Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының педагогикалық көзқарастары

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 4
1 Саяси қуғын.сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
педагогикалық ой.пікірлерінің қалыптасуы
1.1 Саяси қуғын.сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
дүниетанымының қалыптасуына ықпал еткен әлеуметтік.
экономикалық, қоғамдық жағдайлар.
12
1.2 Қазақстандағы 1930.1938 жылдардағы білім беру, мектеп ісі. 18
1.3 Саяси қуғын.сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
педагогикалық көзқарастарының қалыптасуы.
30
ТҰЖЫРЫМ 44
2 Саяси қуғын.сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
педагогикалық мұралары.
2.1 Педагогика ғылымын қалыптастырудағы саяси қуғын.сүргін
құрбандары болған қазақ зиялыларының рөлі.
45
2.2 Саяси қуғын.сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
еңбектері.
72
2.3 Саяси қуғын.сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
педагогикалық идеяларын болашақ ұстаздардың даярлық үрдісіне
ендіру жолдары
97
ҚОРЫТЫНДЫ 105
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ: 106
Қосымшалар 116
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының көкейкестілігі.
Қазіргі кезеңде Қазақстан Республикасы әлемдегі өркениетті елдермен
терезесі тең мемлекет ретінде халықаралық ықпалдастыққа бет бұрып, саяси-
экономикалық мәселелерді ұлттық мүддеге орайластыра отырып, тиімді даму
жолдарымен жүріп келеді. Мұны еліміз ішкі және сыртқы саясаттағы өзіндік
байыпты бағыттары арқылы жүзеге асырып отыр. өйткені халқымыздың
ғасырлар бойы біртіндіп қалыптасқан рухани қазынасы тоталитарлық жүйе
кезеңінде орасан зор дағдарысқа ұшырап, тоқырап қалғаны баршаға аян. Ол өз
кезегінде өскелең жас ұрпақтың өз туған халқының рухани құндылықтарынан
ажырап әкелуіне соқтырды. Міне, сондықтан да жас өспірімдердің
халқымыздың рухани тамырынан толық қол үзіп қалмауы-біздің бүгінгі
елдігіміз бен егемендігіміздің негізгі өлшемдерінің бірі деп есептеуге болады.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» [1] атты
халыққа арнаған ағымдық жылдағы Жолдауында еліміздегі ішкі және сыртқы
басты саяси бағыттарын айқындады. Аталған жолдауда еліміз дүниежүзілік
стандартар деңгейінде сапалы білім беруге жету керектігін көрсеткені мәлім.
Бұл орайда, білім беру саласына ерекше назар аудару қажеттілігі анық.
Тәуелсіз елімізде оқушы-жастарды бүгінгі күн талабына сай ұлттық тәлім-
тәрбие беруде халқымыздың бай мәдени мұраларын, педагогикалық ой-
пікірлерін, жинақталған ұлттық құндылықтарды зерттеп, жүйелеп, оқу
орындарының оқу-тәрбие үрдісінде пайдаланудың маңызы зор. Осы бағытта
қазіргі бәсекеге қабілетті жас өспірімдерді тәрбиелеу, ұлт тұрмыс-тіршілігін
өркендетуші сапалы да салауатты, ұлтжанды, мәдени-ғылыми ой-өрістері кең
ұрпақ өсіру-қоғам алдында тұрған басты міндет. әрбір қоғам өзінің даму
барысындағы зиялы қайраткерлердің педагогикалық ақыл-ойын, тәрбиелік
тәжірибесін зерделеп, заман талаптарына сай жетілдіріп пайдаланып отырған.
Қазақ тарихының даму кезеңдерінен, ежелгі дәуірлерден жеткен әдебиеті
мен тарихында, мәдениетінде ақын-жыраулардың өлең-жыр, толғауларында,
ғылыми педагогиканың бастауы деп санайтын ортағасырлық ұлы ойшылдар
Әл.Фараби [2], А.Иассауи [3], М.Қашкари [4], Ж.Баласағұн [5] т.б. тарихи-
педагогикалық мұраларындағы педагогикалық ой-пікірлері ұлттық тәлім-
тәрбиенің мазмұнын кеңейтіп, жас ұрпақтың елжандылыққа, имандылық рухта
тәрбиелеуде тірек болуда. Бұл тәлім-тәрбиелік идеялар ХІХ ғасырда Ыбырай
[6], Шоқан [7], Абай [8] сияқты ағартушылардың ойлары мен қазақ халқының
тәлім-тәрбиелік құндылықтарын жаңа деңгейге көтерді.
Жоғарыда аталған ғұламалардың жасөспірімдер тәрбиелеудегі озық
педагогикалық ой-пікірлерін одан әрі дамытушы, кешегі Алашорда
қайраткерлері болған А.Байтұрсынов [9], М.Жұмабаев [10], Ж.Аймауытов[11],
М.Дулатов [12], Ә.Бөкейханов [13], Х.Досмұхамедов [14] т.б. белгілі қоғам
қайраткерлері әрі қарай жалғастырып, қазақ мектептері оқу-тәрбие көлемін
ұлттық тәлім-тәрбие мазмұнымен толықтырды.
ХХ ғасырдың 20-30 жылдары қазақ халқының тарихында аса
құндылығымен, маңыздылығымен және қасіретімен де мәңгі қалатыны даусыз.
125.Бекхожин.К Қазақ баспасөзінің даму жолдары. – Алматы.- 1964.86 б
126.Кәкішев Т. Сәкен сүйген сұлулар. – Алматы.- Атамұра.- 1997.-165 б
127.Ахметов. Ш. Қазақ совет балалар әдебиет».- Алматы.- Мектеп.- 1976. –
24 б.
128.Кәкішев Т.Қызыл сұңқар. Алматы.- Қазақстан.-1968.-227 б.
129.Қайратұлы.Б Алаштың ардақтысы Сәкен. // Астана хабары. №180.-19
қазан.- 2006.- 3б.
130.Әбдірахманова Т. Ақын сыры. І.Жансүгіровтың лирикасы туралы.
Жазушы.- Алматы. –1965.- 100 б.
131.// Жұлдыз. қоғамдық-саяси журнал. №2.- 1990.- 196 б.
132.Жансүгіров І. Көркем әдебиет жинағы. – Алматы. –1933. – 2 б.
133.ҚРОММ.1365 қор, 3-тізім, 36-іс. 2 б.
134.ҚРОММ.1368 қор, 1-тізім, 40-іс.2 б.
135.Бейісқұлов Т. Қанатты қаламгер. Алматы.-Жазушы,- 1983.- 34 б.
136.Байменше С. Салақ қарауға болмайтын салмақты іс. // Егеменді
Қазақстан. №300. 6 желтоқсан. 2006. 4 б.
137.Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. Алматы.- Білім.- 1998.- 26
б.
138.Би аға. Б.Майлин туралы естеліктер .Алматы.-Жазушы.- 1991.- 3 б.
139.Оралбай Ә. Қ.Жұбанов және қолжазба дәстүрі. // Ақиқат. - №1.-2005.- 62
б.
140.Кенжебаев К., Оралбай Ә. Қ.Жұбанов:деректі ғұмырнама.Алматы.- Ана
тілі.-2000.- 92 б.111
141.Нәубет. Публицистикалық ой-толғаулар: құраст.Қыстаубаев З. Алматы.-
Жалын.-1990.-222 б.
142.Шонанов Т., Бегалиев Ғ. Бастауыш мектептегі қазақ тілінің әдісі.
Қызылорда. 1935.- 3 б.
143.Шонанов Т. Бай баласы мен жарлы баласы. Алматы. Қазақстан, 1931,-24
б.
144.Тойкен С. Телжан Шонанұлы кім еді? // Ақиқат. №9.2004.- 40 б.
145.Шонанов Т.Қоғамтану, қазақ тілі және әдебиет оқытудың өлкелік
конференциясының қорытындысы. // Жаңа мектеп. №7. 1930.
146.Мұсағалиева А.С. Халық Ағарту Комиссариаты қорының құжаттары
республика зиялыларының қызметі мен көзқарасы жөніндегі дерек
көзі.(1920-1936жж).Тарих. ғыл. канд. дәреж. алу үшін
дайын.диссерт.Авторефераты. Алматы.2001.-15 б.
147.Шонанов.Т Он жылда баспа жұмысы. // Жаңа мектеп. №10.1930.-34 б.
148.Раджапов А. Он жетінші жылғы дүрбелең тұсындағы Түркістан // Қазақ
тарихы.- 1995.№5, - 33 б.
149./ Алаш Орда / Сборник доументов.- Алматы.-1992.-48 с.
150.Культурное строительство в Туркестанской АССР. Сборник док.-
Алматы., 1982. – 5 с.
151.Төреқұлұлы Н. Орталық баспаның бес жылдығы. // Темірқазық. Сәуір.
1996. №1(4). Шымкент, 1996. 38 б.
152.Тілеуқұлов Т. Жазықсыз жазалған тұлғалар. Ташкент.2000.- 20 б.
153.Сейфуллин С. Шығармалары. 5-том. Алматы. Жазушы. 1988. 108б.
154.Бағылбеков М. С.Сейфуллин-әдебиет тарихын зерттеуші.
Фил.ғыл.канд.дәреж.алу.үшін дайындалған диссерт.Автореф.-Алматы.-
1994.- 6 б.
155.С.Сейфуллин.өлеңдері мен поэмалары. Алматы.- 1957.- 126 б
156..Сейфуллин. С. Тар жол, тайғақ кешу.- Алматы.- Жазушы.- 1977.-5 б.
157.Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті. –1932. ІІ кітап. –6 б.
158.Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті. 1932. 1-кітап..- 2 б.
159.Сейфуллин С., Тұрманжанов
        
        Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ
зиялыларының педагогикалық көзқарастары
(1930-1938 ж.ж)
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 4
1 Саяси қуғын-сүргін құрбандары ... ... ... ... ... ... ... құрбандары болған қазақ зиялыларының
дүниетанымының қалыптасуына ықпал еткен ... ... ... ... ... ... ... беру, мектеп ісі. 18
1.3 Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
педагогикалық көзқарастарының қалыптасуы.
30
ТҰЖЫРЫМ 44
2 Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған ... ... ... ... ... қалыптастырудағы саяси қуғын-сүргін
құрбандары болған қазақ зиялыларының рөлі.
45
2.2 Саяси қуғын-сүргін ... ... ... ... ... ... ... болған қазақ зиялыларының
педагогикалық идеяларын болашақ ұстаздардың даярлық үрдісіне
ендіру жолдары
97
ҚОРЫТЫНДЫ 105
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... Республикасы әлемдегі өркениетті елдермен
терезесі тең мемлекет ретінде халықаралық ықпалдастыққа бет бұрып, саяси-
экономикалық мәселелерді ұлттық мүддеге орайластыра отырып, тиімді даму
жолдарымен ... ... Мұны ... ішкі және ... ... ... бағыттары арқылы жүзеге асырып отыр. өйткені халқымыздың
ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... орасан зор дағдарысқа ұшырап, тоқырап қалғаны баршаға аян. Ол ... ... жас ... өз ... ... ... құндылықтарынан
ажырап әкелуіне соқтырды. Міне, сондықтан да жас өспірімдердің
халқымыздың рухани ... ... қол үзіп ... ... бен ... негізгі өлшемдерінің бірі деп есептеуге болады.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың [1] атты
халыққа арнаған ағымдық жылдағы Жолдауында ... ішкі және ... ... ... айқындады. Аталған жолдауда еліміз дүниежүзілік
стандартар деңгейінде сапалы білім беруге жету керектігін көрсеткені мәлім.
Бұл орайда, білім беру саласына ерекше назар аудару ... ... ... ... бүгінгі күн талабына сай ұлттық тәлім-
тәрбие беруде халқымыздың бай мәдени мұраларын, педагогикалық ... ... ... құндылықтарды зерттеп, жүйелеп, оқу
орындарының оқу-тәрбие үрдісінде пайдаланудың маңызы зор. Осы ... ... ... жас ... ... ұлт тұрмыс-тіршілігін
өркендетуші сапалы да салауатты, ұлтжанды, мәдени-ғылыми ой-өрістері кең
ұрпақ өсіру-қоғам алдында тұрған басты міндет. әрбір қоғам өзінің даму
барысындағы зиялы ... ... ... ... ... ... ... сай жетілдіріп пайдаланып отырған.
Қазақ тарихының даму кезеңдерінен, ежелгі дәуірлерден жеткен әдебиеті
мен тарихында, мәдениетінде ақын-жыраулардың өлең-жыр, толғауларында,
ғылыми педагогиканың бастауы деп санайтын ... ұлы ... [2], ... [3], М.Қашкари [4], Ж.Баласағұн [5] т.б. тарихи-
педагогикалық мұраларындағы педагогикалық ой-пікірлері ұлттық тәлім-
тәрбиенің мазмұнын кеңейтіп, жас ұрпақтың елжандылыққа, имандылық рухта
тәрбиелеуде тірек ... Бұл ... ... ХІХ ... ... Шоқан [7], Абай [8] сияқты ағартушылардың ойлары мен қазақ халқының
тәлім-тәрбиелік құндылықтарын жаңа деңгейге көтерді.
Жоғарыда аталған ғұламалардың жасөспірімдер ... ... ... одан әрі ... ... ... болған А.Байтұрсынов [9], М.Жұмабаев [10], Ж.Аймауытов[11],
М.Дулатов [12], ... [13], ... [14] т.б. ... ... әрі ... ... қазақ мектептері оқу-тәрбие көлемін
ұлттық тәлім-тәрбие мазмұнымен толықтырды.
ХХ ... 20-30 ... ... ... ... аса
құндылығымен, маңыздылығымен және қасіретімен де мәңгі қалатыны даусыз.
өйткені, Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында қазақ даласы жаңа тұрпатты3
мемлекет құруға қадам жасады. Ал оның ... ... ... ... ана ... ... ... жазып, қазақ ғылымының қалыптасып
дамуына, отандық мәдениетіміздің ілгерілеуіне барынша ат салысқан бір топ
қазақ зиялылары сталиндік тоталитарлық режимнің қысымына ілінді. [15].
Ұлттық ... ... ... ... ... ... да ... уақыттан бері зерттеу нысанына айналып келеді.
Мәселен, Қазақстандағы педагогикалық ой мен халыққа ... беру ... ... мен ... беру ... Т.Т.Тәжібаев[16], Ә.І.Сембаев[17],
Қ.Б.Бержанов[18], Қ.Б.Жарықбаев[19], А.К.Көбесов[20], Г.М.Храпченков[21],
К.К.Құнантаева[22], Қ.Б.Сейталиев[23], А.Н.Ильясова[24] секілді
зерттеушілердің монографиялық еңбектерінде ... ... ... ... халық ағарту ісінің қалыптасуы мен
дамуына арналған.
Революцияға дейінгі ұлттық тәлім-тәрбие ... ... ... ... ... [30] еңбектерінде көрініс тапқан.
Кеңес дәуіріндегі Қазақстандағы педагогикалық ой-пікірдің ... ... [33], ... ... [35], ... [36], А.Б.Тұрсынова[37],
Қ.Қ.Шалғынбаева [38], І.Р.Халитова [39], А.Е.Дайрабаева[40], Т.Ә.Ахметов[41],
Ф.Буланова [42], ... [43] ... ... ... саласында ағартушылардың мұралары қарастырылған.
Отандық педагогика ғылымын дамытуда, жаңа педагогикалық үлгілер
жасауда, олардың өткен ойларымен сабақтастығын қарауда, төменгі педагог-
ғалымдардың ... ... ... ... [44], М.А.Лигай [45],
С.Кариев [46], М.Құрманов [47], Г.К.Нұртаева [48], Г.Ж.Меңлібекова [49],
Т.Т.Галиев [50], Е.Ө.Жұматаева [51], Қ.М.Кертаева [52], Б.Т.Кенжебеков[53].
Аталған ғалымдар өз зерттеулерінде ... ... мен ... ... түрлі салаларын қарастырған.
Кейінгі жылдары Қазақстанда білім беру жүйесінің қалыптасуы және
дамуы тарихына байланысты бірнеше диссертациялар ... ... ... [55], ... [56], А.Ж.Мірәлиева [57],
С.А.Баймұратова[58],А.С.Қыдыршаев[59],А.Б.Елкеева [60], М.Ж.Кұлжабаева
[61], Н.А. Тұсбакова [62], Б.Байменова [63], Б.С.Сарсекеев[64], Р.И.Бурганова
[65], ... [66], ... ... ... [69], ... З.Е.Жұмабаеваның [71] және т.б. бұл
ғылыми еңбектерде мәселелер әр түрлі бағыттарда қарастырылады. Осы сияқты
Қазақстанда тәлім-тәрбие ... ... ... ... ... ... ... арналары мен мәселелері отандық ғалымдар
еңбектерінде де көтерілген және көтеріліп келеді. Мәселен,
К.Т.Әбілғазиева[72], Ж.Т.Баймағанбетова [73], А.С.Елемесова [74],4
Г.Б.Ещанова [75], ... [76], ... ... [78], ... [79], ... [80], және ... ғалымдардың зерттеулері Қазақстан педагогикасының және мектебінің
даму тарихына өз әсерін тигізді. Тарихи-педагогикалық тұрғыдан тереңірек
зерттеу мектептің тарихи-мұраларын байыта түсті.
Қазақстан Республикасының [81] ... [82], [83] ... ... беру ісінде жаңа рухани-
мәдени құндылықтарды игеруге, ұлттық сананың қалыптасып өсуіне жағдай
жасауда қоғам мен тұлға ... ... ... ... жан-жақты дамыған жеке адамды қалыптастыру әрқашанда
болашақ қоғам құрылысының аса маңызды буыны ретінде қарастырылып келді.
Адамзат ... ... ... адам ... ... ... ... үрдісінің мазмұнына еніп отырады.
Өткеннің тәжірибесін бойға дарыту, озық өнегелі ... ... ... ... ... ... үрдісі жүріп отырады.
Мұндай үрдіссіз қоғамның өркениетті елдер деңгейіне жетуі мүмкін емес.
Елбасы Н.Ә.Назарбаев ұлттық кеңестің мәжілісінде жасаған
баяндамасында (2003ж) ... ... жас ... ... қазақ халқының ғасырлар
бойы жинақталған аса бай мәдени мұрасы мүмкіндігінің жоғары екендігіне
айрықша назар аударған.
Қазіргі кезде ... ... дами ... ... құндылықтарды қайта
ескеру нәтижесінде ғасырлар бойы жинақталып, өткеннің тарихынан бізге
жеткен тәлімдік мол мұраларды болашақ ұрпақ тәрбиесіне септігін тигізетін
мезгіл туып отыр.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... халықты
өркениеттің өріне сүйреген көсемдердің көзге шалынар басты қасиеті-олардың
қай-қайсысы ... ... ... ... ... жалынды патриот, әрі ғалым, әрі киелі өнер иесі және ... ... ... ... біткен осы үркердей
шоқ жұлдыздардың несібесі.
Өткен ғасыр басында қалыптасқан қазақтың ұлттық кәсіби саяси элитасы
деген жасанды жаламен жойылды. Елбасы ... ... атты ... ... деп ... ... бағытта ұлттық педагогикамызда маңызды орын алуға лайықты
еліміздің сонау ХХ ... ... ... ... ... жапа ... қазақтың біртуар азаматтарының ағарту ісіне қосқан5
үлестері егемен еліміздің халқын, әсіресе жас ... ... ... ... ... қатар қазақ халқының педагогикалық мұраларын, соның
ішінде 30-жылдарда саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ
зиялыларының сол уақыттағы ... ... ... ... ... ... арттырады. қуғын-сүргін
құрбандары болған қазақ зиялыларының мұраларының педагогикалық
негіздерін зерттеу өскелең ұрпақтың зейін-зердесі мен ой-өрісін кеңеюіне және
отандық педагогика тарихын ... ... оның ... ... ... ... мүмкіндік береді. Осыны ескере отырып, қазақ
зиялыларының еңбектерін бағалай отырып, оның ... ... ... сай ... ... ... ... ойымызша, саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ
зиялыларының мұраларының жас ұрпақты ұлттық рухта ... ... мәні ... ... дау жоқ. Демек, құрбан болған қазақ зиялыларының
педагогикалық мұраларының теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... кездегі тағылымдық мүмкінділігінің қажеттілігі мен
оның ұлттық педагогика тарихында жүйелі түрде тұтастай қарастырылмауы
арасындағы қайшылық анық байқалады.
Осы қайшылықты ... ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының педагогикалық көзқарастарының
негіздерін қарастырып саралау, біздің зерттеуіміздің мәселесін құрайды.
Сонымен, мәселенің көкейкестілігі мен оны тарихи-педагогикалық
тұрғыда анықтап, оларды белгілі бір жүйеге ... ... ... "Саяси
қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының педагогикалық
көзқарастары (1930-1938жж.)" деп алуымызға негіз болды.
Зерттеудің мақсаты: саяси ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық тұрғыда
саралап, талдау жасау.
Зерттеудің нысаны: саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ
зиялыларының еңбектеріндегі ағартушылық ұстанымдар.
Зерттеудің пәні: саяси қуғын-сүргін құрбандары ... ... ... ... ... ... ... болжамы: егер саяси қуғын-сүргін құрбандары
болған қазақ зиялыларының еңбектеріне тарихи-педагогикалық тұрғыдан
талдау жасалып, оның ... ... онда ... ... қоры ... орта ... беретін және жоғары мектептің оқу-
тәрбие жұмысының тиімділігі арта ... ... ... ... идеялары оқушылар мен студенттердің ұлттық құндылықтарды,
өз елінің тарихын құрметтеу, елжандылық қасиеттерін қалыптастыруға
ықпалын тигізеді.
Зерттеу міндеттері:
1.саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
дүниетанымдық және ... ... ... ... ... ... айқындау;6
2.саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
шығармаларындағы педагогикалық көзқарастарын анықтау.
3.саяси қуғын-сүргін құрбандары ... ... ... көзқарастарындағы негізгі идеяларды талдап, қорытып, жүйеге
келтіру.
4.саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының ғылыми-
педагогикалық еңбектерін қазіргі оқу-тәрбие үрдісінде пайдалану жолдарын
анықтау.
Зерттеудің жетекші ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық идеяларын жүйеге келтіріп,
оқушы жастардың тәрбиесіне шығармашылықпен пайдалану.
Зерттеудің әдіснамалық-теориялық негіздері: отандық тарихты
зерттеушілер, педагогика тарихы оның ... ... ... педагогтардың, психологтардың және ХХ ғасырдың 30-шы
жылдардағы тарихты зерттеген ... ... ... ... ... ... ... Конституциясы,
Қазақстан Республикасының Заңы, , , , т.б. ресми құжаттар,
Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағатының құжаттары,
Орталық ұлттық Кітапхана (ОҰК) ... қоры мен ... ... ... қорының материалдары, Қазақстан Республикасының
Президенттік мәдениет орталығы кітапханасының материалдары, ХХ ғасырдың
басындағы ... ... ... ... ... ... мен монографиялық, диссертациялық зерттеулер,
мерзімді баспасөзде жарияланған материалдар, саяси қуғын-сүргінге ұшыраған
қазақ зиялыларының ... ХХ ... ... ... ... ... мәселесіне байланысты философиялық,
психологиялық, педагогикалық, тарихи-әдістемелік әдебиеттерге, зерттеу
жұмысына қатысты сирек кездесетін қолжазбалар мен мұрағат құжаттарына
талдау жасау, ... ... ... ... тарихи-педагогикалық
тұрғыдан тұжырымдау, жүйелі-құрылымдық, тарихи-салыстырмалық,
өмірбаяндық контекстік-анализ сипаттау, ой-пікірлерді ... ... ... ... кезең (2003-2004 жылдар)- Зерттеу тақырыбы анықталды, зерттеу
мәселесіне ... ... ... және арнаулы
әдебиеттермен диссертациялар, монографиялар мен мақалалар, этнопедагогика
мен этнопсихологиялық әдебиеттерге талдау жасалып, ресми құжаттар ... ... ... ... ... ғылыми
негіздері зерделенді. Зерттеу жұмысының объектісі, пәні, мақсаты мен
міндеттері, әдіснамалық ... мен ... ... ... ... ... ... қажетті мұрағат
материалдары жинақталды. Жинақталған деректер талдауға алынды. Саяси
қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының көзқарастарының даму
бағыттары бір жүйеге келтірілді. Аталмыш тақырып бойынша ... ... және ... ... ... ... (2005-2006жылдар)-Жүргізілген зерттеу жұмысының
нәтижелері бір жүйеге келтіріліп, қорытындыланды. Осы ... ... ... ... ... ... ... (1930-1938)" тақырыбындағы арнайы курс бағдарламасы
жасалды. Жинақталған материалдар ... ... ... ... жағынан ресімделіп, ғылыми жұмыс
ретінде өңделді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәнділігі:
1.қазақ зиялыларының педагогикалық ... ... ... ... жағдайлар айқындалды;
2.саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
педагогикалық еңбектері отандық педагогикалық ой-пікірлердің дамуына
қосқан үлестері анықталды;
3.саяси ... ... ... ... ... ... мен ... беру саласындағы қызметтерін мұрағат
және қолжазба материалдары негізінде арнайы зерттеліп, ғылыми айналымға
енгізілді;
4.саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... практикалық құндылығы:
-педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған "Саяси
қуғын - сүргін құрбандары ... ... ... ... ... атты ... курс бағдарламасы жасалып, оқу-
тәрбие үрдісінде қолдануға ұсынылды;
-зерттеу нәтижелерін , , , ... ... ... ... ... материалдарын педагогикалық жоғары оқу орындарының,
педагогикалық колледждердің, жалпы білім беретін мектептердің оқу-тәрбие
жұмысында, оқулықтар мен оқу-әдістемелік ... жазу ... ... ... ... Еуразия гуманитарлық институтының педагогика
кафедрасы, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Ақмола
облыстық білім беру қызметкерлерін қайта дайындау мен біліктілігін арттыру
институты, ... ... №4, №37, №38 орта ... ... -
педагогикалық колледж.
Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар:8
1.саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ ... ... ... ... еткен қоғамдық - тарихи
жағдайлар.
2.саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялылары
еңбектеріндегіпедагогикалық көзқарастардың жүйесі.
3.саяси қуғын-қургін құрбандары болған қазақ зиялыларының
педагогикалық еңбектері мен ... ... ... ... ... қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ
зиялыларыныңпедагогикалық көзқарастарын оқу орындарында пайдалануға
ұсынылған атты ... курс ... ... ... мен ... ... ... қорытындылардың теориялық-әдіснамалық негізде
дәлелденуімен, алға қойған міндеттерге сай келетін әдістер топтамасының
тиімді жүйесін пайдаланумен, зерттеу мазмұнының ғылыми аппаратқа
сәйкестілігімен және әдебиеттер мен мұрағат ... ... ... ... болған қазақ зиялыларының педагогикалық көзқарастарын
оқу-тәрбие үрдісіне ендірілуімен қамтамасыз етіледі.
Зерттеу нәтижелерін сынақтан өткізу мен тәжірибеге ... ... ... ... мен ... Қазақстанның жас
ғалымдарының 1-ші аптасына арналған жас ғалымдардың халықаралық
ғылыми-тәжірибелік конференцияда (Астана,2004), атты
республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияда (Павлодар,2004), атты халықаралық
ғылыми-тәржірибелік конференцияда ... 2005), ... ... ... ... ... 2005),
атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Астана, 2005), атты республикалық ғылыми-
тәжірибелік конференцияда (Көкшетау,2006),
атты республикалық ғылыми-теориялық конференцияда (Астана, 2006),
Еуразия гуманитарлық институтының ... ... ... , ,
журналдарында жарияланған мақалаларда баяндалды.
Диссертацияның құрылымы: зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
Кіріспеде ... ... ... ... ... ... зерттеудің нысаны, пәні, ғылыми болжамы, міндеттері,9
зерттеу кезеңдері, әдістері, ғылыми жаңалығы, теориялық және ... ... ... ... ... атты ... тарауда қуғын-
сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының дүниетанымының
қалыптасуына ықпал еткен сол кезеңдегі елдегі әлеуметтік-экономикалық
тарихи-қоғамдық жағдайлар баяндалған. Халыққа білім ... ... ісі, ... ... даму ... ... берілді.
атты екінші тарауда қуғын-сүргін құрбандары
болған қазақ зиялыларының педагогикалық ... ... ... ... ... жазу ... еңбектері және олардың педагогика
ғылымы үшін маңызы айқындалды. қазақ зиялыларының педагогикалық
көзқарастарын орта және жоғары оқу орындарында оқу ... және ... ... ... ... ... ... бойынша жүргілізген зерттеулер
тұжырымдалып, қорытындылары беріліп, зерттеу мәселесінің болашақта жан-
жақты ... ... ... ... ... зерттеу материалдары, арнайы курстың
бағдарламасының мазмұны енгізілді.10
1 Саяси қуғын-сүргін құрбандары ... ... ... ... қалыптасуы
1.1 Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
дүниетанымының қалыптасуына ықпал еткен ... ... ... аяқ шені мен ХХ ... бас кезі Россия топырағына
жаңа бір елеулі өзгеріс әкелді: орыс капитализмі өзінің даму жолындағы ... ... ... ... орай ... ... ... келген елдерге ол ықпалын бұрынғысынан анағұрлым күшейте
түсіп, енді тек қана ... ... ... яғни ... ... жүргізуді қанағат етпей, қазақстан тәрізді қиыр шеттегі бай өлкелерде
өндіріс орындарын құру ісін ... ... ... ... ... көз ... ... қараған-отаршылар бұл қасіретті
дертті біртіндеп енгізді, оның ел ішіне дендеп кіруіне жағдай жасады.
Стратегиялық саясатты жүзеге асыруда отаршылдар біртіндеп, жоспарлы түрде
қимылдады. ... ... ... аға ... ... жүйе ... келді. қазақтың шұрайлы жерлеріне ішкі Ресейден
келген босқындар қоныс ... ... ... ... ... ... елдің
дәстүр-салты күштеп енгізіле бастады. Бұдан кейін 1868 жылы қазақ даласы
облыстарға, уездерге, болыстарға, ... ... де, ... ... ... мемлекет аппараты пайда болды. Міне, осындай
қисынсыз саясат елдің тұтастығына жік салды, ынтымық-бірлігіне арқау
түсірді. Патша үкіметі озбырлық пен өктемдік үстіне ұлт ... ... ... ... көп ұлтты елдерді өзіне бағындырып ұстамақ
болды. Ондағы көздеген ... ... ... ... ... ... ... бұқара көпшілігінің орыс халқының ұлы мәдениетінен
сусындап, өзара туысқандық қарым-қатынастарын күшейтуіне кедергі жасап,
сондай-ақ, орыс немесе басқа халықтар болсын-бәрін қара түнек қараңғылықта
ұстап, ... ... ... еді. Көп ... ... айналған Ресей
ХVІІІ ғасырдан бастап-ақ жүйелі және мақсатты ... ... ... қазақ
елін мемлекеттік тұтастығынан айыру, сол арқылы қазақ қоғамына, ... ... ... ену саясатын жүргізді. ХХ ғасырдың бірінші жартысында
еліміздің ішкі жағдайына ірілі-уақты оқиғалар болды. оның ішіндегі ең
бастысы-1905 жылғы буржуазиялық-демокартиялық ... пен 1917 ... ... төңкерістері еді.1917 жылы ақпанда өкімет басынан келген
Уақытша үкіметтің халыққа қарсы ... ... ... ... ... ... ақ гвардияшылардың елді талан-таражға түсіруі
қазақстан экономикасына көп зиянын тигізді. өнеркәсіп өнімінің көлемі өте
төмендеп кетті. ... пен ең ... ... ... ... білінді,
қағаз ақшаның құны құлдырады. 20-жылдары елімізде шаруашылықтың қай
саласы ... ... ... бағытталып, елде электр станцияларын
салу, көмір, мұнай, шойын, болат өндіруді қолға алу, жер тыңайтқыштарын
өндіру, оны суландыру, тағы да басқа агротехникалық жұмыстарды ... аса ... ... ... 20-30 ... ... халқының басынан өткізген ең бір
қарама-қайшылықты, қасіретті тарихи кезең болды. Республикада үлкен
өзгерістер жүргізілді. қазақ АКСР ... ... ... қазақ
зиялыларын көп жылдар бойы толғандырып келген мәселелердің бірі-көшпелі
және жартылай көшпелі халықты отырықшыландыру жедел қарқынмен болса
да жүзеге асырылды. қазақ елінің ... ... ... өзгерістерге ұшырады. қаладағы өндіріс пен кәсіпорындардың дамуы,
темір жол жүйесінің ... ... ... ағылуын күшейтті. Сауда-
саттықтың өріс алуы Ресейдің ірі қалаларын қазақ жерінде ашылған
жәрмеңкелерімен байланыстыра түсті. қазақ кедейлері отырықшылыққа көше
бастады. Осы ... ... ... басқарудың жаңа жүйесі толық күшіне енді.
ХХ ғасырдың басы ... ... ... оқиғаларға жол ашты. Ресейдің
имперализмге өтуі оны революциялық қозғалыстың орталығына ... ... ... ... ... ... жетуі, шаруалардың
қайыршылануы еді. өлкенің шет аймақтарында тұратын қараңғы халықтың ... ... да ауыр еді. ... өтіп ... ... ... қазақ еліне де
өз әсерін тигізді. ХХ ғасырдың басында қазақ даласында ұлт-азаттық
қозғалыстармен қатар түрлі саяси-идеялық ... да кең өріс ... ... ... - ... халық мүддесімен санасуды мүлде қойған патша
шенеуніктерінің зорлығы, қоныс аударушылардың ... ... ... ... ... ... саясатының ашықтан-ашық
сипат алуы болды. 1929-1930 жылдарда Қазақстанға ... ... ... ... болды. Кеңестік билік қоныс аудару ісін жеделдетуді жоспарлады. 1928-
1933 бесжылдық жоспарында қоныс аударуды жеделтеу аудандары ірі
аймақтарға бекітілді. 1926-1933 жылдар ... ... ... ... Оның ... деп ... ... дүние-мүлкін тәркілеген соң қудалау, жер
аудару, соттау, аты,. асу болатын. қазақ даласында ... ... ... патшалық Ресейдің отары болған,
қоғамдық дамуда мешеу қалған ... ... еді. ... ол ... ... де. Тілі, діні, салт-санасы ғасырлар бойы өсіп, өніп келе
жатқан тұтас бір халыққа ойына келгенін істеп, тағдырын тәлкек етіп,
тоздырып жіберді. Бұл ... ... ... ... ... азап ... зұлматқа ұласқан әртүрлі науқандар арқылы жүргізілді. Соның
салдарынан оларға бұрын-соңды жасалмаған зорлық жасалып, Кеңес ... ... ... ... ... ... ... әркеттерге
жол берілді. Бұл бағыт жергілікті халықтардың мүддесіне қайшы келді. Ол
ғасырлар бойы қалыптасқан көшпелі шаруашылықты, қазақ халқының байырғы
тұрыс-тіршілігін ... ... ... ... Одақтың бес жылдық жоспарында
мүмкіндігі зор незігі мал шаруашылықты аудан ретінде бағаланды. Сонымен
бірге жедел қарқынмен жүргізілген индустрияландыру саясаты кезінде ... ... ... өнімдерімен қамтамасыз ету шешілген еді. Ал
өндірісті шикізатпен, ауыл шаруашылғын тыңайтқышпен, ауыл
шарушылығында мал ... ... мал ... ... ... ... ... қазақ халқын мал өнімдерімен қамтамасыз ету сол кезеңдегі12
коммунистік партияның маңызды міндетіне айналды. Мұнда міндетті жүзеге
асыруда малы көп рулық-патриархалдық меншіктегі көшпелі ... ... одан соң ... ... малдарын қоғамдастыру арқылы шешу қолайлы болды.
Нәтижесінде, Орталықтың қазақстанда жүргізген әкімшілік-әміршілдік саясаты
бар ... ... ... ... ... аралығын қамтыған
сұмдық ашаршылыққа ұшыратты. 20-30 жылдары КСРО-да мемлекеттік
биліктің ... ... ... ... ... ... болды. Олар ең алғаш пролетариат диктатурасының органы ретінде
дүниеге келіп, демокартиялық мазмұнға ие ... ... еді. ... орай,
мемлекеттегі заң шығарушылық пен атқарушылық міндеттерді де партия бір өзі
иемденді. Сондай-ақ жоғары Кеңестің халықтың өкімет ... ... ... яғни дара ... ... ... мәлім.
Социалистік қоғам өз атына жат тоталитарлық басқару жүйесін таңдап алды.
Ол КСРО ... ... ... әкімшіл-әміршіл жүйе болды. екінші
бесжылдық жылдарында қазақстанның өнеркәсібі мен мал шаруашылығының
дамуы ... ... ... ... ... ... ... арттыруда елеулі қадам басқандық байқалады. Азық-
түлік, халық тұтынатын ... ... ... ... ... ... тағы
басқа әлеуметтік жеңілдіктер халық өміріне өз ықпалын тигізді. Алайда 30
жылдардың екінші ... ... ... ... ... халықтың
тағы да тыныштығын бұзды. Бұл саясатты жалғыз қазақ халқы басынан
өткізген жоқ, ол бүкіл кеңес қоғамы қамтыған еді.
1933 жылы өлкелік партия ... ... ... ... басқаруда жіберген қателіктері үшін Ф.И.Голощекин орнынан
алынып, ВКП(б) Қазақстан Өлкелік Партия Комитетінің басшылығы
партияның тәжірибелі қызметкерлерімен нығайтылды. қазақстан ... ... ... ... ... ... Жаңа
идеялар, зор өзгерістер тоталитарлық жүйенің қыспағымен, зорлық-зомбылық
арқылы жүзеге асырылды. әрине, бұл саясат ... ... ... жүргізілді. Тоталитарлық жүйе қазақ сияқты тәуелді халықтарды
жалған идеологиямен уландырып, демографиялық қыспаққа алу арқылы жат
этностың өркениетіне ... ... ... жолын ұстанды.
Отарлық және тоталитарлық жүйе тұсында Қазақстанның өнер-білім
саласы орталықтың саясаты мен идеологиясына сай деңгейде дамытылды.
Қатаң бақылауда болғаны өз алдына, үздіксіз ... ... ... ... ғана қазақ мәдениеті куғын-сүргінге төрт толқынын бастан
кешті: 1. 1929-1932 жылдары алаш зиялылары түрмеге қамалды, сотталды,
атылды; 2. 1937-1938 жылдары жою ... ... 3. ... ... , космополиттер жазаланды; 4. 1986
жылғы желтоқсан көтерілісінен кейін қазақ тезге салу қолға
алынды[86]. ... ... ... ауыр ... ... қылмыстары Голощекиннің 1925 жылы өлкелік партия комитетіне
бірініші келуімен басталды. Іле-шала алаш қозғалысының басшыларына қарсы
күресті ... ... ол ... жылдары ұлт зиялыларын қуғын-сүргінге13
ұшыратқан репрессияның бірінші толқынын ұйымдастыра, 1932 жылы қолдан
ұйымдастырған ... ... ... ... жіберуге қол жеткізді.
әмірші-әкімшіл жүйенің барша мәнді білгілері-саяси куғын-сүргін, шаруаны
меншіктен ... еш ... жоқ ... ... қию, ... ... аяқ асты қалдыру, бір адамның шексіз билігін орнату, тағы
басқалар Голощекин басқарған жылдары қазақстан үшін қалыпты тәртіпке
айналады.
1930 жылғы 19 ... БК (б) П ... ... ... шешім қабылдады[ 87].
Осы шешім негізінде Қазақстан аумағында қуатты шаруа және байларға қарсы
күрес науқаны басталды. Бұл шешімге шаруалар ірі ... ... ... ... ... ... колхоздарды күштеп біріктіруде қолданған
соңғы сұрқия тактикасы болды. Күштеп зорлықпен ұжымдастыруға жергілікті
шаруа отбасылары, жалпы халық қарсылық көрсетті. ... әр ... ... билікке қарсы қарулы күрестер етек алған. Кеңестік үкімет
жергілікті халықты ... ... ... көшіру, ұжымдастыру
саясаты жергілікті қазақ халқына деген аса қаталдығымен, жазалаушылығымен
ерекшеленді.
Осы шараны қысқа мерзімде іске асыру мақстаныда 1929 жылдың ... ВКП (б) ... ... ... ... ... ... қабылдады. Қазақстандағы отырықшыландыру мәселесі Қазақ
Орталық Атқару Комитетінің 1930 жылғы қаңтар айындағы 2-сессиясында
кеңінен талқыланды. Аталған шешімдерді іске ... ... 1930 ... ... ... ... Атқару Комитеттінің қаулысымен КазАССР
Халық Комиссарлары Кеңесі жанынан көшпелі және жартылай көшпелі ... ... ... ... отырықшыландыру комитеті
құрылды[88]. 1929-1930 жылдары басталған жергілікті халықты малынан,
жайылымдық жерінен айырып, оларды күшпен ұжымдастыру алдын-ала
дайындықсыз, ескертусіз, қазақ халқының тарихи қалыптасқан
шаруашылықтың ... ... 1932 ... жаппай ашаршылық ауыл
шаруашылығын зорлап ұжымдастыру көшпелі және жартылай көшпелі қазақ
шаруаларын ешбір дайындықсыз, күштеп отырықшыландыру Қазақстанда
күштеп жүзеге асырған бағыты және ... ... 1932 жылы ... жаппай ашаршылыққа әкеп соқты.
Аштықтан тікелей қырылған қазақтар саны 2 ... жуық ... тыс ... (Орта Азия, Ресей, қытай, Иран) көшіп кеткен
босқындар саны 1 млн 100 ... ... ... [89].
1937 жылғы зұлмат-сталиндік әкімшілдік-әміршілдік жүйенің халыққа
қарсы халыққа қарсы, ең алдымен ... ... ... 1937 ... зұлмат науқаны кезінде аталып,
мәңгілікке көз жұмды. 1937 жылы бүкіл КСРО-да, оның ішінде Қазақстанда да
жаппай ... ... ... ... ... ... ғылым, әдебиет, өнер қайраткерлерімен қатар сан мыңдаған
қатардағы азаматтарды қамтып, олардың ... ... ... ... ГУЛАГ-тың (Мемлекеттік лагерьлер басқармасы) алыстағы14
лагерьлеріне айдалды, түрмелерге жабылды. Жалған жаламен
аталған боздақтардың басым көпшілігі ... қаны ... ... ... ... ... көз жұмды. қазақстан түрмелер мен лагерьлер жеріне
айналды. Мұнда Карлаг (қарағанды лагерьлері), Степлаг (Дала лагерьлері),
(АЛЖИР) халық жаулары әйелдерінің (Ақмола ) ... ... ... ... ... ... ... жазықсыз пәле жабылып,
қазақ азаматтарына есебінде атылып қана қоймай, олардың
туған-туыстары да репрессияға ұшырап жатты. Осы жантүршігерлік оқиғалар
заңдылық жүйелердің бірі НКВД ... ... 1937 ... ... №00486 ... бұйрығы. Мұнда әскери трибунал Отанға
опасыздық жасады, тыңшылдық-диверсиялық ұйымдардың мүшесі болды деп
есептеген, сөйтіп ату жазасына кесілген немесе он жылға сотталған
қылмыскерлердің отбасын ... ... ... [90]. ... ... әйелі әлеуметтік қауіпті элемент ретінде ата-аналарынан тартып
алынып, НКВД лагерьлеріне, еңбекпен түзету коллонияларына немесе ерекше
жүйедегі балалар орналастыруға ... ... ... мен террор
кеңестік жүйенің сұрақы саясаты болды. идеология мен таптық
күрестің әдісі, үкімет билігін бір ... ... адам ... ... жіберді де халықтар мен әлеуметтік топтардың, әртүрлі ... ... ... мен ... ... ... 1937 ... алғашқы
жартысында газет беттерінде негізінен өзара сынды күшейту. әшкерелеу
мәселесі көбірек айтылса, күн тәртібіне халық жауларын құрту, түп ... ... ... , , ,
, , ... ,
тағы ... ... жан түршілерлік сөздер баспасөз
беттерінде терминдерге айналды [91]. Жеке адамдар, ұйымдар
немесе үкімет органдары жасаған, өздеріне ұнамайтын мемлекеттік және ... ... жою және ... бір ... нәтижелерге жету
мақсатымен мемлекеттік құқық тәртібін тұрақсыздандыруға бағытталған
зорлық - зомбылық әрекеттері осылайша сипатталған. 1937 жылдың 26
наурызында бекітілген Қазақ Кеңестік Социалитік ... ... ... ... [92]. 1936-1938 жылдар арасында партиялық құжаттарды
тексеру барысында және әртүрлі жағдайлармен, бүкіл партия бойынша
айыптағанның өзінде, тек қана Қазақстан Компартиясы көлемінде 25833 ... ... ... 8544-і ... ... ... сипатының пайда болуына
біріншіден, өлке коммунистері ғана емес, ең ... ... ... ... ... жетілмегендігі, басшылар арасында диктаторлық
әрекеттеріне жол бермеуге қабілетті беделді топтың болмауы әсер етіп, бірінші
хатшының істерінің ... ... ... екіншіден, бір
партиялық үстемдік, орталықтан жүргізілген диктат, зорлық, сталиндік15
өктемдік ықпалын тигізді; үшіншіден, Қазақстан халқы арасында
революциялық санасы мен революциялық ерік-жігері айрықша ... ... ... ... ... тарих кілтін бұрған тұстарда
қиналмай-ақ шектен тыс революцияшылдықты танытатын, бірақ төзімшілдік
пен ұйымшылдық, тәртіп және ... ... ... ұсақ ... не ... ... ... тұрды [94].
Жалпы ХІХ ғасырдың екінші жартысы - ХХ ғасырдың басында
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуында болған
өзгерістер қазақ халқының рухани өміріне ... әсер ... ... ... ... ... ... өзгерістер әкелді. Ол өзгерістер ұлттық
сана-сезімді оятуға жағдай жасады, қазақ қоғамында жаңа идялардың, ой-
пікірлер мен көзқарастардың қалыптасуын анықтап ... ... ... ... ... ... ... ісі.
Ұлы Қазан революциясынан бұрын әрбір 50 қазақ баласының біреуі ғана
оқыды. Ол кезде мектеп дегеніміз қандай еді!? ... ... ... ... ... ... ... Діни мектептер мен
медреселерде моладалар даярлады. Бұл мектептерде ежелгі араб ... ... оны ... ... ... ... өзі де түсіне
алмайтын. қапал оязы бастығының хабарламасында революциядан бұрынғы
мектепті былай сипаттайды: [95]. ... ... ... бітіргендер жан-жақты білімін жетілдірген, сауатты болып
шықты десек ... ... ... ... азын-аулақ мұсылманша хат
танумен ғана шектелді. Бірақ кейбір мектептерде араб алфавитін игеріп, хат
тану, есеп шығарумен қатар шығыс әдебиетін, араб ... ... ... ... ... ... ішінде Абай, Ақан Сері, Біржан
сал сынды көрнекті тұлғалар болған. 1920 жылдары мектептердің бірнеше
түрлері болды. Олар төрт ... оқу ... ... ... ... жеті жылдық екінші сатыдағы мектептер. Халық ағарту
бөлімдерінің жанынан сауатсыздық жөнінде комиссиялар құрылды. Олар
сауатсыздардың есебін алуды ұйымдастыру, педагог ... ... мен ... ұйымдастыру, көмекші оқу құралдарын басып
шығарумен шұғылданды. 1922 жылы оқулықтар мен ... ... ... ... ... Республиканың ауыл мектептеріне
арналған, жеңілдетілген вариантын жасауға тырысып, оның ... ... ... ... ... ... ... барлық оқу
пәндерінен ана тілінде тұңғыш оқу құралдары ... ... ... ... ... ... беретін пәндердің көбі орыс тіліндегі
оқулықтармен оқытылды, мұның өзі белгілі қиыншылықтарға ұшыратты,
кейде бағдарламалардан қалып қоюшылық та болды. Ана ... ... ... ... ... мен мектеп грамматикасын құру,
ғылыми-әдеби тіл мен оның терминдерін қалыптастыру мәселесі 20-жылдарда
қазақстанда кезек күттірмей шешілуге тиісті мәселелер болды. Бұл саладағы
тұңғыш ... ... араб ... едәуір жеңілдетіп, оны оқу
құралдары мен тағы басқа ... ... ... ... ... Сол кезде қазақ халқының мәдениеті мен оқу ісінің дамуында
араб әліппесінің кедергі ... ... ... көрсетіп берді. Педагог
жұршылық өздерінің жиналыстарында баспасөз беттерінде қазақтың жазуын
латын не орыс әліппесіне тезірек көшірілуін табанды түрде талап ете ... ... ... ... 1928 жылдың желтоқсан
айында жарияланған, Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің ... ... жылы ... ... көші аяқталды. Бұл республиканың оқу ісін
дамытуда ілгері басқан жаңа қадам болды.
Қазақстанның экономикасы мен мәдениетінің талаптарын ескере отырып,
1927 жылыдң 1 ... ... Оқу ... ... ... ... ... жоғары оқу орны-педагогикалық институтты ашу
туралы шешім қабылдады. 1927 жылдың 1 қыркүйегінде Алматы
педагогикалық институтынан басқа да ... 3 ... ... ... ... техникум, 16 педагогикалық бағыттағы 2 сатылы мектептер
болды. ... ... ... ... кадр ... ... ... жоғары оқу орны да үлкен жұмыс жүргізді[96].
Қазақстанның мәдениеті өзінің күш-қуатын бүгінгі немесе ертеңгі
құндылықтарды зерттеу бұрынғы жүргізіліген оқу-ағарту саясатын танып-
білумен айқындалады. ... бірі ... ... 1930 ... оқу-
ағарту ісінің жағдайы болмақ. 30-жылдардағы тоталитарлық жүйе қоғамдық-
саяси өмірдің барлық саласында бекіді. Оның көрінісі, әсіресе қазақстанда
күшпен ұжымдастыру және ... жж. ... ... дәуірінің қайғылы
оқиғаларымен ұштасып жатты. өлкедегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістер,
қазақстанға Одақтас республика дәрежесін беру, мәдени құрылыстағы, ... ... және ... ... ... ... қатаң
идеологиялық қыспағында өтті. ХХ ғасырдың 30-жылдары Қазақстанның
әртүрлі аймақтарындағы экономикалық, саяси және әлеуметтік өмірдегі
өзгерістер қоғам мен ... ... ... ... ... ... көзқарасын да өзгертті. Халықтың білімге деген қажеттілігі тек сауат ашу
ғана емес, жалпы мәдени ағарту тұрғысынан ... ... беру ... әлеуметтік-экономикалық жағдайына сәйкес жүргізу белгілі бір мақсатқа
сай мектеп ашу қажеттілігін алға қойды, білім алғысы келгендердің саны ... ... ... мен ... қай ... де ... бір ... тәуелді және оның барлық қарама-қайшылықтарымен сипатталды.
30-жылдардың бас кезінде халыққа блім беруді жүзеге асыру жұмыстары әрі
қарай жалғаса берді. Қазақстандағы ... ... беру ісі ... ... ... сияқты, қарастырылып отырған кезеңде жалпы
қоғамдық, жалпылай оқу, барлық оқу түрінің тегін болуы, еңбек,
политехникалық білім беру ... ... ... совет мектебі өзінің
қалыптасуы мен дамуының алғашқы кезеңінде (1920-1930 жылдары) аудандық,
облыстық және республикалық әдістемелік кабинеттер мен халық ағарту
бөлімдерінің ... ... ... ... ... ... ... етілді. Бұл жылдары бірқатар
маңызды педагогикалық мәселелер: қазақстан мектептерінің (әсіресе мал
шаруашылығы аудандарында) оқу жоспары, ұлт мектептерінде оқыту
формалары мен әдістері, қазақ тілінде ... мен оқы ... ... және одан тыс ... ... жұмысын жүзеге асыру,
мұғалімдердің халық арасында саяси-ағарту жұмысын жүргізуі т.б. шешілді.
қазақстанның мәдени ... ... ... ... орын ... ... орын алған күрделі өзгерістердің бәрі болмаса да көпшілігі ... ... ... ... жүзеге асты. Халық ағарту18
комиссариаты қазақстандағы білім беру жүйесінің қызметін жаңа деңгейге
көтеру барысында төмендегідей міндеттерді шешуді қолға алған 1. Көпшілік
мектептер мен ... ... ... ... 2.қазақтар арасынан
маман-жұмысшыларды даярлау. 3.Педагог-мамандарды даярлау,барларын
қайта даярлаудан өткізу. 4.Мектеп құрылымын жүргізу.[97] Халық ағарту
мәселелерін зерттеу және оған жалпы ғылыми басшылық жасау ісін ... ... ... ... ... сондай-ақ Орынбор мен
Ташкент қалаларындағы оқу орындарында жұмыс істейтін ... ... ... ... Халық Комиссарлар Кеңесі 1928 жылы Советтік
Қазақстанда тұңғыш жоғары оқу орнын ұйымдастыру жөнінде ... Осы ... орай ... Абай ... ... педагогика
институты-республикамызда мұғалімдерге педагогикалық жоғары білім беретін
тұңғыш жоғары оқу орны ... Оқу орны ... 3 ... болып ашылды.
1928-1929 оқу жылында осы бөлімдерде үш профессор ... ... ... ... ... ... ғалым,
тілші-Қ,Қ.Жұбанов, әдебиетші, профессор-Н.Н.Фатов, бір доцент істеді.
Бұл кезеңде ерекше мемлекеттік мәні бар шаралардың бірі - 1931 жылы ... ... АССР ... ... оқу ... ... , 1930 жылы
қазақ АКСР ОАК сауатсыздықты міндетті түрде жою туралы декрет
қабылдады. қаулыда: 1) 8-9 және 10 жастағы ер ... мен қыз ... ... ... мектеп көлемінде білім алуға тиісті болды; 2) 1930-1931 оқу
жылынан бастап 11-15 жастағы ер және қыз балаларды жаппай оқыту
белгіленді; 3) ... ... ... ... және ... жеті ... ... көлемінде білім беру жүйесі енгізілді. қаулы
бойынша балаларды міндетті түрде ... ... ... ... оқу ... бастап жалпы білім беретін мектептерде оқитын балалардың
саны жыл сайын 3-4 млн ... ... ... ... VІІ ... (1929 ж, ... деген
қаулы алды. Бүкіл Қазақстандық VІІ партия конференциясы (1930 ж,маусым)
бірінші бесжылдық ішінде сауатсыздықты жою аяқталсын деген Қазақстан
үкіметінің шешімін мақұлдай ... ... ... ... ... ... ... және комсомол мүшелерінің, өнеркәсіп орындары
мен совхоздарының барлық жұмысшыларының, колхоз белсенділердің және
әскерге шақырылатын жастардың ... ашу ... деп ... ... ... VІІІ ... (1931, ақпан) шешімдеріне жаппай оқу және басқа да
маңызды науқандар сияқты сауатсыздық пен шала ... жою ... ... ... қойылады. Ал бұл қаулының шешімін орындауда
Коммунистік партия мен Совет үкіметі сауатсыздықты жою мектебі мен оның
мұғалімдерінің ... ... ... үшін ... ... ... қазақ интеллигенциялары қазақстанда жаппай сауатты
республикаға айналдыру күресіне белсене ат салыса бастады. Сауатсыздықты
жою пунктерінің желісі кеңейе түсті, әліппе мен оқу ... ... ... сауат ашу мектептерін ұстауға қаржы бөлінді. Осы кезеңнен19
бастап, ауылдық шағын комплектілі мектептердің дәуірлеп, даму ... ... АССР ... ... комитетінің 1931 жылы жаппай
сауатсыздық мәселесі бойынша пленумының қорытындысында: [99]. Бұл
уақытта республикада 32668 оқушысы бар 4963 бастауыш мектеп болса, ... оқу ... 6599 ... ... (оны саны 33 % ... ... 130000-нан 202400-ге (39 %) өсті. қаулы 1930-1931 оқу жылынан
бастауыш ... ... ... ... елді ... күзде бастауға, ал
көшпелі аудандарда 1931 жылдың көктемінен бастауға ұйғарды. Ал, 8-10 жас
аралығындағы балалар төрт ... ... ... 11-15 ... ... егер бұрын бастауыш білім алмаса, екі жылдық
немесе бір жылдық ... ... ... ... ... ... сапасын көтеру мақсатымен оқу жылының ұзақтығы 225 күн ... ... ... ... ... оқудың жұмыс жоспары жасалды,
әрбір колхозда, жұмысшы поселкесінде, қалада, совхозда, басқа елді
мекендерде 8-11 жастағы балалар мен 12-15 жастағы жасөспірімдер ... ұлты ... [79]. ... ... бітірмеген ересектерді
барлық жерде міндетті түрде оқуға тарту үшін ... оқу ... ... жаңа мектептер ашу жоспары жасалды. Бұл мектептер ... ... ... ... тездетілген формалары негізінде оқыта бастаған.
Ересектер мектептер аз кездегі жалпы мектептер үйлеріне орналастырып,
оларды ... ... ... ауыл болып оқытылды. Мектептерде
барлық ұлттарды ана тілінде оқуға көшірілу кезеңі аяқталды. қазақ мектептері
үшін ана ... ... ... ... үшін жаңа ... жұмыстары жүргізілді. Ф.Голощекиннің БК(б)П Орталық Комитетіне
1932 жылы 9 ... ... ... ... ... мектепте
қамтылған оқу жасындағылар арасында қазақтар 45 пайыз ғана болды. 1930-
1931 оқу жылында 39161 оқушының 4521 ғана, ал 1931-1932 жылдағылардың - ... 6020 ғана ... ... ... Жаппай білім беру
жоспарында жаппай оқытуды қаржыландыру, балаларды есепке алу.оқу
ғимараттарын оқу-құралдарымен жабдықтау, мектеп жұмысын ... ... ... ... ... ... жылдары қазақстандағы
жаппай білім берудің міндеттері туралы баяндама материалдарында Қазақстан
тұрғындарының сауатсыздық деңгейі 99%-ға дейін жеткен. қазақ
мектептеріндегі оқушылар саны 500-ден 13000, орыс ... ... ... 76511 дейін болған. Соңғы 1929-1930 жылдары қазақ
мектептеріндегі І басқыш оқушылар саны 3454-тен 130341 адамға өскен, ал
орыс мектептеріндегі І ... ... ... 103394 ... ... ... ... беретін мектептерді түп тамырымен жақсарту үшін үкіметтің20
1933 жылы ақпанда ,1934 жылы мамырда , 1935 жылы ... ... ... ... Осы қаулылардың негізінде жалпы білім беру жүйесінің толық
құрылымы аяқталды. Мектептің жеке ... ... ... орталау-7, орталау-7, орта-10 сыныптық. 1932 жылы тамызда Қазақ
ССР Халық Ағарту комитеті жалпыға бірдей міндетті жеті жылдық оқуды
енгізу ... ... ... Осы қаулыны орындау шін 1931-1932 оқу
жылынан бастап республиканың барлық қалаларында, 26 ауданында
жетіжылдық жалпыға бірдей міндетті оқу енгізілді. ... ... ... ... қабылданды. Көптеген мектептердің кейбір
сыныптарындағы оқушылардың саны аз болды. Сыныптардағы бала санының
толмайтындығын ... ... ... республика аумағының
шалғайлығын назарға ала отырып, барлық балаларды оқумен қамту үшін
мектеп-интернаттар құрып, жағдай жасау керек болды. Мектептер жанындағы
интернаттар, әсіресе малшылар ... ... ... ... мектептері
жанынан осы типті орындарды құру мәселелерін шешуді талап етті. 1937
жылғы жалпыға бірдей міндетті ... ... ... ... ... 96% қамтыды. қазақша төрт сыныптық мектептерің саны 573-ден 1190-ға
өсті.[79]. Яғни, оқу-ағарту шаралары жаппай жоспарлы ... ... ... ... жатқызылды.
Педагогикалық қауымдастықты, оқу уақытын парасатты түрде пайдалану,
сынып сабақтарының кестесі, оқушылар білімін есепке алу, үй ... ... кең ... ... басынан-ақ кеңес
мектебінде сабақты және оқу үрдісін тұтастай жетілдіру ... ... ... және ... ... ... ... көңіл бөлінді. Алдыңғы
қатарлы тәжірибелерде оқу пәндері мен пәндер циклі бойынша сабақ
ерекшеліктерін айқындады. Оқу үрдісінде мұғалімнің рөлі ... орын ... ... ... жұмысына жетекшілік ету үшін топты жетелеуші қызмет
құрды.(1934 жылдан бастап сынып жетекшісі болды). Оқуға түсуге тиісті
балалардың есепке алынуы, ... ... ... ... ... ... алынды. Бұның барлығы міндетті түрде жаппай бастауыш білім беру
туралы Заңды меңгерушілерінің жауапкершілігін арттырды. Барлық ... ... ... үшін ... ... ... класқа көшіру
емтихандарымен мектепті бітіру емтихандары енгізілді, оқу бөлімдері
тарапынан мектептерге ... ету ісі ... ... ... ... жолға қойылды. Жалпыға бірдей бастауыш
білім беруді іске асыру кезінде қазақ мектептеріне дидактика, теориялық
жағынан да, практикалық жағынан да еніп, нық орын ... оқу ... ... ... ... ... жылдық сабақ кестесі, оқу үрдісін
ұйымдастыруда негізгі форма ретінде сабақ жүргізу ісі қалыптасы. Бұл
мәселеде ВКП (б) Орталық комитетінің
1931 жылы, 1932 ... ... ... ... зор ... Олардың
негізінде жасалған программалар әрбір оқу жылында мектеп оқушыларына
берілетін білім жүйесі практикалық ... пен ... ... ... ... ... ... ана тілі мен орыс тілі,
арифметикамен қатар, жаратылыс тану, ... ... ... ... дене ... мен ... ... пәндері де еніп,
мектептің білім мен тәрбие жөніндегі маңызын біраз көтеріп тастады. 1935
жылдың аяғынан бастап ... ... ... оқу жылы мен
каникулдарының бірыңғай ұзақтығы, кластан класқа көшкендігі туралы куәлік
пен орта мектепті бітіргендігі ... ... ... ... ... ... ... бес түрі біркелкі болып белгіленді.
Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында-ақ республикада мәдениет
құрылысы кең ... ... ... Партия, кеңес ұйымдары мәдени
революцияның негізгі шешуші саласы ретінде мектпетке ерекше назар аударды.
Елімізді социалистік индустрияландыру және ауыл ... ... ... ... ... ісі көптеген мұғалімдерді қажет
етіп, олардың алдына көтеріңкі талаптар қойды. Мектептің мемлекеттік бүкіл
жүйесі сияқты мұғалімдер даярлау ісі де ... ... ... негізі болып
табылады. Осы мақсатқа сай республикамызда 1930 жылы Щучинск, Панфилов
және Павлодар, 1934 жылы Шымкент педагогикалық училищелері ашылды, оқу
мерзімдері төрт жыл ... ... оқу ... ... саны 14 ... Семей-орыс, қазақ, Өскемен-қазақ, Ақтөбе, Қостанай және
Орал-аралас, Бөкеев-қазақ, Қарқаралы, Жетісу, Сырдария-қазақ. Бұлар
бастауыш сынып мұғалімдерін дайындады. Халыққа білім беру ... ... ел ... ... игі ... ... мұғалім дайындайтын
педагогикалық училищелерді 1934 жылға дейін небәрі 1695 оқушы, ... 8708 ... ... 1930 ... кейін Лепсі, Зайсан, қазалы,
Көкшетау, Мендіқара, Алматыда күндізгі және кешкі, ... ... ... ал ... ірілендірілді, аралас училищелер
өмірге келді. 20-30 жылдарда педагогикалық училищелер барлық пәндерден
тұрақты жоспарлар мен бағдарламалар жеткіліксіз болды. Педагогикалық
училищелерде сырттай оқу бөлімдері 1930 ... ... ... ... бастауыш мектептің мұғалімдерін
даярлап, жергілікті халық арасында мәдени-ағарту жұмыстарын ойдағыдай
жүргізе аларлықтай етіп әзірлеу ... ... ... оқу ... АССР Оқу ... ... қазақтың политехникалық мектебінің
жаңа ережесін, мектеп мұғалімдері мен басшыларының құқықтарымен
міндеттері, мектеп испекторлары жөніндегі жаңа ... ... ... ... ... ... ... жіберген.
Халық шаруашылығын дамытудың екінші бесжылдық жоспарында (1933-
1937) халыққа білім беру міндеттері мәдени құрылыс жоспарының негізі
болды. Ол міндеттер-қалың ... ... ... жаппай оқу,
сауатсыздықты жою, бұқаралық политехникалық білім беру т.б.) көтеруді және
халық шаруашылығының салалары үшін кәсбіи мамандар мен ғылыми
қызметкерлер ... ... ету ... шешу еді ... ... ... жою жөніндегі бағдарлама республикада
табысты жүзеге асты. Сауатсыздықты жою ... ... ... ... ... ... тартылды. Мұғалімдердің
мамандығын арттыру мен жаңа педагогтар кадрларын дайындау ... ... ... ... мен ВКП ... ... 1936 жылғы
мұғалімдерге дербес атақ беру және мұғалімдерді аттестациялау тәртібі туралы
қаулысының үлкен ... зор ... ... аттестациялау мен оларға
дербес атақ беруге байланысты жүргізілген шаралар оқушылар ... ... ... ... жақсаруына, педагогтың білімін
көтеруіне көмектесті. 30-жылдардың басында Совет үкіметі ғылыми дәрежені
алудың жаңа ережесін ... ... ... ... ... ғылым докторы, профессор, ғылым кандидаты
және доценттер болып табылды. Мұндай жоғары мектептің ... ... ... дейін сақталған.
Жалпыға бірдей міндетті бастауыш және жеті жылдық ... ... ... ... үкіметі мен халық ағарту орындары орта мектепті
дамытуға көңіл бөліп отырған. 1935 жылғы Қазақстан ... ... ... ... еді. ... ... қаулап дамып келе жатқан өнеркәсіп пен ауыл-шаруашылығына
қазақ жастарының ішінен жоғары мамандықты меңгерген мамандар даярлау
қажеттігі себеп болды. Қазақстан ... оқу ... ... ... ... РСФСР Халық ағарту Комиссариатының ұсынған оқу
жоспары мен ... ... ... ... бастауыш
мектептерінде негізінен қысқа мерзімді курсты аяқтаған бастауыш білімі ... ... ... ... мамандармен мектеп жұмысындағы
кемшіліктерді жеңу қиынға соқты. Сондықтан мұғалімнің жалпы білімдік,
педагогикалық деңгейін көтеру қажет болды. 1933 жылы 23 ... ... ... ... педагогикалық институттарға арналған жаңа оқу
жоспарын бекітті. ұлттық педагогикалық институттары оқу жоспарына
жергілікті ұлттық ерекшеліктер ... ... ... ... қозғалыс тарихы, ұлт республиксының революциялық
жағрапиясы, ана тілінен практикалық сабақтар, ана тілі әдістемесі, ұлт әдебиеті
(тіл және әдебиет бөлімдерінде) енгізілді. 1928 жылы ... Абай ... ... ... орта мектептерге өзінің алғашқы 59 түлегін
ұшырды. құрамында педагогика, ауыл шарушылығы және медицина
факультеттері болған бұл алғашқы жоғары оқу орны қазақ университеті ... 1932 ... ... бұл ... педагог кадрларын даярлайтын,
қазақтың ұлттық интеллигенциясын қалыптастыратын бірден-бір орталық
болды. Төрт жыл (1931-1934) ішінде 415 орта мектеп мұғалімдерін, халық
ағарту ісінің методистері мен ... ... ... 1935
жылы институтқа қазақ әдебиетінің классигі Абай құнанбаевтың есімі берілді.
Аталмыш жоғары оқу орны республика көлемінде мұғалімдер дайындайтын
бірден-бір жоғары оқу орны ... ... ... ... пен ... ... кадрларын шығаруға кең жол ашты.23
Институтқа осы кезде көптеген көрнекті ғалымдар істеді. Олар: қазақ совет
әдебиетінің негізін салушы-С.Сейфуллин, академик, жазушы-М.О.әуезов,
профессор-Ш.Әлжанов және т.б. ... ... ... ірі педагогикалық
жоғары оқу орындарының біріне айналды. Қазақстандағы тұңғыш сырттай
оқытатын бөлімде осы институттың жанынан 1932 жылы ашылды. 1933 ... ... және ... ... ... мен ... туралы ҚАССР Орталық Атқару Комитетінің қаулысында
КАССР ғылыми-зерттеу педагогикалық институтының алдына келесі
міндеттерді қойған: [105]. Республика үкіметі, оқу-ағарту орындары мектептердің
тұрақтану кезінде мұғалімдерді ... ... ... ... ... ... ... құжаттарда, халық-ағарту саласының
қызметкерлері мен ғалым-педагогтардың мақалаларында, ғылыми кеңестерде
білім беру мен ... ... ... ... ... ... ... жасау, оқу-әдістемелік орталық құрудың қажеттілігі т.б.
мәселелер жайында болған. Осы мәселелерді ескере отырып, 1932 жылы
Алматыда ғылыми-педагогика кабинеті құрылды, бұл 1933 ... ... ... ... ... ... ... құрылды, ал
қазір Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдарының ғылыми-зерттеу
институты. Бұл институт озат педагогтың тәжірибені жинақтауда қызу қызмет
етті, педагогика ... ... ... ... ... ... озат ... көрсететін бірнеше жинақтар
шығарды. қазақ тілінде педагогика саласынан алғашқы оқулықтар,
революцияға дейінгі қазақтың педагог-ағартушыларының педагогика
саласындағы мұраларына арналған ... ... ... ... ... мен революциядан кейінгі мектептер
тарихынан кітаптар шығарды. Институт қызметкерлерінің белсене
араласуымен, ұлт мектептеріне арнап қазақ тіліндегі оқулықтар жазу ісі ... ... Бұл іске ... ... ... ... т.б. ат
салысты. 1932 жылға қарай Қазақстанда 12 ғылыми-зерттеу институты, 15
тәжірибе станциясы, 186 тірек пункті, лаборатория, ... кен ... ... ... істеді[106]. Республиканың жоғары
оқу орнын дамытуға Мәскеудің, Ленинградтың, Киевтің және тағы басқа ірі
ғылыми орталықтардың ғалымдары зор көмек ... ... ... ... 30-жылдардың бас кезінде негізінен РСФСР Халық ағарту
Комиссариатының ұсынған оқу жоспары мен бағдарламаларын басшылыққа
алды. 1933 жылы ... ... ... Комиссариаты педагогикалық
институттарға арналған жаңа оқу жоспарын бекітті. ұлт педагогикалық
институттары оқу жоспарына жергілікті ұлттық ерекшеліктер ескеріле ... ... ... ... ... ұлт республикаларының24
экономикалық жағрапиясы, ана тілінен практикалық сабақтар, ана тілі
әдістемесі, ұлт әдебиеті (тіл және әдебиет бөлімдерінде) енгізілді.
1937 ... ... ... 27 ... техникумдар, 6 институт пен
университетте 9626 мұғалімдер даярланды, ал олардың жалпы екі ... ... 1937 ... ортасында олардың арасында аттестациялау жұмысы
жүргізілді. Бұл шара педагог кадрлар құрамының сапасын арттыруға онды әсер
етті. 1934 жылы Алматының музыкалық-драмалық техникумы оқу ... ... ... онда ... ... ... музыкалық
аспаптарын жетілдіру жұмыстары қоса жүргізілді. Сол жылы мамырда
қазақтың хореография мектебі оқушылар қабылдады. Музыкалық мектеп
Оралда да ашылды. 1937 жылы ... ... 238 ... драма театрының студиясында-31, музыкалық-хореграфиялық
мектепте-120, ал Мәскеу мен Ленинградтың жоғары және орта көркем театр
оқу орындарында бізден 110 адам оқыды. 1934 жылы ... ... ... ... ... ... Кен-металлургия
институты (қазіргі ұлттық техникалық университеті) құрылды. Медициналық
институт кеңейтілді. 1936 жылы институты алғашқы 66 дәрігер бітіріп шықты
[107]. Бірінші бес жылдық ... ... ... ... педагогикалық институт,Семейде кен-барлау институты
ашылды. 30-жылдары республикамызда педагогтың оқу орындарынң мынадай
жүйесі қалыптасты: 1.Жоғары педагогтың оқу орындары. ... ІІ ... ... жұмысшы факультеттері мен жеті жылдық
мектептерге оқытушылар дайындады. 30-жылдың басында қазақстанда
қазақтың педагогтық институты мен үш халық ағарту институты жұмыс істеді.
1932 жылы Орал ... ... ... ... ... тағы екі
педагогтық институт. Бірнеше мұғалімдер инстиуты ашылды. 1934 жылы
қазақтың мемлкетттік ... ... ... ... ... бағыттағы ІІ басқыш мектептері. Бұлар І басқыш мектептерге
оқытушылар дайындады. 14 педагогтық техникум болды. 3.Педагогтық
курстар. қазақ жастарын жоғары оқу орындары мен ... ... ... ... ... болды. 1934 жылы республикада
ғылымдық маңызды қазақ АКСР ОАК Президумының жанындағы ғылым
комитеті құрылды. 1936 жылы Орталық ... ... мен ... ... ғылыми-зерттеу институты ұйымдастырылды. өлкелік партия
комитетінің жанындағы марксизм-ленинизм ғылыми-зерттеу институты
қазақстан КП ОК Партия тарихы институты болып қайта құрылды.
30-жылдардың бас кезінде ... ... ... ... ... еңбектерінің, соның ішінде С.Сейфуллиннің. С.Мұқановтың,
М.Әуезовтың кітаптарының шығуы орталау, орта мектептерге арналған әдеби - ... және ... ... ... ... да
мүмкіндік жасады. 1930 жылдардың соңғы кезінде жаряланған
хрестоматияларда іріктеліп ... ... ... ... ... да, ... ұстамдылығы жағынан да одан бұрынғы
сұрыпталып алынып жүрген көркем мәтіндерден ... ... және ... ... ... ... болды. Бұл тұстағы хрестоматияларда қазақ25
әдебиетінің тарихына байланысты ғылыми деректер нақтылы ... ... ... жылы ... ... шығаруда ерекше
үлес қосқан Молдағали Жолдыбаев оқушылардың алдына таратылып отырған
қазақ әдебиетінің басылуы жайлы: ... өз ... ... 30-жылдары бастауыш
және орталау мектептерге арналып, бірнеше оқулық, хрестоматиялар баспа
жүзіне шыға бастады. Оларды белгілі әдебиетшілеріміз М.Жолдыбаев,
М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаев, С.Сейфуллин, т.б. ... ... ... ... ... ауыз ... ... оқулық көлемінде баяндау мәселесін
тұңғыш көтерген, оны қолға ... ... еді. ... ... ... етіп шығрады. Оның біріншісі, деген
атпен шықса, 1931 жылы хрестоматия құрастырылып жарияланады. Ал,
екіншісі, деп аталатын ... ... ... ... арналған ғылыми зерттеу еңбек 1932 жылы
жарық көреді. Сондай-ақ, М.Жолдыбаев, М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаевтың (1933), С.Сейфуллин мен
Ө.Тұрманжановтың (1934) атты ... ... ... ... ... ... ... қазақ
әдебиеттану ғылымын алғашқы ғылыми зерттеу еңбектерінің ішінде
С.Сейфуллинің, С.Мұқановтың, М.Әуезовтың кітаптарының шығуы орталау,
орта мектептерге арналған ... және ... ... шығуына да мүмкіндік жасады. Жарияланған
хрестотматияларда іріктеліп алынған материалдар өзінің әдеби-эстетикалық
сапасы жағынан жда, ... ... ... да одан ... алынып жүрген көркем мәтіндерден анағұрлым маңызды және ... оқу ... ... ... ... Бұл тұстағы хрестоматиялар қазақ
әдебиетінің тарихына байланысты ғылыми деректер ... ... ... ... 1933 жылы ... ... идеялық
мазмұны мен оның көркемдік сапасын арттыра түсу мақсатымен, Мәскеуде өз
алдына жеке балалар әдебиетінің баспасы ... ... ... әдебиетінің секторы Қазақстан көркем әдебиет
баспасының жанына ұйымдастырылды. 1936 жылға қарағанда, 1937 жылы ... ... ... көркем әдебиеті 146 мың тиражбен қазақ тіліне
аударылды[109].
1935 жылы 3-4 ... ... ... ... ... жарық
көрді. Бағдарламаның басты міндеті оқушыларға:
1.Көркем шығармаларының мағынасын, идеясын, көркемдік мәнін
түсіндіру;
2.Көркем шығармалардың кейбір түрлерін (әңгіме, өлең, ... ... ... ... ерекшеліктерін (әсірелеу, теңеу, ырғақ т.б.)
түсіндіру;
4.Жазушылардың қай таптан екенін, оның шығармаларының таптық
бағытын аңғарту;
5.Көркем әдебиетінің өткен қоғамдық өмірде, ... ... ... мәні бар ... ... ... ... пысықтау;
6.Әдебиет сабағының басқа пәндерімен-қоғамтану, тіл, жаратылыстану
сабақтарымен, көркем өнердің кейбір түрлерімен байланысын айыра білуге
үйрету [110]. қазақ әдебиеті пәні бағдарламасының мазмұнын ... ... бұл ... беделін көтеру мәселелері күн тәртібінде қаралып,
қойылған.
БК (б) П Орталық Комитетінің 1932 ... 25 ... ... оқу бағдарламаларын ғылыми негізде жасау үшін орасан зор
маңызы болды. Бұл қаулыда ана тілі бағдарламасынан мына сияқты талаптар
қойылған: [111].
БК (б)П Орталық ... 1933 ... 12 ... ... бастауыш
және орта мектептердің оқу құралдары туралы>> қаулысында,СССР Халық
Комиссарлары Советі мен ... ... ... 1939 ... ... ... қаулысында тұрақты бағдарлама мен
оқыту әдістерін қолданудың, мектептегі оқу-тәрбие жұмысының сапасын өндеу
ісінің түйінін шешетін ... ... ... ... керек екенін атап
көрсетті [112.]. Мерзімді баспасөз бен кітап шығрау ісі мықтап дамыған бұл
кезде 1925 жылы 96 ... 443 мың дана ... ... 1930 жылы тиісінше
200-ге жуық және 3 млн. дана ... Ал 1932 жылы ... 6 млн. дана ... ... [107]. ... мектептеріне керекті оқулықтар мен оқу
құралдарының саны кенет өсті. Мәселен, 1934 жылы тиражы 596 мың дана ... 4 ... ... 1935 жылы тиражы бір миллион жарымға жететін
15 оқулық шығарылды [96]. Ал 1935 жылы бастауыш мектептер үшін көп
тиражбен , , , , , ,
, ... ... ... 1929 ... ... ... алфавитіне көшу қазақстанда мәдениет пен халық
ағарту жұмысын дамытуда, көркем әдебиет пен күнделікті баспасөздің қаз
тұруында алға басқан қадам болды. ... ... ... ана ... жеңілдеткен жоқ. Оның үстіне, орыс тілі оқытуда ... ... ... ... бір кейіптес, бірақ түрліше дыбысты белгілейтін
бірқатар әріптер оқушыларды шатастырды. Осы қиындықтар болмауы үшін
1940 жылы ... ССР ... ... ... ... ... ... негізделіп жасаған жаңа алфавитке көшіру туралы Заң қабылдады.
Ал қазақ тілінде шығатын газет-журналдарының саны көбейді.
Мәселен,төңкеріске дейін қазақ тілінде бір ғана ... ... ... ... ... ... 25-26 ... газет-журналдар, 1925 жылы 28 газет. 1926
жылы 41 газет, 1932 жылы 62 газет, 6 ... ... 1937 ... 305 ... 185-і ... тілінде 603 мың тиражбен шығып тұрды.
Ал отызыншы жылдың аяғында газет саны 322-ге (қазақ тілінде 193), тиражы
945 мыға жетті [113]. Бұл ... ... біз ... баспасөз ісінің
жылдан-жылға өскенін байқаймыз. 1930 жылы оқулық, оқу құралы,
бағдарламалармен қатар классикалық педагогикалық әдебиеті:
Чернышевскийдің, Добролюбовтың, ... ... ... ... ... ... ... тіліне аудара бастау-
қазақстанда педагогика ғылымын дамытудағы елеулі кезең болды.
Орта мектептер мен жоғары дәрежелі педагогикалық оқу ... ... ... ... қазақ әдебиетін арнаулы пән
ретінде өз алдына жеке оқыту қажеттігі туып, оқулықтар жасау жұмысы жедел
қолға алынды. Бұл үшін ең ... ... ... ... ... ... ... бас кезінде ұйымдасқан қазақстан
өлкесін зерттеу қоғамы, 1933 жылы ұжымдасып, ғылым Академиясының
жүйесіне көшкен ұлт мәдениетін зерттеу институты қазақ ... ... ... ... жинады. Осы жылдары фольклор нұсқаларымен
қатар Абайдың, С.Торайғыровтың, Ы.Алтынсариннің, Ақан серінің,
Сүйінбайдың өлеңдерінің жинағы ... ... ... ... мен
өнерінің 1935 жылы маусымында Мәскеуде зор табыспен өткен ... ... ... ... мен өнер ... ... көрінісі болды.
Қазақстанның жас өнерпаздары , операларын қойды.
Аталған онкүндікте әнші К.Байсейітова СССР ... ... ... ие ... жылы ... театр негізінде Абай атындағы тұңғыш ұлттық опера
және балет театры ашылды. 1935 жылы ... ... ... көрмесі-
оның таңдаулы экспонаттары Ә.қастеев атындағы мемлекеттік көркемөнер
галереясының негізін қалады. 1934 жылы хроникалы-құжатты фильмдердің
республикалық студиясы ұйымдастырылды. Дыбысты көркем
фильмінің экранға ... ... ... кино ... бастамасы
деуге болады. 1934 жылы қазақ мемлекеттік музыкалық театры (қазіргі Абай
атындағы опера және ... ... ... Театр сахнасында қойылған
спектакльі үлкен табыстарға жетті. Бірінші қазақ
операсының сюжеті болып Ғ.Мүсіреповтың ... ... ... ... ... мемлекеттік оркестр құрылып, жетекшісі
композитор А.К.Жұбанов болды. 1933-1937 жылдары Алматыда ұйғыр ... ... ... ... Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының
педагогикалық көзқарастарының қалыптасуы.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... бас ... жан-жақты шығрмашылық жұмыспен
айналысты. Мақсаттары бір арнаға тоғысқан қазақ зиялыларының өзі
заманының ... сай ... ... ... ... ... көзқарастарының қалыптасуына әсер еткен ұлы
ағартушылардың еңбектері болған. қазақ тарихының даму кезеңдерінен, ежелгі
дәуірлерден жеткен әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... бастап, Абай әлемінде,
Шәкәрім шындықтарында, Алаш зиялыларының қоғамдық ой-пікірлерімен
тәлім-тәрибелік еңбектері көкейтесті мәселелерді көтере білген.
Халқымыздың кемеңгер ойшылдары ... ата, ... ... ... ... ... Иүгнеки т.б. шығармалары адамның
бейнесіндегі тәрбиелер жүйесі кең орын алған. Педагогикалық ой-пікірдің
бастауы тарихқа ретінде танылған ғұлама ... ... өлім ... ... адам ... ... мен ... адамның адамгершілік қасиеттері арқау болған. Оның , , ,
деген нақыл сөздері үлкеннен
ғибрат ... ... ... ... ... ... , ... болуға шақырады. қорқыт ата өз жырларында нақты тарихи
деректерді негізге ала отырып, батырлардың ерлік ... ... ... ойнау өнерін, әдемілікке деген көзқарастарын, адамдар арасындағы
кіршіксіз таза достық сезім мен қарым-қатынастарды балалар мен жастарға
үліг-өнеге болсын ... ... ... Жырларының мазмұны қазақ
эпостарына сай баяндалады. Жырлардағы батырлардың ерлік дәстүрі, халыққа,
туған елге, дәстүрге деген сүйіспеншілігі, өмірге ... ... ... жеткіншектерге үлгі болумен бірге, адамгершілік
қасиеттерінің негізін қалыптастыруға көмектеседі.
Қазақтың тұңғыш философы, Шығыстың ұлы ойшылы, әмбебап-ғалым әл-
Фарабидің ... ... толы ... , , ,
және тағы ... ... көзқарастары баяндалған. Ол тәрбие мәселесін тілге тиек
ете ... ... ... ... рөлі зор ... ... ... шәкірттерден шыншылдықты, сыпайлылықты, әділдікті талап ету үшін,
мұндай қасиеттер ... өз ... ... тиіс екенін атап көрсетеді.
үлгілі адамгершілік қасиеттердің қалыптасуына өзін-өзі тәрбиелеу, күшті ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлық пен ақыл күші адамгершілік асыл қасиеттар
болып табылатындығын меңзейді. ғалым адамның ... бір ... ... себепші нәрсе әдептілік деп біледі.29
Адам бойында адам адамгершілік қасиеттердің белгілі бір шамадан ауытқу
сипатына тоқаталады. . ... ... ... сөзге тапқырлық, адал, шыншыл болу, достықты
атай отырып, бұл ретте шектен тыс ... ... ... ... ... соқтыратындығын ескертеді.
трактатында тәрбие мәселесіне , - деген
анықтама береді[2].
Адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауы, адам ... ... ... ... ... ... атақты
поэмасында кеңінен баяндалған. ұлы ойшыл осы шығармасында жоғары
мұратты қоғамға лайықты ... ... ... ... ... мен ... әр түрлі қоғамдық дәрежедегі жіктердің
басқарудағы міндеттері мен қызметтерін белгілеп берді.
Жүсіп Баласағұн өз еңбегінде бала ... де бас ... ... ... бала ... ... рөлі мен жауапкершілігін атап көрсетеді.
(). ғұлама ғалым өз өсиеттері
арқылы ... ... ... ... (), ... ... ... шақырады.
().
Сондай-ақ:
[117,388],-
дей келе, жақсы мен жаманды, сараңдық пен жомарттықты. Адалдық пен
арамдақты салыстыру арқылы ізгі ... ... ... ... жыраудың тереңінен топшылап айтқан аталы ақыл-нақыл
сөздері, ой-толғаныстары жас ұрпақ тәрбиесінде өзінің тәрбиелік мән-маңызын
еш уақытта жоймайтын құнды мұра болып қала бермек.
Қандас ... ... ауыз ... ... ... татулыққа,
бірлікке, бір-біріне қол ұшын беруге.Ізетті де әділетті болуға шақырғандардың
бірі-Шал ақын. Оның ... ... ... ... ... ... көші ... Ақын:
[117,389],-
деу арқылы өзгенің артықшылығын көре алмайтын іші тар, күншілерді
әшкерелесе:34
[117,389],-
деген шумақтарында жастарды ... дос пен ... ... ... ... ... ... ақынның өз шығармаларында бозабал жігіттерді , , деп үш ... ... ... ... ... ... Ол жігіттердің мінез-құлқының жұртқа өнеге боларлық үлгісін
ұсынады. Ақын жақсы мен жаманды сипаттай келе:
[117,225],-
деп түйін жасайды.
Қоғамдағы еңбектің рөлін жоғары бағалаған ақын:
[117,225],-
дейді. ... ... ... өмір ... еңбекке байланысты. Адам
болам десең, еріншектік, жалқаулық сияқты әдеттерден аулақ бол, ... ... ... ала біл деп ... ... Ақын ... жастарды жас өмірін
текке өткізбей, еліне, Отанына, халқына пайдалы қызмет етуге үндеп отырған.
ХІХ ғасырдың ... ... мен ХХ ... басында өмір сүрген
Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев ,С.Торайғыров, Ш.Құдайбердіұлы
сынды қазақ ағартушыларының саяси-қоғамдық. ғылыми және әдеби еңбектері
арқылы ... ... ... ... ғана емес, ұлттық
интеллигенцияның ағартушылық көзқарастарының қалыптасуына тигізген әсері
баршамызға мәлім.
Қазақ топрағында ағартушылық идеяның туын алғаш ... ... ... ... аз ... баға ... көптеген құнды
еңбектер қалдырды. Оның ағартушылық сипаттағы ой-пікірлері. Кейбір
ескертпелері мен ... ... ... ... ... халақтық поэтикалық өнерінде өзі жинаған өлең, мақал-мәтелдер.
Эпостар жинағынан кездестеруіге болады. Сондай-ақ табиғаттың ... ... ... ... ... ... оның ... ретінде жазған еңбектерінде тұжырымдалған. Ағартушы-ғалым
қазақ даласындағы оқу, мектеп ісін ғылыми негізінде құрап, оқу-білімнің
табиғат сырларын ашуға ... ... ... ... ... елдерді қуып жетуін аңсады. -
деді, Шоқан еңбектерінде білім жалпы халыққа бірдей ортақ болсын деген озық35
идея ... ... ... - ғалым демократ ретінде көздеген ой-пікірі,
негізгі мақсаты- халқына қайткенде де білімберу, оқыту, дүние тануға жетелеу,
оны ... ... іске ... ... ауызекі шығармашылықты талдап, саралау арқылы
халықтың болмысқа деген көзқарасын дәлелдеп көрсете ... Ол ... ... жанақ ақыннан естіп, жазып алған эпосының
поэтикалық көркемдік ерекшелігін жоғары бағалады. Шебер манасшылардың
орындауында дастанын тыңдаған Ш.Уәлиханов оның көпшілікке
адмгершілік-эстетикалық жағынан ... әсер ... өз ... ... ... манасшылардан эпосының шешуші. өзекті тұсы- жазып алды... [118] - деп баға ... ... Бұл ... қай ... ... өзінің құндылығын жоймайтынын, әрқашан
жеткіншектер тәрбиесі үшін қызмет ететінін дәлелдейді. Жазып алған
-өзінің тарихи шыншылдығымен, мазмұндылғымен
(халықтың ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан тәрбиелеуде таптырмайтын
үлгі.
Ағартушы ғалым қазақ халық ауызекі шығармашылығын жинақтау арқылы
халықтың ... мен ... ... ... ... ... ... ,
атты еңбектерінде
қазақ халқының тарихи аңыз-әңгімелерінің мәніне тоқталады, ... ... ... ... ... ... Елшібек,
Малайсары, Баян тәрізді тарихта болған батырлардың, белгілі хандар мен
билердің ісін, өмірін әңгімелейді, олар туралы қызғылықты деректер келтіреді.
Шоқанның бұл ... ... ... ... ... негізгі көздеген мақсаты-болашақ ұрпаққа халықтың
өткендегі өмірінің ақиқатын толығырақ, тереңірек түсіндіру, көрнекті
адамдардың іс-әркекетін үлгі етіп, мән-маңызын ашып көрсету.
Ш.Уәлиханов өз еңбектерінде ... пен ... ... ... адам мен ... ... ... байланысты
саралайды. ұлы ғалым халқының сонау ықылым заманнан бергі шежіре
тарихын танып-білу, көнерген ... мен ... ... ... ... ... оған әр адамның азаматтық борышы екенін өз
үлгі-өнегесі ... ... осы ... жас ... ... құюға
талпынды. Сонымен, Шоқан өз зерттеу еңбектерінде [7,411] жинаған ... ... ... ... ... ... ұмытылып бара жатқан мәдени дәстүрлерге көңіл аударып, оны
халықтың ... ... ... әдіс-тәсілі ретінде пайдаланғанын
көрсетті. Олардың қай дәуір үшін де құндылығы мен ... ... ... ... ... үшін ... ететінін көзқарасы мен ой-
пікірлері арқылы дәлелдеді.36
Өзінің педагогикалық теориясында жас ... ... ... көңіл бөлгендердің бірі-Ы.Алтынсарин. Оның
педагогикалық көзқарасын сөз еткенде оның ұлы ағартушы, бала жанын терең
түсінетін психолог-ұстаз екендігі мәлім. ... жылы ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынас, ынтымақтастық ұстанымдары
Ы.Алтынсариннан бастау алады десек артық емес.
Ағартушы - педагогтың енгізілген ауыз
әдебиетінен жинаған материалдардың мазмұны танымдық, ... ... Ол кез ... ... ... ... ... өнегелі өнерлі азамат болып өсуге, зиянды іс-әрекеттерден,
жалқаулық, еріншектік, сұғанақтық сияқты жаман ... жат ... ... ... ... ... кейбір шығармалары жас
жеткіншектерді достық, шыншылдыққа, ұстамдылыққа, адал еңбек етуге, туған
жерін, елін ... ... ... ... ... үлкендерді сыйлап,
кішілерге көмектесуге шақырады. Аталған еңбекте халық әндері, жұмбақтар,
жаңылтпаштар, ертегілер, батырлар жыры үзінділерінің көптеген түрлерін
енгізген. Олар ... ... ... ... ... атқарды.
Ы.Алтынсарин И.И.Ильминскийге жазған бір хатында: ,-десе.[122,415], -
деп сүйектен өтер ащы сөзін, ақиқат сырын айта ... ... ... ... амал ... ... әр адамда ақ жүрек, таза ақыл, адал
еңбекке ... ... ... ... деген өз тұжырымдамасын
шығармаларында беруге тырысты. Оның ойынша, аталған қасиеттердің
барлығы бір-бірімен тығыз байланысты және шынайы адамгершілікті адамның
маңызды сипаттамасы болып ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 167 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
Ағылшын елдерінде болашақ әлеуметтік педагогтарды кәсіби даярлау ерекшеліктері80 бет
Жоғары мектеп оқытушысының тұлғасы4 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
Педагогика пәні жайлы ұғым11 бет
Тарихи-педагогикалық білім беруді жетілдіру71 бет
Тәрбие әдістері. Тәрбие әдістерінің түрлері . Әдістердің анықтамасы10 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
60-жылдардың екінші жартысында қазақстан дамуында болған өзгерістер36 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы. в.ф.гумбольдтың лингвистикалық көзқарастары12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь