтарында ... ... ... Сабақ барысында мұндай фразеологизмдерді де синоним
сөздер арқылы ... ... ... ... ... ... ... көзді ашып жұмғанша – тез, лезде; көзі ілінді –
ұйықтады; өлейін деп тұрмын – қатты шаршау; су жүрек – ... ... ... ... т.б. ... сөз ... ... де түсіндіруге,
мағынасын ашуға болады. Мысалы, ... - әсем ... ... ... - әсем қала. Тоқтар Әубәкіровпен мектеп оқушылары
кездесу өткізді. Қазақтың ... ... ... ... ... Сөздің морфологиялық құрамын талдау тәсілі. Кейбір жаңа ... ... ... ... ... ... де ... Бұл
тәсілдің артықшылығы морфологиялық талдау арқылы ... жаңа сөз ... ... түседі.
2. Оқушылардың жаңа сөз мағынасын меңгертудің тағы бір ... ... ... ... ... ... ... мен құбылыстар негізгі және
негізгі емес белгілерден тұрады. Қай нәрсеге болмасын анықтама беру ... оның ... ... ... көрсету не қамту деген сөз емес.
Сондықтан заттарға не ... ... ... ... ... ... өзі де жеткілікті болады.
Мысалы, адам екі аяқты, екі қолды, тік ... деп ... ... ... еді. Ал ... ... ... оның саналылығы мен бір-
бірімен тіл ... ... ... ... ... ... беру жеткіліксіз.Мұғалім белгілі бір сөзге ... ... ... осы ... ... ... дұрыс. Мысалы,
схна, саябақ, еңбекақы, ... т.б. ... бұл ... ... былайша беруіне болады. Сахна - әртістер мен ... ... ... ...... ... киіз үйдің дөңгелек шеңберлі
төбесі.
Жаңа сөзді сөйлем ішінде пайдалану тәсілі. Кейбір жаңа ... ... ... ... ... да түсіндіріледі.
Сөз мағынасын олардың антонимдерімен ... ... Жаңа ... ... ... бірі – сөздерді антонимдерімен салыстыру.
Түсіндіргелі отырған жаңа ... ... ... бұрыннан белгілі
сөздер болуы тиіс.Сөздердің мағынасын антонимдері арқылы ... ... ... ... ... жылдам; кішіпейіл-менмен,
дөрекі, қатігез-мейірімді, қоян жүрек-батыр. Сөздерді антонимдерімен
салыстырып қана қою жеткіліксіз, ... ... бұл ... ... құрап
түсіндірілсе, оқушылардың есінде ұзақ сақталады.
Абстракт мағыналы сөздерді өмірден мысалдар келтіре ... ... ... батыл, ержүрек сөздерінің мағынасын М.Мәмбетова,
Ә.Молдағұлова, Б.Момышұлы сияқты аға ұрпақтың ерлік істері арқылы ... ... ... ... ... ... мәтіндегі сөздер мен олардың тіркестері ауыспалы мағынада
қолданылып, бала ... ... ... ... ... ... ... табылады. Мұндағы ауыспалы мағынада қолданылатын сөз немесе
тіркес троп деп ... ... ... ... ... түсетін
өткір де дәл, сезімге әсер етіп, ... ... ... мен ... ... ... ... жетілдіре түсетін
қызмет атқарады.
Троптың ең қарапайым түрі - ... ... ... ... өлеңде де,
қара сөзде де кездеседі.Мысалы, (2-сынып, 42-б.)Ананың тікенекті арқасыда
балаға мамықтай жұмсақ, - депті Төле ... ... ... ... ... кедейдің жерінің өте кішкентай ... ... ... ... егін ... - ... ... сынып оқулықтарында жиі кездеседі.
Теңеу сөздермен жұмыс тек логикалық ... ғана ... ... ... бейне туғызатындай тапсырмалар болуы қажет. Мысалы, «Көз
алдарыңа елестетіңдерші, айнала опадай оппа қар. Оған топырласа, ... ... ... ... ... ... ... солай ойнайсыңдар ма? Ондай
қарды кім көрді, ол қандай қар?». ... ... ... ... ... аппақ, жұмсақ... деген сияқты теңеулер табады. Оқушылар көпшілік
жағдайда қарапайым, жай теңеумен сөйлейді.
Эпитет – затар мен ... ... және ... автордың
бағалауы туралы санада айқын бейне жасайтын көркем анықтама.
Эпитетпен жұмыс жүргізгенде «Бұл зат неге осылай ... ... ... ма ... ... ... «Кітап та алма алма
ағашы, жемісін біздер теретін» (М.Әлімбаев, 2-сынып).
Бейнелеп сөйлеу жағынан ең ...... ... бір ... бір ... ... жалғасып, айқын, әдемі сурет жасайды. Метафора
– троп ішіндегі ең әсерлісі ең көп ... ... ... ... түрі аллегория болады. Аллегорияда сюжетке қатысқан кейіпкерлер
де, мәтіннің тілі де тура айтылмай, астарлап, басқа ... ... ... ... ... ... «Өмірде ондай
болмайды» деп, балаларға шындығын айтудың қажеті жоқ.Балалар ... ... ... немесе өздері түрлі ойындар ... ... ... ... ... таниды.
Метафораны түсіндіру 1-сыныптан басталады. Мысалы,
«Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң әрқалан.
Сен де бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та, бар, қалан»,-
деген Абай өлеңінде ... ... ... Ақын ... ... ... ... «Қызықай болып, анаған да, мынаған да ... ... ... ... біл, дүниеде өз орныңды таба біл, адамдардың арасында
бір жетпей ... ... ... жерге қызмет ет» деген сияқты сөздермен
түсіндіріп, жеткізуді талап етеді.
Жоғарыда айтылғандарды жиинақтай ... ... ... ... ... істелінетін жұмыстардың бастылары:
1. мәтіннен бейнелі сөздерді табу;
2. ... ... ... ... ... ... көрсеткен
сөздерінің, сөз тіркестерінің мән-мағынасын түсіндіру;
3. мұғалімнің ... ... сөз ... ... көз ... ... ... айтылған, талданған бейнелерге қолданылған ... ... ... ... ... әңгімелерінде, жазған
шығармалары мен мазмұндамаларында пайдаланады;
5. дауыс ырғағын келтіріп үйрету, мәнерлеп оқуға дайындалу;
6. ... ... ... жұмбақтар ойлап құрастыруға арнайы
жаттығулар жүргізу.
Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, сөздік қорын дамытып, қалыптастыруда тіл
дамыту ... ... ... Тілдің көркемдік құралдарымен
жүргізілетін ... ... ... ... омонимдер және
фразеологиялық тіркестерді меңгеруге арналған түрлі тапсырмалар жатады.
4. Синонимдермен жұмыс:
Қандай тіл болсын, оның лексикалық байлығы мен ... ... ... Ал ... тілі ... сөздерге ең бай тілдің бірі болып
табылады. Оған дәлел: «Синонимдер сөздігін» жинақтап, қазақ ... ... ... ... профессор Әсет Болғанбаев «Шыдамсыздану» сөзіне ... ... ... 12 ... «аласа» сөзіне 15 синоним, т.с.с.
берген. Осы кітапта ғалым: «Жас буындарды тілге жетік етіп тәрбиелеу ... ... ... ... ... білуге үйрету керек.Олүшін,
ең алдымен, мектептерде оқушыларда білетін сөздерінің мағыналарын дұрыс
танып, дәл ... ... ... ... Әсіресе, синониом сөздерінің
нәзік мағыналарын қалай ... ... ... ... ... ... отыруды тілейді. Мұғалімдер... оқушылардың сөздерді қалай
болса солай, жауапсыздықпен теріс қолдана салуына ... ... ... деп көрсетті.
Бастауыш сыныптарда синонимдермен жұмыс былайша ұйымдастырылуы тиіс:
˗ оқылған мәтіндердің ішінен мағынасы ... ... ... табу және ол ... мағыналарының реңктерін түсіндіру;
˗ осы сөздердің әрқайсысына мағыналары жақын келетін сөздер табу.
Синонимдермен жұмыс әрбір сөздің дәлме-дәл мағынасын ... ... ... табылады.
Бастауыш сыныптарда жүргізілетін синонимдермен жұмыс жүргізудің негізгі
түрлері:
1. мағынасы бір-бірімен жақын сөздерді іріктеу және бір ... ... ... ... қарап тұр, ұйықтап жатыр, ... ... тұр, ... ... ... ... ... жағдайда балалар
мәтінді түгел, тиянақты оқуға тырысады.
2. синонимдерді ... ... ... бір ... ... ... күшейте түсу я болмаса азайта түсу жағына ... ... құла ... ... ... ... құртақандай,
титімдей.
3. мәтіндегі сөзге синонимдер табу. Мысалы, қорқу сөзіне зәресі ... құты қашу ... Бұл ... ... синонимдерді
арттырады.
4. синонимді ауыстыру немесе алмастыру. ... ... ... 22-б). ... ... зая ... ... бір дорба бидай
алады.Зая – құр босқа, бекерге (Ш.Құдайбердиев).
5. ... әр ... ... соң ... ... ... барысында өздері тапқан синонимдерді,қолданылған синонимдерді
«синоним сөздігі» дәптерлеріне жаздырып отыру.
5. Омонимдермен жұмыс:
Бастауыш сыныптарда оқушыларға тілдегі омон.им деп ... ... беру не үшін ... ... тілдегі сөз мағыналарының ... ... ... омоним туралы анық ұғымдар алған оқушылар кейін жоғары
сыныптарда омонимдердің көп ... ... ... оңай ... ... ... және көп ... сөздердің табиғатын
сезіне алатын алатын оқушылар ана тілдегі ... ... ... ... ... балаларға бастауыш сыныптардан-ақ синонимдер, омонимдер туралы
ұғымдар беріп, бұрыннан белгілі ... ... ... түсіндіру
олардың сөздік қоры жетілдіріп, байытудың бір ... ... ... ... әдебиеттік оқу,162-б). Атасы солай ... ... ... ... қыстай көрмеген осы ауылдың балаларына қосылды
(«Қоңыр қоз»,Т.Жұртбай). Бұл жердегі 1. ата – ... ... 2.ата ... айт» ... ... ... жұмыс:
Антонимдер – мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер.Олар ... ... ... үшін, қарама-қарсылықты көрсету үшін фңап,грүұОд
қолданылады.
Антонимдермен ұйымдастырылатын жұмыс та, синонимдер сияқты ... ... ... ... ... ... орындау
барысында үздіксіз жүргізіліп отырады. Мысалы, (2-сынып, әдебиеттік оқу, 64-
б).
Мейлі жас, мейлі кәрі бол,
Дана деп сені, пана деп сені ... нұр мен нәрі ... және ... және ... ... ... ... асты сызылған сөздерді толық ... соң, ... ... ... синонишм сөздерді де
таптырып олардың ... ... ... ... ... (2-сынып,
әдебиеттік оқу, 65-б). «Мөрте мен Зөре» мәтініндегі мына сөйлемді ... ... ... бүкіл Шаянның балалары Бөртені жақсы көріп кетті».
Антонимдер мақал-мәтелдерде, халық ертегілерінде адалдық пен арамдық,
аңқаулық пен қулық ... пен жек ... ... пен шындық
сияқтыларға көңіл аудару үшін жиі қолданылады.Әсіресе ... ... ... ... ... ... жиі кедеседі. Мысалы,
(2-сынып, әдебиеттік оқу, 21-б). «Ақ бидай» ертегісіндегі «Үстінен ... ұшып өтіп ... ... де, кіші де құстарға жалбарынады».Оқушыларға
өткен синоним, омоним, антоним сөздерді ... ... ... ... Бұл ... ... қорын байытып, сөз мәдениетін
қалыптастырудың бірден бір жолы.Бұл үздіксіз жүріп отыруы тиіс. Мұндағы
негізгі ... ... ... ... ... ... ... Көп мағыналы сөздермен жұмыс:
Көп мағыналы сөздерді оқушылар жиі қолданады, бірақ ол ... ... ... олар ... түрде аңғара бермейді. Алғашқы кезде бір сөздің
бірнеше мағынасы болатыны оқушыларды таңғалдырады. Бірақ ... ... ... ... тез үйренеді. «Әдебиеттік оқу» оқулықтарындағы
мәтіндерде көп мағыналы сөздер жиі ... ... түс – түс ... ... ... түс, т.б. Ай – аспандағы ай; ай - бір ай ... күн ... ... күн – бір ... ... күнкөріс, т.б. Мысалы, (2-сынып,
әдебиеттік оқу,212-б)
Наурызда күлімдеп,
Күн көзі жылында.
Өзгеше бүгін леп,
Қыс тауға тығылды,-
деген өлеңде (Ө.Ақыпбеков) асты ... ... ... түсіндіреміз.
1.көз (адам мүшесі)
2.көз (тіршіліктің көзі)
3.көз (заттың не құбылыстың көзі).
Немесе, (2-сынып, әдебиеттік оқу, 11-б) Жүсіпбек ... ... ... ... ... атты шығармасындағы «Қас қарайды. Қой қотанға
келді. Арбаны төңіректеп, сүйкеніп сиырлар тұр. Үй басы есік ... ... ... ... ... ... жатыр» деген сөйлем қатарындағы бас сөзі
бірнеше мағынада қолданылатынын айтып, оқушылардан осы ... ... ... ... ... береміз.
е) қанатты, нақыл сөздермен жұмыс;
Бастауыш мектеп жасындағы балалардың оқитын ... ... ... көп ... ... сөздер – метафоралық түрде, жанама
мағынада айтылады. Мысалы, «Оқуына тастай» дегенді ... ... ... оқитындарға айтады. Қанатты сөздер 1-сынып- тағы «Тарыдай
болып кіремін, таудай болып шығамын», - ... ... ... ... балаларға қанатты сөздерді ... ... ... кездескен қанатты сөзді оқушылардан қалай түсінетіндерін сұрап,
қандай басқа қанатты сөздерді білесіңдер? ... ... ... ... ... ... қанатты сөздерді және өздері айтқан ... ... ... ... ... ... ... жұмбақ, жаңылтпаштарды үйрету:
Балалардың тілін, ойын дамытуда мақал-мәтел, ... ... ... ... өз алдына зерттеуді қажет етеді. Оқушылардың сөздік
қорын арттырып, сөз мәдениетін қалыптастыруда ... ... ... орны орасан зор. «Атамұра» баспасының 2-
сыныпқа арналған ... оқу ... ... 23-жұмбақ, 22-
жаңылтпаш берілген.
Орналасу жүйесі жағынан әдебиеттік оқу оқулықтарындағы ... ... ... ... ... мәтелмен ашылады.
Мақал-мәтелдердегі терең мағыналы оц-пікірлер мәтіндердің мазмұнымен
байланысып, тақырып тынысын күшейте түседі. ... ... ... 121-б) ... ел көгерер» ертегісін оқығаннан кейін, «Кім ... сол – ... ... наны ... ... жаны ... ... беріліп, талданып, мән-мағынасы түсіндіріледі. Мұнда еңбек сөзін,
тек бейнетпен, маңдай термен келетін жақсылық екенін, ... ... адал ... ... ұғындырылады. Балаларды еңбек етуге
тәрбиелесек, осы арқылы ... ... сөз ... Мақал-мәтелдің мән-
мағынасын ұғыну үшін, оқушылар біраз ойланады, мидың ... ... ... ... іске ... және ... ... үйренеді,
бірқатар сөздердің мағыналарын түсінуге мүмкіндік жасалады.
Мақал-мәтелдерде поэзияға тән ырғақ, саз, интонация, ... ... де бар. ... ... еткен - емеді», «Ер дәулеті – еңбек» сияқты
бірыңғай жіңішке, ... ... ... ... «Ақыл – жастан, асыл –
тастан» сияқты бірыңғай жуан дыбысты дыбынстардың ... ... сөз бен ... ... ... ... ... тигізеді.
Бастауыш сынып оқушыларына мақал-мәтелдерді үйрету арқылы олардың
сөздік қорын дамытып, сөз мәдениетін қалыптастыру жұмысы ... ... ... іске ... ... ... – баланың сөдік
қоры байитын, мәдениетті де, шебер сөйлеуге қалыптасатын ... Олай ... ... ой ... ... ... ... болып келе жатқан
үлгілерінің ... мен ... бір ... ... ... ... ... жағынан сөздік қорын байытады.
К.Д.Ушинский бастауыш сынып балаларына мақал-мәтел ... ... ... оның ... болсын табиғат немесе адам тұрмысының шындық
құбылысын сипаттайтынын ... және ... ... ... жүргізу үшін, кейде
сиректеу болса да, жеке ... ... да ... ... бойынша жұмыс, негізінен, оның ... табу ... Ол үшін ... ... ... айтылған
белгілеріне қарай іздестіру жолымен табу ... ... ... ... ... ... қай ... жататыны, қандай бағытта ізделетіні
айтылады. Мысалы, «Іздесем, ізі жоқ, бауыздасам, қаны жоқ» жұмбағын шешу
керек ... Бұл ... ... ... ... ... оның ... ескертіледі. Мұндай бағыт берілмеген жағдайда балаларға қиындық
түседі.
Ал жұмбақтың құрамындағы метафоралық ... сол ... ... табу ... ... ... ... жоғарыда айтылған
жұмбақты шешу барысында өзен, көлде болатын балық, бақа-шаян сияқтыларды
айтады. Олардың ізі болмағанымен, қаны ... ал ... ... қаны да, ізі де ... ... ... табылғаннан кейін, сұрақ-жауап арқылы метафоралық бейне
ашылады. Жұмбақта қандай із жөнінде айтылады? Мұндағы ... ... ... түсінуге болады? (қайықтың тұмсығымен су толқынын кесуі),
т.с.с. ... ... ... қолы жоқ, шиыр-шиыр жолы көп» ... ... де ... тура ... ... кез ... нәрсенің
салған ізінің сөйлей алмайтындығы, салған іздің сөйлеуі дегеннің не екені
сұралады. Осы ... бұл ... ... оқу ... ... ... ... олардың ішінде қозғалатын, жүретін қандай
нәрселердің бар ойластырылады. Егер балалар оны таба ... ... ... ... ... жол ... ... сияқты сұрақ арқылы
дәптер мен кітапта жол ... ... ... соң ... ... сөйлей алмайтыны, сөйлейтін жол – жазу екені, жазу ... ... ... ... ... ... ... қоса жаңылтпаштарда
үйретіледі. Әсіресе, бала тілін түзетудегі рөлі зор. Мұнда: 1) ... ... 2) ... анық ... ... ... жаңылтпаш қорын әрбір сыныпта оқу жылы аяғында жарыстар
өткізу арқылы ... ... «Кім ... ... ... атпен жарыстар өткізу оқушылардың жаңылтпаш жаттауына
септігін тигізеді.
А.Байтұрсынов «Төмендегі сөйлемдерді үш ... ... ... ... ... деп, мына ... берген:
1. Назар нараз.
2. Нан арзан, нар арзан.
3. Назар, нараз, нар арзан.
4. Назар,нараз, нан арзан.
5. Он нан ... ... ... ... ... есте ... ... қиял ерекшеліктерін
ескере отырып, ... ... ... ... ... ... жүйемен, қалайша берілу керектігі анықталуы қажет.
Бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... оқу арқылы балалар қарапайымдылық, кішіпейілділік,
қайырымдылық, адалдық сияқты қасиеттерді ... ... ... ... ... ... мен ... тіркестерге бай болып келеді.
К.Д.Ушинскийдің сөзімен айтқанда, ертегі оқушыны халық қазынасына ендіреді,
халық рухымен ... ... ... жасауға үйрету үшін де өте ... ... ... ат қою, ... ... ... ... анықтау, т.б.
жұмыстарды 2-3 – сыныптар орындай алады. Ертегіні балалар ... ... ... бір ... ... Сондықтан бірқатар ертегілерді
оқығанда, жалпы идеясын ғана әңгімелеп, мазмұнын үйден оқуға тапсыруға ... ... ... ... тілін дамытуда мысалдардың алатын
орны өзгеше.
Әдеби ... ... ... мысалдың мынадай өзгешіліктері
бар:
˗ аллегориямен айтылатыны:
˗ мысалда ... бір ... ... мән ... оның ... ... сынып оқушылары мысалды оқығанда, ... ... ... оны ... деп қабылдайды. Сондықтан мысалды оқып
шығысымен, автордың ондағы суреттеп отырған жан-жануарлары ... оны кім деп ... ... сұрақ қою қателік болар.
Өйткені жұмысты мұндай әдіспен жүргізу – оқушылардың мысалды оқығанда алған
әсерін ... ... одан ... ... әлсіремей, қайта күшейе
түсетіндей, мысалдағы кейіпкерлердің іс-әрекетін тереңірек ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... оқиғаны, қатысушы кейіпкерлерді шындық, өмірде болатындай етіп
түсіндіру қажет. Ал мысалда суреттелгендер ... ... ... ... түсінік береді, өйткені қарға, түлкі сөйлемейді ғой деген сияқтылардан
қауіптенудің қажеті жоқ. Олардың ... ... ... де ... ... да оны ... ... қабылдайды.
Мысалдарды оқығанда көңіл қоятын жай – оқушыларға олардың мазмұнын
қабылдау және олардағы кейіпкерлердің іс-әрекетін ... ... ... ... ... жөніндегі жұмыс
жүйесін 1 кестеден көруге болады.
1 кесте. Оқуға қалыпты көзқарастарын қалыптастыру
| ... ... ... ... ... кезең |Төртінші |
| | | | ... ... |Ең оңай ... ... бар ... | ... ... ... ... | |
|ның ... | ... | ... ... | ... | ... | | | | ... үрдісіне|Мұғалім әрекет |Мұғалім ... ... өз ... ... ... ... ... |бетімен |
| ... ... ... ... ... |әрекет |
| | ... ... ... |
| | ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... ... қатысады. | |
|Өзіне, өз |Көп күшті қажет |Азғантай күш |Көп ... | ... ... ... ... ... ... | ... ... қол ... , қол ... ... | |
| ... ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... | ... | ... |Нейтралитет |Мейірбандылық, |Көмек беру мен | ... | ... ... ... ... | |
|көзқарас | ... ашу ... ... |
Қорыта айтқанда, мысалды төмендегідей жолдармен оқытуға ... ... ... жөнінде мұғалім алдын ала әңгіме өткізеді; онда
балаларға түсінігі ауырлық ... ... (сол ... ... ... ... ... олардың мағыналарын аша
кетеді.
2. Мұғалім мысалды әуелі нақышына келтіре өзі ... ... ... ... ... мазмұны талданылады.
4. Мысалдың кей жерлерінен үзінді келтіріле отырып, ондағы негізгі ойдың
не екені қорытындыда әңгімеленеді.
5. Мысалдың мазмұнына ... ... ... ... мысалдар
келтіріледі.
6. Рөлге бөліп оқытылады.
Ертегі, мысалдар арқылы ... ... ... ... бере ... ұстартуға зор септігін тигізеді.
2.2 Бастауыш сынып оқулықтарының балалардың сөздік қорын байытудағы
орны
Ұлттық ... ... ... Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынов,
пен М.Дулатовтардың жазған оқулықтарынан бергі ... ... ... ... 1918 ... «Шағын ұлттардың мектептері туралы» қаулы бұзып
жіберді. Таптық көзқарасты басшылыққа алған ұлтсыздық ... ... ... ... ... ... мен оқу ... алынды.Әсіресе «халық жауларын» талқандау секілді әйгілі нәубет
жылдары ұлтымыздың ... ... ... ... ... жазу ісі
іркіліске ұшырады.
Жас ұрпақты тәрбилеу ісі ... ... қай ... ... ... сай ... жүзеге асырылып отырады. 50-60-шы жылдарда
алдыңғы орынға әдебиеттік оқу оқыту әдістері мен оқу ... ... ... беру ... ... ... қызметін кеңейту, жетілдіру
міндеттері алға қойылды.
Бастауыш сыныпта әліппе, әдебиеттік оқу ... ... ... ... тұрғыдан оқушылардың әдеби сөздік ... ... ... пайдаланылған жоқ. (50)
Сонымен қатар, бастауыш ... ... ... ... ... баса көңіл бөлініп, ұлттық ерекшелігіміз,
дәстүрлеріміз назардан тыс қалды.
Ал, бүгін жаңа ... жаңа ... ... жолы көзделуде.
Зерттеу әдістері де өзгерді: тұтас сыныптар мен ... ... ... ... тиімді тұсы білім мен дағдыны ... ... ... ... ... ... ... болды.
Сонымен бірге төменгі сыныптарда қазақ тілі мен әдебиеттік оқу, әліппе
пәндерін оқытуда мәтін түрлерін саналы ... оқу ... есте ... ... мен ... бойынша белгілі тақырыпқа сай ... ... ... ойын ... жеткізе білуге дағдыландыру
болмақ.
Қазіргі мектеп оқушыларының ... мен ... ... ... күн
тәртібінде өткір қойылуда. Ал сөйлеу – ауызша және ... ... ... ... ... икемділіктерін дамытуда әліппені, қазақ
тілі мен әдебиеттік оқу ... ... ... ... Мәселенің өзектілігі
соңғы онжылдықта көптеген лингвистикалық зерттеулерге арқау болуда.
Бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... беру арқылы олар таным қызметін кеңейту, ойын жетілдіру
олардың ... ... ... ... ... ... ... аясына, тіл тазалығына қатысты қазақ тілі
фонологиялық жүйесінің ерекшеліктерін сақтау, ... ... ... ... өзге ... ... ... жаздырып, оқытуда
белгілі бір жүйенің болиауына байланысты орфографиямыздағы келеңсіздіктерге
статистикалық талдау жасалынып, мектеп ... ... ... ... дұрыс жазылуын реттеуді бастауыш сынып оқулықтарынан
бастау туралы ұсыныс, пікірлер айтылған.
Мектеп оқушыларына ана ... ... ... үшін ... ... қор мен оның ... анықтап, оны
жетілдіру жолдарын қарастыру, сөздердің кездесу жиіліктеріне сәйкес тіл
заңдылықтарын түсіндіру, мектеп ... ... ... ... ... ... де қамтылды.(38)
Бұл жұмыстың басты мақсатының бірі – бастауыш сынып оқушыларының ... оны ... ... қарастыру. Ол үшін мектеп ... ... жиі ... және ... ... ... бар, жаңа ... ие сөздерді сұрыптап ала білу қажет. Бұл мақсаттарды
шешу үшін бастауыш сынып оқулықтарына лингвистикалық ... ... ... ... қорды анықтап алу керек.
Сирек қолданыстағы сөздероқулық тілінің байлығын, болашақтағы бастауыш
мектеп оқулықтарының сапасын жақсартуда лингвистикалық зерттеу нәтижелерін
ескеріп, ... ... жаңа ... ие, ... ... ... сөздердің қамтылуы болашақта оқулық құрастыру барысында ... Ал, ... ... ... ... ... алу ... жылдар оқулықтарында кездеспейтін сирек қолданыстағы , сөзжасамдық
қабілеті өнімді, мағыналық құндылығы жоғары сөздерджің лексикалық ... Бұл ... ... оқулықтарын құрастыруда құнды материал бола
алады.
Психологиялық тұрғыдан алғанда, баланың екінші ... ... ... бірінші сигналдарға қарағанда жетекші орында болады да,
екінші сигналдар оған қызмет етеді. Ал, сөздік қоры мен ойлапу ... ... ... сөз ... тек ... бір бағытта болады. Тек
баланың ақыл-ой қызметін активтендіру және ұйымдастыру нәтижесінде ... ... ... ... да, ... ... мен ... жүйелі тәсілхдеріне көшу, яғни баланың ақыл-ой ... үшін ... ... ... ... ... сөздерді сұрыптап ала білудің айрықша ... ... ... ... ... жас ... де ескеруі қажет. Ол
үшін әрбір сыныптағы сөздердің санын анықтап, тілдік материалдарды іріктеу,
оқушылар тілінде жиі қолданылмайтын сөздердің ... ... ... ... ... ... оқулықтарын лингвистикалық әдіспен зерттеу
міндеті туындайды.
Алынған сандық нтижелерді ... ... ... әрбір кезең
аралығындағы балалар лексикасындағы ерекшеліктерді ескеріп, ... ... ... ... тән сирек қолданыстағы лексикалық
тұлғаларды іріктеу,танымдық қызметі жоғары болғанымен, оқушылар ... ... ... бастауыш сынып оқулықтарынан сұрыптау 50-
жылдардағы тіл тарихына қатысты материалдарды қамтуымызға негіз ... ... ... мен ... грамматикалық жағынан
толықтығы ана тіліміздің грамматикасын оқытуды ұйымдастырумен бір деңгейде
аса маңызды рөл ... ... ... ... ... бастауыш сынып
оқулықтарындағы сөздердің парадигмалық арақатынасы фактілерін зерттеу ... ... ... қажет болатын сөздер мен олардың
тіркестерін ... ... ... ... ... Осы бағытта алған статистикалық мәліметтеріміз бастауыш сынып
оқулықтарының морфологиялық құрылымының кейбір ... ... ... ... ... ... ... және сапалық жақтан анықтауда
зерттеліп отырған материалдың белгілі бір ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдер
қолданылуда (Қ.Бектаев, А.Жұбанов, Ә.Ахабаев, Қ.Молдабек т.б.). Бұл
тәсілдерді әсіресе бастауыш ... ... (БСО) ... ... ... ... ондағы сандық және сапалық ерекшеліктерді
айқындау, ... ... ... отырып, сөздердің қолданылымындағы
кейбір тіл заңдылықтарын түсіндіру жалпы тіл білімінде ерекше маңызға ие
болып ... ... ... ... ... БСО ... ... сирек қолданылған сөздерді анықтап, олардың оқушылардың ... ... ... ... оны дамыту жолдарын қарастырды.
2.3 Сөз мәдениеті – мұғалім шығармашылық еңбегі (мұғалімнің дұрыс
сөйлеуге үйретудегі оқыту қызметі ... ... ... оқу және ... ... ... ... Шығармашылық ең алдымен мұғалімдерден терең және ... мол ... ... ... ... ... - оның мектеп табалдырығышн алғаш аттағанда
күтіп алып, әріп танытып, жазуға ... ... ...... ... сенімін қалыптастыратын, оларға өмірден өз жолын дұрыс
таба білуге көмектесетін, айналасына білім-тәрбие ... ... ... ... ... қайраткер, ойшыл тұлға.
Психология-педагогикалық зертеу мәліметтеріне қарағанда ... ... ... т.б. ... қабілеттің
бірнеше түрі кедеседі.Олардың бірі сөйлеу қабілеті.
Сөйлеу (экспрессивті) қабілеті – тіл арқылы өз ... ішкі ... ... етіп жеткізе білуі. (15)
Бастауыш сыныпта жүргiзiле ... ... ... бiрi - өлең ... ... Бұл ... ... яғни баланың сауаты ашылып болған соң-ақ жүргiзiле басталады.
Ол үшiн алдымен ... ... ... ... ... ... табуға тапсырма берiледi. Содан кейiн ғана ... ... ... ... одан кейiн берiлген жол арқылы ... ... ... бұл ... ... ... ... үйретудiң тағы бiр жолы – ... ... Бұл ... ... ... болады:
Сынып оқушыларына ... ... ... ... ... ... сұрақтардың ... ... ... ... баған түрiнде көшiрiп алу ... ... ... жауапты өзi жазады. Сосын ... ... ... ... етiп ... ... балаға бередi.
Екiншi сұраққа жауапты сол бала ... ... ... ... ... ... сұраққа жауапты сол бала ... ... ... ... ... ... Ең соңғы сұраққа жауап
жазылып ... ... ... ... да, жалпы сынып алдында
оқиды. Нәтижеде қызықты, күлкiлi оқиғалар, қысқа мазмұнды әңгiмелерлер
туып жатады.
Мысалы, өзім ... ... ... жаздым:
1 Сұрақтар
1. Орман iшiнде кiмдер келе жатыр едi?
2. Оған кiм ... Олар не ... ... Оның түсi ... болды?
5. Онымен не iстедi?
Оқушылар арасында үлкен бiр қызықушылық туғызған шығармашылық жұмыстың
түрi-мүсiндеу. Оқып отырған шығармадағы ... ... ... әсер ... ... ... арқылы оқушыларды шығармашылық әрекеттiң
құмарту, қиялдау, идеяның жарқ етуi, ... ... ... кезеңдерiн
бастан кешетiндей жағдайға әкелуге болады. Бұл ... ... ... бiр ... ... ... ететiн жұмыс түрi - драмалау. Бұл
жұмыс ... ... ... ... көп ... бермейдi.
Драмалау - қоршаған ... ... өз ... - бiлгендерiн,
алған әсерлiгiн бiлдiруге асығатын кiшi ... ... ... деп ... Бұл ... ... «...драма басқа
шығармашылық жұмыстарға қарағанда балаға жақындау, өйткенi ол ... ... оның тұла ... ... ... бар» ... шығармашылық қабiлеттерiн дамытуда ... ... ... ... жаңаша ұйымдастырудың көп ... ... - ... ... ... ... ... баланың логикалық ойы ... ... ... ... ... ... шектелмей, салыстырып отырған обьектiлердiң
(заттар мен құбылыстар) ... ... ... ... одан әрi ... ... ... дәлелдеумен аяқталуы
қажет. Бiрақ күнделiктi iс-тәжiрибеде дұрыс жауабы ... ... ... та ... ... ғана бойы ... ... тоны бар ... ... ... ... ... шағындығы, мазмұнынының
кеңдiгi, тiлiнiң өткiрлiгі, мағынасының ... ... ... қана ... оның ... ... отырғаны жөн. Мәтiнмен
жұмыс iстеген кезде баланың шығармашылық ойлауын дамыту үшiн ... ... ... ... ... тапсырмасы берiледi. ... ... ... ... ... өз ... оқиғаны еске
түсiрту, тыңдау.
Мысалы: Жамандық қылғанға
Жақсылық ... тiлiн ... ... ... ... ... ... Шығарма бiрiншi
сыныптың ... ... ... Жазу ... ... ... ... құрып, тақтаға жазып қою. Көп жағдайда мұғалiм
өзi ... ... ала ... ... жоспар ұсынылады.
Пайдалануға берiлетiн тiрек сөздердi пайдалана отырып бiр – екi ... ... Тек ... ... соң ... ... ... Шығарма жазуда баланың шығармашылық ойлау қабiлетiн ... оған ... - ... ... ... деп ... күнi бұрын ... ... ... ... ... арқылы ... ... ... Оны ... ... ... ... ... ... ... – деп.
Мына тiрек үлгi ... ... ... ” - ... ... әрқайсысы ... ... ... ... ... бiр ... ... жоғарланған сайын
жұмысқа ... ... ... ... ... ... , ... -қатынас жасаудың негiзгi
түрi ... ... ... төрт түрi ... Жеке дара ... Екi ... қарым-қатынас жасау жұмысы.
3. Топпен ... ... ... ... топпен оқыту тәсiлi жүргiзiледi. Бүгiнгi ... ... ... ... ... ... ... керек
етедi:
1. Әдебиеттердi өз бетiмен оқу қабiлетi.
2. ... ... ... ... еңбек ету қабiлетi.
4. Бiрлесiп ... ... ... ... ... ашу қабiлетi
Осыларды ... ... үшiн ... оқыту технологиясын қолданған
жөн. Олар бiрнеше ... ... ... оның бiрi ... ... ... ... iстеледi және ... ... ... Екi ... жұп құрайды. Оларда өздерiнiң ... ... ... ... ... ... оны ... мазмұндайды, ат ... ... ... ... дәл ... ... ... және ... ... ... ... обзацты болған ... ... ... ... ... әрi ... талдауға көшедi. Бұл жұмысты ... ... ... шығып қорытынды жасайды.
Бүгiнгi тәуелсiз ... ... ... ... ... ... үлкен жауапкершiлiктермен қарауды ерекше қолға алып
отыр.
Ана тiлiн оқытуда балалардың шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... пәнiмен
байланыстырамын. Себебi ... ... ... ... қайғы-
қасiрет жылдарын оқушыларға ... ... ... қол жеткен
табыстарымыз бен ардақты ... ... етiп ... ... ... ... ... Осыдан барып,
олар көз алдына ... ... ... ... ... ... өлең ... шығармаларын қағаз ... ... көп. Сөз ... - ... биiк шыңы. Ол
адам санасының үш негiзiне сүйенедi.
1.Ақылға
2.Қиялға
3.Көңiлге
Ақыл iсi - ... яғни ... ... ұғу, тану, ақылға
салып ойлау. .Қиял iсi ... яғни ... бар ... нәрселердiң тұрпатына, ... ... ... ... ... iсi - түю, талдау.(2)
Іс-тәжірбиемде:
1.мақал - мәтелдерді ... Тiл ... ... ... ашып ... ... ... жерде қолдана ... ... ... ... мақал ... ... ... мақалға
байланысты көрініс ... ... ... Сонымен қатар
керсінше көрініске сай ... ... ... ... ... ... ... бойынша мақал
құрастыру ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар ... ... ... да ... Атап айтқанда қазақ тiлi
сабақтарында ... ... ... зат ... ... сыз, сөз ... ... т.б. ... ... ... ... қалдырар,
Ат ... ... ... құты ... ... ... таныстырғанда
Батыр бiр ... мың ... ала ... ... ... да ... арқылы шығармашылық жұмыс ... ... ... ашу ... ... ... таныса бастағанынан алфавиттiк жұмбақтар құрастырады:
Айда бар,
Аспанда жоқ
Тайда ... жоқ ... ... ... құрастырады.
3. Сабақтарымда мақал - мәтелдердi, жұмбақтарды ғана ... де ... ... жүремiн. Ертегiлердi
тыңдатып, кейiпкерлерге ... iс - ... ... ... ... бастап берiп, аяқтауды тапсырамын.
Немесе ... ... ... ертегі құрастыру әрекеттерiне
бағыт ... ... ... қабiлеттерiне дамуына
жағдай ... ... ... ... ... ... ... бiрi - өтiрiк ... ... ... ... құштарлықпен тыңдап өздерi өтiрiк өлең
құрастыруға талпынады. .Бiр-бiрiнiң құраған өтiрiк өлең ... ... ... ... ... бойында шабыт
пайда болып, төмендегiдей өтiрiк өлеңдер ... ... ... ... алып ... ... ... көрдiм ешкiнi,
Қуып жүрген түлкiнi
Акентаев Нұрлан 2- ... суға ... ... тұлпарым,
Жәндiктерден көмек сұрап жыладым.
Бiр ... ... ... ... алып ... ... Ана тiлi ... тақырып соңындағы тапсырмалармен
жұмыстар жүргiземiн. Өйткенi, ол тапсырмаларда ... ... ... тапсырмалар оқулықта берiлгенде ... ... ... ... ... ... ... iзденушiлiгiн қалыптастыратындай ойлауға, пайымдауға,
дәлелдеуге ... етiп ... Осы ... ... шәкiрттерiм құраған өлең шумақтарын ... ... ... ... ақ ... өте ... жан ... бершi атаммен.
Сапаров Қонысбай 2-сынып
Сиырымның бұзауын
Еркелетем ... ... ... ол ... көзi мөлдiреп.
Акентаев Нұрлан ... ... ... ... ... ... анасын ... ... ... ... - ... ... ... өткiздiм. Атап айтқанда: ойын ... ... ... ... сабақ.
Қортындылай келгенде ... ... ... мақсатымен аянбай ... етiп, ... ... ... ... ұғына отырып, Мағжан Жұмабаевтың пiкiрiн ... Жан - ... ... иесi Мағжан Жұмабаев: «Оқушының
шығармашылық ... ... ... ... яғни ... ... образ, көркемдiк шешiм таба алмай қиналғанда, мұғалiмнiң меңзеу
әдiсi көмекке келуi керек. Бұл мұғалiмнiң де ... ... ... ... қатар ана тiлi сабақтарында шығармашылық ... ... ... баланың жан-жақты дамуына әсер ... ... ... ... ... көрiнетiн ... ... ... көруге тырысу және ... ... ... ... ... оның ... және жаман жағын айту. Ол ... ... ы н ... ... ... ... ... қояды тез ... ... ... су ... ... ... ... түстi болады
«Жақсы-жаман» дидактикалық ойын қарама-қарсылықты шешуге арналады.
Өз ... ана тiлi ... ... ... ... ... Шығармашылықпен жұмыс iстеген кезде ... ... ... отырады. Және әрқайсысында iзденушiлiк сезiм
пайда болады.
Ана тiлiндегi “Төрт түлiк’’ тақырыбын өткен ... ... ... ... Ол ... тап” деп аталады. Бұл шығармашылық жұмыс
тек қана ана тiлi пәнiне байланысты емес, ... ... ... ... ... ... ... шешу керек, сонда ғана
жұмыстың нәтижесiнде өтiлетiн өлеңiнiң ... ... ... ... ... ... жұмыс iстеген тиiмдi. Олар
өздерi өлең тақырыбын тапқаннан кейiн,өлең жолдарымен таныстыруға көштiм.
“Төрт-түлiкпен” танысып ... соң, ... ... мынадай
шығармашылық жұмыс iстедiм. Сурет ... ... атын ... ... соң
балалардың әр түлiктiң атын қаншалықты есте ... ... ... екенi бiлiнедi. Тағы осыларға байланысты өлең жолдарын
жалғастыру тапсырылды. Тақтаға өлең ... ... ... ... ... өз ... өз ... қосып, әрi қарай жалғастыруға тырысты. Бұл
балалардың тiлiн дамыту үшiн ... ... ... киiмi ... бардың .........бар.
3 3-СЫНЫП ӘДЕБИЕТТІК ОҚУ САБАҒЫНДА СӨЗДІК ҚОРЫН ДАМЫТУ
3.1 3-сынып «әдебиеттік оқу» құралының ... мен ... ... ... ... ... қосылуы ұрпақ тәрбиесіне
тікелей тәуелді. Қазіргі ақпарат заманында ұрпақ ... баса ... ... Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 ... ... ... ... ... беру ... ... білім беру кеңістігінде лайықты орын ... ... ... ... ... ... дамуын жалғастыруда. Білім беру
мазмұны ... ... ... отыр жөне ... қоғам өміріне
құзыретті, жауапты әрі ... ... ... отырып даярлауға
бағдарланбаған» делініп, заманауи білім беру жүйесінің ... ... сын ... Бұл ... ... білім беру сатысына
баса назар аударып, қазіргі заман ... ... ... ... ... ... жөн.
Бастауыш сынып оқушыларын білім мазмұны мен қажеттілігі қызықтырады.
Білімге ұмтылушы жас нені білем деп ... не ... ... деп, сол ... Бұл - құзыреттілікті (компетенцияны) оқу ... ... жаңа ... ең ... ... болып саналады. Мұндай міндет
білім мазмұнының жаңаруымен, оқыту үрдісіне жаңа ... ... ... ... талабымен ұштастырумен, оқытудың жаңа
технологияларының ... т.б. ... ... ... - жаңа ... мен оны ... ... арасындағы кереғарлықтың
айқын көрінісі. Мұны шешу үшін ... ... ... ... ... ... оны меңгертудің жаңа жүйесіне ... ... ... ... ... уақытта инновациялық педагогикалық технологияларды пайдалану
барысында адам, оның ... ... мен ... ең жоғарғы құндылық
ретінде анықтайтын Қазақстан Республикасының негізгі заңы - ... ... ... ... ... Бұл – ... ... негізгі қағидаларын: білім берудің «ізгілік парадигмасын» іске
асыруға бағытталған білімді ізгілендіру мен ... ... Ол ... адам» парадигмасын ауыстыратын «өмірге дайын адам»,
«іскер адам» парадигмасы болып табылады. Парадигмалардың осылай ауысуы ... ... ... ... ... ... ... етеді. «Мұғалім дайын
ақиқат, түйін, ой қорытындысын балалардың «миына құйғанмен», ойлау мен
сөйлеу негіздеріне ... ... ... ... ... ... бере алмай келеді. Көптеген жағдайда бала өзінің ой
еңбегін әлі ... та ... ... ... әсер ... ... ... дағдыланған. Соның нәтижесінде құбылыстың мәнін ойлау мен
бақылау қабілеті дамымай, жаттауға негізделген есте ... ... - ... ... ... ақырында оқуға деген ынтасын жоятын
үлкен кемістік болып табылады. Баланы білім, ақиқат, ереже мен ... ... ... оны ... үйрету керек» (В.А.Сухомлинский).
Қазіргі заманғы мектеп бала үшін қызмет ете ... оның ... ... қолдана, көпшілікпен араласа алатын, ішкі мәдениеті, ойлау
және сезіну қабілеті бар, адамгершілігі мол адам ... ... ... ... ... ... процесс болып табылады. Өйткені
адамгершілікке тәрбиелеудің мазмұнын игеру үшін ңажетті ... ... ... ... әрекет түрінде жүзеге асады. (13)
Ең алдымен, ... ... ... ... оқу ... ... баулудың, яғни оларды адамгершілікке тәрбиелеудің
маңызы зор. Сонымен, бастауыш сатыда баланы ... мен ... ... рөлі ... ... оқуға тәрбиелеу (қарым-қатынас құралы, оның шындығы,
халықтың салт-дәстүрі мен тарихын сақтаушы, ұлттың ... ... ... ... мен ... ... мақтанышы, ұлттың
мәдениеті, ұлттың ескерткіші, ... ... ... ұлттың басқа рухани
байлығын сақтаушы және т.б.);
2) әдебиеттік оқуға ... ... ... ... ... ... ... қою, тәрбиелеу процесін әдебиеттік оқуда
мотивтендіру, тәрбие мазмұнын әдебиеттік ... ... және ... ... ... ... және бағалау; әдебиеттік оқуда
тәрбиелеу принципінің ұлттың мақсатқа бағытталушылық принципімен, тәрбиенің
халық ... ... ... сана мен мінез-қүлыктың бірлігі
принципімен, ... ... ... ... ... ... жетекшілікті оқушылардың бастамашылдығымен және дербестігімен
біріктіру принципімен, бала тұлғасына сыйластықты оған ... ... ... ... ... ... оңды қасиеттеріне сүйену
принципімен, оқушылардың жас және дара ... ... ... ... ... ... мен ... мектеп, отбасы және қоғам талаптарының бірлігі ... ... ... ... немесе құралдары түріндегі әдістері
(оқушылардың көзқарастары мен сенімін қалыптастырудың әдісі немесе тәсілі
ретіндегі әңгімелесу, көркем әдебиет, ... ... ... этика
саласындағы қарапайым түсініктер мен ұғымдарды қалыптастырудағы сұрақтар;
мүғалім сөзінен оның ерік-жігерін, мәдениетін, ... ... ... айтатын сөзді жоспарлау, сыпайы сөйлеу, сөз бен ... ... ... ... жасау, оқушының немесе ұжымның мінез-құлқы мен
іс-әрекетіне оң баға беру, қоғамдың мінез-құлық нормаларына қайшы келетін
әрекеттер мен ... ... және ... ... оқушыларын әдебиеттік оқу арқылы оқыту мен ... ... ... ... ... ... ауыз ... мен
фольклорының эпикалың тұлғалары образының көркем туындыларда кестеленуімен;
қазақта ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың көзі ретіндегі сөзбен, халық
билігін нығайтуды, елдің ... ... ... қажеттігін
насихаттайтын, Отанды сүюді, тектілікті бойға дарытуды дәріптейтін өлең-
толғаулармен батырлық рухын ... ... ... жырлармен; табиғатына жұртты табындырған, бүтіндей бір елді,
әулетті іс-әрекетке бастай білген, халықтың ... ... ... қару ... ... азаматтың бойында Отан-Анаға, атамекенге деген
шексіз ... ... ... ... ... өлеңмен)
жазбаша тілмен (қазақ зиялыларының қазақ ... ... ... ... ... ... ... сезіндіретін, патриотизмге баулитын әңгіме, повестер, романнан
үзінділермен; Отан алдындағы ... пен ... ... ... ... ... құлшындыратын әдебиеттермен және ... ... пен өнер ... ... мен ... оның мінез-құлқына
қолайлы әсерін тигізеді. Балалармен бірлесіп талқылайтын туындыларды ... ... ... мәні бейнеленген мәселелерді
іріктеп алу -мүғалім жүмысындағы ... ... ... ... ... ... ашатын мәтіндерді балаларға талдап
беру мұғалімге ... ... ... өз ... қылығымен салыстыруға мүмкіндік береді. Мұғалімнің
жетекшілігімен олар ... ... ... ... ... сан алуан мінездері, әртүрлі адамдардың әр себептер бойынша рухани
толқуларының ... ... ... ... оқу пәні ... ... мына ... шешеді:
а) оқу пәні ретіндегі әдебиеттік оқуға қызығушылықты арттырады;
ә) онсыз қоғамдық процестің ... ... ... емес, шындықты танудың
ерекше формасы ретіндегі ... сөз ... ... жөніндегі
түсініктерін кеңейтеді;
б) тұлғаның шығармашылық қабілетіне әдебиеттік оқу ... ... ... ... ... сөз ... ... мәнін, оның адам түлғасын қалыптастырудағы
рөлін, адамның рухани, адамгершілік дүниесіне оның тигізетін ықпалын ашады;
г) әдебиеттік оқудың ... мен ... ... ... ... және ... белгілі бір білімдерді игермей меңгеру мүмкін
еместігін көрсетеді;
д) әдебиеттік оқу оқудың таяудағы және ... ... ... ... ... ... ... жағдай туғызады, әдебиеттік оқуға қоғамдық,
тұлғалық қатынас арқылы толқытады.(7)
«Қазақ әдебиеті» пәнін оқытудың мақсаты - ... ... ... ... белсенділік көрсете алатын, ... ... ... ... мен мәдениетін ұлттық құндылық ретінде бағалап,
құрметтей білетін, әдеби ... ... ... ... тұрғыда қабылдауға қажетті білім, білік, дағдыларымен
қаруланған, ... ... ... ... дамыған дара тұлға
қалыптастыру.
«Қазақ ... ... ... ... ... ... рухани-адамгершілік қасиетін байыту және эстетикалық
танымын кеңейту, оқырмандық мәдениетін қалыптастыру;
˗ өмірдегі кездесетін ... ... ... ... ... ... мен ... игі нәтижесін пайдалануға, өз
өмірлеріне қолдануға үйрету;
˗ ойын еркін, шешен жеткізе алу, әдеби-теориялық білімін ... ... ... алу ... ... немесе
ауызша айтылғанды қабылдай алуын, ойын ауызша ... ... ... ... ... ... және өз ойын жазбаша
жеткізе алу ... ... ... оқу пәні ... ... ... жүзеге асады:
˗ коммуникативтілік – қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... оқушының жеке тұлғасына, оның ... ... ... әлеуметтік-мәдени, жеке даму бағдарламасына, ... ... ... әрекеттік негізі ұстанымы – жеке, топтық және ұжымдық
оқыту формаларын басым пайдалану;
˗ когнитивтік ... ... ... - ... және ... ... оқушы әлемінің картинасын қалыптастыру, қойылған
міндетті өз бетімен шешу және ... ... ... ... алу ... саналы түрде басқара білу;
˗ лингвомәдени ұстаным – ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени дамуы, Қазақстан халықтары және әлемдік
қауымдастық мәдениетімен қауыштыру;
˗ өзін-өзі ... білу және өзін ... білу ... ... ... ... ... әлеуметтік
мәдени өзара әрекеттестікке және өзін-өзі жүзеге асыруға дайындығын
көтеру.(16)
3.2 3-сынып «әдебиеттік оқу» ... ... ... ... ... ... оқытудың әдіс-тәсілдері
Оқулықтың құрылымы мен мазмұны «Әдебиеттік оқу» пәні ББМС ... оқу ... ... құрылымына сәйкес жүйеленген. Оқу материалдары тақырыбы мен
мазмұны жағынан көркем және ... ... атты екі ... ... ... ауыз ... үлгілері мен жазба балалар
әдебиеті үлгілерін қамтиды. Оқулықтағы ... ... ... ... ... ... жағынан
адамгершілік, имандылық, ізгілік тәрбиесі ұстанымдарына негізделе
орналастырылды. Осыған орай ... ... 9 ... ... жүйеленді.
(4) Олар:
1. Білім - өмір шырағы
2. Маужырап барқыт қоңыр күз
3. Туған елім, туған жерім
4. Өткен өмірден
5. Қыс ... ... - ай мен ... ... бірдей
7. Табиғат - менің өз үйім
8. Сарқылмас қазына
9. Жаздыгүні шілде болғанда
«Әдебиеттік оқу» пәні аптасына 4 сағаттан, жылына 136 ... ... ... орай пән ... ... ... үлгісі жасалды
және сабақ тақырыптарының көлемі мен мазмұнына сай ... ... ... қайталау сабағы, мазмұндама мен ... ... да ... ... сай ... ... ... 3-сынып оқушысының жасына сай таңдалып алынды. Оқулықтағы
шығармалар балалар өдебиетінің негізгі жанр түрлерін және публицистикалық
шығармалар ... ... ... ... ... ... ... танымдық, әдеби білім негіздері мен әдеби, шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... қазақ
халқының перзенті, ұлт болашағы - оқушыларды ұлттың ... ... ... ... мақсат ететін шығармалар
топтастырылды. Бұл ... ... ... ... жүйеленіп
берілген балалар әдебиетінің озық үлгідегі шығармалары арқылы оқи алады.
Оқулықтағы әдістемелік жұмыстар оқушыны ... ... ... ... мен ... әдістер негізінде жүзеге асырылады.
Соған сәйкес ... дара ... ... ... шығармашылық
әдістері, дидактикалық материалдар, сюжетті-иллюстрациялың суреттер,
сөздіктер, жұмбақ-жаңылтпаштар, ... ... ... ... ... реформалануымен байланысты
бастауыш сыныптардағы барлық пәндерді ... ... ... саналатын
әдебиеттік оқу оқыту үрдісінде оқушының тілдік дағдыларын қалыптастырудың
барлық ... ... ... ... ... үшін бастауыш сынып оқушысының әдеби
сауатын ашуга басымдылық беріліп, ... ... ... ... тану
мен еркін сөйлеу әрекетін игерту, оқушыны өз өрекетінің субьектісі деп
санайтын білім беру. Соған орай ... ... ... баланың оқу
дағдысын талапқа сай қалыптастыру, дұрыс сөйлеуге төселдіру, өз ... ... ... ... ... мен ... ... арттыру -
«Әдебиеттік оқу» пәніне тән оқу әрекеттері десек, оны үйрету теория ... ... ... дамытушылық сипаттағы тапсырмаларды орындау
арқылы жүзеге асырылады.
Бұдан сөйлеуді әрекет ретінде қарастырудан тіл ... ... ... ... ... ... шығады.
Қазақ даласында тіл дамыту мәселесіне алғаш көңіл қойып, негізін салған
ғалым - Ыбырай ... Ол өз ... ... ... сөз ... да, «Мен әуелі оларға зат ... ғана ... ... ... ... ... зат есімді олардың сынымен қосып: ақ адам
деген сөйлемдерді құрып үйретемін» деген түжырымы аңғартады. Бұған ... ... ... ... ... үйретуде, ең алдымен,
сөйлемдер құрғызып ... ... ... ... ... ... ... үшін сөздерді дұрыс таңдап, әрі дұрыс тіркестіруге, яғни ... ... ... ... ... ... қажет.
(12)
Ғұлама ғалым А. Байтүрсынұлы ... жазу ... ... ... ... келтіріп жаза білуге» үйрету мақсатын өз жүмыстарына
тірек еткен. Ғалымның оқушыларды жазбаша шығармашылыққа ... ... ... ... ... ... ... оқу ққралында
үсынған жаттығу үлгілерінен де байқауға болады. Айталық, «Қайсысын қайда
қою» (берілген бірнеше ... ... ... ... ... ... құру ... «Қолайына қарай қос сөйлеммен қою», ... ... ... ... ... ... ... «Жауап жазу», «Құрастыру» сияқты тапсырмалар түрінің бәрі
де оқушыларды жазбаша шығармашылыққа үйрететін жұмыстар мазмұнын ... «Тіл ... атты ... ... ... білімді тәжірибе
арқылы өздігінен алу керек. Мүғалімнің қызметі - оның ... ... орны ... ... ... ... ұзақ ... үшін, ол жолдан балалар қиналмай оңай өту үшін, керек білімін
кешікпей кезінде алып отыру үшін, ... ... ... беру мен ... ... ... ... отыру керек» деген пікіріне бүгін де
мойынсұнуға тура ... ... ... ... ... ... Шонановтың «Тіл дамыту» атты кітабының мазмұнын оқушыларды жазбаша
шығармашылыққа үйрету мақсатын көздейтін ... ... ... ... ... ... ... құру», «Берілген суретке қарап әңгіме жазу»,
т.б тақырыптарды қамтиды. Мұндай жұмыс түрлері де қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жүргенін айту
керек.Көрнекті әдіскер ғалым Ғ. Бегалиев шығарма, мазмұндама жұмыстарының
түрлерін жан-жақты талдап, бұл жұмыстардың негізгі ... - ... ... ... білдіру екенін дөлелдейді. Қазақ ғалымдарының өз
зерттеу жұмыстарында қолданған ... ... ... (А. ... сөз сөйлеу» (С. Жиенбаев), ... ... ... ... (Ғ. ... тіл дамытудың негіздері болып табылады. (20)
Бастауыш сынып оңушыларына меңгертуге ... тағы бір ... ... тиянақтылығы, ягни аяқталған ойды білдіретіндігі. Оны тақырыптың
ішкі мазмұнын ашу деп қана ... ... ... аяқталған ойды
білдіруі оның құрылымдық бөлімдерінің түгел қамтылуымен де, ... ... ... толық тиянакты жеткізілуімен де түсіндіріледі.
Оқушыларға меңгертуге қажетті екінші мәселе - ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
үшін, ең алдымен, мәтін «бірнеше сөйлемнен құралатындығы» жайында белгілі
дәрежеде ... ... ... Оның ... ... ... қарым-қатынастың тілдегі ең кіші бірлігі сөйлем болып
табылады және сөйлеу әрекетінің қайсысы болсын, сөйлем ... ... ... ... ойды ... ... арқылы іске асады.
Алайда бастауыш сынып оқушылары алуан түрлі синтаксистік құрылымдарды
дүрыс құрастыруға тек ... ... ғана ... ... ... карастырылатын тілдік мәселелер оқушыны мәтін
түзуге ... үшін ... ... ... Сондықтан, ең алдымен,
бастауыш сынып оқушыларын мәтін түзуге дағдыландыру ... ... ... ... ... ажыратып, әрбір ойды (күрделі ойдың бір
тармағын) жеке, даралап жеткізуге ... және ... ... оның заңдылығын білдіру ... Бүл ... ... ғалым С.
Рахметова: «Балаларды өз ойларын, білімдерін белгілі бір ... ... ... ... дағдыландырудың маңызы зор», -дей
келіп, мұндағы назар аударатын маңызды нәрсе - «бір пікір алдыңғы пікірден
туындап, ал оған ... ... ... ойды онан әрі ... ... ... ... тиіс» екенін атап көрсетеді.(27)
Жалпы орта мектептің бастауыш сатысында білім беру технологияларының
бірнеше түрлері қолданылады. Жаңа ... ... ... пәні ... да ... шығармашыл мұғалімдер тиімді пайдаланып
келеді.
Дамыта оқытудың бір әдісі - ... ... ... ... - оқылатын ақпараттың азаюы емес, оқушыларға қойылатын талаптардың
әртүрлілігі арқылы жүзеге асырылады.
Деңгейлеп оқыту технологиясының басты идеялары:
а) ... ... әр ... өз ... барынша пайдаланып,
білім ... ... ... ... ... әр түрлі категориядағы балаларға бірдей көңіл
аударып, олармен саралай ... ... ... ... деңгейлеп оқыту мүғалімнің жеке тәжірибесіне негізделеді. Сондыктан
да деңгейлеп оқытуда оқушының жеке тұлға ерекшелігіне, психикалық ... пән ... ... игеру деңгейіне, оқушының білімі мен іс-
әрекет тәсіліне ... ... ... ... ... ... игерудің негізгі төрт деңгейі
(міндетті, ... ... ... ... ... ... ... оқу» оқулығында берілген
білім мазмұнын оқушылардың танымдық қызығушылығын ... ... ... ... ... ... ... тапсырмалар төрт
деңгейге болініп беріліп отыр.
Дамыта оқытудың негізгі бағыттарының бірі - жобалап оқыту технологиясы.
Жобалап ... ... ... ... бала өзі таңдаған іс-әрекетті жоғары қызығушылықпен орындайды;
ә) балада пайда болған қызығушылықтың пайда болған сәтін қалт жібермеу,
соған сүйену;
б) іс-әрекет тек оқу ... ... ғана ... ... ... ... ... болмайды, қосымша ... де ... ... ... бір жай - бастауыш саты оқушысын шамадан тыс ақпараттандыру
оның пәнге деген ... жоюы ... ... да ... пән мазмұнына тікелей ... ... ... ... ... ... ... материалдарды саралап ала
білуі тиіс.(17)
Дамыта оқытудың бір түрі - ... ... ... Модуль -
адамның өзін-өзі дамытуының тәсілі, мөлшері. ... ... ... ... ... ... ... жүмыс істей алу мүмкіндігін,
оқытудың әдістері мен ... ... оқу ... ... ... ... технологиясының негізгі идеялары:
а) модульдік оқыту іс-әрекет принципіне негізделген, оқушының белсенді
іс-әрекеті жүйелі болғанда ғана білім мазмұны саналы меңгеріледі;
ә) тапсырмалар оқушыларды оқу ... ... оның жаңа ... ... ... ... ... мұғалім мен оқушының қарым-қатынасын жекелеуге
мүмкіндік береді.
Бастауыш сыныптарда білімнің маңызды ... бірі - ... мен ... ... ... дамуына жағдай туғызу.
Бұл мүғалімнен ... оқу ... ... ситуацияны,
технологияны, техникалық құралдарды, әдіс-тәсілдерді таңдай білу, талдау-
жинақтау қабілеті, жүйелі ... өз ... ... ... ... етеді.
Бүгінгі таңда «шығармашылық қабілет», «көркем шығармашылық», «жазбаша
шығармашылық», т.б. ұғымдар пайда болып, мектеп тәжірибесінде ... ... ... ... шығармашылық кабілетін дамыту мәселесі
ғалым Б.А. Тұрғынбаеваның, оқушылардың көркем шығармашылық қабілетін ... ... Қ.Ә. ... т.б. ғалымдардың ... ... Л.С. ... шығармашылық деп жаңа дүниелер жасауды
түсіндірген. Ғалымның зерттеулерінде «шығармашылық» ... ... ... ... «жаңалық ашу» ұғымдарына жақын қолданылып жүр.(39)
Әдіскер-ғалым М.Р. Львов шығармашылыққа оқушылардың жазған ... ... ... ... мен ... ... жеке ... мен
хаттарды, т.б. жатқызады.
Демек, шығармашылық - өздігінен жаңа дүниелер ... яғни бұл ... өз ... ... шығарған, ешкімдікіне ұқсамайтын дүниесі, оның
ойлау мүмкіндігінің жемісі және ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық жұмыс түрлері:
1. Ертегі, әңгіме (шығарма),мысал қүрастыру;
2. Өлең қүрастыру;
3. Жаңылтпаш шығару;
4. Жұмбақ құрастыру;
5. Диафильм жасау, т.б.
Бұл ... ... ... ... ... оқушыларға мынадай
талаптар қойылады:
1. Мәтіннің тақырыптық-мазмұндық бірлігі;
2. Мәтіннің құрылымдық ... ... ... ... Мәтіннің стильдік сауаттылығы;
5. Мәтіннің тілге бай коркемдігі, т.б.
Осы айтылғандардың ... ... ... ... былайша жіктеуге болады:
1. Мотивацияльқ мақсат;
2. Білімдік мақсат;
3. Құзырлылық мақсат;
4. Тәрбиелік мақсат.
Мотивациялық мақсат - оқушыны шығармашылық әрекетке ... ... оның ... ... ... оятып, ішкі мүмкіндіктерін ашуды, өз
күші мен ... өз ... ... ... ... көздейді.
Білімділік мақсат - мәтін туралы, мәтіннің түрлері, ... ... т.б. ... және оны ... ... туралы
білімдерінің болуын талап етеді.
Құзырлылық мақсат - алған білімін іс жүзінде қолдана білу, яғни ... ... ... ... ... ала бағдарлай білу, оның жоспарын құрып,
жоспарланған ойын қағазға түсіре білу, жазғанын ... ... ... ... ... міндет етеді.(32)
Тәрбиелік мақсат - оқушыны жазбаша шығармашылыққа ... ... ... және ... ... ... ... табылады.
Бастауыш сынып оқушыларын шығармашылыққа баулу ... ... ... іске асыруға болады. Бастауыш сынып оқушылары мәтін ... ... ... ... мәтіндерін, әрбір ... ... ... ... таныс заттарды сипаттау, болған оқиға туралы
әңгіме, дайын үлгі бойынша пайымдау ... ... ... ... ... ... ... белгілері мен айырма белгілері бойынша
салыстыруды, берілген үлгі ... ... ... ... бұл ... ерешеліктерін анықтауды үйренеді, сондай-ақ адамға салыстырмалы
мінездеме беруді, ... және ... ... ... ... және ... сипаттауды меңгереді, әртүрлі стильмен жазылған
мәтіндердің ... ... және соны ... ала ... ғылыми
стильде ереже арқылы пайымдау мәтінін, көркем стильде ... ... ... ... қоса ... бүрыннан білетіндеріне сүйене отырып,
көркем және ғылыми тілде әр ... ... ... ... ... өз әдебиеттік оқуда дұрыс сөйлеп, жазуға ... ... да ... екені баршаға мәлім. Бүл әдебиеттік оқу ... ... ... баулу барысындағы әдістемелік жұмыстар
жүйесінде іске асырылады. Мәтінмен (үлгімен) жүргізілетін жүмыстың мақсаты
— сабактың тақырыбы мен ... орай ... ... ... қажетті
білім-түсінікті игерту. Мәтінмен жүмыс:
а) дайын мәтінді талдау;
ә) оқушылардың өздері ... ... ... ... жеке элементтерін (тақырыбына, негізгі ойына, жоспарына,
т.с.с. байланысты) талдау жұмыстары арқылы іске асырылады.(44)
Дайын ... ... ... ... бір ... ... тілдік
талдау жасау. Тілдік талдау жазушының белгілі бір сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... орны мен
тәртібін түсіндіру, киын сөздермен сөздік жұмысын жүргізу, ... ... ... түрлеріне қатысты, стиліне ... ... ... ... ... ... ... көздейді.
Оқушылардың өздері жазған мәтіндеріне талдау жасау ... ... ... ... құрылымын бұзбай, жүйелілігін сақтауда, сөз
тіркестері мен сөйлемдерін сауатты құрып, дүрыс байланыстыруда ... ашып ... ... ... ... кате жібермеуге үйрету,
сақтандыру үшін жүргізіледі. Тақырыбы, жанры ... ... ... ... талдау оқушылардың өз қателерін өздері ... ... өз ... ... ... ... жеке ... талдау жүмысына шығарманың тақырыбын түсіну,
жазатын ойының ... ... ойын ... бастап, қалай аяқтайтынын
жобалау, негізгі ойын ... ... ... ... ... мәтіннің
әрбір бөлімін жеке талдай отырып, оқушылар ол ... ... не ... ... ... ... ... жайлы, әрбір бөлімнің
ерекшеліктері мен ңызметі туралы түсініп, өз шығармасын түзуге қажетті
бағыт-бағдар ... ... ... тіл ... жұмысы оқушының мәтін
туралы, оның негізгі қасиеттері, ... ... ... мен тілдік
ерекшеліктері туралы меңгерген білім-түсініктеріне және мәтінді қүрылымдық,
стильдік, логикалық жағынан дүрыс құрастыра білу ... ... ... ... ... ... жұмыстарға
өздігінен ертегі, өлең, жұмбақ, диафильм құрастыруға баулу, үйрету, жатады.
Жазбаша шығармашылыққа негізделген тіл дамыту жүмысы, ... өз ... ... түрінде жеткізе білуге дағдыландыру:
˗ ... ойы мен ... ... дамытады;
˗ жазбаша шығармашылыққа ... ... ... қоршаған ортаға сын көзбен қарап, өздігінен ізденуге, өмірді өзінше
танып ... ... ... ой-өрісін кеңейтіп, дүниеге өзіндік көзкарасын қалыптастырады;
˗ әдемілікке, әсемдікті сезе ... ... ... ... ... және ... асыл қазыналарына жақындатып, баланың
рухани ... ... ... ... бақылағыштықка, тиянақтылыққа баулиды;
˗ өз-өзіне сенімін ... өз ... өз ... толық, тиянақты,
жүйелі жеткізе ... өз ... бере ... ... сөз ... сөз ... көркем, бейнелегіш құралдарды, тілдік амал-
тәсілдерді дұрыс пайдалану шеберліктерін жетілдіреді.
Профессор М.Ә. ... ... ... ... ... ... ... қабілетті дамыту үшін, ең алдымен,
мұғалімнің ойында ... мен ... ... ... ... онан соң
шабыттану мен жаңаша идеяны ойлап табудың негізінде тапқырлық танытып, оған
сәйкес ... ... оны ... іске ... ... қажет», - деп
есептейді. ... С. ... ... мазмұны бойынша жүргізілетін шығармашылық
жүмыстардың (шығарманың баяндау түрін ... ... ... ... ... ... оны ... жаққа айналдыру, әңгімедегі оқиғаға
ұқсас өз жандарынан әңгіме қүрастыру, оқылған ... ... ... ... мәтін бойынша қорытынды ... ... ... да ... шығармашылық қабілетін қалыптастырудың жолдары деп
керсетеді.
Әдіскер ғалым Қ. Әбдібекқызының бастауыш саты оқушыларының шығармашылық
кабілеттері жөніндегі төмендегі ... мен ... ... ... ... ... ... мұғалімдерге дейін есте ұстайтын
тұжырым деуге болады:
- төменгі сынып оқушылары небір ... ... ... ... ... түрақтап, бір образды, сюжетті ұстап түра алмайды, алдын ала
ой, идея, мақсат тумайды. Ой-қиял ... ... оны ... ... ... тұрақтандыру өте қиын. Ал мұғалімнің міндеті
-баланың қиялын, ойын белгілі мақсатқа бағыттай білу.
- ... ... бала өте ... ... оны тек ... қабылдайды. Сондықтан әдеби жаттығу, тапсырмалар ойын үлгісінде
берілу керек және олардың қиялы нақты заттарды көріп, ... ... ... арқылы дамитынын ескеру керек.
- төменгі сынып оқушылары бастаған ісін ... ... ... ... ... міндеті - баланы үздік-создық фантазия
элементтерін емес, көлемі шағын, ... ... ... да, ... ... әкелуге жетектеу.
Ғалым Б. Тұрғынбаева шығармашыл мұғалім жөнінде: «Шығармашыл мұғалім -
өзінің кәсіби шеберлігін арттырумен тұрақты айналысатын, тәжірибе жасаудан
жасқанбайтын, сол ... ... ішкі ... ... ... ... қиын педагогикалық мәселелерді өзгеше, ерекше тапқырлықпен шеше
алатын адам» — деген анықтама ... ... ... саты ... беретін мұғалімнің кәсіби әрекетан шығармашылықлен орындауға ... ... мәні зор. ... оқу» пәнінен оқушыларға сапалы білім қалыптастыруда
шығармашылық әдістерге мұғалімдердің қызғушылығы артып, оның ... ... ... ... қолдау табуда. Шығармашылық
әдістер оқушылардың өзіндік ... ... ... ... ... ... ... пайдалану мынан-дай міндеттерді шешеді:
- жеке дара білімдік бағдарламаларды іске асырудағы ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің қызметін
атқаруы;
- жолдасының білімдегі жетістігіне, оқулықтағы материалға сын ... ... ... мәтінді немесе мақаланы талдау, оған өзінің көзқарасын
білдіруі, т.б.
Бүгінде ізденгіш мұғалімдер «Әдебиеттік оқу» ... ... ... пайдаланып жүр. (47) Солардың бірі «Миға шабуыл» әдісі:
«Миға шабуыл» ... және оның ... ... ... ... бойынша үйымдастырылған сабақта басшы,
бағыныштылар жоқ. Жүргізуші мен қатысушылар бар.
2. ... ... ... ... ... ... ... дәстүрден
тыс өзін еркін ұстайды.
3. Қиялыңды қанаттандыр. Қатысушылардың біреуінің идеясы киял-ғажайып,
орындалмайтын болса да, оны қолда.
4. Жаныңдағыларды ... ... ... ... ... жауап беруге
тырыс.
5. Талқылау кезеңінде ештеңені алып тастауға болмайды. Өзара сыни
пікірлерге, бағалауға ... ... Өз ... ... да нұсқа жеткіз. Идеялардың неғұрлым көп болғаны
тиімді.
7. Ынта мен сенімділік адамның ойлау энергиясын (қуатын) нығайтады.
Соңғы ... ... саты ... ... ... әдістерін де тиімді пайдаланып, оқушылардың тілін байыту, сөз
өнеріне баулу әрекеттерінде нәтижелі ... ... жүр. ... ... ... ... ... етпейді. Бірақ ол теріс, қате
көзқараспен күресуге, қажетті дәлелдер мен пікірлерін талдауға, ... ... ... ... ... жасайдьі. Пікірталас әдісінің негізгі
міндеті - белгілі адамгершілік нормалары мен ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру.
Мұғалімнің міндеті - оқушыларға, дайын адамгершілік категорияларды ұсыну
ғана емес, оларды ... ... ... дұрыс шешім табуға жол
корсету.(58)
Білім берудің жаңа ... жеке ... ... ... ... ... оқушының бірегей мәнін және оның оқу
өрісінің даралығын тану ... ... ... рөлі білім беру,
біліктіліктер мен дағдыларды ... ғана ... ... ... ... ... және ... жаңа технологиясын пайдаланатын тиісті
білім беру ортасын құруда болып табылады.
3.3 Оқулықтағы қазақ халық ауыз әдебиеті ... ... ауыз ... ... ... сыныптарда жүйелі түрде оқыту
барысында оқушылардың сөз өнеріне деген қызығушылығы оянады, дүниетанымы
артады, ... ... ... Ауыз ... ... ... ... әдістемесін негізге ала ... ... ... ... қарастырылды.
Солардың бірі - «Сын тұрғысынан ойлау» технологиясы «Қызығушылықты
ояту», «Мағынаны ... «Ой ... ... тұрады және осы
кезеңдерді жүзеге асыруда «Топтау», ... ... ... ... ... ... ... т.б. стратегиялар қолданылды.
3-сыныпқа қазақ халық ауыз әдебиеті үлгілерінің жанрлық түрлерінен
төмендегі шығармалар:
˗ жаңылтпаштар;
˗ жұмбақтар;
˗ ... ... ... ... ... үзінділер алынды.
Ауыз әдебиеті үлгілері балалардың айнала қоршаған ортаны барлай алуына,
табиғаттың сиқырлы сырларын сезінуіне, ... ... ... ... ... ... қасиеттерді бойына жинауына
ерекше ықпал етеді.(54)
Оқулыққа тарау мазмұнын ашуға ... ... ... ... ... Оның ... 3-сынып оқушысының ой-өрісін,
тіл байлығын, таным деңгейін арттыру, қоршаған дүниедегі өзіне таныс ... мен ... ... ... ... тануға үйрету,
интеллектісін көтеру болып табылады. Қазақ тілі мен ... ... ... ... Ғ. ... пен X. ... «... ... оқыту арқылы, біріншіден, оқушылардың тіл байлығын арттырсақ;
екіншіден, ойын өсіреміз; үшіншіден, халық дәріптеген жақсылықты оқушыларға
үйретіп, жаманшылықтан ... ... ... ... мынандай
мақсат көзделінеді: біріншіден, оларды балалар өздері ... ... ... көркем сөздерді оқушылар ... ... ... сұрақтар арқылы оқушылардың ... ... ... алады», - деген. Ғалы мдардың бұл түжырымына алып-қосарымыз, осы
әдіс-тәсілдерді мүғалімдер ... ала ... оны ... ... жаңа ... жаңа ... ... рухани дүниесін арттыру
мақсатында пайдалану дер едік.(55)
Ертегілерді оқыту ... ... ... оқу» пәні ... ... ... баяндалды. Мұғалімдер 3-сыныпта да
ертегілерді оқытуда аталмыш еңбекті басшылыққа ала ... ... ... ... ұтымды пайдалануы тиіс. Әдістемелік нұсқауда
мұғалімдерге ... ауыз ... ... ... ... берілді.
Дегенмен, мұғалімдерге ертегі идеясын оқушыға дұрыс меңгерту үшін ... баса ... ... ... ... ... ... Ертегіні рөлге бөліп оқыту;
3. Ертегі кейіпкерлеріне мінездеме беру;
4. Ертегі мазмұнына сай сұрақтар беру;
5. ... ... ... ой қорыту;
6. Ертегі мазмұнын ішінара өзгерту;
7. Ертегі ... ... ... ... ... Ертегіні сахналау;
9. Ертегі мазмұны бойынша мультфильм, диафильм, кино-фильмдер көрсету.
Алайда мұғалімдер шығармадағы көркем ойды ашып ... ... ... ... ... қылуына қарай» (А. Байтұрсынұлы)
қолдана береді. Ізденіске құрылған ... ... ... қарағанда
тақырыпты оқып-үйренуге көп уақыт жұмсауды талап ... ... ... ... ... ... сипатындағы дағдыны (мұнда ... ... мәні зор) ... ... оқу материалының мүлдем жаңа
тарауларын оқыту ... яғни ... өз ... ... қажетті
білім негізі жоқ кезде ізденіс әдістерін қолданудың тиімділігі аз ... ... ... ететін күрделі тақырыптарды оқып-үйретуде
де бүл әдістердің ықпалы жеткіліксіз болады, өйткені ... ... ... қиын ... ... да ... оқытудың ізденіс
және репродуктивті әдістерін үйлестіріп, ұтымды қолдана білуі тиіс.(59)
Оқулықта мақал-мәтелдер дидактикалық материалдар, оқу-тәрбие қүралдары
деңгейінде біршама ... ... ... ... мен ... ... ... қойып, қатар атайды, тыңдаушысын, оқушысын
жамандықтан жиіркендіріп, жақсылыкқа сүйсіндіріп ... ... ... ... ... ... мен шешендік сөздер көлеміне
қарай шағын жанрлар деп аталады» деген ... ... ... ... көркейту үшін ғана емес, көркем шығармаларда да ... ... ... ... ... ... сол
үлгімен өздері де жаңа мақал-мәтелдер жазады. Ғалым Б. ... ... - ... берерлік, ырғағы бар, тәжірибеде көп қолданылатын
бейнелі, қысқа нақыл сөйлем...
Мәтел дегеніміз де ... ... ... ... бар ... ... ой
түйеді. Бастауыш сынып ... ... ... ... мен ... мына ... ... мақал-мәтелдер
оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу үрдісінің мазмұны бола ... ... ... ... ... ... ... оны
күнделікті өмірге қолдануға ұмтылу бастауыш сынып оқушыларының ... мен ... ... ... ... ... ... мен мәтелдер оқушыларды аз сөзге көп мағына сыйғызуға, айтатын ойын
ойланып, оны қысқа сөзбен білдіруге ... ... ... пікіріңді
әуелі ойланып алып, сосын оны қысқа да ... ... ... ... ... оқу» сабағының күнтізбелік үлгі жоспары қосымша «А»
берілген.(61)
«Білім — өмір шырағы» тарауын оқыту.
Тарау ҚР ... ... ... мазмұнын ашуға бағытталған
шығармалардан Ы. ... ... бар ... Н. Ақышевтың
«Балалар елін бағындыру» ертегі, С. Бегалиннің «Кітап», Қадыр Мырза ... мен ... Ш. ... «Сен ... ... мен ... «Кітаптар мұңы», Ғ. Мүсіреповтың «Автобиографиялық әңгіме»,
Б. Рысбековтің ... ... ... ... жағасында»
(қосымша Ә) сияқты әңгімелерінен ... ... ... ... оның адам ... ... орнын аңғартуға бағытталған шығармалар
— бүгінгі таңдағы өзекті мәселе әрі ел тағдырын шешетін ... ... ... дау ... ... Осы мақсаттан шығу үшін тарауға оқушыларға
білімсіз адамның күні жоқ ... ... ... ... алудың жолдарын
үйренуге мүмкіндік бере отырып, сол арқылы елінің білімді де ... ... ... ... ... ... таңдалынып ұсынылып отыр.
«Маужырап барқыт қоңыр күз» тарауын оқыту.
Тарау М. Дулатұлының «Күз» мәтіні және Т. Жароковтың ... ... ... ... ашуға Қ. ... ... ... «Алғыс», Ғ. Жұмабаевтың «Алғашқы ұстаз», О.
Бөкейдің «Анна апайдың бақшасы», Ө. Қанахиннің «Ақбидай» атты ... мен Ә. ... ... ... Т. Молдағалиевті
«Боз қырау» атты өлеңдері ... ... күз ... ... ... қарбалас шақ және
еңбек арқылы адам баласының табиғаттың ұлылығын түсінуі, ол ... ... әсер ... ... ой салатын мәтіндер екшеліп алынды.Оқушылар
күзгі табиғат суреттеріне сүйсіне ... жыл ... ... ... ерен еңбегін бағалауға, ерінбей еңбек етуге
тәрбиеленеді. Тарауда ұстаздар ... ... өлең ... ... туған жерім» тарауын оқыту
Тарау Ө. Қанахиннің «Туған жер» мәтінімен ашылады. Тарау мазмұнын ашуға
бағытталған шығармалардан Қадыр Мырза ... ... ... ... ... кеудесінде» (қосымша Б), М. Сәрсекенің «Туған
жердің тасы да танымал» мәтіндері, И. Байзаңовтың «Алтай», Қ. ... ... атты ... Ғ. ... ... мәтіні,
Н. Байғаниннің «Тоқсан жолдың торабы», Б. ... ... ... «Ырыс - Сыр» аңызы беріліп отыр.
Әрбір оқушы өзін Қазақстан атты ... өмір ... оның бел ... ... ... ... ... Тарауға алынған таңдаулы
туындылар да осы мақсатты ... Бала ... ... ... ел
рәміздерін танып, оның идеясын түсінуге тырысады. Бұл ... ... ... ... ... рөлі зор болуға тиіс. Ал оқушыларға ... ... мен ... ... ... ... жердемдеседі, оқушының
мемлекет туралы білімін кеңейтуге, оның заңын ... ... мен ... ... ел ... ... ... ел азаматтарының ерен еңбегін қадірлеуге, әдебиеттік ... жер ... ... үлес қосуы әрдайым мұғалімнің қаперінде болуы
тиіс.(56)
«Өткен ... ... ... ұлы ... ... аңыз ... баста алады. Тарау
мазмұнына сәйкес «Сағыныш сазы», Ө. ... «Шал мен ... ... ... Ш. ... ... Түрар», Ж. Жабаевтың «Менің
өмірім», Ә. Сәрсенбаев-ътың «Халық кегінің күйшісі», ... ... ... ... «Бөгенбай», «Қабанбай», «Наурызбай» жырларынан
үзінділер, М. ... «Ә. ... ... ... атты ... ... оқушыларына ұсынылып
отырған бұл шығармаларда халқымыздың өмір тарихы, қилы ... ... ... ... ... ... ... шығармаларды оқу барысында
оқушыға ақын-жазушының идеясы, көңіл-күйі беріліп, олардың ... ... ... туады, дүниетанымы артады, дүниеге көзқарасы қалыптасады.
Сонымен бірге ... ауыз ... көп ... түрі - ... жыры және оны біздің заманымызға
жеткізген - ... ... ... ... кезең, тарихи тұлғалардың сыр-сипатына үңіліп, тағылым ... ... ... жас ұрпаққа отаншылдың тәрбие беруге ұмтылу болып
табылады. (63)
Тарауға енген ... ... ... ... ... ... шағы, халқына жасаған қызметінен хабардар болып, оны өздеріне үлгі
етеді және осындай ұлы ... бар ... ... мақтаныш сезімдері
туындайды.
«Қыс бейнесі» тарауын оқыту.
Тарау А. Құнанбаевтың «Қыс», ... ... ... ... ... ... мазмұнын ашуға К. Ушинскийдің «Төрт тілек», С.
Ғаббасовтың «Қызыл ... М. ... ... Синявскийдің «Құстар ынтымағы», Қ. Толыбаевтың «Қар
жауып тұр» ... Б. ... ... ... ... еліміздің басты мерекесі - тәуелсіздігіміздің туын котерген күн
құрметіне М. Шахановтың «Желтоқсан тағылымы», Б. ... ... ... ... ару қала ... ... К. Салықовтың «Астана - Азияның ару
қызы» атты өлеңдері берілді.
Берілген шығармалар оқушыларды қыс мезгіліндегі ... ... ... ... ойды түсінуге жетелейді, олардың
эстетикалық талғамын ... ... ... ... ... адам ... ықпалын сезіне отырып, ... ... оның ... ... ... тырысады.
«Жақсы ай мен күндей, әлемге бірдей» тарауын оқыту.
Тарау Қадыр Мырза Әлидің «Не үшін?» ... ... ... ... ... С. Тұрдалиевтің «Аманат», Б. Момышұлының «Ұшқан ұя», Д.
Қасеновтың «Өзін-өзі жеңген бала», А. ... ... ... Ә.
Бориевтің «Алтыннан да ардақты», М. Қуанышбековтың «Екі ... ... ... атым ... ... бәрі бірдей
неге ақылды емес?», М. Гумеровтың «Дүкенде», В. ... ... пен ... ... ... «Ақыл мен Бақыт», В. Сухомлинскийдің «Нағыз
адам» әңгімесі және басқа да ... ... ... ... ... ... «Егіннің бастары»,
Қ. Баянбайдың «Жақсы мен жаман» өлеңдері берілді.
Адамгершілікке бағытталған бұл ... ... ... ... ... ... ... ізгілік қасиеттерді бойына
сіңіруге ықпал етеді. Өмірдегі адамдар ... ... ... бала ... ... ал ... сөздің құдіреті - баланың
адами, азаматтық көзқарасын қалыптастыруға әсер етуі, оның ... ... ... жол ... ... ... ... себепші болуы. Тарау
мазмұнына алынған шығармалар осы ... ... ... ... — менің өз үйім» тарауын оқыту.
Тарау Төлеген Айбергеновтың «Ақ қыс» ... ... А. ... ... әулеті», М. Төрежановтын
«Алғыс», Б. ... ... ... ... ... - дала ... Б. Соқпақбаевтың «Көшер кезде», Қ.
Жармағамбетовтың ... ... ... - ... бір ... Тарауға берілген шығармалар оқушыларды
табиғаттың адамға сыйлаған сыйын түсіне білуге, онымен достық қарым-қатынас
жасауға, табиғатты сүюге, оны ... ... ... ... ... ... ақын-жазушылардың ой-сезімін қабылдауға үйрене
отырып, бастауыш сынып оқушылары жанды бояуларға ... ... ... ... ... ... ... аңғара
бастайды. Бұл айтылғандар мұғалімнің көркем шығармаларды саналы үғындыру,
оның мазмұн-мәнін шығармашылықпен ... ... ... ... ... жердің жүзі» тарауын оқыту.
Тарау Абайдың әйгілі «Жазғытұры» өлеңімен ... ... ... ... ... ... С. Жиенбаевтың ... ... ... ... және М. ... «Наурыз көже», т.б.
шығармалардан тұрады.
Тарауға ... ... ... ... ... ... болып келеді. Көктемдегі табиғаттың бусануы, күннің жылуы, шығыс
халықтарына тән, мәні зор ... ... оны ... ... ... ... адам ... ықпалы, табиғаттың сұлулығы
сынды жағдайлар ақын-жазушылардың өлең әңгімелері арқылы оқушылардың
эстетикалық қабылдауын ... ... ... қазына» тарауын оқыту.
Тарау Қ. Шағырдың «Ұлы дала» өлеңімен ашылады. Тарау мазмұнын ашуға Ж.
Смақовтың ... ... ... Ә. ... ... баба ... ... толғауы, Қазыбек би, Әйтеке бидің шешендік сөздері, жұмбақ айтысы,
аңыздар, «Құмырсқаның қанағаты», «Сары ... ... ... Қазақ
халқының салт-дәстүрімен таныстыру мақсатында «Енші үлесу», «Тоқымқағар»
мәтіндері ... Ұлы ... ... ... ... ... «Абай мен Әбіш», Ү. Әбілдаұлының
«Әке нұсқаған жолменен», С. Бегалиннің «Қырдың жас ... Т. ... ... М. Сәрсекенің «Мысойған» әңгімелері ұсынылып отыр.
Тарауға мазмұн-мәні ... ... ... ... ... ... -
оқушылардың қазақ халқына, еліне, Отанына деген сүйіспеншілік пен мақтаныш
сезімдерін ояту, сол арқылы Отанының керегіне ... ... адал ... ерінбей еңбек етіп, мақсатына жетуге, халқының адал азаматы болуга
тәрбиелеу. Армандауға, ... ... ... ... ... қанат бітіреді, алға қойған мақсатқа жетудің жолдарын үйретеді, ... ... алға ... адамның мақсатына жетуіне сенім орнатады. Бүл
ретте тарауға ... ... үлгі ... ел ... ерлік, елдік
істері, өнегесі мен өресі, білімі мен білігі, ... мен ... ... жөне ... ... ... іске ... сенім
ұялатқан ертегі, әңгімелер көмек береді.
Оқулық мазмұнына мұқият қарасаңыз, әдебиет теориясынан да ... ... ... сай ... берілгенін байқайсыз.
«Жаздыгүні шілде болғанда» тарауын оқыту.
Тарау Шәкәрім Құдайбердіұлының «Жаз келер» өлеңінен бастау алады. ... ... Ы. ... ... ... М. ... «Көксерек», Ш.
Айтматовтың «Аң кеме», Н. ... «Кол ... С. ... кер ... Д. ... ... Н. ... әңгімелері мен Ө. Тұрманжановтың «Қаңбак. пен жантақ» мысалы, ... ... ... өлеңі беріліп отыр. Табиғаттың жаз мезгілін
жырлауға бағытталған шығармалар тарау мазмұнын аша ... ... ... ... қабылдауға, оның әсемдігіне тамсанып тамашалауға,
эстетикалық ләззат алуына ... ... Жаз ... ... адам ... ... адамдардың қарым-қатынасындағы
жайдарлылық пен жылылық сезімдердің өріс алуына, адам ... ... орын ... ... ... ... ... Тарауда
қамтылған шығармалар оқушылардың ... ... ... ... ... ... қалыптастырады.(5)
Практикалық жұмыс уақытында алынған оқушылардың оқу үлгерімі мен
сапасының мониторингі 2, 3, 4 ... ... ... ... оқу ... және ... мониторингі 2 – сынып
2012-2013 жылы.
3 сурет. Оқушылардың оқу үлгерімі және сапасының мониторингі 2 – сынып
2012-2013 жылы.
4 ... ... оқу ... және ... ... 3 – ... тоқсан 2014 жыл.
Қорыта келе, 3 сыныпта оқушыларды оқу үлгерімі өзгерген жоқ, ал ... ОБД ... ... ... ... «а» ... оқушыларының әдебиеттік оқу пәні бойынша ... ... ... 2 ... ... ... Әдебиеттік оқу пәні бойынша мемлекет аралық бақылаудың есебі
|№ |Аты – жөні ... ... ... |
| |Амантай Дәулет |002 |18 |5 |
| ... ... |002 |13 |5 |
| ... ... |001 |11 |3 |
| ... Айнагүл |001 |14 |4 |
| ... ... |001 |18 |5 |
| ... ... |003 |12 |4 |
| ... ... |002 |15 |5 |
| ... ... |002 |13 |4 |
| ... ... |003 |13 |4 |
| ... Анел |003 |7 |2 |
| ... ... |001 |9 |3 |
| ... Асан |001 |13 |4 |
| ... Мақпал |002 |11 |3 ... ... ... оқу пәні ... мемлекет аралық
бақылаудың есебінен оқушылардың орташа балл - 13 (4), сапалық – %, ... 90% ... ... ... ... ... тіл ... мәселесі белгілі себептермен
осы уақытқа дейін тиісті дәрежеде ғылымның ... ... ... туған тілін үйрену аясы бірте-бірте тарылып, көптеген көкей
кесті ... өз ... таба ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктің ескерілмеуі ... тіл ... ... ... да кері әсерін тигізді.
Оқулықтар мен оқу құралдарының тілі тым жұтаң болды. Бастауыш ... ... ... мен ... ... мен ... ... түрінде жарық көрмеді, түрлі сөздіктер жасалмады. «Ана тіл»
оқулықтарына қосымша «Хрестоматия», грамматикаға ... ... ... ... ... ... ертерек кезде шыққан ... «Тіл ... «Тіл ... оқу ... да ... ... ... бастауыш мектеп мұғалімдердің жұмысында мынадай
басты олқылықтардың орын алуына әкеп ... ... ... тіл ... ... ... ... соңғы жетістіктері мен дидактиканың негіздері принциптеріне сай
анықталған жүйемен ұйымдастырылмады. Сондықтан да бұл жұмыстарда оқушыларға
қандай деңгейде білім ... ... ... ... ... ... ... ә) тіл дамыту ... ... ... қабылдауы мен есте сақтау ерекшеліктерін ескеріп, ... ... ... ... ... сөйтіп, шығармашышылық қабілетіне
қозғау салатындай дәрежеге көтеріле алмады;
б) тіл дамытуға қойылатын психологиялық, педагогиқалық, лингвистикалық
талаптардың ... ... ... және қажетті құралдардың
жоқтығынан бұл ... ... ... ... ... ... ... мұғалімдердің осы жұмыстағы ... ... ... ... ... тіл ... ... осы
көрсетілген олқылытарды тереңірек зерттеп, ... ... ... ... осы ... ... мына сияқты мәселелерге көңіл
аударылды;
Мектепте балалардың теориялық ... ... ... ... қажетті дағдылар мен іскерліктерге төселдіретін тіл дамыту жұмысының
мазмұны мен жүйесін анықтап, ... ... Бұл үшін орыс және ... ... қолданып жүрген жұмыс-тардың мазмұны мен жүйесі
зерттеліп, олардың ішіндегі біздің ... ... бен ... ... ... сай ... ... іріктеліп алынды және
оларды ұйымдастыру жолдары іздестірілді. Сөйтіп, өз жұмысымыздың мазмұнын
байытып, оны ... ... ... ... ... байқау арқылы
анықталды. Мұнда жұмыс ең ... ... ... салт – сана, дәстүр мен
әдет – ғұрыптан алыстамай, ... ... ... ... ... негіделді.
Тіл дамыту жұмыстары бастауыш мектеп оқушыларының жеке ... ... ... сай ... яғни ... ... ... орындай алатындай болу жағы қатты ескерілді. Байқау барысында бұл
талаптарға тіл ... ... мына ... ... ... сай
келетіні анықталды;
а) мәтін арқылы әңгімелеу;
ә) сурет бойынша әңгімелеу;
б) балалардың өз жандарынан шығарғандары;
в) мақал – ... ... ... ... ... ... сөйлемдер және мәтін құрастыру, байланыстыра сөйлеуге үйрету
жұмыстары барысында сөздік ... ... ... мен ... анықталады.
Тіл дамыту жұмыстарын жүргізуде мына мақсат көзделді;
а) оқушылардың бақылампаздық танымын кеңейту;
ә) әр ... ... ... жинақтап, соның негізінде өз беттерімен
қорытынды шығара білуге, пікір айтуға, пікірлерін бір – ... ...... ... ажыратып, сақтай білуге
үйрету;
б) оқушылардың алған білімдерін пайдаланып, ана тіл нормасына сай, ... өз ... ... ойын ... айтып, жазып бере алатындай
дағдыларға ... ... ... баулу, ана тілді сүйюге, оның
алтын қорын, тамаша сырлы, көркем де нәзік сөз байлығын қолдана білуге, ... ... ... ... ... ... қабілетін арттырумен қатар, оларды өз елінің
салт – санасын, дәстүрі мен әдет – ... ... ... ... ... ... болуға, бір – біріне достық, бауырластық сезімге, саналы да
белсенді еңбек ете білуге ... ... да, үйде де ... ... ... негізінен үйрету; бақылау; жанр жағынан:
а)әңгімелеу (хабарлау);
ә) сипаттама түрінде;
б) әңгімелеу мен сипаттама ... ... ... ... ... мұғалімнің түсіндіру, байқау,
әңгіме, сынау, іс-әрекет нәтижелерін ... ... ... және ... ... ... ... нақтылу, дерексіздендіру, тұжырымдау
тәсілдеру, ойша қорытудың индукция, дедукция, ... ... ... ... ... ... де ... қолданылады.
Оқушыларға теориялық білім бергенде, дағды мен іскерлікке ... тіл ... ... ... ... ... мынадай негізгі
әдістемелік нұсқауды басшылыққа алған жөн;
а) үйретіліге тиісті жұмыс ... ... ... де ... меңгеруге
көмегі тиетін тәсілдердің ең тиімдісін кеңінен қолдану;
ә) оқушылардың ынтасы мен қызығуын ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарына сүйене отырып, материалдлың ұмытылмауына
жағдай жасау;
в) ойлаудың салыстыру, талдау, жинақтау, ... ... ... ... ... жаңа материалды меңгерту;
г) индукция, дедукция тәсілдері арқылы қорытынды шығарып, ұғым
қалыптастыру;
д) қиялдың ... ... ... ... ... ... үшін,
балаларға өз жандарынын әңгіме, өлең шығартуға баса назар аудару.
Оқушылардың тіл дамыту жұмыстарының тақырыптары оқушының ...... ... ... ... жүрген айналадағы таныс заттары ... яғни ... ... мен ... ... сурет, кино, қуыршақ театрының спекткльдері, т.с.с.)
сондай-ақ өздерінің іс - әрекеттеріне (ойын, оқу, ... ... ... ... бастауыш мектеп балалары үшін тақырыптың дерексіз, жалпы
алынбай, ... ... көп ... ... ескерілді.
Оқушылардың ауызша айқандарында болсын, жазған ... ... дәл, ... жүйелі, логикалық байланыста білдірулеріне, бейнелеп,
мақалдап сөйлей алу, синонимдер қолдану арқылы сөз ... ... ... баса ... ... ... ертеректегідей «Тіл ширату», «Тіл ұстарту», «Тіл
бақылау» сабақтары енгізіліп, осыған сай ... ... ... дер ... және жазбаша орындалатын тапсырмалары бар «Мазмұндама мәтіндері
жинағы» мен шығарма үшін тақырыптар ... ... ақ. ... сынып
мұғалімдері үшін Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесі» оқулығымен
қатар, оның «Хрестоматиясы» шығарылып, ертедегі ... ... ... жан ... ... жағдай туса дейміз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Бастауыш мектеп // ... 2005 ж. ... ... ... // ... 2000 ж. ... Бастауыш мектеп // журнал 2001 ж. №4
4. Бастауыш мектеп // журнал 2001 ж. ... ... ... // журнал 2003 ж. №6
6. Ақтанова Р. Жаңа әдістермен // Алматы, 2004
7. Альтшуллер Г.С. Алгоритмы решения творческих ... M., ... ... Ш.Х. ... тілі ... кейбір мәселелері. Алматы,
1956.
9. Аханов К. Тіл ... ... ... ... Әбдікәрімова Т.М. Бастауыш класта текспен жұмыс істеудің әдістемесі.
-Алматы: ... ... ... ... Ғ. ... ... қазақ тілі методикасының мәселелері
Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі Алматы, 1991
12. Байтұрсынов А. Тіл ... ... ... ... Қ. ... ... ... . Алматы “Рауан”, 1997 131-бет
14. Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения. - М.: ... ... ... Жалпы психология. - Алматы, 2004
16. Жинкин Н.И. Механихзмы и речи Алматы, 1958
17. Жұмабаев M. Педагогика. - ... ... ... ... З. ... инновация мәнде оқыту” Ұлт ... 2003, ... ... Ж.Д. ... ... технологиясы - тілдік құзіретті
жетілдірудің ... ... - ... № 2 (51-54 б.), ... ... Н., ... М. Оқыту процесінің мәні. - Алматы, 1991
21. Кәтенбаева Б. Тіл ұстарту жұмыстары бойынша әдістемелік ... ... H. ... теориясы. -Алматы, 1976
23. Кішібеков Д., Сыдықов Y. Философия - Алматы: Атамұра, 1994.
24. Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 ... 11 ... 1459 ... бекітілген Қазақстан Республикасында білім
беруді дамытудың 2005 - 2010 ... ... ... ... ... 1999 ... 7 маусымдағы № 389 Білім туралы
Заңы.
26. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... ... //
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан
халқына жолдауы. - Астана, ... ... Ж.Б., ... P.M. Педагогика - Алматы, 2004
28. Қулмағанбетова Б. Қазақ тілі сабақтарына байланысты тіл ... ... 2004 ... ... Б. Кіші ... ... оқушылардың тілін дамыту.
Алматы, 1997 ж.
30. Құлмағанбетова Б. ... тілі ... ... тіл дамыту. Алматы,
1992.
31. Лемберг Р.Г. ... ... ... ... ... А. Язык ... Алматы, 1979.
33. Назарбаев Н. Ә. «Қазақстан – 2030»
34. П.К.Жаманкул, З.Муфтибекова, Н.Н. Орынбаева ... ... ... ... ... 2011 ... Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы Алматы, ... ... Ш. ... ... ... тілін оқытуына методикалық нұсқаулар
37. Серғалиев М. Синактаксистің кейбір мәселелері Алматы, ... ... .К.Д. ... ... Шонаұлы Т. Тіл дамыту Алматы. 1972ж.
40. Молдабеков Қ. Бастауыш сыныпта тіл ... ... ... ... ... Г. ... ... дидактикалық
мүмкіндіктері. «Қазақстан мектебі», Алматы,2006 , №3 ,17-19 б.
42. Ахметов С. ... ... ... ... тиімділігін арттырудың
жолдары. Алматы, «Рауан»,1999.
43. Молдабеков Қ. Бастауыш сыныпта тіл дамыту. Алматы, Республикалық баспа
кабинеті,1993.
44. Әмірова Ә. ... ... ... қалыптастыруының
негізі іс-әрекет. Гуманитарлық ғылымдар сериясы.-2006.-№1.-Б 271-276
б.
45. ... А. ... ... оқушыларының қазақ халық ертегілеріне
танымдық ... ... ... ... алу үшін дайындаған диссертациялық авторефераты.-Алматы:
Б.ж, 2004.-34 ... ... Ж.Б., ... ... ... ... оқу ... 2004.-420 бет.
47. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік жалпыға міндетті бастауыш білім
беру стандарты.ҚР МЖББС 2.003.1 – ... ... Ә. С. ... ... әдістері (Text) / Ә. С. Алдыбаева
// Оқытуда мультимедианы пайдалану. - 2010.-№2. - . 16-19бет.
49. ... Н. ... ... ... ... ... - Алматы, 1970 ж.
50. Жәркенов М. Әдебиет пәнін өмірмен байланыстыра оқыту. - Алматы, 1984
ж.
51. Қазақстан ... ... ... Заңы // ... 2000.
52. Қазақстан Республикасында Білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға
арналған ... ... // ... ... ... ... қазан
53. Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру
стандарты // –Астана,2006.
54. Илина Т. А. ... ... 1977.- 488 ... Ж..Б. Қоянбаев, Р. М. Қоянбаев. Педагогика. – Алматы, 2002. - 369 бет.
56. Педагогика және ... ... - ... ... ... Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді ... // ... ... 26.12.2003. -№ 332. -333 б. 
58. Бұқабаева Б. Алғашқы ... ... және оның ... ... ... ... ... 55б.
59. Қабдоллов З. Сөз өнері. Алматы, 1992, 106-108 б.
60. ... Ж. ... Р. ... ... ЕҮУ, 1998, 378 ... Әбдікәрімова Т., Рахметова С., Қабатаева Б. Ана ... 54 ... ... Г.И., ... ... ... тілі. Алматы:
«Атамұра» баспасы, 2003, 20 б.
63. Игенбаева Б.Қ. Ана тілі сабағында жеке тұлғаның ... ... ... ... б.
64. Бастауыш мектеп // журнал, 1999 ж. №8-9.
Қосымша «А»
«Әдебиеттік оқу» сабағының күнтізбелік үлгі жоспары
|№ ... ... |
| | ... |
| |I ... ... |
| |1. ... — өмір ... |36 ... ... |Н. ... ... |1 ... |Қ. Айтолқын. Ата Заң. |1 ... |Ы. ... ... бар ... |1 ... |Н. ... Балалар елін бағындыру. |1 ... |Ғ. ... ... ... |1 ... |Т. ... ... ... |1 ... |С. ... Кітап. |1 ... |Ғ. ... ... ... |1 ... |Қ. ... Әли. ... мен ... |1 ... |Б. ... ... суы. |1 ... |Ш. ... Сен ... |1 ... |Ә. Абдуллин. Ақкөл жағасында. |1 ... ... ... |1 |
| |2. ... ... ... күз | ... |М. ... Күз. |1 ... |Т. ... Күз. |1 ... |Ң. ... Мұғалім. |1 ... |М. ... ... |1 ...... Анна ... ... |1 ... |Э. ... ... әні. |1 ... |Ө. ... ... |1 ... |Т. ... Боз ... |1 ... ... тексер. |1 ... ... |1 |
| |3. ... ... ... ... | ... |Ө. ... ... жер. |1 ... |Қ. Мырза Эли. Дала. |1 ... |С. ... ... ... |1 ... |Т4, ... ... |1 ... |М. Сөрсеке. Туған жердің тасы да ... |1 ... ... ... |1 ... |Ғ. ... ... |1 ... |Н. ... ... жолдың торабы. |1 ... |Б. ... ... ... |1 ... |Ырыс - Сыр (аңыз). |1 ... ... |1 ... ... ... |1 ... ... |1 |
| |II ... 4. ... ... ... |
| | |28 ... ... |Әбу ... ... |1 ... ... ... ... ... жырынан |1 |
| ... | ... ... батыр» жырынан үзінді. |1 ... |Ө. ... Шал мен ... |1 ... |Ж. Құлиев. Әбілмансұр. |1 ... ... ... ... ... Наурызбай. |1 |
|7. |А. ... ... ... |1 ... |Ш. ... Бала ... |1 ... |Ж. ... ... ... |1 ... |С. ... Желаяқ. |1 ... ... ... М. ... |1 ... |Т. ... ... |1 ... ... ... |1 ... ... |1 |
| |5. Қыс ... | ... |Қыс. А. ... |1 ... ... інүнақ. С. Сейфуллин. |1 ... |К. ... Төрт ... |1 ... |С. ... ... ... |1 ... ... ... |1 ... |Б. ... Менің туым. |1 ... |К. ... ... - Азияның ару қызы. |1 ... |М. ... ... |1 ... |А. ... ... ... |1 ... |Ң. ... Қар ... түр. |1 ... |Б. Үсенбаев. Аязата. |1 ... ... ... |1 ... ... |1 |
| | ... |
| |III ... |40 ... |
| |6. ... - ай мен күндей, әлемге бірдей | ... |Қ. ... Өли. Не ... |1 ... |С. ... ... |1 ... |Б. ... ... үя. |1 ... |Ө. ... ... ... ... – жылы сөз.|1 |
|5. |Д. Қасенов. ... ... ... |1 ... |А. ... Оқымысты бала. |1 ... |Ә. ... ... да ... |1 ... |М. ... Екі дос. |1 ... |Б. ... ... атым Қожа. |1 ... ... |1 ... |А. Байтұрсынүлы. Егіннің бастары. |1 ... ... бәрі ... неге ... емес? (Африка |1 |
| ... ... | ... |М. ... ... |1 ... ... мен жаман. Қ. Баянбай. |1 ... ... пен оның ... В. ... ... 0.|1 |
| ... | ... |Ақыл мен Бақыт (Түрікмен ертегісі) |1 ... |В. ... ... ... |1 ...... ... өрге баспайды. |1 ... ... ... |1 |
| |7. ...... өз үйім | ... |Т. Айбергенов. Ақ қыс. |1 ... |А. ... ... ... ... |1 ... |М. ... ... - ақ ... |1 ... |Б. Баймаханов. Құмдағы құпия. |1 ... |М. ... ... - дала ... |1 ... |Б. Соқпақбаев. Көшер кезде. |1 ... |Қ. ... ... |1 ... ... |1 ... ... тексер. |1 |
| |8. ... ... ... жүзі | ... ... Жазғытұры. |1 ... |Ә. ... ... қандай көрікті. |1 ... |Қ. ... ... |1 ... |С. Жиенбаев. Менің анам. |1 ... |Т. ... Көл. |1 ... |Л. ... ... шық кандай болады? |1 ... |Қ. ... ... |1 ... |Б. Әдет. Бүршік. Төрт түліктің ... |1 ... |Қ. ... Құстардың ұя салуы. |1 ... |М. ... ... ... |1 ... ... ... |1 ... ... |1 |
| |IV ... ... |
| | |32 ... |
| |9. ... қазына | ... ... Ұлы дала |1 ... |Ж. ... Отан |1 ... ... Әнет баба ... |1 ... ... би. Төле ... ... |1 ... ... би. Кім ... ... ... |1 ... ... би. ... ... ... |1 ... |Жұмбақ айтыс |1 ... ... хан |1 ... ... Енші ... |1 |
| ... Әли. ... | ... ... ... |1 ... ... ... (Қытай ертегісі) |1 ... ... ... ... |1 ... ... мен Әбіш (ел ... |1 ... ... Әке ... ... |1 ... |С.Бегалин. Қырдың жас түлегі |1 ... ... ... қозы |1 ... ... Мысойған. |1 ... ... ... |1 |
| |10. ... ... ... | ... |Ш. ... Жаз ... |1 ... |Ы. Алтынсарин. Таза бұлақ. |1 ... |Ғ. ... ... ... |1 ... ... |1 ... |М. ... ... |1 ... |Ш. Айтматов. Ақ кеме. | ... |Н. ... Көл ... |1 ... |Ө. ... ... пен ... |1 ... |С. ... ... кер ... |1 ... |Д. ... ... |1 ... |Н. ... ... |1 ... |Шығарма. |1 ... ... ... |1 ... ... ... ... жағасында.
Сабақтың мақсаты:
Білімдік: мәтіннің мағынасын түсінуге көмектесе отырып, А. Байтұрсынұлы
туралы түсінік беру.
Дамытушылық: танымдық, есте сақтау, ойлау, ... ... ... ықпал ету.
Тәрбиелік: білімді сүю, елжандылыққа, адамгершілікке баулу.
Сабақтың барысы:
І. Қызығушылықты ояту.
1. «Не өзгерді?» ойыны. Тақтаға кигіз үй, ... ... ... ... ... орналастыру. Балалар суреттің орналасу ретін естеріне
сақтап алады. Содан соң көздерін ... ... ... ... орны
ауыстырылған суретті табады.
2. Осы сөздер бойынша топқа бөлінеді.
ІІ. ... ... Осы ... ... ... ... ... болжау жүргізу.
2. 5 бөлікке бөлінген мәтінді оқушылар жұмыс топтарында жан-жақты
талқылайды.
3. Түсініксіз сөздерді анықтап, пікір алмасады.
4. Отбасы топтарына келіп, ... ... ... ... Төмендегі тапсырмаларды мұғалім әр топқа бөліп береді.
Мәтіндегі жұмбақты көшіріп жазып, ... ... ... ... ... ... жатқа айтады.
Ахмет Байтұрсынұлы мен балалардың сөздерін рөлге бөліп оқиды.
Мәтіндегі кісі аттарын теріп жаз, олар туралы не ... ... ... ... ... топ ... ... бөлімдерін реті бойынша әңгімелейді.
Ахмет Байтұрсынұлы кім?
Ахмет Байтұрсынұлы – (1873-1937) көрнекті ғалым, әдебиет зерттеушісі,
дарынды аудармашы, үлкен ағартушы және бірқатар оқу ... ... ... ... Сарытүбек деген жерінде туылған.
ІІІ. Ой толғаныс.
Мәтінге сүйеніп, Ахмет Байтұрсынұлына мінездеме беріп көр.
IV. Үйге ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы: Көкшенің кеудесінде.
Сабақтың мақсаты:
Білімдік: мәтіннің мазмұнын түсіне отырып, Көкше табиғаты туралы түсінік
алуларына жағдай жасау.
Дамытушылық: ойлау, есте ... ... ... ... қабілеттерінің
дамуына ықпал ету.
Тәрбиелік: табиғатты сүюге, көркейтуге, демалысты дұрыс ұйымдастыра білуге
баулу.
Сабақтың көрнекілігі: Көкше ... ... ... ... ... ... кезеңі
II Үй тапсырмасын тексеру:
1) «Туған жер» әңгімесінің мазмұнын сұрау.
2) Жазған шығармаларын оқыту.
ІІІ. Қызығушылықты ояту.
Жұмбақтас, ... ... олар ... аңызды айтып беру.
ІV. Мағынаны тану.
Жаңа материалды түсіндіру:
1.Өмір жолы. СәбитМұқанов 1900 жылы ... ... ... ... ... Жаманшұбар деген жерде дүниеге келеді. Қазір
бұл ауыл Сәбит Мұкановтың есімімен аталады.
Жеті ... ... ... бір ... соң ... қайтыс болып,
жетімдіктің зардабын шегеді. Жастайынан ауыл байларының ... ... ... ... ... ... ... оқып, сауатын ашады.
Табиғатынан зерек Сәбит хат танығаннан-ақ ... ... ... ... ... оқиды. Абайдың, татар ақыны Ғабдолла
Тоқайдың шығармаларымен танысады. Көп дастандарды жатқа айтатын болады.
Бірте-бірте ... ... ... ... Он екі ... өлең ... ... Ойын-тойда айтысқа түсіп, өлең шығарып,
"өлеңші бала" атанады.
2. «Көкшенің кеудесінде »Мәтінді түсініп, ... ... ... ... ... ... айт.
- Көкше табиғатын асқақтатып тұрған көркемдеуші теңеу сөздерді жаз.
- ... ... ... не ... ... ... ... айт.
ІІІ. Ой толғаныс.
Әр топқа тапсырма.
«Кербез Көкше», т.б. мұғалімнің қалаған тақырыбы бойынша шығарма жаз.
Көкше табиғатына өлең жазып көр.
IV. Үй тапсырмасы.
1. «Көкше ... ... ... ... біз ... құпияларын оқып, біліп кел.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 97 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
Балалардың сөздік қорын дамыту4 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
3-сынып «Әдебиеттік оқу» құралының құрылымы мен құрылысы28 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
«Әдебиеттік оқу» пәнінің базалық мазмұны9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь