Балықтар

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
І.Бөлім. Балықтарға сипаттама. Балықтардың түрлері.
1.1. Балықтардың көбею мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Балықтар клас үстінің жалпы сипатамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3. Балықтар класс үстінің классификациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.4. Сүйекті балықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.5. Шеміршекті балықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.6. КАСПИЙ ТЕҢІЗІ.Каспий балықтары

ІІ.Бөлім. Балықтың ауыл.шаруашылығындағы орны
2.1.Балық аулау құрал.жабдықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2.Балық өңдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3.Балық өсіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Дереккөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Балықтар (лат. Pіsces) – хордалылар типінің жақтылар тобына жататын омыртқалы су жануарлары. 20 мыңнан астам түрі белгілі, олардың 97 – 98%-ы сүйекті балықтарға жатады, қалғандары шеміршекті балықтар. Қазақстанда 180-дей түрі мен түр тармақтары кездеседі. Балықтар девон кезеңінен белгілі. Қазіргі көптеген түрлері 500 мың жылдан бері өзгерместен тіршілік етіп келеді. Балықтардың мекен ету аумағы биік тау суқоймаларынан мұхиттың терең су түбіне дейінгі ауқымды қамтиды. Олар –2°С-тан (арктикалық суда) 50°С (ыстық бұлақтарда) температура аралығында тіршілік ете алады. Тұздылығы 70‰ суға төзетін балықтар да бар. Балықтар дене тұрқы, түсі, құрылысы, физиологиясы жағынан айтарлықтай ерекшеленеді. Олардың дене тұрқы 1 см-ден 20 м-ге дейін болады, ал салмағы 1,5 граммнан 12 – 14 тоннаға дейін жетеді. Олардың пішіндері де әр түрлі: ұршық, жебе тәрізді, екі бүйірінен немесе арқасынан бауырына қарай қысыңқы, жылан, таспа, шар тәрізді, дөңгелек, т.б. болады. Балықтың денесі үш бөліктен (бас, кеуде, құйрық) тұрады. Олардың жұп танау тесігі мен көзі, жұп (кеуде, құрсақ) және дара (арқа, құйрық, құйрық асты) қанаттары болады. Кейбір балықтардың қанаттары жетілмеген, ал кейбір түрлерінде өте жақсы жетілген (мысалы, албырттардың май қанаты).
Денесін қабыршақ жапқан, бірақ қабыршақсыз немесе сүйекті қылтан жапқан түрлері де бар. Желбезекпен тыныс алады, ауамен тыныс алуға бейім органы бар балықтар да кездеседі. Балықтар жыныстық қабілеті жетілгенше тез өседі, олардың өсуі көбіне жыл маусымына, тіршілік жағдайына байланысты. 1 – 2 жыл (кейбірбұзаубас балықтар), тіпті 100 жылға дейін тіршілік ететін балықтар да бар. Жүрегі 2 камералы, қан айналу шеңбері – біреу. Миының құрылысы қарапайым. Көптеген балықтардың иіс сезу, сезім, есту, көру (өте терең және жер асты суларында тіршілік ететіндерінде болмайды) мүшелері жақсы жетілген. Олардың бүйір сызығы судың қозғалысын қабылдайды. Сүйекті балықтардың көпшілігінде денесінің тепе-теңдігін сақтау қызметін атқаратын торсылдағы болады. Ал кейбір балықтарда торсылдақ – тыныс алу органы. Балықтар торсылдақ арқылы өзі шығаратын дыбысты күшейтеді. Қорегінің түріне қарай балықтар: фитофаг, планктофаг, бентофаг, детритофаг, жыртқыштар болып бөлінеді. Балықтардың әдетте дара жынысты, қос жынысты түрлері де бар. Балықтардың көпшілігі сырттай ұрықтанып, уылдырық шашу арқылы көбейеді. Сондай-ақ іштей ұрықтанып, тірі шабақ немесе ұрықтанған уылдырық туатын түрлері де болады (мысалы, акулалар, гамбузия, т.б.). Тіршілігінде олар бірнеше рет уылдырық шашады, бір рет қана уылдырық шашатындары да бар (мысалы, қиыршығыс албырты, кета, т.б.). Уылдырығын судағы өсімдікке, тасқа жабыстырып қоятындары, көміп тастайтындары, тіпті моллюскілердің денесіне тығып сақтайтындары да кездеседі. Балықтар жыл маусымына сәйкес қорегін, қыстауын немесе уылдырық шашатын жерін іздеп, кейде мыңдаған километрге дейін өрістейді. Балықтар – адам үшін қажетті белокқа бай тағам көзі. Оның еті, уылдырығы, ал кейбір түрінің терісі де пайдаланылады, олардан балық майы алынады. Ішінде улы түрлері де кездеседі. Балық аулау шаруашылығы ертеден белгілі, дегенмен оның шарықтау биігі ХХ ғасырдың 70-жылдарына тура келеді. Осыған байланысты кейбір кәсіптік маңызы зор балықтардың санын азайтпау үшін, олардың табиғи көбеюіне қосымша әр түрлі қолдан өсіру әдістері көмегімен қамқорлық жасалады. Саны өте азайып кеткен, айрықша қорғауға алынған балықтардың түрлері мен түр тармақтары халықаралық және Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген (мысалы, ақ балық, Арал албырты, Арал бекіресі, Каспий албырты, көкбас, т.б.). Ғылыми мақсат үшін кейбір балықтарды лабораторияда өсіреді. Балықтарды аквариумда өсіру кең өріс алуда. Балықтар туралы ғылым ихтиологиядеп аталады.
Пайдаланған әдебиет
1. ↑ Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991. ISBN 5-615-00789-3
2. ↑ Қазақстан Энциклопедиясы
3. Қазақ Энциклопедиясы
4. ↑ Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
5. ↑ Балалар Энциклопедиясы, II- том
6. ↑Қазақ Энциклопедиясы
7. ↑ Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
8. ↑ Балалар Энциклопедиясы, II- том
9. КукурадзеА.М., Мариаш Л.Ф. Материалы к экологии серебряного карася Carassius autarus gibelio (Bloch) низовья Дуная // Вопр. Ихтиологии – 1975.-15, вып.3. – С. 456 — 462
10. Межжерин С.В., Лисецский И.Л. Естесвенные гибридизация серебряного (Carassius autarus) и золотого (Carassius carassius) карасей: эволюционный феномен или поглощение одного вида другим? // Доп. НАН Украïни. – 2004. — №9. - С. 162-166
11. Межжерин С.В.., Лисецский И.Л. Генетическое структура популяций карася (Cypriniformes Cyprinidae, Carassius L., 1758), населяющих водоемы Среднеднепровского бассейна // Цитология и генетика. – 2004. - 38, №5. – С. 45-54.
12. Черфас Н.Б. Исследование однополой и двуполой формы серебристого карася Carassius autarus gibelio (Bloch) в связи естественным гипогенезом у данного вида: Автореф. дис. … канд.биол.наук – М., 1968. – 23 с
13. Головинская К.А., Ромашов Д.Д., Черфас Н.Б. Однополой и двуполой формы серебристого карася (Carassius autarus gibelio Bloch) // Вопр. Ихтиологии. – 1965. -5. вып.4. – С. 614 – 629
14. Межжерин С.В., Кокодий С.В. Диплоидно – полиплоидной комплекс Carassius autarus — сarassius карповых рыб (Cyprinidae) в фауне Украины // Reports of National Academy of Sciences of Ukraine, 2007, №12. – P 162-166
15. М.Құрсабаев.,- Сейтен Сауытбеков шығармалары негізінде оқушыларға этноэкологиялық тәрбие берудің педагогикалық шарттары (диссертациялық жұмыс) Тараз, 2004, 156 бет
16. С.Л.Сауытбеков.,- Өлеңдер, поэмалар, Көкшетау, 2003, 185 бет
17. С.С.Жетпісқалиев.,- Сейтен тағылымы, Көкшетау, 2003, 86 бет
18. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
19. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007.
        
        Мазмұны
Кіріспе........................................................................................................................
І.Бөлім. Балықтарға сипаттама. Балықтардың түрлері.
1.1. Балықтардың көбею мен дамуы........................................................
1.2. ... клас ... ... сипатамасы......................................
1.3. Балықтар класс үстінің классификациясы.......................................
1.4. Сүйекті балықтар................................................................................
1.5. Шеміршекті балықтар.........................................................................
1.6. КАСПИЙ ТЕҢІЗІ.Каспий балықтары
ІІ.Бөлім. ... ... ... ... ... ... ... (лат. Pіsces) - хордалылар типінің жақтылар тобына жататын омыртқалы су жануарлары. 20 ... ... түрі ... ... 97 - 98%-ы ... балықтарға жатады, қалғандары шеміршекті балықтар. Қазақстанда 180-дей түрі мен түр тармақтары кездеседі. Балықтар девон кезеңінен белгілі. Қазіргі көптеген ... 500 мың ... бері ... ... етіп ... ... ... ету аумағы биік тау суқоймаларынан мұхиттың терең су ... ... ... ... Олар - 2°С-тан (арктикалық суда) 50°С (ыстық бұлақтарда) температура аралығында тіршілік ете ... ... 70%. суға ... ... да бар. ... дене тұрқы, түсі, құрылысы, физиологиясы жағынан айтарлықтай ерекшеленеді. Олардың дене тұрқы 1 см-ден 20 м-ге ... ... ал ... 1,5 ... 12 - 14 ... ... ... Олардың пішіндері де әр түрлі: ұршық, жебе тәрізді, екі ... ... ... ... ... ... жылан, таспа, шар тәрізді, дөңгелек, т.б. болады. Балықтың денесі үш бөліктен (бас, кеуде, құйрық) тұрады. Олардың жұп ... ... мен ... жұп ... ... және дара ... ... құйрық асты) қанаттары болады. Кейбір балықтардың қанаттары жетілмеген, ал кейбір түрлерінде өте жақсы жетілген (мысалы, ... май ... ... ... ... ... ... сүйекті қылтан жапқан түрлері де бар. Желбезекпен тыныс алады, ауамен тыныс алуға бейім органы бар ... да ... ... ... ... ... тез өседі, олардың өсуі көбіне жыл маусымына, тіршілік жағдайына байланысты. 1 - 2 жыл ... ... ... 100 ... ... ... ететін балықтар да бар. Жүрегі 2 камералы, қан ... ... - ... ... ... ... Көптеген балықтардың иіс сезу, сезім, есту, көру (өте терең және жер асты суларында тіршілік ететіндерінде болмайды) мүшелері жақсы жетілген. ... ... ... ... ... ... Сүйекті балықтардың көпшілігінде денесінің тепе-теңдігін сақтау қызметін атқаратын торсылдағы болады. Ал кейбір балықтарда ... - ... алу ... ... торсылдақ арқылы өзі шығаратын дыбысты күшейтеді. Қорегінің түріне қарай балықтар: фитофаг, планктофаг, бентофаг, детритофаг, жыртқыштар болып бөлінеді. ... ... дара ... қос ... ... де бар. ... ... сырттай ұрықтанып, уылдырық шашу арқылы көбейеді. Сондай-ақ іштей ұрықтанып, тірі шабақ немесе ұрықтанған уылдырық ... ... де ... ... ... ... т.б.). Тіршілігінде олар бірнеше рет уылдырық шашады, бір рет қана ... ... да бар ... ... ... ... т.б.). Уылдырығын судағы өсімдікке, тасқа жабыстырып қоятындары, көміп тастайтындары, тіпті моллюскілердің денесіне тығып сақтайтындары да ... ... жыл ... ... ... ... ... уылдырық шашатын жерін іздеп, кейде мыңдаған километрге дейін өрістейді. Балықтар - адам үшін қажетті белокқа бай ... ... Оның еті, ... ал ... түрінің терісі де пайдаланылады, олардан балық майы алынады. Ішінде улы түрлері де кездеседі. Балық аулау шаруашылығы ертеден ... ... оның ... ... ХХ ... ... тура ... Осыған байланысты кейбір кәсіптік маңызы зор балықтардың санын азайтпау үшін, олардың табиғи көбеюіне қосымша әр ... ... ... ... ... ... ... Саны өте азайып кеткен, айрықша қорғауға алынған балықтардың түрлері мен түр тармақтары халықаралық және ... ... ... ақ балық, Арал албырты, Арал бекіресі, Каспий албырты, көкбас, т.б.). Ғылыми мақсат үшін кейбір балықтарды лабораторияда ... ... ... ... кең өріс ... ... ... ғылым ихтиологиядеп аталады.
1.1.БАЛЫҚТАРДЫҢ ДАМУЫ МЕН КӨБЕЮI
Балықтардың барлығы уылдырықтарын суға шашады, кейбiр түрлерi көптеген миллион уылдырықты бiрден тастайды. Мұндай ... ... ... ... ... Аналықтар уылдырық шашса, аталықтары оларды ұрықтандырады. Теңiз балықтары саны жағынан өте көп жұмыртқалар ... ... бұл ... ... ... алып ... есептеледi: оның бiр аналығы бiр мәртеде 30 млн-ға жуық жұмыртқа шашады. Бiрақ уылдырық шашылған соң өздерi ғана қалады, олар ... ... және ... шабуылына шалдығады. Жұмыртқалардың өте көп болуы, аман қалуды қамтамасыз етуге қажет. Балықтардың ... ... ... ... - ... ... Оларға балықтардың басым көпшiлiгi жатады. Албырттардың көбеюi мен дамуын мысалға келтiруге болады. Көбею мақсатында олар сөздiң тiкелей мағынасында - ... ... ... ... ... ... дайын болғанда коректенетiн Лабрадар мен Гренландия су асты жайлымдарынан, өзi туылған жерi, ... арғы ... ... жүзiп баруға дайын. Өзен ағысына қарсы көтерiлiп, албырт аналығы таза суы мен қиыршық тастар кенi бар ... ... ... Ол ... кiшкене шұңқыр немесе бекiрелiлердiң ұясы деп аталатын төбешiк қазып, сол орынға жұмыртқалайды. ... ... ... ... соң ... ұрықтанған жұмыртқаларды қиыршық тастармен көмiп тастайды. Уылдырық шашқан соң әлсiзденген балықтар ағыспен ағып ауытқиды: кейбiреулерi мұхитқа жетпей өледi, ... ... ... ... мен уылдырық шашуға дейiн тiрi қалады. ... ... ... ... ... сарыуыз қабы болады, оның iшiнде өзi қоректенетiн сарыуызы бар. Сарыуыз дернәсiлдiң әрi қарай дамуына және оның ... ... ... Сол ... - бiрнеше апталық дернәсiлдер. Оң ... - ... қабы жоқ ... ... Өзеннiң жылдам ағымы оларды ашық теңiзге алып кеткенше дейiн, шабақтар жетiлудiң бiрнеше кезеңiнен өтедi, сол уақыттың ... олар ... ... ... алшақтамайды. Шабақтар басынан өтетiн метаморфоздар, оны тұзды суда тiршiлiк ете ... ... ... ... Мұхитқа жетiп, өзi ағымға қарсы көтерiлiп және көбеюдiң жаңа циклiне бастама ... ... бiр метр ... ... өсуi мүмкiн. ... ... ... ... ұзын ... ... бар жыланбалық қызығушылық тудырады. Ғасырлар бойы осы балықтың көбею ... ... ... жақын уақытта ғана анықталды. Еуропа өзендерiнiң жыланбалықтары Атлант мұхитымен батысқа қарай жүзедi. Солтүстiк Американың жыланбалықтары Атлант мұхитымен шығысқа бет алады. ... де ... ... ... сол ... ... шашады. Одан ересек жыланбалыққа мүлдем ұқсамайтын дернәсiлдер шығады: олар мөлдiр, қысқа денелi және бүйiрлерiнен қатты қысылған болып келедi. Саргасс ... ... ... ... жағалауларына аттанса, екiншiлерi Солтүстiк Америка жағалауларына қарай бет алады. Бiртiндеп дернәсiл құрылысы өзгередi және өзендерге жыланбалықтар кiредi. Қырық түрлi ... ... ... ... ауыстыра алады. Сол шетте жыланбалық аталығы электрик түсiне боялған. Аналыққа трасформациаланғаннан соң ... сары ... ... ... ... пен ... ... бiр организмде ұштасу құбылысы гермафродитизм деп аталатын, репродукция тәсiлiн бейнелейдi. Мұндай түрлердiң жыныс ... ... да ... да ... ... түрдегi балықтар топ-топ болып тiршiлiк етедi және үйiр бастаушысы, ең iрi дарақ және аналық болады. Аталық көлемi ... ... ... ... ... ... әлi ересек кезеңiне жеткен жоқ. Аналық өлген кезде, ... оның ... ... ... ... ... келесi балық аталыққа айналады.
1.2.БАЛЫҚТАР КЛАС ҮСТIНIҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Балықтар - жер шарының суларын ... ... және ... көне ... - ... ... ығыстырып тастаған, алғашқы су жақауызды омыртқалылар. Олардың барлық құрылымы суда ... ... ... ... және тiстейтiн жақтарымен қоректi белсендi ұстау жолымен қоректенуге бейiмделген.
Олар желбезек ... ... ... ... ... бөлшектенген желбезектермен тыныс алады. Жүзудiң негiзгi мүшесi ... ... ... ... (бүйiр) қимылдары болып табылады. Көбiсiнiң денесi қабыршақпен қапталған, нағыз тiстерi, қимылды реттейтiн жұп аяқтары -- көкiрек және құрсақ ... ... және жұп емес ... ... - тұрақтандырушылары болады. Одан басқа иiс, көру мен статоакустика сезу мүшелерi жақсы дамыған және дөңгелекауыздылардағы сияқты терi ... ... бар. ... шеңберi бiр.
Қаңқасы сүйектi немесе шемiршектi болады. Бас сүйегi омыртқа ... ... ... бас ... ... және жақ пен ... ... ұстап тұратын, қаңқалы доғалардың бассүйегiмен қозғалмалы буындасқан түрiндегi висцеральдi ... ... суда ... ... уылдырық шашады, ұрықтануы сырттай.
1.3.БАЛЫҚТАР КЛАСС ҮСТIНIҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ
Балықтар морфо-физиологиялық және экологиялық ... ең ... ... ... Олар жер ... ... су қоймаларында мекендейдi, әр-түрлi қоршаған су ортасына бейiмделген, экватордан Солтүстiк полюсқа дейiн, мұхит түбi мен жер асты суларынан биiк таулы ... ... және ... ... ... құрайды. Қазiргi балықтар түрлерiнiң саны 20 мың шамасында. Балықтар ең көне ... ... ... тобы ... ... Барлық ғалымдар қазiргi балықтар екi дараланған топқа жiктеледi дегенге келiседi: шемiршектiлер және сүйектiлер, оларды қазiр екi дара класс ретiнде қарастыруда.
Шемiршектi ... ... ... және ... iшкi қаңқасы түгел шемiршектен тұрады. Олар екi тең емес топқа бөлiнедi: қаңқаның қарапайым құрылысын сақтап қалған бiрақ аса жетiлген ... ... мен ... ... бар ... ... акулалы балықтардың үлкен тобы және жоғары жақтары бассүйек қорабымен қосылып, өздерiне негiзгi қорек болатын, ... ... ... ... ... ... ... химералар немесе бүтiнбастылардың аздаған тобы.
Сүйектi балықтардың көбiсiнiң шығу тегi терiлi - ... да, iшкi де аса ... және олар ... ... ... көмегiмен тыныс алады және желқабыздары болады. Олардың арасында ең жетiлгендерi - 19,5 мың түрдi құрайтын, сүйектi ... ал ... ... барлығын қосқанда бар-жоғы 500 жуық түрi бар.
Сүйектi балықтардың жүйелiлiгi жөнiнде ғалымдар арасында көптеген пiкiрлер бар. Ихтиологтар сүйектi балықтарды жиi екi ... ... ... ... және барлық басқа балықтар жататын аяқауыздыларға. Морфологтар қостынысты балықтарды саусақ қанаттылармен қоса ... ... ... бiрiктiредi, ал басқаларын болса сәулеқанаттылар класс тармағына немесе -- көне-және жаңа қанаттылар класс тармағына жатқызады.
Төмендегi, отрядтарға ... ... ... ... ... қабылданған қазiргi балықтар жүйелiлiгi туралы көрiнiстi бередi. Сүйектi балықтарды 30-40 ... ... бұл ... ең ... 15 ... класс үстiнiң классификациясы
Балықтар класы
1 класс. Шемiршектi балықтар. 2 класс. Сүйектi балықтар.
1 класс. Шемiршектi балықтар ... ... ... Акулалылар немесе тақташажелбезектiлер (Elasmobranchi).
Акулалар отряды (Selachiiformes ... ... ... (Rajiformes немесе Batoidea).
Химералылар отряды(Chimoerae).
2 класс. Сүйектi балықтар (Osteichthyes).
1 класс ... ... ... ... үстi. Шемiршектi ганоидтар немесе сүйекшемiршектiлер (Chondrostei).
Бекiрелер отряды (Acipenseriformes).
2. ... үстi. ... ... ... ... ... ... немесе тұнбалы балықтар (Amiiformes).
3. Отряд үстi. Сүйектi балықтар (Teleostei).
Майшабақ тәрiздiлер отряды ... ... ... ... отряды (Anquiliformes).
Тұқыбалықтiстiлер отряды (Gyprinodontiformes).
Шортантәрiздiлер отряды (Esociiformes).
Саргандiлер отряды (Beloniformes).
Жұмсаққанатты треска тәрiздiлер отряды (Gadiformes).
Колюншоттәрiздiлер отряды (Gasterosteiformes).
Шоқ желбезектiлер ... ... ... ... отряды (Perciformes).
Жабысқақ балықтар отряды (Echeneiformes).
Түйетабантәрiздiлер отряды (Pleuronectiformes).
Аяққанаттылар отряды (Pediculati, немесе Lophiiformes).
Жабысқан жақтылар отряды ... ... ... ... тармағы. Көпқанаттылар (Brachiopteryqii).
Көпқанаттылар отряды (Polypteriformes).
3 класс тармағы. Саусақканаттылар (Crossopteryqii).
Целокантини отряды (Coelacanthiformes).
4 класс тармағы. Қостыныстылар (Dipnoi).
Бiрөкпелiлер отряды (Monipneumones).
Косөкпелiлер ... ... және ... ... ... ... жас ... туатындар да кездеседi. Тiрi туатын түрлер акулалар, скаттар және т.б. Акулалар арасында тiрi туатын түрлердiң ұрпағы аналық "жатырында" дамиды. Тiрi туу ... ... ... ... ... жануарлар. 2. Сүйекті балықтардың құрлысы және тіршілік әрекеті. 3. Балықтар түрінің сан алуандығы. 4. ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері. 5. Балықтардың кәсіптік маңызы. 6. Эпителий ұлпа. 7. Бұлшық еттер.
І.Бөлім.Балықтың түрлері
Олардың дене тұрқы 1 см-ден 20 м-ге ... ... ал ... 1,5 г-нан 12 - 14 т-ға дейін жетеді. Олардың пішіндері де әр ... жебе ... екі ... ... ... ... қарай қысыңқы, жылан, таспа, шар тәрізді, дөңгелек, т.б. болады. Балықтың денесі үш бөліктен (бас, ... ... ... ... жұп ... тесігі мен көзі, жұп (кеуде, құрсақ) және дара (арқа, құйрық, құйрық ... ... ... ... балықтың қанаттары жетілмеген, ал кейбір түрлерінде өте жақсы (мысалы, албырттардың май қанаты) жетілген. Денесін қабыршақ жапқан, бірақ қабыршақсыз ... ... ... ... түрлері де бар. Желбезекпен тыныс алады, ауамен тыныс алуға бейім органы бар ... да ... ... ... ... жетілгенше тез өседі, олардың өсуі көбіне жыл маусымына, тіршілік жағдайына байланысты.Бір-екі жыл (кейбір бұзаубас балықтар), ... жүз ... ... (қортпа) тіршілік ететін балықтар да бар. Көптеген балықтардың иіс сезу, сезім, есту, көру (өте терең және жер асты суларында тіршілік ... ... ... ... ... ... ... сызығы судың қозғалысын қабылдайды. Сүйекті балықтардың көпшілігінде торсылдақ болады, ол дене ... ... ... атқарады, ал кейбір балықта торсылдақ - ... алу ... ... ... арқылы өзі шығаратын дыбысты күшейтеді. Қорегінің түріне қарай балық: фитофаг, планктофаг, бентофаг, детритофаг, жыртқыштар болып бөлінеді. Балық әдетте дара ... ... қос ... ... де ... ... көпшілігі сырттай ұрықтанып, уылдырық шашу арқылы көбейеді. Сондай-ақ іштей ұрықтанып, тірі ... ... ... ... туатын түрлері де (мысалы, акулалар, гамбузия,т.б.) болады. Тіршілігінде олар бірнеше рет уылдырық шашады, бір рет қана уылдырық шашатындары да (мысалы, қиыр ... ... ... т.б.) болады. Уылдырығын судағы өсімдікке, тасқа жабыстырып қоятындары, ... ... ... ... ... тығып сақтайтындары да кездеседі. Балық жыл маусымына сәйкес қорегін, қыстауын немесе уылдырық шашатын жерін іздеп, кейде мыңдаған ... ... ... балықтар (лат.Osteichthyes) -- омыртқалы жануарлар класы, қазіргі заманда балықтардың ең түрге бай тобы. Дене ... 0,7-1,1 см, ден 5-7 м ... ... 1,5 т жетеді. Ішкі қаңқасы сүйектенген. Әрдайым тері ... ... ... ... ... ... ... сүйекті, (цикпоидтық, немесе ктеноидтық). Желбезектері қоршаулармен бөлінбеген. Кейбір түрлердің торсылдағы жойылған. ... ... ... ... ... түрлері тірі табатындар. Тұщы су және теңіз ... ... ... ... тұщы су ... ... суды желбезек және тері арқылы шығарады, ал теңіз балықтары, бүйрек және желбезек арқылы. 2 класс тармағы бар: ... және ... ... ... ... ... бөлігі).[1]
Сүйекті балықтардың қазіргі кезде 20 000-нан астам түрлері бар. Дене пішіндері де түрліше. Денесі бас, тұлға және ... ... ... ... ... терісі жалпақ әрі ірі қабыршақтармен қашаған. Қабыршақтарында ағаш діңіндегі ... ... ... ... бар. Осы ... ... ... жасын ажыратуға болады. Сүйекті балықтардың қаңқасында сүйектер өте көп. ... ... ... ... ... ... ... ұқсас. Сүйекті балықтардың желбезектерінің сырты сүйекті желбезек қақпағымен жабылған. Сүйекті балықтардың көпшілігінің аузы бас бөлімінің алдыңғы тұсында орналасады. ... және т.б. ... де ... бар. Ал тұқы балықтарының желбезек доғаларында жұтқыншақ тістері де болады. Ауыз қуысына көлемді жұтқыншақ жалғасады. Қысқа өңеші қарынмен жалғасқан. Қоректік ... ... ... ... мен пішіні әр түрлі. Жыртқыш балықтардың (алабұға, шортан) қарны үлкен әрі ... ... аш ішек ... ... ... ... ... ұзын. Кейбір балықтарда аш ішек пен тоқ ішектің түйіскен жерінде ұсақ тұйық өскіндер болады. Олар ішектің ішкі сіңіру бетін ... Тік ішек ... ... аяқталады. Бауырлық, үйқыбездің өзектері аш ішектің алдыңғы бөлігіне ... ... ... мен ... ... ... ... Сүйекті балықтарда ерекше мүше - торсылдақ болады. Іші ауаға толы торсылдақ ұрықтың даму кезеңінде ішектен бөлінеді. Ол ... дене ... ... судың түрлі қабаттарына өтуіне жағдай жасайды. Торсылдақ кейбір балықтарда тыныс алуға, дыбыс шығаруға ... Су ... ... ... ... сүйекті балықтарда торсылдақ болмайды. Сүйекті балықтар желбезектерінің сыртында сүйекті желбезек қақпағы болады. Желбезек шашақтары бірден сүйекті желбезек доғаларына ... ... ... ... желбезекаралық пердесі болмайды. Тынысалуы желбезек қақпағының қозғалуына тікелей байланысты. Сүйекті балықтардың қантарату жүйесі теміршекті балықтарға ... ... ... ... ... одан құрсақ қолқа қантамыры басталады. Сүйекті балықтарда да екі бүйрек, екі несепағар өзек болады. Оларда алғашрет зәрдің уақытша ... ... - қуық ... ... Зәр ... ... те сыртқа жеке ашылады. Сүйекті балықтар миының қүрылысы темір шекті балықтардың миымен салыстырғанда қарапайым әрі кіші. Алдыңғы ми - ... екі ми ... ... Ортаңғы ми мен мишығының көлемі үлкендеу. Көзінің құрылысы ... ... ... Есту ... де тек ішкі ... тұрады. Балықтар бірімен-бірі түрліше дыбыстар шығару арқылы байланыс жасайды. ... ... ... тіршілігінде маңызы зор. Бұлардың иіс, дәм сезуі, бүйір сызығы шеміршекті балықтарға ұқсас. Балықтарда дара жынысты, қосжыныстылық сирек кездеседі. Тек теңіз ... ғана ... ... да, ... да ... жыныс бездері бар. Аталық безден бөлінген сұйықтық ... деп ... Оның ... өте көп ... ... ... жасушасы - сперматозоидтар болады. Аналық безде уылдырықдеп аталатын майда жүмыртқажасушалар жетіледі. Сүйекті балықтар сырттай ұрықтанады, сондықтан да өте көп ... ... ... ... мәні бар ... көбейту үшін, арнайы балық зауыттарында қолдан ұрықтандырыл, шабақтар өсіріледі. Кейбір балықтар көбею кезінде жылыстап, өрістейді. Мысалы, бекірелер, албырттар ... ... ... уылдырық шашады. Ал өзен жыланбалығы керісінше, өзеннен ... ... ... шашады. Ұрықтанған уылдырықтан бірте-бірте дернәсіл, одан шабақ өсіп жетіледі. Балықтар мүхиттарда, теңіздерде, өзендерде, басқа да су айдындарында кездеседі. Әсіресе, теңіз ... 200 ... ... қабаттарында көбірек таралған. Ондай жерлерге күн сәулесі мол түсіп, су өсімдіктері көп өседі. деген сөз соны ... ... ... 2 ... ... бар. ... кейбір отрядтарының қаңқасында сүйектен гөрі шеміршек көбірек. Сондықтан шеміршекті балықтарға ұқсас ... ... ... ... болуы, құйрық жүзбеқанат қалаларының тең болмауы. Олардың сүйекті балықтарға тән желбезек қақпағы және торсылдағы болады. Бұл балықтар ... ... ... ... ... ... 5 ... ірі мүйізді шытыралар орналасқан. Мұндай шытыралар жонында, екі бүйірінің арқа және құрсақ тұсында да бар. Басқа ... ... ... ірі мүйізді шытыралар болмайды. Балықтардың жеке түрлерін осы шытыралардың санына қарай ажыратады. Бекірелердің кәсіптік мәні зор. Дәмді еті, қара ... ... ... ... да ... деп ... ... теңізінде кездеседі. Олар уылдырық шашу үшін Еділ, Жайық өзендеріне көтеріліп өрістейді. Ондай балықтарды ... ... деп ... Бекіре балықтарының тіршілігін байқаған халқымыз - деп қорытынды жасаған. , - деген сөздер бекіре етінің ... ... ... ... бір тобы - ... Қазақстанда кездесетін сырдария тасбекіресі мен пілмай сирек кездесетіндіктен, Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) ... ... ... ... тіршілік ететін балықтардың 90%-дай астамы осы топқа жатады. ... ... ... су ... ... таралған және олардың кәсіптік мәні зор. Сүйекті қабыршақтары денесіне жапсарласа орналасқан. Құйрық жүзбеқанатының екі қалағы тең, торсылдат бар, ... ... ... тұрады. Сәулеқанатты балықтардың кәсіптік мәні бар басты отрядтарына ғана тоқталамыз.
2. Қалаққанатты балықтар.
Бұған қостынысты және саусаққанатты балықтар ... ... ... Олар ... әрі ... тыныс алады. Құрғақшылық мезгілде суы тартылып қалатын өзендерде тіршілік етеді. Қостынысты ... ... ... ... Дене ... ұршық тәрізді, тұрқы 30 сантиметрден 2 метрге дейін жетелі. Жұп жүзбеқанаттары нашар дамыған. Олар ... ... ... ... ... ... Салықтар.
Латимерия.
Бұл балықтар ерте заманда кеңінен таралып, кейін жойылып кеткен. Қазіргі кезде оның бір ғана - ... ... түрі ... ... ... ... ... алғаш шыққан қосмекенділердің арғы тегі, осы саусаққанатты балықтар. 1938 жылы Үнді мұхитыныңАфрика жағалауынан латимерия алғаш рет ауға ... Саны аз ... ауға өте ... ... ... - аузында өткір тістері бар жыртқыш балық. Денесінде желі өмір бойы сақталады. Үлкен өкпесі ... ... ... ... ... ... Ішкі танау тесігі болмағандықтан, атмосфералық ауамен тыныс ала алмайды. Жұп жүзбеқанаттары еті мол жалпақ қалаққа айналған. Жүзбеқанаттарының қаңқасы бес ... ... ... ... ... ... түрлері теңіздерде топтанып тіршілік етеді. Майшабақтардың Солтүстік Мұзды мұхит теңіздерінде көп ... түрі - ... ... ... (Қиыр Шығыс теңіздерінде), қылқа (килька) (Балтық, Қара теңіз дерінде), түлкібалық (тюлька) (Каспий, Қара теңіздерінде) көптеп ау даналы. Каспийдің солтүстік аймағында, ... ... ... еділ ... ... ... кітабына (1996) тіркелген.
Албырттәріздестер отряды. Дене тұрқы орташа, ірі ... ... ... Олар ... ... ... орналасқан майлы жүзбеқанаты арқылы басқа балықтардан бірден ажыратады. Бұлардың көпшілік түрлері өрістегіш ... ... Қиыр ... ... де ... кездеседі. Уылдырық шашу үшін Амур өзенінекөтеріл еді. Тіршілігінде бір-ақ рет уылдырық шашып, өледі. Оған кета, нерпа, ұнысбалық, т. б. ... ... ... ... ... ... алынады. Бұған таулы алқаптың өзен-көлдерінде кездесетін, бахтах (форель) балығы да ... Еті өте ... ... оны ... ... ... деп атайды. Каспий және аралалбырттары деген түрлерінің саны аз болғандықтан, Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) тіркелген. Сетінектер (трескалар) отряды. ... ... ... мәні зор ... ... осы ... жатады. Сетінектер солтүстік жарты шардың қоңыржай және арктикалық теңіздерінде кеңінен таралған. Балықтың келтірілген еті сыртылдау ыдырайтын болғандықтан, деп ... ... еті, ... майы ... бағаланады. Бауырынан балық майы алынады. Оның құрамындаД витамині мол. Оны мешел ауруына қарсы ем ретінде пайдаланады. Көзауықтар ... ... ... ... ... Теңіздің түбінде тіршілік етуге бейімделген. Арқа жағының түсі қарақошқыл, ал құрсақ жағы ақшыл болады. Оларды арнайы темір аудар салып ауд ... ... ... ... қалқан деген түрлері Арал теңізіне жерсіндірілген. Соңғы жылдары Арал балықшылары ... ... ... ... ... Тұқытәріздестер отряды. Бұл отрядқа тұщы суларда тіршілік ететін аққайран, мөңке, қаракөз, табан, ақмарқа, қаяз ... ... ... мөңке балықтарын қолдан жасаған тоған суларында өсіру тиімді әрі пайдалы. Олар (ақ амур, дөңмаңдай, т.б.) ... ... ... су айдындарында 180-ге жуық балық түрлері кездеседі. ... 16 түрі ... ... Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) тіркелген. Солардың ішінде біздің елімізде ғана кездесетін балқаш алабұғасын, іле ... ... ... ... зор. ... ... - ... қабыршақтан қапталған, қабыршақтары және қаңқасы сүйектен түзілген, желбезек қақпақтары бар омыртқа жоталы жануарлар. Сүйекті балықтар негізгі 2 класс тармағына ... ... ... және қалаққанатты балықтар. Сәулеқанатты балықтарға бекіретәріздестер, майшабақтәріздестер, ... ... ... ... балықтар жатады. Ал қостынысты және саусаққанатты балықтар ... ... ... ... ... ... бар. Су ... өмір сүретіндерінде торсылдақ болмайды. Бұлар - дара жынысты балықтар. Тек теңіз алабұлғасы ғана ... ... ... ... шашу ... ... ұрықтанады. Бұлардың кәсіптік маңызы зор. Сүйекті балықтар - алғаш сула өмір сүрген ... ... ... ... - ... жануарлар. Желілілер типіндегі жоғары сатылы жануарлар да омыртқа жотасы болады, олай жануарларды омыртқалылар деп аталады. Балық та - омыртқалы ... ... ... ... ... мидан және жұлыннан құралады. Ми-бас сүйектегі ми сауытында орналасады. Сондықтан балықтар жануарлардың бассүйектілер тип тармағына жатады. Балықтар өмір бойы желбезен ... ... ... Балықтар негізінде үлкен топқа бөлінеді. Оған шеміршекті балықтар класы, шеміршек - сүйектілер, ... ... ... ... ... ... класына бөлінеді. Балықтар тек суда ғана тіршілік етеді, сондықтан олардың дене пішіні мекен ... орны мен ... ... ... алуан түрлі болып келеді. Шапшаң жүзетін аккула, албырт, көксерке тәрізді балықтардың денесі ұршық-сопты жұмыр болса, баяу қозғалатын сазан, тобан, тұқы, ... ... екі ... ... жоны көтеріңкі болады. Ал су түбінде тіршілік ететін балықтардың құрсағы арқасына қарай қабысып, денесі талпайып кетеді. Тіршілік ... ... ... ... ғана ... дене және мүшелер жүйесінің құрлысы шеміршекті балықтар мен сүйекті балықтарда біріне-бірі ұқсас. Сүйекті балықтардың 2000-ға тарта түрі ... ... ... ... ... балықтар тобына жатады. Сүйекті балықтар барлық су қоймаларында дерлік тараған. Сондықтан да, тіршілік жағдайларының алуан түрлі болуы олардың ... бай, көп ... ... ... ... ... бұл тобының негізгі белгілері мен құрлысындағы ерекшеліктері мыналар. Скелеті қандай дәрежеде болса да сүйекті болады. Скелетінің ... ... ... ... тері сүйектену деп атайды. Эмбриональдық дәуірде, сүйектердің бұл түрі ... ... ... ... терінің дәнекер тканьдерінен дамиды. Тек 0ана6 ол скелет шем3ршектер3не жабысып жатады. Сондықтан да, жамылғы ... бұл түрі ... ... ... тақташа сияты болады. Балықтар скелетінің құрамына жабын сүйектен басқа шеміршекті сүйектер кездеседі. Сүйектің бұл түрі эмбриональдық ... ... ... ... ... болады. Гистологиялық қалыптасқан шеміршекті сүйектердің жоғарыда көрсетілген жамылғы ... ... ... ... Сүйекті балықтар тобына тән екінші бір жалпы ортақ белгісі желбезен аралық перделері болмайды. ... ... ... ... ... ... орналасады, желбезек аппаратын сыртынан жауып тұратын қақпағы болады. Сүйекті балықтардың көптеген түрлерінде жүзу торсылдағы болады. ... ... ... ... ... немесе азайту арқылы судың терең қабатынан көтерілуге, немесе су түбіне батып кетуіне мүмкімдік алады. Ұрықтануы әдетте сыртта ... ... ұсақ ... тәрізді қабығы болмайды. Біразы тірі туады. Осы ... ... ... төрт ... ... ... ... сүйектілер, қауырсын қанаттылар, қос тыныстылар және саусақ қанаттылар. Шеміршекті сүйектілерге бұл класс тармағына сүйекті балықтар тобының ертедегі және қарапайым құрылысты ... ... ... ... көп белгілері шеміршекті балықтарға ұқсайды ұқсайды және скелеттерінің сүйекті жерлері көп емес. Ол ... ... ... жамылғы сүйектерінен пайда болған. Шеміршекті сүйектілер көбінесе су түбінде тіршілік етуге бейімделген. Шеміршекті сүйекті балықтарда, шеміршекті балықтардың мына белгілері сақталған: ... ... ... ауыз тесігі көлденең саңылау секілденіп басының астыңғы бетінде орналасқан. Құйрық ... ... жұп ... ... және жүрегінің артерияларды конусы болады. Сонымен қатар кейбір сүйекті балықтарға тән белгілері де бар: ... ... ... және ... ... ... желбезен сүйекті жақтары мен қоршалған аузы орналасады. Көздері кішкентай, ал олардың алдыңғы жағында, басының үстінге бетінде, танау ... ... ... ... ... тері ... көлденең тұрған пердемен екі ( алдыңғы және артқы ) бөлімге бөлінеді. Бастың артқы және бүйір жағында жалпақ желбезек қақпалары болады. ... осы ... ... орналасқан. Балықтың жүзу кезіндегі түрлі қимылдары, олардың қанаттарының түрліше қозғалуына байланысты. Балықтардың ілгері қарай қозғалуына ... ... ... ... ... табылады, ол денені басқару қызметін атқарады. Балықтар қос қанаттары арқылы су ішінде денесін бұрып отырады. Егер қос қанаттарын денесіне таяп ... олар ... ... бетіне қаратып қалқып су бетіне шығады. Арқа және құсақ қанаттары активті қозғалыстарға қатыспағанмен балық денесінің орнықты болуына олардың үлкен ... ... ... ... ... ... жұқа пластинка тәрізді көптеген сүйекті қабыршақтар жауып тұрады. Пластинканың бір шеті ... ... ... шеті ... ... жатады. Сол, сыртқы шығып жатқан бөлімінің сыртында ұсақ тіс ... ... ... ... қабыршақтарды ктенондты қабыршақ деп атайды. Сүйекті балықтардың көптеген түрлеріне - карп, сазан тағы басқаларының қабыршақтарының сырты ... ... ... қабыршақтарды циклондты қабыршақ деп атайды. Басынан құйрығына дейін, бүкіл дене ... ... ... ... ... бар. Бұл ... ... дененің екі жақ бүйірінен тартылған өзек секілді. ... ... ... ... сыртқы қабыршағына қарап білуге болады. Бүйір сызығы өткел жерлерде қабыршақтарында қатарласып орналасқан тесіктері болады. Осы тесіктері арқылы бүйір сызығы ... ... ... Сырттан қабылданған әсерлер, сызық арқылы миға жеткізіледі. ... ... есту ... қызметін атқарады. Балықтардың көру органы жақсы дамыған. Сондықтан судың ішіндегі қатты заттарға соқтықпауына бүйір сызығы себепкер болады. Сол ... ... ... ... таяу ... ... осы бүйір сызығы арқылы сезеді. Бүйір сызығы түрлі балықтарда ... ... ... ... ... ... бүйірін қуалай орналасса, ал бүйір сызығы ... ... ... ... көптеген бір клеткалы бездер үздіксіз шырын шығарып тұрады. Сол шырынның әсерінен балықтың денесі су ... ... ... ... ... тез қозғалады. Омыртқа желісі Амфицельді сүйекті омыртқалардан тұрады. Ол кеуде, құйрық болып екі бөлімге бөлінеді. Кеуде ... ... ... ... ... құрайды, құйрық бөлімінде ондай құбылыс байқалмайды. Алабұғаның бас сүйегінің өзіне тән ерекшеліктері бар. ... да біз ең ... ... ... балықтардың бас сүйегінің құрлысына тоқталамыз. Бас сүйегі тері және шеміршек тектес сүйектен пайда ... Ми ... ... ... тұрады. Ми сауытының артқы бөлімі, қарақұс тесігін көмкере орналасқан төрт шүйде сүйектерінен құралған. Қарақұс тесігінің төменгі жағында ... ... ... осы ... екі ... парлы бүйір сүйегі, ао жоғары жағынан жоғары шүйде сүйегі қоршап жатады. Есту ... ... бас ... екі ... ... ... ... сүйегі болады. Қос қанат сана тәрізді және көз санасы тәрізді ... бар. Бұл ... көз ... ... ... және орта ... ... Иіс бөлімін дара аралық иіс сүйегі және жұп бүйір иіс сүйектері құрайды. Шеміршек арқылы сүйектену ми сауытының артқы, бүйір бөлімдерін ... та ... оның ... ... құрайды. Ми қақпағын құрауға қатыспайды. Бас сүйегінің қақпақ жағы, оның бүйір, астыңғы бөлімінің сүйектері тері тектес сүйектерден пайда болған. Бас ... ... ... ... жұп ... ... маңдай сүйектерінен және одан әрірек шүйде жағына таман жұп төбе сүйектерінен құралады. Оның төменгі жағында - барлық бас ... ... ... және оның ... ... ... өре ... (санник) құрайды. Тіл асты сүйектер мен желбезек шеңберлері тек қана шеміршектегі сүйектерден құралған. Тіл асты доғасының жоғарғы бөлімі, акулалардікі тәрізді ... ... - ... сүйектен пайда болған. Гиомандибуляриге бір жағынан шаршы сүйектен буындасып тұрған симплектикум келіп ұштасады да, ал екінші жағынан жақ асты ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, гиомандебуляре симплектуммен бірігіп жағы ілініп тұратын, арқалық тірек болып есептеледі. Жоғарғы жақ бас ... ... ... Тек қана бас ... ... ... гиомандибуляре сүйегі арқылы жалғасқан түрін гиостилия деп атаймыз. Симплектикум - дегеніміз сүйекті балықтарға ғана тән ... ... Бес пар ... доғалары болады, бірақ соңғы пары нашар жетілген. Желбезек қақпағы гиомендибуляре сүйегіне бекітіп тұрады. Желбезек шатыры төрт сүйектен тұрады. Қауырсын қанатты ... ғана тән, тіл асты ... ... бөлімінің артқы жиектеріне бекіген бірнеше ұзын сүйектілер - желбезек торсылдағының қауырсындары болады. Алабұға бас сүйегінің бұл схемадан ерекшелігі - ... ми ... ... және шеміршек сүйектері бірігіп кеткен, екіншіден,көз аралық пердесі болмайды. Кеуде қанаттарының скелетінде базалиялар болмайды, ол тек қана ... ... және ... ... ... ... ... барып бірден нық белдеуіне жалғасады. Алдыңғы аяқ белдеуі басқа сүйекті балықтардікі сияқты нашар дамыған және ол кішіреки ... >> ... ... ... ... ... сүйектерінің ішіндегі ең ірісі, орақ тәрізді - клейтрум деп ... ... Ол ұсақ ... ... бас ... сауытымен жалғасады. Құрсақ қанаттарының скелеті тек қана тері тектес ... ... ... аяқ ... қалың еттің арасына еніп жатқан екі ұзындау пластикадан тұрады. Сүйекті балықтардың алдыңғы жұп қанаттарының базалиясы, ал артқы парында радиялиясы да ... Бұл ... ... аяқ ... ... ... ерекшелігі болып табылады. Ет системасы. Кеудесі мен құйрық бөлімінің ет системасы, минога мен ... ... ... ... Жеке ... ... тәрізді болып бір - біріне еніп тұрады. Қанаттарының еттері жекеленіп жіктелген. Шеміршекті балықтарға қарағанда шеміршекті - сүйектілердің балықтардың ... ... әлде ... ... болады. Сүйекті балықтардың миының көлемі кішірек келеді. Алдыңғы миы ... және ... ... ... ол ... ... нерв ... жоқ эпителиймен қапталған. Ортаңғы ми мен мишық көлемдірек болады. Алдыңғы мидан кішірек иіс бөлімдері ... ... ... ... жұп ... енеді. Аралық өте кішкене және алдыңғы мидан айқын бөлінбеген. Аралық мидың қақпағынан эпифиз бөлінеді. ... миы ... ... балықтардікі сияқты, басқа ми бөлімдерімен салыстырғанда өте үлкен болады. Мишығы өте үлкен және ортаңғы миға жанасып жатады. Бас миынан 10 пар нерв ... 12 пары бас ... ... ... ... ... ... балықтардың көпшілігінде сияқты домалағы болып келеді, хрустанегі және қасаң қабығы болады, сондықтан да көздің алдыңғы камерасы кішкене келеді. Көздің белокты ... ... ... Көз ... қан ... ... оның қуысына орақ тәрізді өсінді келеді. Көз алмасының күміс ... ... ... ... ... жағына орналасқан. Көз ұясының қабырғаларын кесіп, көздің белокты қабығына алты бөлек ет ... ... ... ... ... көз ... қозғалып отырады. Орақ тәрізді өсінділер арқылы хрусталик қозғалады. Көз қабақтары ... Есту ... ... ... ... ... бір ғана ішкі ... тұрады. Иірімді жарғақтар скелеттің иірімді қуысының ішінде ... Бұл ... ... ... ... зат (перимимфа) болады. Иірімді жарғақтар сұйық заттың ішінде болады. Мүйіз тәрізді әрбір шеңбер каналдың ұшы кеңейіп барып, тұйықталып ... Мұны ... деп ... ... ... ... ... бітетін - эндолимфа жолы және қуыс өскін шығады. Иірімді жарғақтардың ішіндегі эндолимфада бірнеше ұсақ ... мен ... ... ... есту тастары, яғни ірі оталиттерде болады. Алабұғада 3 ірі оталиттер болады. Ең үлкен есту тасы ... ... ... еніп және және оның ішкі ... толтырып тұрады. Басқа екеуі кішірек, оның біреуі қуыс өскін ішінде ... Ал ... ... ... ... кеңірек тұйықтамасында жатады. Бұл тұйықтама алдыңғы сыртқы жартылай шеңбер каналдардың ампуласының маңайында орналасқан. Дән сезу органы микроскоп арқылы ғана көрінетін дән ... ... ... Жеке дән ... ... ... олардың арасындағы тірек клеткалардан құралған. Әрбір сезгіш ... нерв ... ... ... Сүйекті балықтардың бәрінде де дән айыру бүршекшілері тек ауызда ғана емес, бүкіл сыртқы тері ... да ... Иіс ... - екі ... жұп қапшықшадан құралады. Ас қорыту органы. Ауыз қуысы мен жұтқыншақ айқын бөлінбеген. Ауыз қуысы мен жұтқыншақ қуысын, бірге қосып ауыз ... ... ... Алабұғада бірнеше ұсақ тістері бар. Тіс формасы бойынша бірдей болады. Ұшы ... ... ... ... нәрсесін ұстайды, бірақ майдалап, ұсақтай алмайды. Қоректі затын бүтіндей жұтады. Тілі болмайды. Жұтқыншақ қысқа өңешке келіп жалғасады. Өңеш ... және ... ... ... ... ... Одан нағыз ішек басталады. Ішектің алдыңғы бөлімі иіріліп барып шумақ шығарады,одан ішек ешқандай шумақтамастан ... ... ... ... сыртқа ашылады. Тұйық өсіндінің саны түрлі балықтарда түрліше болады. Мысалы: алабұғада-3, ласосьта-40, ... ... Ұйқы безі ... байқалмай ұсақ түйір түрінде шашырқайды шашылып жатады. ... ... ... ... өті ... ... ... гидротактикалық аппарат болып табылады. Тыныс алу органы төрт пар жетімен желбезектері болады. Сүйекті балықтар - желбезек ... ... ... ... ... ... қақпасының астында бос қуыс пайда болады және ауыз- жұтқыншақ қуысына қарай су өтеді. Желбезек қақпасы төмен орнына түскенде су ... ... ... ... ... шығады. Алабұғаның жүрегі 3 камералы: вена қолтығы, жүрекше және ... Қан ... ... артерияларының төрт пары ғана сақталған. Бұлар артқы қолқасының түбіне әкеп құяды. Осының нәтижесінде ... бас ... ... ... ... ... басқа балықтардан ерекшелігі болып келеді. Алдыңғы қолқасы бас бөлімін қанмен ... ... арқа ... ... ... қарай барып басқа органдарды қанмен қамтамасыз етеді. Омыртқа жотасының екі ... ... ... ... орналасқан лента тәрізді мезонефрикалық бүйректен тұрады. Бүйректерінің ішкі жиектерін қуалай орналасқан вольфов каналшаларына ... зәр ... ... олар ... ... ... ... қосылып, бір ғана каналға айналады. Кейбір түрлерінде қуығы болады, оған зәр шығару каналы арқа жағынан келіп ашылады. Ұрғашылардың жұмыртқа ... ... ... - ... каналдары болмайды, еркектерінде жыныс бездерінің бүйрекпен байланысы жоқ, ол вольфов каналдары зәр шығару каналдарының қызметін атқарады. Уылдырығы ... оның ... жұқа ... ... болады. Ұрықтану аналық организмнен тыс, су ішінде болады. Тек қана аздаған түрлерінде ұрықтану іште және ... ... ... ... ... ... бөлінеді, сүйекті ганандалар, көп қанатты балықтар, сүйекті балықтар. Қауырсын қанаттылар - өте қарапайым құрлысты, өткен мезазой дәуірінде кең тараған балықтар. Осы ... екі ... ғана ... ... ... ганандасы немесе сүйекті жүзу торсылдағы болады. Американың тұщы суларында тіршілік етеді. Олар кайманов,сауытты шортан және амия балығы. Бұлардың омыртқаларының арт жағы ... ... жағы ... ... ... ... ... опистоцельді омыртқа деп атайды. Көп қанаттылар сан жағынан аз болса да құрлысында өздеріне тән ... ... бар тұщы су ... ... ромб ... ірі өз ара қозғалмалы болып, байланысқан қабыршақтарымен жабылған. Арқа қанаты көптеген ұсақ қанаттардан тұрады, соған ... ... көп ... деп атаймыз. Көп қанатты балықтар тропиктік Африкада таралған. Олар өзендердің түбінде ылайлы бөлімінде тіршілік етеді. Кәсіптік ... жоқ.. ... ... 13 ... ... Майшабақтар аяқты карп тәрізділерде қарапайым құрылысты сүйекті балықтар тобы болып есептеледі. Бас сүйектерінің май- шабақтардан гөрі жақсы дамыған. Жүзу торсылдағы ... ... ... Қанаттары әдетте жұмсақ болады. Веберев аппараты болады. Тау суынан бастап, батпақты тоспа ... ... ... ... су ... тіршілік етеді. Көпшілігі плогва, язь, линь, карас, табан балық мекенін ауыстырмайды. ... ... ... ... ... көбею кезінде миграциялайды. Карп тәрізділер екі тұқымдасқа бөлінеді: карп, жойын. ... өзен мен ... ... ... өткінші қара теңіздік тарандар, өзенді мекендейтін қоқын балық, өткінші Еділ-Каспий тарандары, ... ... ... және тағы ... түрлері жатады. Жайын тұқындасы - тісі жоқ, ноғыз қабыршағы болмайтын жыртқыш ... . ... - ... ұзын ... тәрізді болып келеді. Кейбір түрлерінде құрсақ, көкірек қанаттары болмайды. Арқа және құйрық қанаттары ... ... ... Жүзу ... ... байланысып жатады. Олардың біразы субтропиктік және тропиктік зоналарда тараған. Өзен угры - Балтық теңізінде кездеседі. Шортан ... ... ... ... бар ... балық тобына жатады. Жүзу торсылдағы ішекпен байланысып жатады. Біздің өзендерде, көлдерде және ... ... ... ... де ... ететін кәдімгі шортан. Орнын ауыстырмай тіршілік етеді. Кәсіптік маңызы жоқ.. Алабұға - шортан тәрізділердің жүзу ... ... ... және ... ... жоқ, ... оңтүстік теңіздерде мекен етуші балықтардың ғана тобы ... ... Қара ... бен Азов ... кефальдар тұқымдасы кездеседі. Олардың ішіндегі кәсіптік маңызы бар түрлері - лобан немесе кәдімгі кефаль, синциль. Бұл отрядқа ... тән ... бар - ... ... анабас балығы жатады. Бұл балықтың ерекшелігі, егер оттегі жеткіліксіз болса, екінші суға бара ... ағаш ... ... ... ... Индия,Бирма суларында, Зонд және Филипин аралдарында тіршілік етеді.
Саргандар немесе ұшқыш балықтар. Көбінесе теңізде болатын балықтар. Ерекше түрі - ұзын ... ... ... ... ... секіріп шығып қалықтап ұшып 150-200 метрдей жерге барады. Олар көбінесе тропиктік теңізде көп тараған. Бізде Владивосток маңайында кездеседі. Тікен ... - ... ... ... ... және тұщы ... мекен ететін ұсақ балықтар. Қанаттарының алдыңғы бөлімі мен қанаттары тікен сияқты болып келеді. Қабыршақтары ... ... ... Азов, Каспий теңізінде кездестіруге болады. Шоқ желбезектілер бұлар ұсақ теңіз балықтары. Желбезектері шөжіп, ұсақ шоқ-шоқ болып желбезек шеңберінің жұрнағына бекінген. ... ... ... ... ... Басында ұзын түтік тәрізді тұмсығы болады, аузы кішкене, тістері болмайды. Еркектерінде жұмыртқа ... ... ... Олардың теңіз аты және теңіз иесі деген ... бар. ... ... жоқ.. Қара ... ... ... және Жапон теңіздерінде кездеседі. Тікен қанаттылар бөліктері жеке-жеке ажыратылмаған ... ... ... ... жеке тұщы ... тіршілік етеді. Жүжу торсылдағы ішекпен қатыспайды. Алабұға салмағы ... олар 10-12 жыл ... ... ... ... жоқ. Тана ... ... Қара теңізде, Азов және Каспий теңізінде кәсіптік обьект болып саналады. Треска ... ... ... зор ... жатады. Әдетте ірі қанат қауырсындары жұмсақ болатын балықтар. Налим ... түрі тұщы суда ... ... су ... тіршілік етеді. Оларға: навага, сайка, полярлық треска жатады. Тресканың етін пайдаланумен қатар ... ... ... ... ... 2,3-10 миллиондай уылдырық салады. Трескадан басқа солтүстік теңіздерде тралмен ауланатын балықтарға пикша, санда, сайка жатады. ... ... және Қиыр ... ... ... деп ... түрі ... Камбала тәрізділер денесі екі бүйірінен өте қысыңқы сүйір болады. Торсылдағы болмайды. Су ... ... ... бір ... ... жүзеді. Әдетте уылдырық шашуға, қыста шығуға қорегін тауып жеуге қолайлы жер іздеп миграция жасайды. Өте алыс ұзап кете алмайды. ... ... ... кәсібін негігі обьектісі. Біріккен жақтылар. Олардың жаңаралық және жоғарғы жоқ сүйектері,өсіп,соның нәтижесінде жақты тұмсық қалыптасқан. ... ... ... ... ... болады. Бұлардың тістері шаян тәрізділердің, маллюскалардың бақайшықтарын ... ... ... ірі ... ... сүйекті пластинкалармен қапталған. Нағыз өкілдері: ине құрсақтылар мен кузовкалар. Аяқ қаннаттылар. Бұлардың денесі ... ... ... сүйірленіп, кейде қанаттары ескек сияқты су түбінде қозғалуға мүмкімдік ... ... ... ... да, бұл ... аяқ ... ... деп атайды. Бізде Қара теңіз бен Баренцова теңіздерінде теңіс ... ... түрі ... Арқа ... ... ... ... қозғалғыш қармағышқа айналған. Саусақ қанатты балықтар. Девон және Карбон ... ... ... бор ... ... ала ... ... кеткен, Африка жағалауынан табылған - латимерия. Торсылдағы нашар жетілген, танау тесігі жоқ бассүйегінде шеміршек сүйектен гөрі ... 25-80 кг ... ... ... дейін жететін жыртқыш балық.. Жұптасып біткен жүзбеқанаттарында жерге ... ... ... ... ... ... болуы, құрлықта тіршілік ететін омыртқалы жануарлардың аяқ құрлысына ... ... ... біткен саусаққанаттылар қосмекенділердің арғы тегі деп есептеледі. Балықтардың кәсіптік маңызы. Балықтардың адам өміріндегі маңызы өте зор. Балықтан тамақтық продуктылар өндірумен ... ... ... бар ... ... ... ұн ... түктер де өндіріледі. Біздің елімізде халқымыздың әл - ауқатының жақсаруы олардың балық оөнімдеріне деген талабын әрқашанда артыратына ... ... ... ... ... шешуде балық өнеркәсібі мен ихтиология ғылымының алдында жауапты міндет бар. Эпителий ұлпасы (лат - ... грек - ... адам және ... ... ... жағынан қаптап, ішкі мүшелердің кілегейлі және сірлі қабықтарын астарлайтын және әр ... ... ... химасын түзететін ұлпа. Эпителий ұлпасы жабынды және безді эпителий болып екіге бөлінеді. Жабынды ... ұлпа ... ... ... бөліп, оның ішкі ортасын астарлайды. Эпителий ұлпасы бір-бірімен тығыз орналасқан эпителий клеткалары - ... ... Ол ... жарғақта орналасқан. Бұнда қан тамырлары болмайды, сезімтал жүйке ұштары мол. Эпителлиоциттер де атицольді және ... ... ... қалпына келу (регенрация) қаблеті жақсы жетілген. Эпителий ұлпа бір қабатты және көпқабатты болып екі ... ... Бір ... ... ... ... жарғақпен (мембронаней) оның тек төменгі қабатта орналасқан клеткалар жасалады. Безді эпителий ұлпа ішкі және ... ... ... химосын құрайды. Эпителий ұлпа қорғаныш қызметін атқарады, зат алмасу процесіне қатысады, сірлі сұйық және түрлі бөлінділер ... ... ет - ... ... ... қонақты парен химолы мүше. Бұлшық еттің паренхимосын бұлшық ет ... ... ... Ал оның ... ... дәнекер ұлпасын құрайды. Бұлшық ет стромосы ет талшықтарының аралығында әр түрлі ... ... ... Ет талшықтарын өзара байланыстырып, талшықтар будаларын құрайтын жұқа борпылдақ дәнекер ұлпалы ... ... ал ет ... ... ... ... бұлшық етті құрайтын дәнекерұлпалық аралықты перимизий деп атайды. Бұлшық еттің сыртқы дәнекер ұлпалық қабығын эпимизий дейді.
1.5.Шеміршекті балықтар
Бұл класс ... ... ... ... ... және ... ... түрлері жатады. Шеміршекті сүйектілердің көп белгілері шеміршекті ... ... және ... ... ... көп ... Ол скелет сүйектері терінің жамылғы сүйектерінен пайда болған. Шеміршекті сүйекті балықтар көбінесе су түбінде тіршілік ... ... ... ... ... балыктардың мына белгілері сақталған: рострумының, болуы, сондықтан ауыз тесігі көлденең саңылау секілденіп басының астыңғы бетінде орналасқан. Құйрық қанаты гетероцеркальды, жұп ... ... ... ішегінде қатпарлы қақпақшалары және жүрегінің, артериялды конусы болады: Сонымен қатар кейбір сүйекті балықтарға тән белгілері де бар: ... ... ... және ... ... болуы, желбезек аралық перделерінің жойылуы, торсылдақтарының болуы, уылдырықтың ұсақ қатты қабығы болмауы және ұрықтанудың сыртта болуы т. б.
ШЕМІРШЕКТІ-СҮЙЕКТІ ... ... МЕН ... ... ... ... сүйекті балықтардың бекіре тәрізділер деп аталатын бір ғана отряды бар. Соның екі тұқымдасына тоқтап ... ... ... ... ... аузы ... ересектерінің тісі болмайды.Орыс бекіресі (Аsірепsег guldепstаdti) -- Қара теңізбен Каспий теңіздеріне тараған. Біздің солтүстік өзендерде және мұзды мұхиттың өзен ... -- ... ... (А. ... кездеседі, амур бекіресі (А. sсһгепki) Амур өзенінде тіршілік етеді. Қызыл балық (А. stеlіаtиs) -- Азов теңізінде, Қара теңізде және ... ... ... ... ұқсас стерлядь (А. гиtһепиs) деген балық, Каспийдің, Қара теңіздің және Солтүстік мұзды мұхиттың өзендеріне тараған.Бекірелердің ерекше бір туысы-қортпа (Ниsо һиsо) ... екі түрі бар. ... ... -- ... ... ... теңізінде, Қара теңізде, Адриатика теңізінде мекендейді. Ұзындығы 9 м, салмағы 1400 кг-ға дейін жетеді. Екінші бір түрін калуга (Н. ... ... Қиыр ... белугасы деп атайды. Ұзындығы 4 метрдей, салмағы бір тоннадан асатын, 100 жылдан аса тіршілік ететін балық. Бұлар Амур ... ... мен ... ғана ... ... ... тұмсықтылар (Рsеиdозсарһігһупсһиs) деген ерекше түрі кездеседі. Олардың тұмсықтары жалпақ, ұзын болады. ... ... бір ... ... ... ... жоқ ... Шеміршекті сүйектілердің бірқатары тұщы суда тіршілік етеді де, кейбір түрлері ... ... ... ... ... пен ... көл бекірелері көп миграция жасамай өздерінің барлық өмірін тұщы суда өткізеді. Қортпа, орыс, сибирьлік бекірелер және қызыл балықтар теңіз ... ... ... ... етеді де уылдырық шашу үшін өзендерге шығады. Мысалы, қортпа балық Еділ өзені мен ... ... ... ... ... дейін -келеді, ал Жайық өзені мен жүзетіндері Чкалов қаласының тұсына дейін жүзіп жетеді. Сол сияқты түкті бекіре деген түрі Арал ... ... ал ... ... ... шашу үшін ... мен ... қаласының тұсына, Сырдария мен чиназдың тұсына дейін жоғары көтеріледі. Стерлядьтердің жыныс бездері 4 -- 5 жасында, орыс ... 8 -- 15 ... ... ... мөлшері сүйекті балықтармен салыстырғанда әлде қайда аз болады. Мысалы, стерлядьтер 10 -- 70 мың уылдырық, сибирь ... 50 -- 500 мың, орыс ... 70 -- 400 мың, ... 500 -- 4 500 мың уылдырық шашады.Көпшілігі ... ... ... ... Қортпа балық-жыртқыш, олар басқа балықтарды, кейде жас тюленьдермен де қоректенеді. Бекірелер моллюскалармен, стерлядьтер насекомдармен қоректенеді.Бекіре тұқымдас ... ... ... өте зор. ... ... мен Қара ... ... балықтары
КАСПИЙ ТЕҢІЗІ -- Еуразия құрлығының орталығында, мұхиттардан алыста, оқшау жатқан тұйық су ... ... ... ең ірі ... су ... үлкендігіне қарап теңіз деп атайды. Ауданы 376 000 км2. Меридиан бағытында 1200 ... ... ... ені 300 км. ... ... ... 7000 км, оның Қазақстанға тиесілі ұзындығы 2340 км ... ... ... ... және ... ... ... жартысы), қалғаны Ресей, Әзербайжан, Түрікменстан және Иран жерімен шектеседі. Беті мұхит деңгейінен 28 м ... ... ... жері 1025 м, ... ... 180 м. Ірі ... ... Қазақ, Қара-бүғазкөл, т.б. 50-ге тарта аралдар бар (ірілері: Құлалы, Шешен, Артем, т.б.). Ірі ... ... ... Аграхан, Красноводск, Шелекен. Ойпатты тегіс жағалау басым. Жағалауында теңіз суының бұрыңғы жоғары тұрған кезеңін дәлелдейтін теңіз террасалары көп. ... ... ... ұзак ... ... ... Осы ... ішінде теңіз суы бірде жағалауды басты (трансгрессия), бірде суы кейін қайтып отырды (регрессия). Плейстоцен кезеңінде (70 млн. жыл бұрын) теңіздің ... ... ... ... ... атты ... ... бөлініп қалды. Понтий кезеңінде (10 млн. жыл бұрын) кұрамында қазіргі аумақты алып жатқан Қара және ... ... бар С а р м а т т. ... ... ... ... оқшау тұйық алапты қамтыған қазіргі Каспий теңізінің нобайы пайда болды. Бұл кезде теңіздің аумағы қазіргіден кіші болған. Орта плиоценнің кейбір ... ... ... одан да кіші ... Ол тек ... ... ғана ... Каспийдің шарасы терендігі жөне түпкі бедері жөнінен 3 бөлікке бө-лінеді. Құрлықтық қайранда орналасқан ... ... ... (10 -- 20 м). Орта ... ... ... 788 м. Оңтүстік бөлігі терең ойпаң (1025 м). Судың беткі қабаты жаз айларында солтүстігінде 24 -26°С, оңт-нде 27 -- ... ... ... ... ... ... ... қатады, оңтүстігінде судың температурасы 10°С-қа жуық болады. Каспий теңізіне 130-дай өзен құяды. Ағын су ... 80%-ін ... 5%-ке ... ... өзендері берсе, Терек, Сулак, Са-мур өзендері 5%-тен астам, Кура өз. 6%-тін береді. Иран жағалауындағы өзен мен Кавказдың кіші өзендері 4%-ке ... ... ... жер беті ... ... ... ... ең көп жөне ең аз жылдық айырмасы жүз жыл ішінде 260 км3-ді құрады. Теңіз суы бетіне ... өзен ... ... ... К. т. деңгейін 67 см-ге өзгертеді. Басқаша айтқанда Каспий ... ... ... ... ... өзен ағыны ғана жарты метрді құрайды. Теңізге келіп түсетін атмосфералық жауын-шашын мөлшері тым аз. Ол ... ... 1 ... ғана көтереді. Каспий теңізінде Қарабұғазкөл шығанағының маңызы зор. ... оның ... ... мен тұздылығын сақтауға ыкдал етеді. Теңізден келген әрбір км3 су ... 13 -- 15 млн. т әр ... ... ... алып ... ... теңіздің буландырғышы рөлін атқарады. Каспий теңізінің тұздылығы Еділ мен ... ... ... ... маңында 0,1 -- 0,3%о, оңтүстік -шығыс-та 13%о-ге дейін көтеріледі. Теңізде желдің, өзен суының және жағалау сызығының әсерінен ... ... ағыс ... ... ... теңізінің деңгейі маусымдық, бір жылдан екінші жылға және ғасырлық мерзімде ауытқып тұрады. Геоморфологиялық зерттеулер бойынша Каспий ... ... ... уақыт өткен сайын кеми берген: плейстоценде (соңғы 700 -500 мың жыл ішінде) теңіз деңгейінің ауытқуы 100 м, голоценде (соңғы 10 мың ... 15 м-ге (-20 ... -- 35 м-ге ... соңғы 2 мың жыл ішінде 12 м-ге, ал инструментальді бақылаудан бастап (1830 жылдан ... ... ... 4 м-ге ауытқып отырған. Теңіз деңгейінің көтеріліп, немесе төмен ... ... ... ... ... ... бар. ... негізгілері: ғаламдық геологиялық құбылыстар және теңіздің аймақтық ерек-шеліктері. Каспий теңізіне ерте неогенде ... ... мен тау ... болу ... өсер ... жоғ. плиоценде тектоникалық жөне климаттық факторлар әсер еткен. Ал қазіргі кезеңде Каспий теңізінің деңгейінің өзгеруіне климаттық және антропогевдік ... әсер ... ... ... ең ... ... (+22,5 м) 19 ... басында, ең төмен деңгейі (-29,0 м) 1977 ж. байқалған, 1978 жылдан (20 ғ-дың со-ңына ... ... ... 2 -- 2,7 м-ге көтерілді. Теңіэ айдыны кей жерлерде 100 км-ге ... ... ... ... ... ... шабындықтарды, жайылымдарды, жолдарды су басты.
2. Каспий балықтары
Каспий теңізінде балық аулау көсібі жақсы дамыған. Теңізден бекіре ... ... ... ... ... ... килька көптеп ауланады. Каспий теңізінде қара уылдырық өндірілетін су айдындары арасында дүние жүзі ... ... ... бірінде. Ит балық аулау ертеден жолға қойылған.
КАСПИЙ АЛБЫРТЫ -- албырттар тұқымдасының бір тұр тармағы. Негізінен Каспий теңізінің оңтүстік ... ... ... ... ... ... кездеседі. Кавказ жотасынан ағатын езендерге өрлейді. 20 ғ-дың басында аз да болса Еділ мен ... ... ... 1980 ... бері бұл ... ... туралы дерек жоқ. Каспий албырты -- албырттардың ішіндегі ең ірісі; ұзындығы 100 см ... ... ... ... 2 -- 7 кг. Қара ... ... ұқсас, айырмашылығы -- құйрық сабағы жіңішке келеді. Каспий албыртының Каспий теңізінің Қазақстан бөлігінде мекендейтіндерінің тіршілігі зерттелме-ген. Әдетте, бұл ... ... ... ... жылдарын өзенде, кейін теңізге шығып, сонда 3 -- 5 ... ... ... жетіледі. Уылдырығын (45 мыңға дейін) езеннің түбіндегі малтатасты жерлерге. қазан -- ... ... ... ... 3 -- ... ... шашады, ұрығы 26 -- 90 тәулік аралығында жетіледі. Теңізге ... тек ... ... ететін аталықтары да болады. Каспий албырты 10 жылдай ... ... ... ... ... К. а-нын көлемінің өсуі, салмағының артуы теңіздегі тіршілік жағдайына ... ... ... ... ... ... қоректенсе, ересектері -- балықтармен (килька, ... ... ... ... ... К. ... саны қай кезде де көп болған емес. Каспийдің ... ... ... ... ... ... Оның жылдан жылға азаюына байланысты, қорғауға алынып, Қазакстанның енгізілген.
КАСПИЙ ИТБАЛЫҒЫ -- ... ... ... ... ... аң. Оны ... ... т ү л е н деп те атайды. Дене тұрқы 125 -160 см, салм. 65 -- 80 кг. Суда ... ... ... дене құрылымында сол ортаға бейімделуі басым. Мойны денесімен түтасып біткен, соңдықтан басы айқын бөлектеніп көрінбейді; құлақ қалқаны болмайды, аяқтары ескек ... ... ... қалың тері жарғақтары болады. Қара түсті арқасында теңбіл дақтары айқын көрінеді, бауыры ақшыл ... ... ... тек ... ... ғана ... Еділ мен ... өзендерінің төменгі ағыстарында сирек те болса, кездесіп калады. Әсіресе, Каспий теңізінің ... ... ... қыс ... ... ұшырасады. Тіршілігі-нің көбі суда өтеді. Тек түлейтін, шағылысатын және ... ... ғана ... ... ... мұз ... ... Шағылысуы ақпанның ортасынан наурызға дейін созылады. Бір жылдан кейін 1 кейде 2 күшік (ақүрпек) табады. Ақүрпегін аналығы майлы сүтімен 3-4 ... ... 2 -- 3 айда ... семірген ақүрпегін деп, ал бір жылдан кейін терісінің реңі бірнеше рет өзгергендіктен, оларды деп атайды. Негізінен, балықтар, ... және ... ... Каспий итбалығының терісі мен майы өте бағалы болғандықтан көсіптік маңызы бар аң. Ересек түлен күзге қарай бойына 40 -- 70 ... май ... Ол ... және ... кеңінен қолданылады. Каспий теңізінде шамамен 400 -- 450 ... ... ... ... ҚАЯЗЫ -- Арал қаязыныңтүр тармағы, өткінші балық. Негізінен, Каспийдің оңтүстік бөлігінде тіршілік етіп, теңізге оңтүстігінен жөне ... ... ... ... ... ... сирек кездеседі. Дене түрқы 56 -- 76 см (103 ... ... ... 3 -- 6 ... (14,5 ... дейін) болады. Пішіні, жалпы морфол. белгілері Арал каязына үқсас (негізгі айырмашылығы -- ... ... ... ... жетілуі 5 жастан басталады. Уылдырық шашу үшін сөуірдің аяғынан тамызға дейін Жайыққа өрлейді. Көктемде өрлегендері судың ... 20 -- ... ... ... (115 -- 1259 мың) ... шашады. Каспий қаязы өзен шаяндарымен, су жәндіктерімен, дернөсілдерімен қоректенеді. ... ... дөні мен ... те ... ... қаязының еті өте дөмді, оның Қазақстан суларында ешуақытта саны көп ... ... ... ... маңызы шамалы.
Каспий теңізі өңірі көптеген Еуразия халықтарының этн. және ... ... ... бір ... ... яғни ... өлке ... табылады. Каспий өңірінің тоғыз жолдың торабы болуы ондағы этногенетикалық үрдістерге айтарлықтай өсерін тигізді. Ғылымға сүйенсек, Каспий өңірінде осыдан 1 млн. ... ... ... арғы тегі -- ... пайда болған. Каспийдің шығыс жағалауындағы үңгірлер мен даланың аңғарлық ... ... мен ... ... қауымдық құрылыс қоныстарының іздері кездеседі. Үстірттің оңтүстік-шығыс аймағында неолит тұрғындарының ... ... Қола ... ... ... және Кима ... ... Б.з.б. 8-мыңжылдықтан б.з. 1-мыңжылдығының бірінші жартысы аралығында Еділ мен Жайық өзендері аралығын отырықшы өрі көшпенді ... ... ... ... ... оның маңындағы мемлекеттерге көптеген проблемалар туғызып отыр. Оның бастысы -- ... ... су ... ... ... ... табиғи жайылымдардьщ көлемін тарылтып, қүстар мен жануарлардың мекенін басып қалды. Суға тоскауыл үшін соғылған бөгеттер жағалаудың фаунасы мен флорасына зор ... ... ... ... шашу аясы мен ... үя салу тығыздығы кеміп, биокөптүрліліктің азайьга кету ... ... ... ... ... ... көтерілуі судың, ауа мен топырақтың ластануына, одан әрі экологиялық апатка апарады. Судың мұнай өнімдерімен ... 1980 ... ... күшейе түсті. Су құрамында пестицид және ауыр металдардың көбеюі бекіре сияқты бағалы балық-тар, теңіз мысығы, құстардың ... ... ... ... калу ... жиілетті. Соңғы мәліметтер бойынша бекіре балықтарын аулау 40 %-ға азайды.
Үшіншіден, су деңгейінің ... ... ... мұнай ұнғыларын, мұнай коймаларын, мұнай өндейтін өнеркәсіп орындарын, балық комбинаттарын, елді мекендерді су ... ... зор ... ... бастады.
Төртіншіден, мұнай игеруге шетелдік инвесторларды тарту Каспий теңізінің экологиясын одан әрі ... ... ... ... ... ... ... ілеспе газдардың көтерілуі аймақтың ауа ағынында зиянды газдар үлесін көбейтіп отыр. Теңіз жағалауларының тозуы техногендік процестерді жылдамдатып, аумақтың ... ... ... ... ... ... орны
Балық - адам үшін қажетті белокқа бай тағам көзі. Оның еті, уылдырығы, ал кейбір ... ... де ... ... ... майы ... ... улы түрлері де кездеседі. Балық аулау шаруашылығы ертеден ... ... оның ... ... 20 ғасырдың 70-жылдарына тура келеді. Осыған байланысты кейбір кәсіптік маңызы зор балықтың санын азайтпау үшін, олардың табиғи көбеюіне қосымша әр ... ... ... ... ... Саны өте ... кеткен, айрықша қорғауға алынған балық түрлері мен түр тармақтары халықаралық және ұлттық енгізілген ... ақ ... ... Арал албырты, Арал бекіресі, Каспий албырты, көкбас, т.б.). Ғылыми мақсат үшін кейбір балықты лабораторияда өсіреді. Балықты аквариумда өсіру кең өріс ... ... ... ... ... аталады.
2.1.Балық аулау құрал-жабдықтары
Балық аулау құрал-жабдықтары - мұхит, теңіз, көл, өзен, т.б. су алаптарынан балық аулауға арналған құралдар мен ... Оған ... ... ... ... ығызбай және құрма аулар, қабадан, қармақ, жарық түсіріп аулайтын құралдар мен электр қондырғылары жатады. Ертеде балықты сүңгі, шанышқы, гарпун (ұшы ... ... ... ... қаза ... ... таяз ... салынады), т.б. құралдармен, түнде - буылған қамыстан жаққы ... та ... ... ... ... ... ... кеңінен пайдаланыла бастады. Балық аулау құрал-жабдықтары балық түрлерінің мекеніне, ерекшеліктеріне сай жасалынады. Мысалы, трал конус қалта пішінінде жасалып, оны ... ... ... алу үшін ... ... ... орнатылады. Трал үйір-үйір боп жүретін треска, камбала, майшабақ ... ... ... ... ... балықтарды сүзекі және қалталы жылымдармен де аулайды. Сүзекі-жылымды суға тастап, кемемен біраз сүйретіп барғаннан кейін, табандық арқанын лебедкамен тартқанда, ... жағы ... ... да, ... ішінде қалады. Оны кемеге тартып алу, көтеру, ... төгу ... бәрі ... ... ... ... ... пайдаланылады. Ағын судың еніне қарай әрқайсысы 25 м болатын бірнеше ауды бір-біріне жымдастыра жалғап, ... ... ... Бір жақ ... ... ... ... салдауыр байлайды да, арқалықтың екінші ұшын қайықтағы адам ұстап отырады. Мөлшерлі жерге дейін ығып барған соң, ... қоса тез ... ... Қос ... ... ... қайтып шыға алмастай етіп, бір-бірінің ішіне кигізіле бекітілген, конус тәрізді бірнеше қалтадан тұратын (әр қалтаның ауыз ... оны ... ... ... ... бар) ... түрлерін құрма тор, қабадан (не нәрете) деп атайды. Мұндай ... ... ... ... жиегіне, өзекшелерге құрылады. Электр жарығын су астына жіберіп, шоғырланған балықтарды сумен қоса кеме ... ... үшін ... ... ... конус тәрізді шағын жылымдарды қолдану да жиі кездеседі. Шағын көлдер мен теңіз ... ... ... тәсілімен аулағанда, электр жарығының орнына буылған қамысты жағады. Оның жарығына ... ... ұзын ... ... де ... сүзекімен сүзіп не шанышқымен шаншып алады. Мұны жаққы жағу дейді. Ірі балық шоғырларын іздестіру үшін гидроакустикалық ... ... ... ... - ... сақтау және балықтан дайын өнім алу жұмыстарының ... ... ... дәмдік, тағамдық қасиеттері жақсарады, сақтау мерзімі ұзарады әрі тасымалдауға да қолайлы болады. Балық өңдеудің кең ... ... - оны ... ... сақтау және мұз етіп қатыру. Балықты тоңазыту үшін көбіне мұз қолданылады, контейнердің ішіне балықтарды қаз-қатарымен қойып, арасына ұсақталған мұз ... ... 30 - 40%-ы) ... Тоңазытылған балықтың дене температурасы - 1 - 50С ... ... ... балықты сегіз - он бір тәулік сақтауға болады. Ұзақ мерзімге (4 айға дейін) сақтау үшін балықты арнаулы ... - 18 - 400С ... мұз етіп ... ... дәмдік, тағамдық қасиеттерін жақсарту үшін тұздау, кептіру, қақтау, ыстау, консервілеу сияқты балық өңдеу тәсілдері ... ... - ... ... ... келе жатқан, кең тараған әдісі. Тұз мөлшері балық етінде 10 - 15%-ға жету ... ... ... ... ... ... ... балықты сақтау үшін қосымша антисептикалық заттар мен салқын температура қажет. Ыстау - тұздалған балықты 40ӘС-тан аспайтын ... ... ... ... ... ... ... кебеді, түтін балық етінің терең қабатына дейін сіңеді. Ыстауға көбіне арша, қарағай, емен, жаңғақ ағаштарының жаңқаларының түтіні қолданылады. ... - ... ... одан әрі ... ... ... ... жағдайда немесе арнайы кептіргіш қондырғыларда кептіреді. Балықты консервілеу - балыққа томатты тұздық қосып немесе ... ... ... ... ұзақ ... сақталатын дайын тағам алу әдісі. Балықтан жасалған консерві құрамында белок, май, кальций, фосфор, А, В, С, Д витаминдері бар.Консервілеу процестерінің ... ... ... қосылатын балық ұны жасалады. Қазақстанда балық өңдейтін Атырау және Балқаш балық комбинаттары бар.[2]
2.3.Балық өсіру
Балық ... - ... ... ... ... ... жаңа тұқымын шығаратын, қоректендіретін, судағы қорын молайтып, ... ... ... ... ... ... сулар мен тоғандарда өсіріледі. Табиғи суда балық өсіру - ... көл, су ... мен ... ... ... сапасын арттыруға және оның қорын молайтуға бағытталған. Адамның іс-әрекетінің нәтижесінде (мысалы, су ... ... ... ... т.б.) ... сулардағы балықтардың өсіп-өнуі нашарлап, тіпті кейбір түрлерінің жойылуына апарып соқты, сондықтан олардың ... ... ету, ... ... түрлерін көбейту сияқты жұмыстардың қажеті туды. Адам әрекетінің кері ықпалы, ... ... ... (көксерке, тыран, сазан, торта, т.б.) және өткінші балықтарға (бекіре тәрізділердің, албырттардың көпшілігі, т.б.) қатты тиді. Жартылай өткінші балықтар көлдерде, өзендерде және оның ... ал ... ... ... ... ... ... шашу үшін өзен арнасымен жоғары өрлейді. Балықтардың өрлеу жолында кездесетін ... ... ... ... ... ... ... сүтқоректілер мен құстар үркітіледі, уылдырық шашатын балықтарды аулау уақытша тоқтатылады. Сондай-ақ суда балық жемінің мол болуы мен ... ... ... ... уылдырық шашатын жерлер табиғи қалпында сақталуы керек. Көктемгі су тасқынынан өзен жайылымдарында майда шабақтардың біразы қалып қояды да, су тартылғаннан ... ... ... Мұны болдырмау үшін арнайы канал қазылып, шабақтар өзен-көлдерге ағызылады немесе шабақтар ауланып, өзенге ... ... ... ... бар ... түрлерінің әр түрлі себептерден табиғи көбеюі жоғары деңгейде болмаса, олардың ... ... ... ... соң, табиғи суға жіберіледі. Балық ауланатын сулардағы ихтиофаунаның сапасын арттыру үшін кәсіптік маңызы бар ... ... ... ... ... КаспийгеҚара теңізден кефал, АралғаБалтық теңізінен салака, Қара теңізден камбала, Аралдан Балқаш ... арал ... мен ... т.б. ... ... ... ... арнайы қазылған су қоймаларында жүргізіледі, сондықтан мұндағы балықтар ұрықтануынан бастап үлкейгенге дейін адамның бақылауында ... ... ... ... ... ... ... балық түрлері (ақ амур, дөңмаңдай, табан, оңғақ, бахтах (форель), бестер, т.б.) өсіріледі. Балықтарды қоректендіру үшін құрама азық ... ... ... ... үш мың ... ... ... шаруашылығы (Алматы, Шығыс Қазақстан, Павлодар, Қызылордаоблысында), он үш
Карась балығы
Атлантик Ляхс балығы
Қабыршақ (squama) - ... ... ... ... және ... сүтқоректілердің тері қаңқасының метамерлі қатты тақташықтары (пластинкалары). Қорғаныштық қызмет атқарады. Қабыршақтың пішіні мен құрылысы әр түрлі жүйеленімдік топтарда әр ... ... ... жақсыздар мен балықтардың Қабыршақы - мезодермадан пайда болған сүйекті тін (дентин, сүйек), жануарлар денесінде диагональ орналасады әрі ... ... ... ... атқарады. Төменгі сатыдағы омыртқалыларда (дөңгелекауыздылар, балықтар, қосмекенділер) ... ... ... ... ... ... болып, сол қабыршақтан құрылысы күрделі сүйекті балықтардың: ганоидты, космоидты және сүйекті қабыршақтары дамиды. Балық ... ... түрі де ... дамуына сәйкес циклде өседі, яғни жазда, қорегі мол кезде Қабыршақта тез ... ал ... ... ... Қабыршақ нашар өседі және жылдық сақина пайда болады. Жылдық сақиналар арқылы балықтың жасын ... ... ... балықтардың Қабыршақына ұқсас сүйекті қабыршақтар кейбір стегоцефалдар мен қазіргі аяқсыз қосмекенділерде (құртша, балықжылан) кездеседі. Бауырымен ... ... және ... сүтқоректілердің мүйізді Қабыршақтары эпидермистің сыртқы қабатынан түзіледі. Мүйізді Қабыршақтар әдетте, түлеу арқылы жаңарып отырады. Бауырымен жорғалаушылардың мүйізді Қабыршақы ... ... ... ... ... кетеді де денесін түгел жабады (қолтырауын, тасбақа), құстарда - тек аяқтарында, сүтқоректілерде ... ... ... т.б.) ... құйрығында болады. Құстардың қауырсыны мүйізді Қабыршақтың туындысы деп саналады. Сүтқоректілердің филогенезінде мүйізді Қабыршақтың орнында түк пайда болған. Денедегі қалың ... ... ... сауыттылар (броненосец) мен панголиндерде байқалады.
Қорытынды.
пәнінен оқу тәжіребиесі бойынша мен төмендегі ... ... ... ... балықтардың шығу тегі, өмір сүру ортасы, көбеюі, өсуі, ауыл шаруашылығына пайдасы туралы мағлұмат алдым. Есеп ... ... ... ... ... бұл ... ... отырып оның химиялық, физикалық құрамымен танысып, адам ағзасына ... ... ... Балық Д витаминіне бай өнім. Балық дүние жүзінде кеңінен таралған омыртқалы су жануары. 20 мыңнан ... түрі ... ... 97 - 98% сүйекті балықтарға жатады, қалғандары шеміршекті балықтар. Қазақстанда 180 - дей түрі мен түр ... ... Мал ... ... ... ... да ... заттар мол болады. Физикалық және химиялық құрамына қарай балық өнімдерінің дене ... ... ... ... ... бен май болады. Балық консервілерінің жалпы балық өнімдері ішінде сыбағалы салмағы айтарлықтай. Консервілердің 700 - ден ... ... бар. ... ... құнды тағам. Оларда 14 - 23% белок, сондай - ақ А, С, В1, В2, РР витаминдері болады. ... ... ... А және Д ... көп ... ... остемаляция, остепороз,тыныс алу, асқазан, тері және көз ауруларын емдеуге пайдаланады. Балық майын таза ... ... ... инъекция жасайды, кейде басқа дәрілердің құрамына енгізеді. Қортындылай келе балық және ... ... жан - ... ... және ... ... ... келтіреді. ... ... ... ... ... ... экологиялық проблемаға айналды. Каспий мұнайын игеру жоғары қарқынмен жүргізіліп, ұзақ жылдарға жоспарлануда. Бұл ... тек ... ғана емес ... ... ... және Иран ... да тән ... іс. Ең бастысы Каспий теңізінің фаунасы мен флорасының әр түрлілігін сақтап ... ... ... бұл ... ... Соның бірі 1999 жылы Көкшетау қаласында тақырыбында өткен бірінші аймақтық ... ... ... ... өткен кеңестік мақсаты -- Каспий жағалауларындағы мемлекеттермен біріге отырып, Каспий ... ... ... шешудің ең тиімді жолдарын қарастыру. Теңіз эко-жүйесінде туындап отырған проблемаларды саралап және баға бере отырып, экологиялық аппараттарға жол бермеуге және оны тез ... ... ... ... Бұл игі істер адам баласының дүние-жүзілік маңызы бар Каспий сияқты су айдынын сақтап қалу шараларының бастамасы.
Пайдаланған әдебиет
* ↑ Стоматология терминдерінің ... ... ... - ... ... 1991. ISBN 5-615-00789-3
* ↑ Қазақстан Энциклопедиясы
* Қазақ ...... ... ... ... мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN ...... ... II- ... ... ...... этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2
* ↑ ... ... II- ... ... ... Л.Ф. ... к экологии серебряного карася Carassius autarus gibelio (Bloch) низовья Дуная // Вопр. ... - ... ... - С. 456 -- ... Межжерин С.В., Лисецский И.Л. Естесвенные гибридизация серебряного (Carassius autarus) и золотого (Carassius carassius) карасей: эволюционный феномен или поглощение одного вида ... // Доп. НАН ... - 2004. -- №9. - С. ... Межжерин С.В.., Лисецский И.Л. Генетическое структура популяций карася (Cypriniformes Cyprinidae, Carassius L., 1758), ... ... ... бассейна // Цитология и генетика. - 2004. - 38, №5. - С. ... ... Н.Б. ... однополой и двуполой формы серебристого карася Carassius autarus gibelio (Bloch) в связи естественным гипогенезом у данного вида: Автореф. дис. ... ... - М., 1968. - 23 с
* ... К.А., ... Д.Д., ... Н.Б. ... и ... формы серебристого карася (Carassius autarus gibelio Bloch) // Вопр. Ихтиологии. - 1965. -5. ... - С. 614 - ... ... С.В., ... С.В. Диплоидно - полиплоидной комплекс Carassius autarus -- ... ... рыб ... в ... ... // Reports of National Academy of Sciences of Ukraine, 2007, №12. - P 162-166
* М.Құрсабаев.,- Сейтен Сауытбеков ... ... ... ... ... берудің педагогикалық шарттары (диссертациялық жұмыс) Тараз, 2004, 156 бет
* С.Л.Сауытбеков.,- Өлеңдер, поэмалар, Көкшетау, 2003, 185 бет
* С.С.Жетпісқалиев.,- Сейтен тағылымы, Көкшетау, 2003, 86 ... ... ... энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев - Алматы ... ... Бас ... 1998
* Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына ... ... ... ... 2007.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"балықтардың ас қорыту жүйесі"3 бет
«Балықтар арқылы адамға жұғатын аурулар»40 бет
Алакөл көлдер жүйесіндегі жыртқыш балықтардың қоректенуі51 бет
Балықтар (pisces) класы мен шаруашылықтағы маңызы, зияны, адам денсаулығына пайдасы31 бет
Балықтарды инфекциялық аурулар кезінде ветеринариялық-санитариялық сараптау және санитариялық бағалау алдын алу.24 бет
Балықтардың рикетсиоздық ауруларын ветеринариялық санитариялық сараптау және бағалау18 бет
Балықтардың эритроциттерінің осмостық тұрақтылығына 1,1-диметилгидразиннің әсері30 бет
Балықтарға жалпы сипаттама. Балықтардың шаруашылықтағы маңызы. Миграциясы32 бет
Бекіре балықтары15 бет
Бентосжегіш балықтардың қоректенуі25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь