Ұлттық ойындарды пайдаланудың тиімді жолдары

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.6
І тарау. Ұлттық ойындарды пайдаланудың педагогикалық. психологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.1 Ұлттық ойындардың педагогикалық.психологиялық
зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7.14
1.2 Сабақта ұлттық ойынның белсенділігіне тигізер
ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15.26
1.3 Еңбек сабағында ұлттық ойындарды пайдалану мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27.32
Тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33.34
ІІ тарау. Еңбекке баулу сабағында ұлттық ойынды пайдаланудың тиімді жолдарын анықтауға арналған педагогикалық. тәжірибелік эксперимент ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
2.1 Еңбекке баулу сабағында ұлттық ойынды пайдылнудың практикалық деңгейі (анықтау эксперименті) ... ... ... ... ... ... ... .35.38
2.2 Ұлттық ойынды еңбекке баулу сабағында пайдаланудың тиімді тәсілдері (қалыптастыру эксперименті) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39.50
Тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .52.53
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54.55
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қоғамымыздың іргетасын нығайту үшін бүгінгі жастарға үлгілі, өнегелі тәрбие беру - қазіргі міндеттердің бірі.
Оқушыда жалпы адамзаттық құндылықтар мен адамның айналадағы дүниемен жеке тұлғалық қатынасын (этикалық, эстетикалық, адамгершілік тұрғысынан) тәрбиелеу мақсатын халқымыздың мәдени рухани мұрасының, салт-дәстүрінің озық үлгілерін оның бойына дарыту арқылы жүзеге асыруға болады. Осымен байланысты бағдарлама халқымызға тән әдептілік, қонақжайлық, мейірімділік, т.б. сияқты қасиеттер, табиғатқа деген қарым-қатынасындағы біздің халыққа тән ерекшеліктер. Жас ұрпақ өз халқының мәдениетімен, асыл мұраларымен ұлттық әдебиеттер арқылы танысып келеді. Халық ойынды тәрбие құралы деп таныған. Ойынды сабақта қолдану оқушылардың ой-өрісін жетілдірумен бірге, өз халқының асыл мұраларын бойына сіңіріп, кейінгі ұрпаққа жеткізе білу құралы.
Бірақ оны жүргізуге арналған нақты әдістемелік құралдар жоқтың қасы. Зерттеу жұмысында орыс тілінде жазылған әдебиеттер қолданылды. Соның нәтижесінде қазіргі таңда тақырыптың өзектілігі туындап отыр.
Халық педагогикасының адам, отбасы, өскелең жас ұрпақты тәрбиелеу туралы арман-мақсаттарын, орныққан пікірлерін, ұсыныстарын қамтып көрсететін педагогикалық идеялар мен салт-дәстүрлері өткен мен қазіргінің арасындағы байланысты көрсетеді.
Ол тарихи даму барысындағы әлеуметтік мәні бар ақпаратта (білім, білік) т.б. жиналып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады.
Ең алдымен, халық педагогикасы өскелең ұрпақтың еңбек пен өмір сүру бейнесінің негізі болып, оларды келешектегі қызметіне дайындайды. Біздің халықтық педлагогикада еңбек тәрбиесі өте ертеден бастау алады. Ертеден келе жатқан еңбек тәрбиесінің әдіс-тәсілдер құралы, сөз жоқ, еңбек болып табылады. Еңбек адамның қалыптасуы мен тәрбиеленуінде бір
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. Астана, 1999, 173-181 бб.
2. Жарықбаев Қ. Психология. Алматы, 1993, 342 б.
3. Құралбекұлы А., Әкімбайұлы. Оқушыларға арналған ұлттық ойындардың этнопедагогикалық негіздері. Алматы, 2000, 294 б.
4. Диваев А. Игры киргизских детей // Туркестанские ведомости. – 1905. – 152. – С. 1-3
5. Диваев А. Как киргизы развлекают детей // Туркестанский сборник. Ташкент, 1916, Т.568, 169 б.
6. Өзбекстан Мемлекеттік мұражай қоры. Қор И-69, 54-іс, 20-б.
7. Алекторов А. О рождении и вомпитании детей киргизов, о правилах и власти родителей. Оренбург, 1891, 82 б.
8. Қазақ ССР тарихы. Т.4. Алматы, 1989, 188-б.
9. Иш-Мухамед. Игры и умственное воспитание у киргиз // Туркестанские ведомости, 1883, №17, 66-б.
10. Гуннер М. Сборник казахских национальных игр и развлечении. Алма-Ата, 1938, 5-12 бб.
11. Васильев А. Игры сартовских детей // Туркестанский сборник. Ташкент, 1909, 28 май, №109, 470-б.
12. Гаврилов М. Развлекательные игры у ташкентских сартов // Туркестанский сборник. Ташкент, 1909, Т.535, 165-б.
13. Тәнекеев М.Т., Адамбеков Қ.І. Қазақтың ұлттық спорт ойындары. Алматы, 1994
14. Тәнекеев М.Т., Асарбаева А.К. История игры в Казахстане. Алматы, 2001, 180 б.
15. Төтенаев Б.Ә. Қазақтың ұлттық ойындары. - Алматы, 1978. – 302 б.
16. Диваев А. Халық ойындарының тәрбиелік маңызы жайында // Қазақстан мұғалімі, 1974, №5
17. Диваев А. Қазақтың ұлттық ойындары – шетел ғалымдарының көзімен // Зерде. – 1995. - №10
18. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. Алматы: Рауан, 1991, 176 б.
19. Усова А.П. Балабақшадағы ойын түрлері. Алматы: Мектеп, 1987, 175 б.
20. Давыдов И.Ю. Физическое воспитание дошкольника. Москва: Советская Россия, 1959, 76-б.
21. Былеева Л.В., Яковлев В.Г. Подвижные игры. Москва: Государственное издательство Ф.С., 1969, 224-б.
22. Поддьякова Н.Н., Михайленко Н.Я. Проблемы дошкольной игры: психолого-педагогический аспект. Москва: Педагогика, 1987, 192-б.
23. Хухлаева Д.В. Теория и методика физического воспитания детей дошкольного возраста. Москва: Просвещение, 1971, 208-б.
24. Конторович М.М., Михайлова Л.И. Зимние игры и развлечения дошкольников. Москва: Физкультура и спорт, 1996, 104-б.
25. Шалыгина Г.В. Исследование двигательной подготовленности детей дошкольного возраста города и села: Автореф. дисс. к-та пед. наук, Москва, 1977, 21 б.
26. Бастауыш мектеп, 2004, №11, 51-54 бб.
27. Конторович М.М., Михайлова Л.И. Зимние игры и развлечения дошкольников. Москва: Физкультура и спорт, 1946, 33-49 бб.
        
        Ұлттық ойындарды пайдаланудың тиімді жолдары
(Еңбекке баулу материалы негізінде)
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
....................................3-6
І ... ... ... ... ... ... ... ойындардың педагогикалық-психологиялық
зерттелуі
.......................................................................
..................7-14
2. Сабақта ұлттық ойынның белсенділігіне тигізер
ықпалы
.......................................................................
..................15-26
3. Еңбек сабағында ұлттық ойындарды пайдалану
мүмкіндіктері.....................................................
............................27-32
Тұжырым................................................................
.................................33-34
ІІ тарау. Еңбекке баулу сабағында ұлттық ойынды ... ... ... арналған педагогикалық-
тәжірибелік
эксперимент.......................................................35
1. Еңбекке баулу сабағында ұлттық ойынды пайдылнудың практикалық
деңгейі (анықтау ... ... ... ... ... баулу сабағында пайдаланудың тиімді
тәсілдері (қалыптастыру
эксперименті).......................................39-50
Тұжырым................................................................
......................................51
Қорытынды..............................................................
...............................52-53
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі.........................................................54-55
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қоғамымыздың іргетасын нығайту үшін бүгінгі
жастарға ... ... ... беру - ... ... ... жалпы адамзаттық құндылықтар мен адамның айналадағы дүниемен
жеке тұлғалық қатынасын (этикалық, ... ... ... ... ... мәдени рухани мұрасының, салт-дәстүрінің
озық ... оның ... ... арқылы жүзеге асыруға болады. ... ... ... тән ... ... ... ... қасиеттер, табиғатқа деген қарым-қатынасындағы біздің халыққа
тән ерекшеліктер. Жас ұрпақ өз ... ... асыл ... ... ... ... ... Халық ойынды тәрбие құралы ... ... ... ... ... ой-өрісін жетілдірумен бірге,
өз халқының асыл мұраларын бойына сіңіріп, кейінгі ... ... ... оны ... ... ... әдістемелік құралдар жоқтың қасы.
Зерттеу жұмысында орыс тілінде жазылған әдебиеттер қолданылды. ... ... ... тақырыптың өзектілігі туындап отыр.
Халық педагогикасының адам, отбасы, өскелең жас ... ... ... ... ... ... қамтып
көрсететін педагогикалық идеялар мен салт-дәстүрлері өткен мен ... ... ... ... даму ... ... мәні бар ... (білім,
білік) т.б. жиналып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады.
Ең алдымен, халық ... ... ... еңбек пен өмір сүру
бейнесінің негізі болып, оларды келешектегі ... ... ... ... ... тәрбиесі өте ертеден бастау алады. Ертеден
келе жатқан еңбек тәрбиесінің әдіс-тәсілдер құралы, сөз жоқ, ... ... ... адамның қалыптасуы мен тәрбиеленуінде бір ұрпақтан екінші
ұрпаққа өмірлік тәжірибе береді және халықтың даму ... ... ... ... ету ... адамның дене, ақыл-ой, эстетикалық дамуы мен
еңбек тәрбиесі қатар жүреді.
Халықтық педагогиканың ең бір көне ... ... ... ойын
жатады. Ойын арқылы бала қоршаған ортаны өз бетінше зерделейді.
Сөйтіп, өзінің өмірден байқағандарын іске ... ... ... ... ... өзі ... жағдайларды отбасылық тұрмыс пен қызмет
түрлерін жаңғыртады. Мәселен, қазақтың ұлттық ойындары: «Бәйге», «Көкпар»,
«Асық», «хан ... «Қыз ... т.б. ... ... ... ... мен қабілеттерін арттырады.
Ойын дегеніміз – адамның ақыл-ойын дамытатын, қызықтыра ... ... ... ... кең, ... меңзейтін, қиял мен қанат бітіретін
ғажайып нәрсе.
Ұлы ... ... ... музыкасыз, ертегісіз,
творчествосыз, фантазиясыз толық мәніндегі ақыл-ой тәрбиесі болмайды», ... ... ... ақыл-ойы, парасаты ұлттық салт-сананы сіңіру арқылы
баии түседі.
Оқу үрдісінде ұлттық ойын элементтерін пайдалану сабақтың тақырыбы мен
мазмұнына сай алынады. Сонда ғана оның ... ... ... арта
түседі. Оқушыларды әсіресе, «Сиқырлы қоржын», ... ... ... ... ... өте ... ... көз жеткізу қиын емес. ... жаңа ... ... ... қайталау кезінде қолдану керек
деген ... бар. ... ... ... не ... ... қатысу
белсенділігіне қарай түрлі баға алуы мүмкін. ... әр ... ... ... ... ... ... тәрбиелік маңызы мынада: ол
баланы зеректікке, білгірлікке баулиды.
Бабаларымыздың асыл қазыналарына деген көзқарасын ... ... ... ... Батылдыққа, өжеттікке тәрбиелейді. Ендеше
еңбекке баулу сабағын ұлттық ойындар арқылы сабақтасытырып ... ... тез, ... ... ... етеді. Оқушының сөздік қорын
байыта түседі.
Халқымыздың ұлы перзенттерінің бірі, аса ... ... ... ... өмір ... ұзақ жылдарында өздері қызықтаған алуан
өнері бар ғой. Ойын ... ... ... ... ... жұрттың көзін
қуантып, көңілін шаттандыру ғана емес, ... ... бір ... ... - деп ... тегін айтпаса керек. Одан кейінгі кезеңде қазақ
халқының бай ... ... ... және оның ... ... ... ... туралы пікір айтқандар ... ... ... ... ... ... ... Г.С.Запряжский, А.Шиле, А.Харунзин,
А.Горячкин, П.Ходыров, Е.Букин, О.Әлжанов, т.б. болды делінген.
Е.Сағындықов өз еңбегінде: «Қазақтың ұлт ойындары ... өте ... әр ... ... - дей ... ұлт ... ... үш салаға бөліп
топтастырған.
Ә.Диваев «Игры киргизских детей» атты ... ... ... ... ұлттық ойындарын үш топқа бөліп қарастырады.
Қазақ балаларының ұлттық ойынына тоқталғандардың бірі – орыс ... ... оның «О ... и ... ... киргизов,
правилах и власти родителей» (Орынбор, 1891) атты еңбегіңн атауға болады.
М.Жұмабаев ойындарды ... ... ... алар қайнар көзі, ойлау
қабілетінің өсу қажеттілігі, тілдің, дене шынықтыру ... ... деп ... ... ұлттық ойындарды зерттеген авторлар
қатарында ... ... ... ... ... ... болады.
Кеңес Одағы кезіндегі ұлттық ойындардың маңызы мен қажеттілігін
көрегендікпен қарастырған ғалым ... ... ... ... 1994) атты ... қазақ ойындарын бірнеше топқа бөліп, ... ... ... үшін ... ... зерделеп, ойын білдірген.
Зерттеу мақсаты. Бастауыш сыныптарда ұлттық ойындарды сабақ үстінде
пайдалану ... ашу ... ... Оны ... ... және оқу ... ... әдістерін көрсету.
Зерттеу нысаны. Еңбекке баулу сабағындағы оқу-тәрбие үрдісі.
Зерттеу пәні. Ұлттық ойындарды ... ... ... ... ... Егер ... ... ойынды ұтымды пайдаланса,
еңбекке баулу пәнінде оқушылардың өз ... ... ... дағдыларын
қалыптастыру шарттары теориялық тұрғыдан негізделсе, онда ... ... ... арттыруға және халықтың асыл мұрасын бойына
сіңіріп, ұлттық сананы қалыптастыруға болады.
Зерттеу міндеттері:
- ... ... ... ... ... талдау жасау;
- анықтау экспериментін жүргізу және оны талдау;
- еңбекке баулу материалы ... ... ... ... ойындарды сабақта пайдаланудың тиімді жолдарын көрсету.
Зерттеудің құрылымы. ... ... ... екі ... тұрады.
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, зерттеу проблемасы, мақсаты, нысаны,
зерттеудің болжамы туралы сөз болады.
Бірінші тарауда ұлттық ... ... ... ... мен ... ... ... арналған ойындар
туралы айтылады.
Екінші тарауда еңбекке баулу сабағында ұлттық ойындарды пайдаланудың
тиімді жолдарын анықтауға ... ... ... ... ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ
ПЕДАГОГИКАЛЫҚ- ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
4. ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАРДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ- ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕЛУІ
Қай ... ... оның ... ... ... бір ... ... тұрғыдан ерекше қасиеттері болады. Сондықтан
халық ... ... ... туралы сипаттамалық жинақтар, деректер
және құжаттар дұрыс зерттеу мен ... ... ... дәстүрлі халық ойындарының ел арасындағы беделі, ... ... орны және ... ... өсірудегі қажеттілігі, оның шығу
тарихы туралы ғылыми тұрғыдан бізге дейінгі ғалымдар да көп ізденді. Осы
мәселеге ... ... ... еңбектерді біз хронологиялық
шектігіне қарай бірнеше топқа бөліп қарастырамыз.
1. Орыстың отарлау саясаты ... ... орыс ... мен ... көшпенділер хақындағы зерттеу жұмыстары;
2. Кеңес заманы кезеңіндегі Орта Азия және ... ... ... ... жазылған ғылыми еңбектер;
3. Мектеп жасына дейінгі балаларды дене ... ... ... ... ... ... ... жинақтар.
4. Тәуелсіз егеменді елдер кезеңіндегі (1992 жылдан бүгінге дейін)
аталған тақырыпқа қатысты ізденістер.
Алғашқы топтама ... ... ... ... еңбегін
талдаудан бастайық. Ол өзінің «Игры киргизских детей» атты еңбегінде
тарихта алғаш рет ... ... ... үш ... ... ... ... топтағы ойын түріне рулық-қауымдық құрылыс кезеңінде
өмірге келген ... ... ... ... ... ... ... топқа – спорттық ойын түрлерін жатқызады. Ізденуші
этнографтың дәлелдеуінше, халық ... ... ... ... ... ... ... шыңдауда тездетуші үрдіс әрекетін
атқарады. Ә.Диваев: «Как ... ... ... деген мақаласында: «бала
бас бармағын көтеріп оған пайғамбарымыз не дейді деп көк ... ... ... рұқсат сұраған», - дей келіп, «Бес саусақ» ойыны мен ... алға ... және ... ... ... пен ... ... негізінде баланы тәрбиелеп, шынықтырудың үлкен ... ... ... сөз ... ... ұлттық ойынына тоқталғандардың бірі – орыс ғалымы
А.Алекторов. ... оның «О ... и ... ... киргизов,
правилах и власти родителей» (Орынбор, 1891) атты еңбегін атауға болады.
Автор бұл еңбегінде ... ... ... өмір сүру салтындағы
баланың дүниеге келген сәтінен бастап өсу динамикасына дейін ... ... ... ... ... орны және ... ... мен
дене мүшесінің қалыптасып дамуындағы жеке халық ойындарының ... ашып ... ... ... ... ... А.Құнанбаев,
Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин халық ойындарының балаларға білім берудегі
тәрбиелік ... ... ... ... ... ... мен алтын құрметтеп,
адамдардың ойы мен іс-әрекетін танып ... ... ... ой ... өсуіне оның атқаратын қызметін жоғары ... ... ... ... ... алар ... ... ойлау
қабілетінің өсу қажеттілігі, тілдің, дене шынықтыру ... ... деп ... ... ... халық тәрбиесінің дәстүрлі
табиғатының жалғасы. ... ... ... халықтың өмір сүру әдісі,
тұрмыс-тіршілік еңбегі, ұлттық дәстүрлері, батырлық-батылдық ... ... ... ... ... т.б. құндылықтарға мән
берілуі – халық данышпандығының белгісі.
ХХ ғасырдың басында өмір ... ... ... ... ... ... ... Жалпы ойындар;
2. Қарсыласу мен күресу сипатындағы ойындар;
3. Ашық алаңқайдағы ойындар;
4. Қыс ... ... ... ... Ат ... ... Аттракциондық-көрініс ойындар.
Қазақтың ұлттық қозғалыс ойындарын спорттық ойындардан ... рет ... ... ... ... ... ... топтамалық жіктеу
жасай отырып, ұлттық ойындарды оқу ... ... ... ... ... айта ... бір жайт, Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің 1943
жылғы шешіміне сәйкес 1949 жылы ... ... ... сборник казахских
народно-национальных видов спорта» атты еңбегі М.Гуннердің толықтырып,
өңделген кітабы. ХХ ... ... ... ... ... ... түркімен, қалмақ, т.б. отар елдері туралы этнографиялық деректер
жинақтап, олардың ... ... ...... ... ... ... бөлшегі болар ойынын жинап зерттеуді Түркістан генерал-
губернаторы арнайы шенеуніктер мен миссионер ... ... ... ... ... ... детей» атты мақаласында Ферғана ... ... ... ... ... ұлттық ойындарының бірнеше
түрлерін ажыратып, топқа бөліп, нақты зерттеген.
Ізденіс ... ... ... ... ... ойнайтын
ертеден келе жатқан дәстүрлі «Гимчук тушты бошимга» ойыны Ташкенттегі сарт
балаларына таныс емес ... ... Ал ... ... ... спорт у Ташкентских сартов» атты мақаласына өзбек
халқының ойын түрлерінің айрықша ... жыл ... ... ... ойынын» (тауық, қаз, т.б.) ... ... ... ... ... дәуірі жылдарында қазақтың ұлттық дәстүрлі халық ойындары күн
тәртібіндегі өзекті мәселе болғанына қарамастан, сол тоталитаризм ... ... ... зерттеген авторлар қатарында ... ... ... т.б. ... атауға болады.
Әсіресе М.Тәнекеевтің қазақтың ... және ... ... зерттеген
деректерінің өзі жеке мәселе. Оның негізгі еңбектері ... ... дене ... ... ... Ең бастысы, ол дене тәрбиесінің
халықтық педагогикасы сияқты көкейтесті ... ... ... авторлығымен шыққан алғашқы туынды «Казахские национальные
виды спорта и игры» (Алматы, 1957). Бұл ... ... ... ... ... тәтіптерін таразылап, халық ойынының қажетті
жақтарын ашып, сонымен қатар басқа да ... ... ... ойын
түрлеріне тоқталып, анықтама беріп жіктеп, құнды мұрағат деркетеріне сүйене
отырып, ғылыми сараланған пікірлер айтады. Ғалым ... ... ... ... ... дене ... мәдениетінің дамуын талдай
отырып, тарихта тұңғыш рет, дене ... мен ... екі даму ... ... және ... деп көрсетіп, оны формациялық әдістемеге
сүйеніп, яғни ... ... ... ... бірге ғалым зерттеуіне
әскери қолданбалы маңызы бар ... ... және ойын ... ... Ресей патшалық өкіметінің саяси көзқарасын көрсетеді. М.Тәнекеевтің
аталған еңбегінде таптық-формациялық идеологиялық ... ... ... сай ... ... ... күні өз ... жоймаған,
ғылыми тұрғыдан аса жоғары еңбек болып табылады. М.Тәнекеевтің басшылығымен
бұдан басқа да бірнеше ғылыми ... ... ... ... ұлттық ойындардың маңызы мен қажеттілдігін ... ... ... ... ... ... (Алматы, 1994) атты
еңбегінде дәстүрлі қазақ ойындарын бірнеше топқа бөліп, ойын ... ... үшін ... ... ... ойын ... автор қаламынан халықтың этнопедагогика мен ұлттық ойындар
арасындағы байланыс және ойындардың ертеңгі болашаққа керекті ... ... да ... ... ... ... Е.Сағындықовтың
авторлығымен жазылған ғылыми монография «Ұлттық ойындарды оқу-тәрбие ісінде
пайдалану» (Алматы, 1993) деп ... ... ... ... ... ... ... қазақ халық ойындарын жекелеген классификацияларға топтап,
оны сабақта және ... тыс ... ... ... ... ... ... ойындарына педагогикалық талдау ... ... ... ... негізделеді. Ә.Бүркітбаевтың авторлығымен
1985 жылы жазылған «Спорттық ұлттық ойын ... және оның ... ... ұлт ... ... мен ... спорт ойындарының балалардың
күнделікті өміріндегі алатын орны, тәрбиелік маңызы және ат ... ... ... ... қарастырылса, М.Балғымбаевтың «Қазақтың ұлттық
спорт ойыны түрлері» (Алматы, 1985) атты еңбегіндегі ат ... ... ... ... ... аударыспақ, жамбы ату, аламан бәйге, т.б. жарыс
түрлеріне салыстырмалы талдау жасалады. Бала ... ... ... қимыл-қозғалыстың және ойынның алатын орны, формасы және мазмұны
үлкен ... ... ... ... ... және ... қаладағы қажеттіліктің бір тұсы ... ... ... ... ... ... өз еңбегінде ойынның мәнін
баланың дербес іс-әрекеті, айналасындағы ... ... ... ... жол ашуы ... ... Автордың айтуынша
шынайы өмірде баланың аты – ... Өз ... әлі ... ... жан. Қам-қарекетсіз өмір ағысына ілесіп кете барады. Ол ойын
үстінде ол бейнебір ересек адам ... өз ... ... ... ... ... мен ... барысндағы спорттық жаттығулар ... ... ... ... ... және ... ерекше назар аударған. И.Давыдов ойын мен ... ... ... ғана ... ... дейінгі балалық кезді заттар
жөнінде жекелеген нақты түсініктер, жинақтау кезеңі деп түсіну қателік ... Бұл ... дене ... мен ... ... ... ... пен ұғымның қалыптасуында, маңызды ойлау операциялары: талдау,
салыстыру, қорыту, қабілетіне ... ... деп ... ... және дидактикалық құралдарға ғана сүйеніп мектептке дейінгі
барлық кездерге заттар жөнінде жекелеген нақты ... ... ... ... ... деп ... Бұл ... дене шынықтыру мен ақыл-ой
дамуына, ... ... пен ... қалыптасуына, маңызды ... ... ... ... қабілеттеріне қажетті организм деп
тұжырымдайды.
Д.Хухлаеваның ... дене ... ... ... сәтте баланың тұрақты іс-әрекетке ... ... ... ... дене ... ... қажеттілік болуымен
қатар денсаулықтың, шыдамдылық пен тез қимыл-әрекеттің символы ... ... ... жазылған еңбекте ... ... қыс ... ... ойындар, топ болып ойнайтын, жеке
бір ... ... ... ... ... ... нұсқауы берілген. Ойын түрлері мен шарттарын бала жасына қарай
бөліп классификация жасап, ... ... ... ... ... ... (2-3 ... «Аңшы мен ит және қояндар» (4 жастағылар үшін),
«Торғай мен ... (5-6 ... ... ... ... қолданысқа түсірген.
А.Быкованың басшылығымен баспадан шыққан «Физическое воспитание в
детском саду» кітабында ... әр ... жас ... ... ... ... ұйымдастыру және оны өткізу ... ... ... Мысалы, қозғалып ойнау барысында алғашқы
күннен бастап балаларды ... ... ... ... ... ... қабылдау қабілеті бірдей емес екендігі, яғни белсенділер мен
жайбасар әлсіз балалар ... ... ... ... ... ... ойынға тарту арқылы шыңдау, ұмтылдыру, бірнеше рет бір ойынды ойнату
барысындағы баланың физиологиялық өзгерісімен қатар ... ... ... ... ... ... жоғарылатады.
Еліміздің егемендік алуы Қазақстандағы дене шынықтыру, ұлттық ойындар
мәселесіне басқаша сын көзбен қарауды талап етеді. Осы ... ... ... ... ... ... тьақырыбымызға орай бірнеше ... ... ... ... ... ... ойындарын дамыған
қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық құрылыммен байланысты ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындарының
тәжірибелік жағымен біртұтас алып ... мен ... ... білім беретін қазақ мектептерінің
дене шынықтыру жүйесінде қазақ этнопедагогикасы материалдарына, оның ішінде
халық шығармашылығы мен ... ... ... ... ... негіздеріне сүйене ... ... ... ... ... орыс ... оқытатын мектептердің бастауыш
сынып оқушыларын тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... негіздері жасалып, олардың тәрбиелік
мүмкіндіктері айқындалған.
Сонымен түйіндеп айтарымыз, ... ... ... ... ұлттық ойындарынан айырмашылығы – оның шығу, пайда болу тегінің
ерекшелігіне ... ... бір ... ... бірлігін
көздейтінінде.
1.2 САБАҚТА ҰЛТТЫҚ ОЙЫННЫҢ ОҚУШЫЛАРДЫҢ
БЕЛСЕНДІЛІГІНЕ ТИГІЗЕТІН ЫҚПАЛЫ
Ойын балалардың айналасын тану ... ... ... ... жол ... ... тартымды, қызықты ойын
түрінде жүргізу жас ұландардың білімге деген ынта ықыласын арттырады. Ойын
арқылы ... ... ... ... «Қазан доп»
ойынында үлкен дөңгелек шеңбер сызады да, дәл ... ... ... ... ... Бұл ... ... шеңбер сызық пен шұңқырдың
аралығы жарты ... ... ... ... бес-алты бала болып та ойнай
береді. Әр ойыншы өзіне қоғаныш таяқ ... ... ... қазан
шұңқырдың сыртындағы шеңбердің бойымен аралығы 2-2,5 ... ... ... ұя ... ... ұшын ... тіреп тұрады. Бір ойыншы
доп ойнаушы болады. Ол ... ... ... айласын іздейді. Басқалары
(шұңқырға түсіруге) қазанды қорғайды және өзінің ... доп ... ... ... ... ... ойыншылар орындарын жылдам ауыстыруы керек.
Осы қарбаласта доп ойнаушы біреуінің ұясын иеленіп алуы тиіс. Ойын ... ... ... ... білуге, ұжымшылдыққа баулып, таза ауда дем алып,
денсаулықтарын жақсартуға, қимыл-әрекетке жаттықтырады.
Н.К.Крупская: «Бала жас болғандықтан ғана ... ... ... ... үшін, яғни жаттығу арқылы өмірде қажетті дағдыларды игеру үшін
берілген», - деген болатын. ... ... ... балаларға
көңілді, жеңіл келеді. Мұндай сабақ балаларды шаршатпайды. Әрі олардың оқу
еңбегіне ынта белсенділігін арттырады.
Ұлт ойындарына үзбей ... ... адам ... ... жүреді. Оның осылай іштей толғануы ілгері ұмтылуға, ізденіске
итермелейді.
«Төрт түлік кеңесі» ойыны:
Ойын шарты: Қой, ... ... түйе ... ... ... ... ... құрақ нуға бітем,
Қоры үзілген қуға бітем.
Қой:
- ... қара ... ... ... ... ... Бетегелі белге бітем,
Найза ұстаған ерге ... ... ... ... ... ... ... бітем.
Ойынды түрлі тақырыптарға алуға да болады.
М.Горькийдің сөзімен айтар болсақ, бала сөзбен де ... Осы ... өз ана ... ... ... ... тілдің музыкасын
ұғынады.
Сонымен нақтылай айтсақ, ұлт ... ... ... ойын ... ... тіл ... ... құралдарының бірі болып табылады. Ойын
үстінде ешнірсеге тәуелсіз. Өзін еркін ұстайды, ал ... ... ... ... Олай ... ойын интернационалдық тәрбиенің баға
жетпес құралы ретінде де айтарлықтай ролі бар. Ойын үстінде бала ... ... ... ... ... сөз ... әдістерін, сөйлеу
дәстүрлерін, тілдік, психологиялық ерекшеліктерін жете ... ... ... ... сабағында ұлттық ойындарды қолданудың түрлі жолдары бар.
Ойынды сабақтың басында қолдану жаңа сабаққа ... ... ... ... түгел қатыстыру мақсатын көздейді. Егер ойын
сабақтың ортасында ... онда ... ... ... ... сергіту, шаршағанды ұмыттырып ерік-жігерін дамыту. Ойын ... ... ... бекіту не сол сабақтан алған білімді ... ... ... ... ... ... ... мақсатында қолданып келеді. Халықтық педагогиканың құрамы ұлттық
ойындар тек балаларды алдандыру, ойнату ... ... ... ... ... сай ... мен мінез-құлқының қырағылығы ... ... ... деп те ... ... Еңбекке баулу
сабағында ұлттық ойындарды пайдалану оқушылардың тапқырлығын, ептілігін, ой-
өрісін жетілдірумен бірге өз халқымыздың ғасырлар бойы салт-дәстүрін, ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық ойындар халық
педагогикасының бір саласы болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... ... өтеген, сыннан өткен сенімді тәрбие
құралы.
Қазақ халқы өмірге дені сау, ... ... ... ... ... азаматтар тәрбиелеу жөнінде өз ұрпақтарына таусылмас мұра
қалдырған. Бала ... ... ... ... және өз ... ... ... ойындарға қатысып, өзінің икемділігін, тапқырлығын, батылдығын
байқатқан. Өкінішке орай, қазақтың көне ұлттық ... бұл ... ... ... назар аударылмай келеді. Ұлттық ойындарды
сабақта, үзілісте, сыныптан тыс жұмыстарда тиімді ... ... ... ... ... ... ... тыс жұмыстарда тиімді
пайдалануға болады). Ұлттық салт-дәстүр мазмұнды ойындарды ... ... ... ... ... өз ... ... салт-дәстүрін ата мұрасынан кейінгі ұрпақтарға жеткізу
құралы болып та табылады. Ұлттық ойындар ... ... бір ... отыр. Ол сандаған ғасырлар бойы ұрпақтың ... ... ... ... ... ... Қазақтың ұлттық ойындары тек денені ғана
емес, ойда да ... ... ... өзін ... дүниенің қыры мен сырын егжей-тегжейлі білуді
баланың санасына ойын арқылы ... ... ... ... Ойын ... ... ... бала ойынсыз өспек емес. Жан-жақты дамымақ емес.
Бұл жерде атап айтатын бір нәрсе, ... ... ... ... ілім талаптарына сай іріктеп, ретті қолдана білсек, онда ол
сабақтың сапасын көтеріп, тиімділігін арттырады. ... тыс ... ... жұмыстарын жандандыра түседі.
Ойын дегеніміз жаттығу. Ол арқылы бала ... ... ... әр ... ... қарай, сонымен бірге мазмұнына сай ... орай ... ... Ойын – ... жан ... ... бала болмасын, ойнап өседі. Әбір ... ... сол ... қоғамдық
өзгерістеріне, тұрмыс-тіршілігіне, айналысатын кәсібі мен шаруашылық
ерекшеліктеріне байланысты. Ұлттық ойындар – ... мол ... ... ...... ... өз қызығушылығымен, ынтасымен
қамтамасыз ету керек. Сонда ғана ойын мақсатына жетіп, тәрбиелік мәні арта
түседі. ... ... ... ... ... ... өсуі ... үлкендерге байланысты. Сонымен бірге сабақта, сабақтан тыс
уақытта ойнаған ... ... ... де байланысты болады. Ойын
барысында баланың бойында қайырымдылық қасиетті сіңіре ... ... ... ... ... ... жағдай жасауымыз керек. Мұғалім сабақтан
тыс уақытта ойын ойнауға ... ... ... ... ойынға
белсенділігін үнемі арттырып отыруы тиіс.
Бала өмірі ойынға байланысты. Бала ойынсыз өсіп-өркендей алмайды. Бұл
- өмірдің заңдылығы. ... ... ... ... ... дамиды,
өмір сүру барыснда ол түрлі жолдармен жарыққа ... ... ... тән ... ... ... ... ал мектеп оқушылары
сабақ үстінде, ойын үстінде көрсетеді.
Ұлттық ойын ойнату арқылы оқушылардың өз салт-дәстүрлеріне, ... ... ... артады, әрі пәнге қызығушылығы ... ... ... қоры ... білімі, сауаттылығы күшейеді.
Төменгі сыныптан бастап оқушыларға тек пәндік білім, ... ... ... ... ... ... олардың
тәрбиелік мақсатын түсіндіре отырып, сабақ барысында қолдану.
Қазақтың ұлттық ойындары: «Көкпар», «Сайыс», «Күрес», «Теңге ... ... ... ... ... ... ... «Тоғыз құмалақ» және т.б.
спорттық сипатпен бірге үлкен тәрбиелік маңызға да ие болады.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... байланысты, оның
шаруашылық, экономикалық, әлеуметтік тұрғысынан ... ... ... ... ас ... әрі құнды. Қазақ халқының өмірінде ойын
араласпаған бірде-бір тұрмыс шаруашылық жоқ десе де ... ... ... ... өте бай және ... түрлі болып келеді.
Ұлт ойындарының басым көпшілігі тұрмыс-салтты, соған қарай жануарлар
әлемін, ... ... ... қай ... ... да айтыс, өлең-
жырмен өріліп, көрермендер мен тыңдаушыларға өрелі ... ... ... ... ... ... танып-білуге арналған бейнелі жүйелі оймен астасып
қабысып жатады. Қазақтың ұлт ойындарының тағы бір ерекшелігі оған ... ... ... ... Егер ... ... тақпақ, өлең
жолдары кездеспесе, оны ойында жеңіліп, өз ұпайын оқып, ән салады. Кейде
суырып салма өлеңдер де осы ойын ... ... келе ... Сабақ үстінде
ұлттық ойындарды сазбен келістіре отырып, ... ... ... ... халық әні «Айгөлек» әнін шырқата (бір топ оқушылар) ... ... жүзі ... ... ... байланысты орындалатын «Соқыр теке» ... де ... ... ... жасырынбақ ойынын еске алады. ... ... ... ... ... ... ... байлап жатқанда ол өлең
айтады.:
Қараңғыда көзім жоқ,
Тиіп кетсем сөзім жоқ.
Маған жақын келіңдер,
Біреуді ... ... ... ... ... ... отырып өлең айтады.
Соқыр, соқыр, соқырың,
Өз көзіңе топырақ.
Топырағын алайын,
Топырағын салайын,
Ал, ұстап көр, батырым,
Міне, келе ... ... ... ... ... итереді. Ол сол кезде оны ұстап
алуы керек. Ұсталған адам теке болып жаңа ... ... ... ... ... ... ойындар жинағының мақсаты мектеп жасындағы оқушыларға ән мен
музыкаға деген ... ... ... бос ... ... өткізулеріне көмектесу, тапқырлыққа, ұйымшылдыққа, ... ... ... ... сазды түсіне білуіне, саздың
ырғақтарына қосып қимыл-әрекеттер, жаттығулар жасай ... ... мен ... ... ... ... ... оңай
айыратындай болуына жәрдемдеседі.
Ойында іріктелу үстінде балалар жасының ерекшелігі әрбір ойын сазының
ұғынуға жеңіл, көңілге қонымды, ... ... ... мұқият ескеріледі.
Сондай-ақ жүргізушілердің ойында өз беттерімен ұйымдастырып, оңай тез
меңгеріп ... ... ... ... ... жүргізуші балаларды екі топқа бөліп, ағаштан
жасалған. Аттарға мінгізеді де, бірінің ... ... ... екі ... Топ ... көкпар тарту үшін орамал әкеліп тастайды.
Өз бастамасымен көкпаршы топтардың басқарушылары балаларды соңдарынан
ертіп, оң жақта тұрған топ сол жаққа ... ... шаба ... Бірнеше
қайталайды. Көкпарға қарай бұрын жеткені орамалды алып, екінші топтан
таратушылармен ... ... ... Аз ... ... ... ... кейінгі оқушыларға береді. Осылайша барлығы тартысып шығады. ... ... ... ... сол жеңіп шыққан болып табылады.
Ойын осылайша ... ... ... ... Қазақ халқының ұлттық ойындарының ойналу
тәртібі мен өзіндік ерекшеліктері жөнінде қысқаша ... ... ... ... ... ... ... ойыны.
Ойынның түсінігі. Қоянша киінген 8 бала ортаға шығады. Ересек төртеуін
қоян, қалған төртеуін көжек етіп белгілейді. Саздың ... екі ... төрт ... ... ... секіріп шыға келеді. Қалған
оқушылар, мұғалім «Қоян» әнін шырқайды:
Ұзын ... сұр ... ... ... ... ... ... жан-жағына қарасады. Әннің қайталануына ытқып-ытқып,
секіріп-секіріп сөздерінің жүрістерін салады. Ән айтып тұрған балалар бір-
екі рет қол ... еді ... сап ... ... томпаңдап
Көжегі екен өзінің.
Қояндар жалтақтап артына, бір-біріне қарасады. Әннің қайталануына
қоянның көжектері болып жүрген ... ... ... ... ... ... Ойын осылайша жалғасады. Сабақта ойналмайтын,
бірақ теориялық түрде түсіндірілетін ойындар.
Ұлттық ойындар.
«Асық» ... Асық ... қой, ... және ... ... Олар ... бояулармен боялып, ірілері сақа етіп алынады. Сақа
салмақты болу үшін ... ... ... оған ... ... ... Асықты
жерге иірген кезде төрт ... ... ... алшы – ... ... ... ... біткен ойық беті, тәйке – асықтың тік ... ... ... ... бүк – ... ... ... беті, шік – бүкке қарама қарсы асықтың етпетінен жатқан ойық жағы.
Алшы. Асықтың алшы жағынан жиі түсетін салмақтысы сақа ... ... ... ... ... ... ... Кейде барлық ойыншылардың
сақасын бір адам уыстап ... ... ... ... ... алшы ... ... кезекті, тәйкі түссе – екінші, бүк түссе – үшінші, шік ... ... ... ... ... ... ... бойынша әр
ойыншы екі-үш асық тігіп, кезегімен ата бастайды. Сақа мен асық ... ... ... ... ... әрі қарай ата береді. Сақа алшысынан
түсіп, асық басқаша жатса да, асықты алады.
Сақа мен асықтың ... ... ... асықты алуға болмайды. Кезегін
келсі ойыншыға береді. Осылайша көндегі асықтарды ... ... ... ... ... ... Бұл ойынды асығы мол бозбалалар ойнайды. Таза алаңдарда, үлкен
бөлмелерде ойнауға болады. Ойнаушылардың санына шек ... ... – асық ұту. ... ... 20 ... екі көн ... да, дәл
ортасындағы сызыққа әрбір ойыншы өздерінің асықтарын тігеді. Тігілген
асықтардың ортасына бір ... ... оңқа ... Ойнаушылар бірінің
артына бірі, әркімнің өз кезектері бойынша қатарға тұрып, қолдарындағы
сақаларымен оңқаны ата ... Егер ... кім ... ... ... ... түгел алады. Ал оңқаға тимей, жанындағы асықтарға тисе, онда
сол атқан асығын ғана алады. Асық таусылған ... ... асық ... отырады.
Хан. Ойнаушылардың санына шек қойылмайды. Ойынға ... ... ... ортаға шығарады да, кезегімен барлық асықты жинап алып,
қос қолдап иіре бастайды. Әр ... ... ... ... оннан шығарады.
Содан кейін көп асықтың ... бір ... ... ... ... ... ... асықты иірген кезде «хан» көп асықтың арасмында ... ... ... ... ... ... асықты иірушінің «ханды
қара басты» деген дауысын естігеннен кейін бас салып, асықты ... ... ... ... ... ... ашық жатса, онда «ханмен» ... ... ... бүк ... онда ... бүк жатқан асықты ату керек,
шік түссе, шік жатқан асықты ату керек, тағысын тағы ... ... ... ... «ханмен» асықты атқан кезде басқа асықтарды қозғамау
керек. Сөйтіп ойынның шартын бұзғанша не ... ... ... ... ... ... атып, асығын ала береді. Асық ... ... ... ... асық ... ойынды жалғастырады.
Асық ату. Аумағы екі-үш ... ... ... көн ... әр ... ... бойынша екі-үштен (не одан да көп) асық тігеді.
Сақасын иіру арқылы кезегін алған ойыншылар он-он бес ... ... ... сақамен ата бастайды. Ойыншы сызықтың ... ... ғана ... да, әрі ... сақасының жатқан жерінен (егер сақа
сызықтың ішінде жатса, онда сызықтың сыртына ғана ... ... ... ... Ойын баланың жан ерігі іспеттес.
Қай бала болмасын ойнап өседі. Әрбір елдің ойыны сол елдің қоғамдық
өзгерістеріне, ... ... ... ... Ойын ... ... анау айтқандай қиындығы
жоқ, оп-оңай тәрізді көрінуі мүмкін. Ал іс ... бала үшін ... ... тіл ... ... ... ойын іске асыру оңай емес. Мәселен,
рөлдерге бөлгенде бала өзіне ұнамсыз рол тиюінің өзі-ақ көп ... ... ... ... - балаларды ойынға өз ... ... ... ету. ... ғана ойын ... ... мәні арта түседі. Айталық, мұғалімнің ұжымдық ... ... ... ... ... ... қатынастарының дұрыс
қалыптасуының нышаны екені сөзсіз. Ойын ... ... ... оны құрмет тұтудың өзі адамгершілікке бастайтын жол. Педагог ойын
арқылы әр ... игі ... ... оның бойындағы жақсы қасиеттерді
өрбіте, өзіндік ... ... Әр ... ... ... ... бір ... сүйікті істері болады. Соны дер кезінде
байқап, жан-жақты дамыта тәрбиелеу ... ... ... ... қайырымды болып өсуі қоршаған ортасына, үлкендерге байланысты
екені мәлім. Бала өмірде көрген-білгендерін, ойға ... ойын ... ... ... яғни үлкендердің көрсеткен үлгі-өнегеміз қандай
дәрежед болса, балалардың да тәлімділігі соны ... ... ... ... ... ... ... өнегесіне мектептегі
апайының олармен күнделікті қарым-қатынасы мен тәрбие жұмысын ... ... ... ... ... баланың сәби
жүрегін қуаныш сезіміне бөлейді. Бала жаны ... ол ... ... үлгі ретінде қабылдайды да, оны ойын кезінде айқын бейнелеуге
тырысады. Балалардың ... ... ... ... ... ... жүйелі ойын үрдісінің тәрбиелік мәні мол.
Балалардың достық ... ойын ... ... ... Бала ... ... ойынмен байланысты. Сәби шағындағы алғашқы қуыршақпен ойнауы баланың
қамқорлық, ізгілік ... ... да, әрі ... өз ... ... ... ... құрбылар арасында достық қатынастың қалыптасуына жағдай
туғызады. Қай бала ... ... ... гөрі, бірігіп ойнаудың
әлдеқайда қызықты, мазмұнды болатынын айқын сезіне ... ... ... ... ... ... ... достықтары бекіп,
нығая түседі.
Балалардың бойында қайырымдылық ... ... ... ... Ол
үшін баланың айналасында соған қолайлы жағдайлар жасалуы шарт, мысалы:
а) бала ұстаған заттың өз орнында және ... ... сай ... баланың талабы қанағаттануы қажет;
б) мұғалімнің жеке басының ... ... ... т.б. ... бала үшін ... ... өмірінің бағдарламалық талапқа сай дұрыс ұйымдастырылуы.
Мұғалім ойын ойнауға жағдай ... ... ... ... ... ... ... тиісті. Балалардың өзара ынтымақтастық
жағдайында балалардың ойынды өз қалауымен бастауы, не ... ... аса ... Ойын ... ... ... бері мазмұны жағынан
толысып дамып, дәстүрлі жалғасып ... Ойын еш ... да ... ... ... ... қалмайды, жетіле түседі. Сәбилерге де, үлкендерге
де арналған ойындар бар. Олар адам өмірінің әр ... ... ... ... ... адамдар өмірінің барлық саты
баспалдақтары көңіл көтеретін, ... ... ... ... түрі – ... байланысты. Ойын тәрбиенің барлық саласымен, өнермен ұштасып жатады.
1.3 ЕҢБЕК САБАҒЫНДА ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАРДЫ
ПАЙДАЛАНУ МҮМКІНДІКТЕРІ
Халқымыздың тарихи-мәдени мұраларының ... сан ... ... ... да ... ... ішінде игілігіне қызмет етуге бағытталған. Осындай
аса ... ... ... бірі – ұлт ойындары.
Ежелден-ақ оқыту әдісі ретінде аға ұрпақтың жас ұрпаққа іс-тәжірибесін
беру көзі ретінде ... ... ... ... ... ... қазыналарға да аса бай халықтардың бірі. Сондай қомақты ... ұлт ... да ... ұлы перзенттерінің бірі, заманымыздың аса ... ... ... халқымыздың өмір кешкен ұзақ жылдарында, өздері
қызықтаған алуан ойын өнері бар ғой. Ойын ... ... ... ... ... ... қуантып, көңілін шаттандыру ғана емес, ойынның өзінше
бір ерекше мағыналары болған», - деп тегіннен ... ... ... зер салып, ой жүгіртіп қарар болсақ, содан үлкен де ... ... ... ... ... Ойын – ... бір түрі.
«Ойындық жағдаяттар негізінде ... ... ... әрі
меңгертуге бағытталған тәлім-тәрбие жүреді, әрі соның негізінде тәртіп
шыңдалып, өзін өзі ... ... ... асырылады», - делінген
анықтамада.
Ойын, оқу мен еңбек ... адам ... ең бір ... ... өмір ... ... көрініс. Ойынды біз бар өнердің
бастауы дейміз. Ал қай өнер ... да кең ... сулы ... ... ... ... сандаған үлкен-кіші арналардан бас құрайтын
өзен сияқты ғой. Сол алып өзеннің орта тұсынан шыққан адам. Қазақтың ... ... ... батылдықты, шапшаңдықты, байсалдылықты, тағы
да басқа мінез-құлықтың ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... сомданып шығуын қажет етеді.
Педагогикалық ойынның жай қарапайым ... ... ... ... ... Ол ... ... нәтижесі, танымдық
сипаты, анықтығы. Жұмыстың ойын түрі сабақ үстінде ... ... ... ... ... да, ... оқу әрекетіне, ынталандыру,
ояту құралы ретінде қолданылады.
Ойын тәсілдері мен ойындық жағдаяттар ... ... ... ... негізінен мынадай бағыттарда жүреді. Оқушылардың
алдына мақсат, ойын міндеттері түрінде қойылады. Оқу әрекеті ойын ... ... ... оқу ... оның ... ретінде қолданылады, оқу
әрекетіне жарыс, байқау элементтері енеді де, ... ... рух ... Оқу үрдісінде ойынның орны мен ролі, оқу мен ойын
элементтерінің ... ... ... ... ... ... ... дұрыс түсінуіне тәуелде келеді. Халық ойындарын еңбекке
баулу сабағында ... ... ... ... ... өмірмен берік
ұштастыра түсуге қолайлы мүмкіндік жасайды. Балалардың танымдық қабілетін
дамытып, пәнге қызығушылығын ... ... жолы – ... ... мұғалім баланың ойлау іс-әрекетін, ... ... әдіс ... ... және ... ... ... өзі адам еңбегінің жемісі,
халықтың фантастикалық ой ... ... ... ... ... ... ... өмірге келгенін, оның бір өнердің бастамасы,
халықтың әлеуметтік-экокномикалық өмірінң айнасы екенін білуге тиіс.
Марксизм педагогика классиктері ... ... ... ... ... ... отырып, оны адамдардың дүниені сезім арқылы
нақты бейнелеудегі қабілетінің көрініс және дамуының ... ... ... деп түсіндіреді.
Қазақ халқы ұлт ойындарына бай халықтардың бірі. Бірақ ол ... ... ... жұртқа ауызекі таралып отырған да, сондықтан көпшілігі
бүгінгі ... ... ұмыт ... ... халқының ұлттық ойындары туралы қағаз бетіне түскен ... ХҮІІ ... ... Оны ... ... ... жұртшылығына
таныстырған Италия саяхатшысы Плано Карпини болды. ХҮІІІ ... ... ... тарихын таныстыру мақсатымен саяхатқа шыққан П.Карпини
Жетісу мен Тарбағатайды басып өткен кезде, осы ... ... ... ... ... ойын-сауықтары жайлы көптеген
этнографиялық материалдар жинаған.
Одан кейінгі кезеңде ... ... бай ... ... және оның ... ұлт ... ... маңызы туралы пікір
айтқандар К.А.Покровский, А.И.Ивановский, ... ... ... ... ... ... ... А.Харунзин, А.Горячкин, П.Ходыров, Е.БукИн, О.Әлжанов, т.б. ... өз ... ... ұлт ... тақырыпқа өте бай және
әр алуан болып келеді дей келіп, ұлт ойындарының тақырыбына, мазмұнына,
ондағы ... ... ... негізінен үш үлкен салаға бөліп
топтастырған. Атап айтқанда, тұрмыс-салт ... дене ... ... және ... келетін ойындар.
Ойын еріккеннің ермегімен туа салған дерексіз қиялдың көрінісі емес.
Оның астарында қоғамдық-әлеуметтік терең мән жатыр. Байыптап ... ... ... ... ... ... де, ... да жинақталған көшірмесі
делінген. Олардың ішінде әлеуметтік жағдайға ... «Хан ... ... ... ... ... «Қарамырза»), адамдар арасындағы ... ... «Кім ... ... тартыс», «Белбеу тастау»,
«Ақсерек, көксерек»), ... ... ... ... білемін»,
«Ақ байпақ», «Сен тұр, сен шық», «Көк сиыр», «Ай құлақ»), наным-сенімге
(«Шымбике», «Көне көк», «Қара ... ... ... ... шыралғы») байлансты пайда болған.
Ойындар арқылы балалардың тәні де, жан дүниесі де ойдағыдай ... ... ... ... ... қысылғанда жол табудың,
қоғамда өз ... ... ... ... де осындай ойындар болған.
Ойындардың осындай қызметтерінің ішінде айрықша орын алатыны ... ... ... ... ... ... күн көру ... түлік малға байланысты болғандықтан, олардың бейнесі ойындардан орын
алған.
Тұрмыс-тіршіліктің негізінде пайда ... мал ... ... ... да ... ... кең ... Түрлі-түсті бояумен боялған
асықтармен қорғасын құйып, ... ... ... сан ... ... ... жылдары олардың көбі ұмыт болса, енді біразы жаңаша
тәртіппен ойналуда.
Балалардың ептілікке, тапқырлыққа баулитын, ... та ... ... ойналатын түрлері аса мол. Олардың арасынан түрлі ... ... және ... ... ... ... заттарды пайдалану арқылы
ойналатын ойындар көбінесе қимыл-қозғалыстармен байланысты өрбиді. Ондай
заттар айнала ... ... және ... ... тас, ағаш,
балшық құм шыбық, таяқ, сүйек, сүлгі, орамал, бөрік, белбеу, жіп, ... ... ... ... ... арнайы даярлайтын заттар да болады.
Оларға тазартылып, боялған асықтарды, түрлі ... ... ... ... ... жүнінен басылған допты, жонылған және
кесілген ағаштарды, т.б. жатқызған. Заттарды пайдаланып ойнау ... ... ... қара сөз не ... ... ... ... ойынның кезекті шартын, іс-әрекеттің себебін түсіндіреді.
Мәселен, «Асау ... ... ... арқанның үстіне отырып, жерден
еңкейіп тақия алуды былай түсіндіреді:
- Әй, ер екенің білейін,
Ешкі сойып ... ... ... теңкиіп,
Ерлігіңе сенейін.
Ойын шартын қабылдаған бала:
- Асау мәстек бұл бала,
Үйретейін, көріңіз,
Оған таяқ беріңіз, - деп ... ... ... оған:
- Міне, саған таяқ,
Үшке дейін санақ.
Бір... екі... үш... – деп ... ... ... бала ... ... ... ... тақия алуы тиіс.
Сөзге незіделген ойындардың баст мақсаты – ... ... ... құбылыстарды, іс-әрекеттерді түсінікті, жатық етіп ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
Ойын балалар үшін күрделі әрекет. Балалар білімді ойын арқылы да ... және ... ... ... ... ойын ... білімін
шыңдап, ой-өрісін кеңейте алады. Ал ойынның өз мақсаты, жоспары, тәрбиелік
мәні, қажет заттары, ерекшеліктері болады. Сол ойын ... бала ... ... алады, әлеуметтік ортаға бейімделеді.
Баланың жас ерекшелігіне, ... сай, ... ... ... ... ... кеңейтеді, мінез-құлқын, ерік-жігерін
қалыптастырады және де сабаққа деген қызығушылығын арттырады.
Психологтардың айтуы бойынша, бала ойын үстінде ... ... ... ... ... болады, - дейді. Сондықтан ойын адамның еңбекке
қатынасы, психологиялық ерекшеліктері ойын ... ... ... ... ... ... ... Ойын барысында өздерін еркін
сезінеді, ізденімпаздық, тапқырлық әрекеті ... ... ... ... ... шаттандыратындай, ойын оятатындай, іскерлігін
дамытатындай болу ... ... ... саналы ойлана білуін, ой-
өрісінің дамуын, қиындықты жеңу, төзімділікке баулуды ... ... ... ...... бізге жеткен, өткені мен бүгінгіні
байланыстыратын баға ... ... асыл ... ... ... ... ... пайдаланудың заманымызға ... ... ... зор. Ойын ... ... ... есігін
ашып, оның творчестволық қабілетін оятып, бүкіл өміріне ұштаса барады.
В.А.Сухомлинскийдің сөзімен айтқанда: «Ойынсыз ... ... да жоқ және ... да ... ... Ойын ... ... ашылған үлкен
жарық терезе іспетті, ол ... ... ... сезімі жасампаз өмірмен
ұштасып, өзін қоршаған дүние туралы түсінік алады. Ойын дегеніміз ұшқын,
білімге құмарлық пен ... ... ... ... ойын ...... кең, ... мегзейтін, ойдан-ойға
жетелейтін, адамға қиялы мен қанат бітіретін осындай ғажайып ... ... ... ... ... өмір тынысы.
Халқымыздың ұзақ өмірінде өздері қызықтаған алуан ойын өнері болды.
Ойын тек қана көңіл көтеру, көңілін шаттандыру ғана емес, ол ... ... ... әлеуметтік өміріне байланысты тәрбиелік маңызы зор. ... ... ... ... әсер ... ... бірі болған.
Сондықтан қазіргі кезде ұлттық ойынның көпшілігі ... зор ... ... ... ... ... ойынды тиімді пайдалану арқылы
балалардың ... екен ... ... ... ... ... талғампаздыққа, білімге, білсем деген құштарлығын
арттырса, сабақ сапасы да жақсару оқушылардың ақыл-ой, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік болатын ұлттық
(дидактикалық) ойынды топтастыру ... ... ... халықтық
педагогиканың құралдарын топтастыру арқылы жоспарл түрде ... ... ... ... делінген.
Қазіргі қайта өркендеу ұлттық мәдениет пен салт-сананың жаңғырту
кезеңінде баспа беттерінде ұлттық ... ... ... ... құнды
еңбектер пайда бола алады. Е.Сағындықов, Б.Төтенаев, Ш.Ыбыраев, А.Саттаров,
М.Әлімбаев еңбектерін атауға болады.
Олай болса, мақсатты белгілі бір жүйемен оқу ... ... ... ұтымды жүргізілсе; оқушыларды ұлттық дидактикалық ойын
арқылы білімін қаруландыруға ... ... ... балаларды жаңа заман талаптарына, әрі
озық ұлттық дәстүр ... ... ... ... секілді жауапты
міндеттер жүктеп отыр. Бұл міндеттерді абыроймен ... үшін ... ... ... ... ... күні ... дейін іске
қосылмай келе жатқан ... ... бірі ... ... ... Ойын ... ашылған үлкен жарық іспеттес. Ол арқылы
баланың рухани байлығы жасампаз өмірмен ұштасып, ... ... ... ... ... – ұшқын, білуге құмарлық пен еліктеудің маздап ... ... ... ... ... ... ... ПАЙДАЛАНУДЫҢ ТИІМДІ
ЖОЛДАРЫН АНЫҚТАУҒА АРНАЛҒАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ-ТӘЖІРИБЕЛІК ЭКСПЕРИМЕНТ
2.1. ЕҢБЕККЕ БУЛУ САБАҒЫНДА ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДЫ ... ... ... ... оқу мен ... қатарындағы адам іс-әрекетінің ең бір ... ... өмір ... ... ... Ойын іс-әрекеттің бір түрі.
«Ойындық жағдаяттар негізінде қоғамдық тәжірибені қалыптастыруға, ... ... ... ... әрі ... ... ... өзін-өзі реттеу, жетілдіру жүзеге асырылады», - ... ... ... ... әдісі ретінде, аға ұрпақтың жас ұрпаққа
іс-тәжірибесін беру көзі ... ... Ойын ... педагогикада
мектепке дейінгі және мектептен тыс мекемелерде кеңінен қолданылады.
Ойын тәсілдері мен ойындық ... ... ... ... ... ... алдына мақсат, ойын ... ... оқу ... ойын ... мен тәртібіне бағынады; оқу материалы
оның құралы ретінде қолданылады. Оқу әрекетіне жарыс, байқау ... де, ... ... бәсекелестік рух береді, әрі жарыстық ... ... ... міндетке айналдырады.
Ойын – психогендік тәртібінің, яғни жеке тұлғаның ішкі құбылысына тән
форма ...... ... ... ... әлеуметтік талап-
тілектерді меңгеру құралы» (Л.С.Выготский).
Ойын – жеке ... қиял ... ... ... ... асыру (А.Н.Леонтьев).
Эксперимент (лат. – тәжірибе) – объективтік реалдылықты танудың
пратикалық формасы. Зерттеліп, ... ... ... ... яғни
ұлттық ойындарды пайдаланудың жолдарын анықтау.
Қазіргі бағыт еркін білім беру және өсіп келе ... жеке ... оның ... және ... мүмкіндіктерінің ашылуы.
Қалыптастырылған деңгейлік оқу жүйесін негіздеп, өмірге енгізу, пайдалану
жұмыстары.
Эксперимент – ... ... ... ... ... ... Іздену; табу; қалыптастыру; негіздеу; өткізу; анықтау; енгізу; іске
асыру жұмыстары жүргізілді.
2) Сынып оқушылары екі топқа бөліп оқытылды;
3) Сабақ ... ... ... ... жүргізілді;
4) Жалпы сабақ саны аптасына екі рет болады;
5) Оқыту жүйелі болады, ... ... ... ... оқу ... ... ... сай болды.
Оқушылардың даму мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... қаласы №5 мектеп-гимназияның 3-сыныбында
білім деңгейін тексеру мақсатымен анықтау эксперименті жүргізілді;
9) ... ... ... ... дағдысын, шеберлігін,
икемділігін анықтау.
Анықтау эксперименті барысында оқушылармен сабақта ұлттық ойындар
жүргізіліп, анкеталық сұрақтарға ... ... ... ... ... ... «Асық», «Шынжыр», «Ұшты-ұшты», «Күн мен түн» ... ... ... ... ойнағандары, ойын кезіндегі
ептіліктері, есте ... ... ... ... қарым-
қатынастары байқалды. Мысалы, «Ұшты-ұшты» ойыны кезінде оқушыларға ойынның
шарты түсіндірілді, егер де ... ... ... ... ал егер де ... заттарды атағанда қолдарын
көтермейтіндіктерін айтып, ойынды жалғастырдық.
Ұшты-ұшты, қарға ұшты,
Ұшты-ұшты, ... ... ... ойынында мұғалім еңбек құралдарын атау кезінде сол басталған
сөздің соңғы ... ... ... тез-тез айту керек. Сөйтіп сөздер тез-
тез айтылып, әрі қарай оқушылар жалғастыра береді.
Мысалы, балға, айыр.
Құрақ өрнек құрастыру сабағында «Кім ... ... ... ... ... ... кезінде оқушыларға анкеталық
сұрақтар беріліп, сұрақтарға әр оқушы жеке жауап ... ... ... ойындарға байланысы жүргізілді.
Анкеталық сұрақтар:
1. Ұттық ойындарды ата.
2. Саған қай ұлттық ойын ұнайды?
3. Бос уақытыңда қандай ойындарды ойнайсың?
4. Сабақта ... ... ... ... ... ... ... Өзің білетін ұлттық ойынның шартын жаз.
7. Ұлттық ойындарда қолданылатын құралдарды ата.
8. «Айгөлек» ойынын білесің ... ... ... 8 ... ... ... ... жауап
алынды. Осы сияқты ұлттық ойындар жайында ата-аналардан анкеталық сұрақтар
алынып, талқыланды.
Анықтау эксперименті кезіндегі оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... |Ойын түрлері |Анықтау эксперименті |
| | ... ... ... ... ... |Төмен |
| ... салу |8 |3 |2 |2 |1 |
| ... |8 |4 |2 |1 |1 |
| ... |8 |2 |3 |2 |1 |
| ... |8 |2 |3 |1 |2 |
| ... ... |8 |4 |3 |1 |- ... ... ... ... ... ... ... оқушыларымен ойналатын ойын түрлерін әлі де болса ... ... ... ... ... және ... ... оқушылар ойын барысында өздерінің жай ойлайтындығын ... ... ... ... Қалыптастыру экспериментін
жүргізу барысында оқушылармен әлде де ... ... ... ойын ... көп ... ... етеді.
2.2 ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАРДЫ ЕҢБЕККЕ БАУЛУ САБАҒЫНДА ... ... ... (3-сынып). Оқу жоспары бойынша жылдық сағаттары – 68
сағат, ... ... 2 ... ... (1 ... адам өміріндегі маңызы туралы түсінік.
Еңбек түрлері және құралдары туралы жалпы ұғым. ... ... ... сағат).
Еңбек қауіпсіздігінің ережелерін (тақтайша, ине, оймақ, түйреуіш,
қайшымен жұмыс істеу тәсіліне ... ... ...... ... жұмыс орнын дайындау.
Техникалық-технологиялық мәліметтерді, киімді күту, көнерген киімдерді
жинау.
Бұйымның түр-түсіне, материалына ... ... мен жіп ... ... ... ... ... Түйме қадау тәсілдері. Түймені ... ... ... ... ине, ... ... ... қайшы, т.б.
Көрнекілігі: жалау түрлері (жинақталған альбом).
Топ саяхат: тұрмыс қажетін өтеу комбинаты.
Сарамандық жұмыс: киімді күту жолдары.
Киімнің сөгілген жерін көктеп тігу. Ине ... ... ... ... әдістері. Түйме қадау.
Ұсынылатын бұйымдры: әр түрлі тәсілмен түйме ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық еңбек
(8 сағат).
Еңбек қауіпсіздігінің ... ... су ... ... ... ... ... тәсіліне қарай) сақтау. Агротехникалық мәліметтер,
өсімдіктер мен жан-жануарлар, жәндіктер, ... ... ... ... ... Құрал-саймандар: шелек, суқұйғыш, сыпырғыш, сүрткіш,
күрек, тырма).
Сарамандық жұмыс. Сыныпта. ... ... ... суару, құрғаған
жапырақтарын тастау.
Техникалық еңбек (23 сағат).
Қағаз, қатырма қағазбен жұмыс (15 сағат).
Еңбек қауіпсіздігінің ... ... ... ... ... ... ... істеу тәсіліне қарай) сақтау.
Техникалық-технологиялық мәліметтер. Адам өміріндегі ... ... ... кітап тастайтын, сия соратын, газет басатын, сурет
салатын, орау қағаздар), қатырма қағаз, ... ... ... ... жай қарындаш, сызғыш, өшіргіш, сүрткіш,
қайшы, желім. Оларды пайдалану және ... ... ... ... дайын бұйымдар.
Сарамандық жұмыс. Диафильм қағазды өңдеу. Қағазды бүктеп, қаттау,
кесу. Бұйымдарды әзірлеу. Қағазды ... ... ... ... ... ... ... макеті, жапырақ, қар ұшқыны, гүл тұмарша,
мүйіз ... ... хат ... әр ... ... қорапша, т.б.
Құрастыру (8 сағат).
Еңбек қауіпсіздігінің ережелерін ... ... ... талаптарды орындау.
Техникалық-технологиялық мәліметтер құрастыру түрлерімен таныстыру.
Дайын жиындықтар арқылы бұйымдар құрастыру.
Құрал-саймандар: тақтайша, сүрткіш, кілт бұранда, балға.
Көрнекілік: дайын ... ... ... ... ... жұмыс. Үшбұрыш, шаршы, төрт бұрыш пішінді құрастыру. Дайын
жиындықтардан бұйым құрастыра білу, модельдер жасап білу. Берілген ... ... ... арба, орындық, диван, трактор, жем таситын
машиналар, үй ... ... ... (28 ... ... (8 ... қауіпсіздігінің ережелерін (саз илейтін тақтайша, су ағызатын
түтікше, таяқшамен жұмыс істеу, тәсіліне қарай) сақтау.
Техникалық-технологиялық ... ... ... ... ... кебуі, қаттылығы, еруі), түрлі және
олардың қолданылуы. Материалды жұмысқа дайындау. Тұрмысқа ... ... ... ... ... ... саяхат. Мүсінші шеберханасы.
Сарамандық жұмыс. Жұмысқа дайындық: жалпайту, тегістеу, созу, шымшу,
бөлшектеу, есу, илеу, кептіру.
Ұсынылатын бұйымдар: шар, жеміс-жидектер, ... ине, аша, ... ... үй ... ... (8 сағат).
Еңбек қауіпсіздігінің ережелерін (ши, жіп, оймақ, қайшы, түйреуішпен
жұмыс істеу ... ... ... ... ... жасалған матаның
түрлері. Матаның тұрмыста қолданылуы. Жіп ... ... ... ... ... ... ені, ... жақтары, іс тігуге
және кесте тігуге әзірлік. Жіптің ұзындығын қажетіне қарай лайықтап ... ... ... әдісі.
Құрал-саймандар: ине, жіп, оймақ, қайшы, түйреуіш.
Көрнекілік: мақтадан жасалған маталардың түрлері.
Сарамандық жұмыстар. Матаны тігуге дайындау.
Ұсыныған бұйымдар: қалты, ине, қадайтын ... бет ... ... өнер (12 ... ... ережелерін (тақтайша, қарындаш, ... ... ... ... ... ... Қазақтың сәндік қолданбалы
қолөнердің ерекшеліктері, ... ... ... ұлттық киім түрлерімен
танысу. Өру негізі: өру өнері туралы мәліметтер. Өру ... ... ... әр түрлі жіптер, жас шыбық.
Қалыптастыру эксперименті.
Қалыптастыру эксперименті кезінде өткізілген сабақ жопары.
1-әдістеме. Сабақ жоспары.
Еңбекке баулу (3-сынып).
Сабақтың тақырыбы: ... ... ... ... қағазбен жұмыс істеуді оқушыларға үйрету.
білімділік: дағды, іскерлік, ... ... ... заттарды дұрыс, ұқыпты
пайдалануға тәрбиелеу.
дамытушылық: оқушылардың іскерліктерін, тез
қабылдап алуын дамыту.
Сабақтың түрі: жаңа сабақ.
Сабақтың көрнекілігі: қағаздан жасалған дайын бұйымдар, ... ... ... ... ... барысы.
І. Ұйымдастыру.
ІІ. Жаңа сабақ.
ІІІ. Практикалық жұмыс.
ІҮ. Сергіту сәті.
Ү. Үйге тапсырма беру.
ҮІ. Бағалау.
І. Ұйымдастыру кезеңі.
М.: Оқушыларды сабаққа ұйымдастырып, ... жоқ ... ... Жаңа сабақ.
М.: Жаңа сабақты түсіндіруге кірісу.
М.: Балалар, керек құрал-жабдықтарды партаның үстіне шығарып қойыңдар.
Балалар, сендер ... ... не ... ... Енді ... ... жаңа сабағымыз «қағазбен жұмыс істеу» жасап
үйренеміз (үлгіні көрсетіп): ... біз ... ... ... жасаймыз.
Мына менің қолымда ақ қағаз, осы ақ қағаздың екі ... ... ... ... ... алып, дөңгелек етіп қиямыз. Бәрін түгел қиып ... ... таза етіп ... Практикалық жұмыс.
Қағазбен жұмыс істеу жапсырмалау тәсілімен орындалады.
өздерің қалауларың бойынша қағазбен жұмыс істеп жапсырмалайсыңдар.
ІҮ. Сергіту сәті.
Тербеледі ... жел ... ... ... ... Үйге тапсырма беру.
М.: Осы жұмыстарды аяқтамағандарың үйден аяқтап келіңдер.
ҮІ. Бағалау.
Сабақ жоспары. 2-әдістеме.
Сабақтың тақырыбы: шидің түрлері және оны тоқу ... ... ... оқушыларға шидің түрлері, олардың
ерекшелігі, қолданылуы жайлы түсінік беру:
дамытушылық: ... ... ... ... білімін
практика жүзінде іске асыру;
тәрбиелік: оқушылардың ... ... ... ... ши ... отырғанда оған түскен ... ... ... ... ... ши ... қондырма, эскиз түрлері,
плакаттар, тоқылу жолдары, ақ ши, орама ши, шым ши және ... ... өту ... сын ... ... ... ... Әңгімелесу, баяндау және сұрақ-жауап.
Сабақтың барысы.
І. Ұйымдастыру бөлімі.
ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.
ІІІ. Қызығушылығын ояту.
ІҮ. Дәптермен ... а) бес жол ... ә) ... ... б) ... Бекіту және қорытындылау.
І. Жаңа сабақ.
Ши тоқу ерте заманнан бері халқымыздың қолөнерінің бір түрі ... Шиді ... ... ... ала ... ... ... жұмысы күз
айында, ши биік өсіп піскен кезде жүргізіледі. Ертеде ши тартуға ауыл болып
таңертең жұмысқа кіріскен. ... ... ... ... түбі босайды,
жаңбырдан соң ши оңай тартылады. Дайын болған ... ... ... кептіріп қояды.
Ши тоқу үшін қолданылатын қондырғы өте қарапайым түрде жасалады.
Қондырғы бір ... ... бар, екі қада мен бел ... ... ... үстінен ара қашықтықтары бірдей кертіктер жасалады. Оны ... Дақ ... ... тең ... және ол тоқу ... ... ... үшін қажет.
Жіптің екі ұшына салмақ – тас байлайды да, тоқуға қажетті жіп орап
қояды. Мұндай жіпті «арқау» жібі ... ... ши ... ... бел ағаштың үстіне қояды да,
тас байлаған жіптерді ауыстырып отырады. Әрбір ши сайын салмақ тас ... ... ... ... Әр шидің бірінің басын екіншісінің түбіне
келтіру керек. Сонда ши тегіс тоқылып шығады. ... ... соң ... ... ... ... ... шидің сырт көрінісіне қарап, үш топқа бөлуге болады.
1) Ақ ... ... ... Шым ши (жүн орап, өрнектеп тоқылған).
Ақ ши.
Қабығынан аршылып тоқылған шиді «ақ ши» ... ... ақ шиді ... ... ... ... ... тары қайнатып сүзгенде, қазан
ошақ қоршағанда және т.б. күнделікті тіршілікке пайдаланған.
Орама ши.
Қабығынан ... ... өн ... бір ... боялған жүнмен немесе
жіппен орап шығады. Тоқу кезінде боялған шиді ақ шимен топтап, алма кезек
тоқып ... ... шиді ... ши ... ... тазартылған шидің өн бойын өрнек жүйесіне келтіре отырып, әр
түске боялған жүнмен немесе түсті жіппен орап алады. ... ... ... шиді «шым ши» дейді. Шым ши киіз үйдің сыртына не ішіне –
керегенің сыртынан тұтқанда ол ... ... суық ... үй ішіне
өткізбейді. өрнегімен үйді көркемдеп тұрады.
ІІ. Қызығушылығын ... |1 | |О | | | | |
|2 | | |Р | | | | |
| |3 | |А | | | | |
| | |4 |М | | | | |
| |5 | |А | | | | |
| | | | | | | | |
|6 | | | |Ш | | | | |
| | |7 |И | | | | |
1. ... ... (ою)
2. Киізден жасалған бұйым (сырмақ)
3. Ши тоқуға арналған ауыр зат (тас)
4. Ақ алтын (мақта)
5. Киіз ... ... ... ... түрі ... Іс ... ... (ине).
ІІІ. Мағынаны тану.
|Не білемін |Не ... ... |Не ... ... ... ... ... |Ши тоқитын қондырғыны |
|пайдаланылатын ши |бар қадаға ... | ... | | ... Жаңа ... ... барысында бес жол өлең.
І. Ши. 2. Әдемі, өрнектелген. 3. Тоқиды, тұтады, жинайды.
Киіз үйге өрнектеліп тоқылған шиді тұтады.
Қорытынды барысында ... ... ... ... сөйлем
құрауға болады.
Киіз үйді айнала.....
Ақ....
Құрт жаяды...
Тұту үшін...
Орама...
Ши...
Шым...
Үйді көркемдейді...
Тіршілікте қолданылады...
Осы бағдарлама бойынша жұмыс істеу барысында өзім де, ... ... ... ... ... ... жоспары.
Сабақтың мақсаты: қазақтың сәулет өнері және киіз үй ... ... ... ... ... ... оқушылардың киіз ... ... ... олардың
байқағыштық қабілетін дамыту;
тәрбиелік: ... ... өнер ... ... ... ... түрі: жаңа сабақ.
Көрнекілігі: кітап (Х.Арғынбаев. Қазақ халқының қолөнері), киіз үйдің
макеті, суреттер.
Сабақ барысы:
І. Ұйымдастыру ... Жаңа ... ... ... ... ... сүйене
отырып, әңгіме арқылы талдау жасау.
Мұғалім:
- Бұл суретті бұрын көріп пе едіңдер, нені көрсетеді?
- Сурет сендерге ұнай ... Бұл ... ... ... неге ... Үйдің төбесінде не көрініп тұр?
- Шаңырақ немен көтеріліп тұр?
- Шаңырақтан төмен киіз үйдің несін көріп тұрсыңдар?
- ... ... не ... ... ... ... уықты немен құрастырған?
- Осы суретте киіз үйдің сырты немен жабылған?
М.: Енді киіз үйдің ішкі ... ... ... ... Киіз ... төрінен не байқап тұрсыңдар?
- Киіз үйдің оң жақ қабырғасынан не көріп тұрсыңдар?
- Киіз үйдің сол жақ қабырғасынан не көріп ... Киіз ... ... не ... Киіз үйдің төбесіндегі шаңырақтан төмен қарай түсіп тұрған не?
- Киіз үйдің босаға ... ... не ... Киіз ... ... не жатыр?
М.: Суреттегі бейнелерді мағынасына қарай қандай топқа бөлуге болады?
О.: Көргенбіз, киіз үйдің суреті. Ұнайды, өте жақсы ... ... Бұл ... ... ... дөңгелек шарға ұқсайды.
Үйдің төбесінде шаңырақ көрініп тұр.
Шаңырақ бақанмен көтеріліп тұр.
Шаңырақтан төмен уығын көріп тұрмыз.
Уықтан төмен кереге көріп тұрмыз.
Киіз үйдің есігін ... ... ... уықты жіппен құрастырған.
Киіз үйдің сырты киізбен жабылған.
О.: Үндемей өздері ... ... ... ... ... ... ... Оң жақ қабырғасынан
жиналған төсектерді көріп тұрмыз.
Киіз үйдің сол жақ ... да ... ... ... ... ... ... ілулі тұр.
Киіз үйдің төбесінен төмен қарай түсіп ... ... ... тұрмыз.
Төменде жерде қымыз құятын торсық, кебеже, түрлі ыдыстар көрініп тұр.
Киіз үйдің жерінде киіз, сырмақ, оюлы көрпелер, алаша төселіп ... 1. Киіз ... ... көріністері.
2. Киіз үйдің ішкі көріністері.
3. Үй жиһаздары.
Оқушыларға мал баққан көшпелі қазақ халқының ... ... ... ... киіз үй құралдары еңбек сабағының кабинетінде оқушыларға
көрсетіледі.
Мысалы, кереге, шаңырақ, уық, сықырлауық ... ... ... ... ... ... баулу сабағында оқушылардың
икемділігін, шеберлігін дамыта отырып, өздерінің ... ... ... ... эксперименті кезіндегі оқушылардың еңбек сабақтарында
ұлттық құрал-жабдықтармен жұмыс жасауының ... ... ... ... ... ... |Қалыптастыру эксперименті |
| | ... |Өте ... ... ... |
| | ... ... | | | ... ... ... ... ... |8 |4 |3 |1 |- ... ... көрпеше құрастыру |8 |6 |2 |- |- ... ... ... ... ... |8 |5 |3 |- |- ... ... өнеріне икемділігі |8 |4 |4 |- |- ... |Өру ... ... |8 |4 |3 |1 |- ... ... ... кезінде оқушылардың еңбекке баулу пәнін
оқытуда еңбекке қызығушылықтарының артқанын, ... ... ... ... қалыптасқаны, ізгілікке, имандылыққа,
еңбексүйгіштікке тәрбиеленіп, еңбек етуге қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... ою-өрнек
жасаудағы шеберліктері, А.Мұқашеваның ... ... ... ... ... ... жасау, құрақ құрастыру өнеріне
ептіліктері, ... өру ... ... ... ... да ... жұмыс түрлерімен ермексазбен жұмыс жасау, қатырма қағазбен
жұмыс, ... ... ... ... түрлі-түсті қағазбен жұмыс
жасау түрлерімен танысып, шеберліктерін ... ... ... оның ... ... ... бір мақсаты мен
әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан ерекше қасиеттері болады. Сондықтан халық
арасында қалыптасқан ойындар туралы сипаттамалық ... ... ... ... зерттеу мен талдауды қажет етеді. Қазіргі білім мазмұнының
оқыту мен тәрбиелеудегі мақсаты жеке ... ... ... сана ... ... жеке тұлғаны қалыптастыру мүмкін емес. Жас ұрпақ
өз ұлтының мәдениетін бойына сіңіру арқылы ғана ... ... ... игере алатыны баршамызға мәлім.
Қазіргі бағыт еркін білім беру және өсіп келе ... жеке ... оның ... және ... мүмкіндіктерінің ашылуы.
Қалыптастырылған деңгейлік оқу жүйесін негіздеп, өмірге енгізу.
Кең көлемде айтсақ, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді.
Ұсынылған оқу материалының көлемі бағдарламаға сай болды, оқушылардың
даму мүмкіндігі анықталды.
Сабақ барысында ұлттық ойындар, анкеталық ... ... ... ... ... ... оқушылардың иекмділіктері,
шеберліктерін дамыта отырып, өздерінің қолдарымен жасалған құралдарының
сапасы ... ... ... ... көрсеткіштері
бағаланды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қаншама заман өтсе де, маңызын ... ... ... ... түп қазығына айналдыру ата-ананың да, мектеп ұйымының да басты
борышы. Қоғамның барлық тарихи даму кезеңдерінде ... ... ... ... әртүрлі ғылыми-педагогикалық көзқарастарда қалыптастыру
проблемаларына көптеген ғалымдар, педагогтар көңіл аударды, құнды пікірлер
айтты, өмірлік мұра ... ... ... дәуірдің небір қатал
сынынан өтіп, жаңарып жаңғырып, шым болаттай тіршілік ... және ... біте ... ... ... келе ... қазына. Халықтық
педагогиканың құрамы ұлттық ойындар тек балаларды алдандыру, ... ... ... ... жас ... сай ... мен ... қырағылығы мен тапқырлығының қалыптасу құралы деп те ерекше
бағаланған.
Ұлттық ойындар ... ... ... ... ...
педагогиканың маңызды резервтерінің бірі. Олар оқыту мен тәрбиелеуде
кешенді көзқарастың құралы ... ... ... Бұлардың іс жүзіне
асырылуы оқушылар білімінің мазмұны мен құрамына ... ... ... ... ... қамтамасыз етіп, оның ғылыми деңгейін
арттырады. Тұтастай ... ... ... тән ... ... ғана емес, сонымен бірге кең ... ... ... ... ... ... ... – көп салалы, көп ... ... ... бай қазынасының бірі. Олар көңіл ... ... ... ... ... бойы ... әсер етіп ... Тек ойындық
сала ғана емес, тәрбиелік мәні жағынан да дәл ... ... ... баулу сабағында ұлттық ойындарды пайдалану ... ... ... ... бірге өз халқымыздың
ғасырлар бойы салт-дәстүрін, ата мұрасын ... ... ... құралы
болып табылады. Ұлттық ойындар халық педагогикасының бір саласы болып отыр.
Яғни ұлттық ойындарды жеке тұлғаны тәрбиелеудің негізгі құралы деп ... ... ... Ж.Б., ... Р.М. ... ... 1999, 173-181 бб.
2. Жарықбаев Қ. Психология. Алматы, 1993, 342 б.
3. ... А., ... ... ... ... ... ... Алматы, 2000, 294 б.
4. Диваев А. Игры киргизских детей // Туркестанские ведомости. – 1905.
– 152. – С. ... ... А. Как ... ... ... // ... сборник.
Ташкент, 1916, Т.568, 169 б.
6. Өзбекстан Мемлекеттік мұражай қоры. Қор И-69, 54-іс, 20-б.
7. Алекторов А. О рождении и вомпитании ... ... о ... ... ... ... 1891, 82 б.
8. Қазақ ССР тарихы. Т.4. Алматы, 1989, ... ... Игры и ... ... у ... // ... 1883, №17, 66-б.
10. Гуннер М. Сборник казахских национальных игр и ... ... 1938, 5-12 ... ... А. Игры ... ... // ... сборник.
Ташкент, 1909, 28 май, №109, 470-б.
12. Гаврилов М. Развлекательные игры у ... ... ... ... ... 1909, Т.535, ... Тәнекеев М.Т., Адамбеков Қ.І. Қазақтың ұлттық спорт ойындары.
Алматы, 1994
14. Тәнекеев М.Т., ... А.К. ... игры в ... ... 180 ... ... Б.Ә. ... ұлттық ойындары. - Алматы, 1978. – 302 б.
16. Диваев А. Халық ойындарының ... ... ... // ... 1974, №5
17. Диваев А. Қазақтың ұлттық ойындары – шетел ғалымдарының көзімен //
Зерде. – 1995. - ... ... Е. ... ... ойындары. Алматы: Рауан, 1991, 176 б.
19. Усова А.П. Балабақшадағы ойын түрлері. Алматы: Мектеп, 1987, 175 ... ... И.Ю. ... воспитание дошкольника. Москва: Советская
Россия, 1959, 76-б.
21. ... Л.В., ... В.Г. ... ... ... Государственное
издательство Ф.С., 1969, 224-б.
22. Поддьякова Н.Н., Михайленко Н.Я. ... ... ... аспект. Москва: Педагогика, 1987, 192-б.
23. Хухлаева Д.В. Теория и методика физического воспитания ... ... ... ... 1971, ... ... М.М., Михайлова Л.И. Зимние игры и ... ... ... и ... 1996, ... Шалыгина Г.В. Исследование двигательной подготовленности ... ... ... и села: Автореф. дисс. к-та пед. наук,
Москва, 1977, 21 ... ... ... 2004, №11, 51-54 ... ... М.М., Михайлова Л.И. Зимние игры и ... ... ... и ... 1946, 33-49 бб.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық ойындарды ұйымдастыру ерекшеліктері20 бет
Ұлттық ойындарға анықтама 26 бет
Мектеп оқушыларына қазақ тілі сабағындағы ұлттық ойындарды тиімді қолданудың әдіс-тәсілдері33 бет
Ақша-несие саясатының теориялары8 бет
Аудиовизуалды мұрағат құжаттарын пайдаланудың қазіргі заманғы технологиялық және құқықтық негіздері48 бет
Жайылымдарды тиімді пайдалануды ұйымдастыру4 бет
Жер пайдалану құқығы11 бет
Жерді пайдалану және оны қорғау құқығы25 бет
Жылжымайтын мүліктің тиімді пайдалануын талдау13 бет
Мектептің оқу – тәрбие процесінде салт – дәстүрдің пайдаланудағы тәрбиелік мүмкіндіктері53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь