Үкілі ыбырай

Жоспар

1. Кіріспе

2. Негізгі бөлім
а) Үкілі Ыбырай өмірі
б) Ақындық өнері мен шығармалары

3. Қорытынды
Ақын, аса көрнекті композитор, кезінде алдына жан салмаған әнші Үкілі Ыбырай… Оның “Үкілі Ыбырай” атануының себебін “Өзім жайлы” атты өлеңінде бабамыз өзі айтып кетіпті:
“Аралап талай елдің дәмін таттым,
Сұлудың асқақ әнмен бабын таптым.
Қалаған Сәмекеден қара қалпақ,
Қос буын шекесіне үкі тақтым”, – десе қара қалпақтағы қос буын үні домбырадағы қос буын үнімен достасып, бірге үндесе желбірегендей көз тартып “Үкілі Ыбырай” атанды.
Біржан сал, Ақан сері секілді өз заманының еркесі болып, әндетіп дабылдатып өтсе де ақынның өмірінің соңғы кезеңі ХХ ғасырдың отызыншы жылдары әкелген зұлматтың құрсауында өтті. Голощекиншіл “ұр да жық” белсенділердің “асыра сілтеген” әрекеттері елді ашаршылыққа ұшыратты. Ұжымдастырудың зардабынан байғұс қазақтың жайлауында жаны, қыстауында қаны шықты. 1929-1932 жылдарғы қырғын аштықты көзі көрген ақтангер ақын ел мұңын ашық айтып, сұқ көзге түсті. Ащы тілі шымбайларына тиген ауылдағы шенділер соңына шырақ алып түсті. 1933 жылы Қазақстанды басқаруға Л.И.Мирзоян келіп, жағдайды түзей бастағанша, 1932 жылы Үкілі Ыбырай “халық жауы” атанып, атылып кетті.
Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы осы күнгі Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданына қарасты № 5 ауылында 1860 жылы дүниеге келді. Кеңес үкіметі кезінде бұл ауыл “Өскен” деп аталды. Бұл күнде “Үкілі Ыбырай” ауылы атанарына сенімім мол. Жалғызтаудың бауырын жайлаған Жақсылық қарауылынан шыққан ақынның ата тегі Деріпсал Сәбденнен тарайды. Сәбден — Абылай ханның әрі досы, әрі даңқты батыры болған әйгілі кісі. Деріпсалдың Сандыбай, Маңдай, Әбіле атты үш ұлынан үлкен әулет тарады. Маңдайдан — Қосшығұл, Асайын, Үсейін; Сандыбайдан — Бөпіш (Мейіз), Шалғымбай, Ыбырай; Әбіледен — Ілияс, Кенжеғали, Молдағали туған. Асайыннан тараған Смағұл, Мырзағұл болса, әйгілі ақын, үздік әнші Мұса Асайынов (1929-1976) Мырзағұлұлы менің шешемнің апасы Бағи апамыздан туды, Смағұл қарт — ауылымыздың ақсақалы, ұста, соғыстан үш ұлы оралмай, тоқсаннан асып қайтыс болды. Шалғымбайдан тараған Сүлейменнің балаларын, Дәуіттің өзін көріп өстім. Жалпы алғанда Деріпсалдың ұрпағы батыр тұлғалы, ірі денелі келеді. Бауырым Мұса да қапсағай бойшаң, қыран мұрын, қалың шашты, кең маңдайдың астынан өткір, үлкен көздері күлімдеп тұратын жігіт еді. Ол ән салғанда ерекше күш бітіп кеткендей, әу дегенде тыңдаған жанды селк еткізетін, маржандары сылдырап, аспалы шам қозғалатын, Ыбырайға тартып туған асыл тұяқ деп ел еркелетті, өзі де еркелетуге лайық еді.
Үкілі Ыбырайды сипаттағанда Сәкен Сейфуллин:
“Әні бар “Гәкку” деген аңқылдаған,
Аққудай айдын көлде саңқылдаған.
“Кідігай”, “Қалдырған” мен “Маңмаңкерді”,
Ырғалтса керней даусы қарқындаған”, – деп Шаляпинге теңесе, бұл Ыбыкеңнің жетпіске тақап қалған шағы, әлгі Мұсадай кезінде кездессе не дер еді?!
Біржан сал жас Ыбырайды алғаш рет тыңдағанда Ақан серіге қарап: “Ақанжан-ай, ертіп келген шәкіртіңе қанықтым, шын бақытты жан екенсің: қазақта жылқының перісі Құлагер саған бұйырса, ақынның перісі осы інің болар. Қазақ әнінде өзім жеке дара тұрмын, өзгелерге Ыбырай жеткізбес”, – деген сөзін халық ақыны, әкемнің ағасы Молдақмет Тырбиұлынан естіп едім. Кейін осыған ұқсас сөзді әйгілі әдебиет зерттеуші Е.Смайыловтан да оқыдым. Бұл ағамыз: “Ыбырай — шын мәніндегі ұлы өнерпаз”, – деп жазып кетті.
        
        Үкілі Ыбырай
2010 жыл
Жоспар
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
а) Үкілі Ыбырай ... ... ... мен ... ... аса көрнекті композитор, кезінде алдына жан салмаған әнші Үкілі
Ыбырай… Оның “Үкілі ... ... ... ... жайлы” атты өлеңінде
бабамыз өзі айтып кетіпті:
“Аралап талай елдің дәмін таттым,
Сұлудың асқақ әнмен ... ... ... қара ... буын шекесіне үкі тақтым”, – десе қара қалпақтағы қос буын үні
домбырадағы қос буын үнімен достасып, бірге үндесе желбірегендей көз тартып
“Үкілі ... ... сал, Ақан сері ... өз ... ... ... ... дабылдатып
өтсе де ақынның өмірінің соңғы кезеңі ХХ ғасырдың ... ... ... құрсауында өтті. Голощекиншіл “ұр да жық” белсенділердің “асыра
сілтеген” әрекеттері елді ашаршылыққа ... ... ... қазақтың жайлауында жаны, қыстауында қаны шықты. 1929-1932 жылдарғы
қырғын аштықты көзі көрген ақтангер ақын ел мұңын ашық ... сұқ ... Ащы тілі ... ... ауылдағы шенділер соңына шырақ алып
түсті. 1933 жылы Қазақстанды басқаруға ... ... ... түзей
бастағанша, 1932 жылы Үкілі Ыбырай “халық жауы” атанып, атылып ... ... ... осы ... ... ... облысының Айыртау
ауданына қарасты № 5 ауылында 1860 жылы дүниеге келді. Кеңес ... бұл ауыл ... деп ... Бұл ... “Үкілі Ыбырай” ауылы
атанарына сенімім мол. Жалғызтаудың бауырын жайлаған Жақсылық қарауылынан
шыққан ақынның ата тегі ... ... ... ...... ... досы, әрі даңқты батыры болған әйгілі кісі. ... ... ... атты үш ұлынан үлкен әулет тарады. Маңдайдан — Қосшығұл,
Асайын, ... ...... ... Шалғымбай, Ыбырай; Әбіледен —
Ілияс, Кенжеғали, Молдағали туған. Асайыннан тараған Смағұл, Мырзағұл
болса, әйгілі ... ... әнші Мұса ... ... ... ... ... Бағи апамыздан туды, Смағұл қарт — ауылымыздың ақсақалы,
ұста, соғыстан үш ұлы оралмай, тоқсаннан асып қайтыс болды. Шалғымбайдан
тараған Сүлейменнің балаларын, Дәуіттің өзін ... ... ... ... ... ... ... ірі денелі келеді. Бауырым Мұса да
қапсағай бойшаң, қыран мұрын, қалың шашты, кең маңдайдың ... ... ... ... ... ... еді. Ол ән ... ерекше күш бітіп
кеткендей, әу дегенде тыңдаған жанды селк ... ... ... шам ... Ыбырайға тартып туған асыл тұяқ деп ел еркелетті,
өзі де еркелетуге ... ... ... ... ... ... бар “Гәкку” деген аңқылдаған,
Аққудай айдын көлде саңқылдаған.
“Кідігай”, “Қалдырған” мен “Маңмаңкерді”,
Ырғалтса керней даусы қарқындаған”, – деп ... ... бұл ... ... ... ... әлгі ... кезінде кездессе не дер еді?!
Біржан сал жас Ыбырайды алғаш рет тыңдағанда Ақан серіге қарап: “Ақанжан-
ай, ертіп келген шәкіртіңе қанықтым, шын ... жан ... ... ... ... ... ... ақынның перісі осы інің болар. Қазақ
әнінде өзім жеке дара тұрмын, өзгелерге Ыбырай жеткізбес”, – деген сөзін
халық ақыны, әкемнің ағасы Молдақмет ... ... ... ... ... ... ... әдебиет зерттеуші Е.Смайыловтан да оқыдым. Бұл ағамыз:
“Ыбырай — шын ... ұлы ... – деп ... ... ... ... Кеңес үкіметі келіп, әсіресе, кәмпеске мен ұжымдастыру
науқандары ел ... ... ... ... ... ... аямады.
Ақыры 1932 жылғы қарашаның 4-і күні қамауға алынды. Асылы жерлестерінің
тілі де батқан шығар, сол кездегі ақынды ... ... ... ... ... ... ... да, Ақыпты да бала кезімде көрдім.
Үкілі Ыбырай “халық жауы” атанып ұсталып кеткеннен соң ауылдағы Есеп атайды
жұртқа құбыжықтай көрсетті. Оның үлкен қызы ... ... ... ... ... ... отқа ... аласапыран заман туды. Бірақ
алмас кездік қап түбінде жатпады, туған елі өз ... ... Ол ... де мінезі үлгі, қайсарлығы аңыз, ән-жыры ұмытылмады. Кейбір әндерін
халық әні деп, ... ... ... деп ... да ... Қазақстан
дүлдүл ұлына құшағын кеңдеу ашты. Бұл күндері Ыбекеңнің әндері өзіне
қайтарылып келеді. “Гәккуге” тиіскендердің де бетін қайтардық, ал ... әлі ... кей ... Дәнеш Рақышевтің әні деген лақап таратып
жүрсе, ол қателік. Асыл әнші Дәнеш тірі кезінде ... ... ... Әйгілі классик жазушымыз, академик Сәбит Мұқанов “Қазақ әдебиеті”
газетінде бұл мәселенің басын ашып, ашық айтқан. Ол ... ... ... ... ... ... мен толғау айтыстарын “Гәкку” атты бір кітап
етіп (Астана, “Фолиант”, 2005) шығардым, бірақ, бұл әлі ... ... ... түсу ... Ал, ... ... ақиқатты орнату керек. Мысалға,
“Сырғақтының” Ыбырайдыкі екенін бала күннен білуші едім, Б.Ерзакович те
солай дәлелдепті.
Үкілі Ыбырайдың композиторлық, ... мол ... ... жазылған еңбектер
баршылық, мен жыр жинағын шығарғаннан кейін ақындық ерекшеліктерін сөз
етпекке бой ұрдым. Қазақстанның халық ақыны, Үкілі Ыбырайдың төл шәкірті
Молдахмет ... ... ол ... жан салмаған әншілігімен қатар,
қай сайысқа салсаң да дес бермейтін білімдар, тапқыр, ағынды ... ... қоса ... де мол, араб, парсы тілінде оқи білген, өте зерек
болған көрінеді. Ыбекең хат танығаннан кейін қолына түскен ... ... өнер ... ... “Қыз Жібек”, “Жүсіп пен Зылиха”,
“Тотының тарауы”, “Сейфул Мәлік”, “Мың бір ... ... ... һәм ... ... мен қисса-дастандарды жатқа өз әуенімен айта
білген. Әсіресе, “Ер Тарғын” мен “Мың бір түнді” әнге қосып жатқа ... ... қара ... ... ... ... қоса ... желісіне қарай ән мақамының өрісін жатық үйлестіре білгені үлкен
өнер. Ұзақ дастанды әндеткенде, кейде қолындағы домбырасын жерге қоя салып,
тақпақтатып ... ... ... ... жылжып қызғылықты
қимылдармен жалықтырмас даланың дара әртісінше тыңдаған жанды жіпсіз
байлағандай баурапты. Бойға қонған жан-жақты өнердің арқасында ауыз
әдебиетінен әбден сусындап, жазба ... иек ... өз ... ... білгені біз үшін сонау алыстан айдай анық көрініп тұр.
Үкілі Ыбырайдың өзіне үлгі болған ... ... Шал ... ... ... Шөже, Нұркей, Біржан сал, Ақан сері, Мұстафа сияқты саңлақтардың
әндерін, айтыстарын ел арасына ... ... бір ... ... ... ... Орынбайдың, мынау Біржанның, мынау Ақанның домбыраны
қолдарына алғандағы өз ырғағы, өз құлақ күйі деп, ... өз ... ... ... ... ... жетіктігін шебер көрсете
біліпті. Молдекеңнің өзі де ұстазынан көргенін бұлжытпай қайталап елге
таратып кеткені Есіл мен Көкше өңіріне аян.
Ыбекең тек қана ауыз ... ... ... ол ... ең ... һәм ... тұтқан ұстазы Ақан сері секілді суырып салма ... де, ... ... да ... ... олар ауыз ... мен жазба ақындарының
ортасындағы табиғи алтын көпір іспеттес жол ... ... ... басты көрініс сол жан-жақтылықта жатыр. Керегінде ағыл-
тегіл құйғытып, қай сайысқа болсын іркілмей кірісе кетеді. Күрделі ән, ... ... ... ... ... ай, тоғыз күн көтеретін анадай ұзақ
уақыт толғатып аққудың қос қанатына байлардай етіп жетілдіреді. Ақындық
ерекшеліктің қайнар көзі нәзік сезімге оранған ақыл мен ... ... ... Абай айтқандай: “Тіл ұстартып, өнер шашардай”, дәрежеге
жеткізеді. Ақындық дерті — тілде. Ыбырайдың тілі де ... ... ... Жас ... әрлі сөз, ... келе ... сөз, ... зәрлі сөз таба
білген Үкілі Ыбырайдың тілінде ақындық ерекшелігінің басты арқауы жатыр.
Ақынның тіл байлығы шерлі сөзі мен зерлі сөзін қоса ... ... ... ... ... Ол ... ... да айтқыр, тіксілтегіш қайсар ақын.
Үкілі Ыбырайдың тіл өрнегіне аздап қана назар ... оның ... ... ... ... ... ашық көрініске жолығамыз. “Гәкку” деген
сөздің өзі де ... ... мен ... тіл ... ... айдардай болып
кірген ғажайып. “Үлпікер сүт бетінде балдай қаймақ”, – десе, “үлпікері”
үздік тілдің ... ғой. ... ... сым ... – теңеуге
жүйріктігі. “Көк зеңгір, жасыл жартас Жалғызтауым”, – дегені қандай әсем.
“Қайқақтамай көтерер, досы үшін ...... де ... ... ... ... атым ... көңіл қалар, айта бер, айтсаң сағың сынбағанға”, –
дегені тереңдіктің көрінісі. Майталман ақынның қай ... ... та, ... білдіретін бояуы ашық, ояу сөзді, ішкі маңызы мен айтар ойға
дәлме-дәл ... тап ... ... ... Тіл мен ... ... емес, өткір тілі әсем әндеріне де дәйек болып ескек желдің табиғи
сыбырындай поэзия әлемін кеңейте түсуге сенімді ... ... ... ... ... ... дарынынын да бөле жаруға болмайды. Ол
алдындағы ұстаздары Біржан сал, Ақан серіге ... ... ... ... қоса ... Уыз ... ... сарында, әзіл-күлкі ауқымында
дәстүрлі лириканы байытқаны анық. Қазақтың ежелгі салты бозбалалықтың
қызығын күйттеу Ыбырайға да бастау берді. Шөбектің Мұқанының ... ... ... бір ... Ақан ... ... ... салты мен нұсқауы
бойынша, алқа топта бірінші болып қасына өлеңмен ... бұл бір сын ... ... ... ... ... екеу ... келіп отыр, ей, Мәлике”, – деген өлеңі сонда туыпты. “Ханзада” деп
отырғаны Ақан сері ғой, ол ... ... ел іші ... “ақ жігіт” деп атап,
артынан “Ақан аға” деуге көшті. Ал, бұл Мәликеге байланысты ... ... ол ... ... ... ... ... Ақан серінің жастардың ойынын
бастап беріп, бірінші кезекті ... ... ... сілтеуінде жатыр.
Жас Ыбырай: “Көсем қиында, шешен жиында” ... көш ... өзі ... Ол ... ішкі сенім мен қанына туа біткен жүректіліктің белгісі.
Міне, сол сәтте шыдай алмай буыны босап, күміс шолпысын әсем үнмен
сылдырлата, ... ... ... ... ... сұлу ашық ... жайната
түсіп, жас ақын Ыбырайдың қасына отыра кетіпті. Сол ғажайып жастық шақ
деген асыл дәурен озған сайын өлеңі де ... ... ... ... тиер ... жете ... салып сері болып талаптандым,
Ақылын тыңдау қайда барлық жанның.
Он үш жаста ән салып ел алдында,
Жолына түспей кеттім дүние-малдың”, – деп өзінің ана ... ере ... ... ... ... ... буғанын ұғымға жеңіл, жинақы тілмен
осылайша қиыстырыпты. Әкесі Сандыбайға тартып ұста ... ... ... ... саясатқа кіріспесе де, ақындықтың сұрша құсы жебеп өнер
жолына сиқыр күшпен еліктетті.
Өмір өрісіндегі жаңа белесіндей ақынның “Жиырма бес” атты ... жарқ ... ... ... ауызға іліктірген бастамасы осы еді.
“Қызды ауылдың сыртынан,
Қылаң ... ... ... ... ... ... ... бес.
Суға келген жеңгейге,
Ұнай қалған жиырма бес.
Жеңге халің қалай деп,
Сұрай ... ... ... ... ... ... ... жатқан кемпірден,
Қарғыс алған жиырма бес…” – деп төгілте ... ... ... да жасына
қарай жаңарып, жауқазын гүлдей құлпыра түсіп, көз тарта бастағанын
айқындайды. Бұл кезде суреттеу ... ... ... ... бір биік
белеске көтеріле бастады. Тап осындай ырғақпен келетін “жиырма ... ... да ... ... күлдір кісінетіп, күреңді” мінгізді.
Ыбырайдың “Жиырма бесінде” өз көзіңмен көріп ... өмір ... ... ... ... Әні де ә, ... ... мал салмас
жүйріктей ұшқыр, қызғын шабысқа бастап кетеді. А.С.Пушкиннің “Ескерткіш
өзіме орнаттым келмес қолдан” деген өлеңіне шейін бірнеше “ескерткіштер”
болған. Бірақ Пушкиннен кейін бола ... жоқ. ... ... ... ... аттас өлеңдердің ең сүйкімдісі болып кең тарап кетті. Бұл күнде
байтақ елдің қай түкпіріне барсақ та Ыбекеңнің “Жиырма ... ... ... ... ... және оның ... ... бір ғанибет.
“Ауылың қонған Сырымбет саласына, болдым ғашық ақ сұңқар баласына”, – деп
Ақан ... ... ... сөзі ... екі жақты үлгі тастады. Өз
ауылын анық айтып, жаны құштар ғашығына деген ішкі сезімін ашық жеткізді.
Ұстазы секілді Ыбырайдың да ынтық ... ... ... ... ... Ол ... даналардың ел сүйсінген үлгісінен алған дәрісін
жасырған да жоқ.
“Өлеңмен екі өкпеңді қалқытайын,
Қорғасындай денеңді балқытайын.
Біржаннан алып қалған әнім еді,
Азырақ “Шалқымамды шалқытайын”, – деуі әлгі ойға ден ... ... ... түсті, өлеңіне орнықты ырғақ, жүйелі тың сарын ұсынды.
Оның ақындық болмысы өз арнасын тапқан ... өз ... ... ... аға ... бұл өзен ... ... мен қарқынды құламасын тапты. Ол көңілі
ауған, шабыты желген жерде еркін сілтеп, алты қырдың астына жетердей
шырқауға дағдыланды, ерен ақындыққа ере ... ... ... елді ... ... Ыбырай” атанды. Дарқан ақындығы қай думанға кірсе де ел
құлағын елеңдетті, жан ... ... ... ... ... ... шапса өршеленер жүйріктей заулатты. Тамаша ғалым Есмағамбет Смайылов
1966 жылғы “Жұлдыз” журналының №11 ... осы ойды ... ... ... ... емес, ағылып келіп жатыр. Ыбырай іркілген жоқ, бұл
жолы термелері жәрмеңкеге келген ... ... әр ... ... ... ... ... үйілтіп, төгілтіп айтып тастады… Арасында
күлдіретін әзіл-сықақ сөздер де, бұрыңғы-соңғы ақындардан нұсқалы, нақыл
сөздер де аузынан ... – дей ... ... ... он бес ... Ыбырайды
тұңғыш көруім… Бәрінен де Ыбырайдың дарқан ақындық, әншілік өнері, алғыр
шешендігі есімнен кетпейді”, – деп тебіреніпті. ... ... ... ... ... “алғыр шешендік” деп баса айтып отыр. Хан ... ... ... де ... ... келе бермейтіні ағедендік. Ал
“әр ұлдың … тарихын” тәмамдауы Ыбекеңнің ... ... ... айта ... ... ... зеректігін танытады.
“Гәкку” жайлы талай сырды шертер едім, бірақ әнін де, тамаша сөзін де
байтақ ел түгел біледі ғой, сол ... ... ... ... ... деп, “Гәккуге” көп тоқталмадым. “Құс салып айдын көлде дабыл
қақтым”, – деген сөзі де қанатты сөз болып кетіп, ... ... ... ... Үкілі Ыбырайдай ақиық ақынның қазақ поэзиясындағы асыл
орнын сөз етіп ... ... ... түспестей, “Қарақат көзді
сым саусақ” атты өлеңіне молырақ зер салғым келді. Шынайы сезім мен шалқар
шабыт ... ... ... шындық сырын шашпай-төкпей ашық айтудың
үлгісіндей тамаша туындысы осы. Бұл өлеңі Абайдың ... ... ... ... ... ойға ... дана жүректердің
махаббатшыл нәзік лүпілдері де алыстан ұласып жатқандай сезім білдіреді.
“Қарақат көзді, сым ... ... бал ... сенің сарп етпей,
Неге де керек малды айдап.
Қарақат көзді, ақ білек,
Айтайын бір сөз үлгілеп,
Қайғың алды ... ... ... ... ... тоям ... ... келгенде,
Не қыл деп жатсың оянбай”, – деп наздана тебіренгені ақынның жан қияр
ғашыққа деген үздігіп ... ... ... һәм ... де осал
еместігі қатар көрініп тұр. Сәкен ағамыз “Тау ішінде” атты өлеңінде:
“Білгейсің ... ... ... – десе, өзім де “Аққу жеткен” атты
өлеңімде: “Ей, қалқа таң мезгілде сырласайық, толқынға тербетіліп жатшы
оянбай”, деп сызыла қалыппын. Ал, ... ... ... келгенімде не қыл
деп жатсың оянбай”, деп өзінің аңсаған жүрегінің ыстық лебі мен ғашықтық
ерке назын ... ... ... Сырт ... ... ... бәлсінгендей көрінгенмен: “Не қыл деп жатсың оянбай”, деудің өзінде де
бал ләззаттың үзім ... ... ... құлшынғандық жатыр. Қимастық,
сыйластық, күрт сағынышқа оранған шыдамсыздық шырылдап тұр. ... ... бұл да бір ... айғағы. Үкілі Ыбырайды жақсы білетін классик
жазушымыз Сәбит Мұқанов: “Қарақат көзді” ... өлең 50-60 ... ... де: “Қарақат көзді”, – деп бастайды. Бұл өлең осы күнгі
махаббатшылардың өлеңдерін маңайына отырғызбайды”, – деп жазған екен. Одан
артық не ... ... те, ... бұл ... ... ... Ыбырайдың ақындық
ерекшелігін тауда өскен әсем шынардай, алыстан ... ... ... Ақын ... өз ... шырқасақ қазақтың керемет әні, ал романс сазына
салсақ өз көркемдігін, сезімталдығын, толқымалығын аша түсетіні сөзсіз.
Жалғыз өлең ұзақ поэмадан кем емес, ... ... ... ... ... өлеңді тамаша поэма дәрежесіне жеткізу білу де үлкен шеберлік. Мұхтар
Әуезовтің “аз ... көп ... ... ... академик Зейнолла
Қабдолов айтқандай, Ыбырайдың да ақын тілімен аз сөйлеп, көп ой қозғай
білгіштігі көп өлеңдерінде соқырға таяқ ұстатқандай ... тұр. ... ... шырқау шебі де осы шығар.
Композиторлығын баса айтып дағдыланғандықтан Ыбекеңнің ақындық мұрасына
зерттеушілер көп мән бермей келді. Ол кемшілікті де болашақта ... ... ... әрі композитор, әрі үздік орындаушылық бір өзіне ... ... ... өлең сөзі ... ... ... ән, ең соңында
орындау тұрады. “Бес ғасыр жырлайды” (Алматы, 1984, “Жазушы”) атты белгілі
жинаққа ... ... ... мені ... ... ... ... бөле
қырыққан жүнге жарымайды”, деген сөз көкейімнен кетпей қойды. Біржан сал,
Ақан сері, Үкілі Ыбырайды бөле жаруға болмайды. Бәрі де ең әуелі ... ере ... ... ... ... кейін әнге құндақталды, одан
әрі орындап берудің құдіретті күші бітті. Үкілі Ыбырайды да қазақтың үлкен
ақыны деп танып, қатардан ... ... қай ... ... да ... көзі жеткен, ақындық сөзі жеткен
шырқау шыңға шықпай тынбайды. ... пен ... ... ... өле
құмар қарқыны қазақ ақындарының ішінде: “Сүй, жан сәулем, тағы да сүй, тағы
да” ... ... ... бір ... ... ... ... бүкіл дүние
малына”, – деп тұрған Мағжанда айқын кездеседі. “Қарақат көзді, сым
саусақтың” бір шумағында:
“Мұхиттың ... ... ... жұлдызы,
Өзіңнен сәулем аспайды,
Пейіште жүрген хор қызы”, – дегенін естігенде, өзі барып пейіште жүрген
қызды көріп келгендей сенесің. Сүйген қызын жер-көкте, фани-бақида ... ... ... бұл ғаламда бар шырғалаңға әуестіктің нағыз өзі,
қазақ поэзиясының тәңір ... асыл ... орын алар ... ... ... өлеңдерінде тың суреткерлік, тұлғалы да үлкен
ойшылдық, ғашыққа деген ақжарма ашықтықтың нәрі бар, ғаламаттың бәрі бар.
“Қарақат көзді, сым саусағы” сол ... ... ... сес ... ... асқақтап, ақындардың өздерін-өздері
көтермелеулері дағдылы үрдіс. Ыбекең де бұл бәйгеден озық келген намыскер.
Тілге тиек болар “Қайран ... ... ... да ... ... ... да ... туған елге.
Ақ тамақ, шұбар бауыр қоңыр қаздай,
Сала алмас “Гәккуіме” ешбір пенде”, – деп, ... ... ... жан ... еркін қарқындайды. “Ханнан да қадірлі” болса да, ел алдында
қыздай тәлімді қылығын ... ... ... деп білемін. Дарияның ішкі
ағыстары мен сыртқы толқындары табиғи араласып жатқандай ақынның ішіндегі
қызу құйылымдар ерік бермей жұлқынып ... ... асау ... ... ... ... ... ғана сылдырлап “құлақтан кіріп, бойды
алады”. Адамның жан дүниесі мен тән сезімін ашық көрсетуде Ыбырайдың
өзіндік ерекшелігі бар ерен ақын.
Үкілі Ыбырай Абылай ... ... ... ... ... ... ... Әбіле Шыңғыс Уәлиұлының хатшысы болып, өзі атақты ақын, әнші ... ... ... ... ... ... ән-жырын іркілмей
төгілтіп өтсе де, оның тағдырының тәбдел ... ... да зор ... жасы ... ... ... өлеңдерінде сол баяғы ерке екпінмен
өмір шындығын бояусыз, бүркемесіз ... ... ... сумаңдаған сен бір
қақпас, үйінде сені қуған үш күн жатпас”, – деп ... ... ... ... үш күн жатпай, қара бастың қамын ойлап шылқып ... ... ... ... әне, ... ... тебіреністің
ашық түрі болып ет-жүрегін жарып шығады. Ақынның әлеуметтік сарындағы
өлеңдері толағай ... ... аз ... ... ұғым ... ... ... бір естігенде небір оқығанда жеп-жеңіл қона кетер
қанатты сөзге айналған иірімдері де жетерлік. Академик Аманжол Қошановтың
әкесі, Шал ақынның ... ... ... ... ... ... деп айтып жүретін шумаққа зер салайық:
“Қосылған жолдан
шүйкебас,
Жан қияр жерде ... ... нар ... сөзі ... ... ... ... депті. Бұл фәлсафалы толғаныс қай заманда болсын өз құндылығын жоймайтын
ойлы көкіректен туған жан сыры. Ыбекеңнің ақыл-ойға толы терең
психологиялық толғаныста туған ... да ... ... ... ... ... су суат ... жайлағанға.
Талықсып қорғасындай денең балқыр,
Таңертең қара торғай сайрағанда”, – деп теңізде жүзіп бара жатқан нән
кемедей асықпай, саспай кемеліне келе ... ... ... Бұл ... ... атты өлеңінен алып отырмын. Сол өлеңде:
“Қиянат қылмау керек тимегенге, жанасып неге керек сүймегенге”, – деуі ... ... ... ... ... ... ... үлкендер бала кезімізде бұл сөздерді тілдеріне тиек ететін.
Тоталитарлық қыңыр, біртоға идеология ақын ... ... ... да ... ... ... сөздері есті адамға күш беріп, ел аралап жүре берді.
“Қалдырған” атты өлеңі туған елге деген аманат атанған ... ... ... ... ... Осы күнде Қазақ елінің қай түкпіріне барсаң да
алдыңнан шығады. Бұл өлең алғы буын ағалар мен соңғы түлек інілерді
жалғастырып тұрған, өмірдің ... мен ... ... ... ... тәубеге келгендей ғақыл сөзі іспеттес татымдылығымен ел
жүрегінен қоныс тепті. Одан кейін:
“Қызығың дүние өткен күн,
Кейінгі қуып жеткен күн.
Байланбаған асаудай,
Сырт ... ... ... – деп өмірінің шуағы өтіп, шөлейтті келеңсіз
кезеңдері тебірендіре бастағанын үлкен күрсініспен айта ... ... ... ... ... ... ... зардабына қазақ халқының
көніп отырғанына жаны ашиды, қиындыққа арқа жонын тосып, жауапкершілікті өз
мойнына алып отыр. Бұл ... ... ... түгел айтып сілкілемей, ымдап
қана сілтеу бар. Бұл да үлкен ойлы ақынның ... ... ... ... ойлы, ақылы кең.
Кішіпейіл сыр шашпас,
Мінез, білім келсе тең”, – деп, өмірдегі үзеңгілес, ... ... ... ... ... жырласа, мінезге білім сайлығы қажеттілігін әдемі
келтірген. Бұл мың түрлі сарында ерте де, кеш те айтыла ... ... ... ... ... ойлы үлесі деп түсінерлік туынды.
Ыбекеңнің ақындығын сөз еткенде: “Сүйгенім кете барды соңыма еріп”,
“Қалдырған”, “Көкейкесті”, ... ... ... елге ... ... ... ... Олардың бәрін және айтыстары мен термелерін
толық қосып, толағай зерттеу шағын мақалаға ауыр болар деп қана, қадау-
қадау жерлеріне ... ... ... ... сынды әйгілі әнші айтып
өткен “Аңшының әні” деген өлеңнің де сөзі ... қой. Ол ... ... ... ... Орынборда оқып жүргенінде жазып алыпты,
шығармаларында толығымен бар. Менің өзімнің бала ... ... ... ... ... ... сақталыпты. Белгілі айтыскер, ақын,
тамаша жазушы Жұмабай Есекеев өзінің “Айыртау арыстары” атты деректі
әңгімелер жинағында ... ... бір ... ... ... Көрші
ауылдың баласы екенін білдіріп мұқият зерттеп, әсем әннің ... ... ... ... ... Бұл әнді ... жиені ақын Тайжан
Ұлытауға, оның шәкірті әйгілі Нартай ақын Сыр бойына, Жарылғапберді мен
Әсет, Естайлар семейлетіп ... Қара ... ... Қытайдағы
бауырларға жеткізгендері айдан анық. Жаттап алып айтып жүрген Дәнеш
Рақышевке де, елдегі Қайрат Байбосынов пен Жарман Рахимовке, Тұрсынбай
Кәкімовке айтар алғысымыз шексіз.
Ыбекеңнің ... ... ... кең ... “Гәкку”. Ол әнді де Қытайда
естігенін аққу ақынымыз Марфуға Айтқожадан ... ... ... ... Батыршаұлы “Гәккуді” жуырда Парижде естігенін бізге үлкен
құлшыныспен жеткізсе, неміс тілінің мұғалімі Мағрифа Сейітбатталова
“Ганноверде шырқалған “Гәкку” атты мақаласын “Астана ақшамында” ... ... ... ... деген жігіттің отбасымен қосылып “Гәккуді”
шырқағандарын келтіріпті. Кезінде “Гәккуді” Е.Брусиловскийдің “Қыз Жібек”
операсында шырқап, қазақтың ұлы әнші қызы Күләш апамыз да “Гәккуге” ... ... ... ... ... емес пе?! ... ... Үкілі
Ыбырайдың өз аузынан естіп үйреніп алып, бұлжытпай айтып асқақтатқан Иса
Байзақов ағамызға алғыс айтуды ешқашан ұмытпақ емеспіз. “Гәкку”,
“Сырғақты”, ... ... ... көзді сым саусақ”, “Көкше”,
“Аңшының әні”, “Па, шіркін!”, “Алтыбасар”, “Толқын”, “Апай көк” сияқты
әндері Үкілі Ыбырай бабамыздың атын мәңгілікке жеткізуіне еш ... ... ... ... ... ... өмір ... қоғамдағы ортасы,
соған байланысты әлеуметтік һәм саяси құбылыстарды өз жүрегінен ... ... ... ... жүрек сезімін, ақыл-ой толғаныстарын ақ
қағазға түсіре білуінде жатыр. ... ... ... өз ... ... айнадағы бейнесіндей көрініс қой. Өмірде қаншама адам бар,
соншама мінез-құлық бар, ... – деп ... ... түрі бар. ... ақынның да ерекшеліктері әр теңіздің өз тасқынындай толқын ұрып
жағалауға жетіп жатады.
Үкілі Ыбырай да тап солай өзге еш ақынға да ... ... ... ... ... ... ... шапшаңдығы мен
салмақтылығы бар ақындық дара құбылыс. Ыбырай кейбір халық ақындарынша бір
сарында, бір ғана ырғақта, бір ғана ... ... ақын ... ... ... тәсіл, әдістері сан қилы құбылмалы келеді. Оған қоса
ол қазақтың ... ... де, ... бар ауыз ... де
қатысы молынан бар қаламгер, сегіз қырлы, бір сырлы парасатты ... ... ... ... тура ... жалтармайтын, қай заманда өмір сүрсе
де өзінің өжет қалпында өршелене қала беретін бірбеткей ақын. Оның қай
өлеңін, ... ... ... да ... пен ақиқаттан нәр алған өткір
де шешен, терең де ерен жалтарусыз мінезіне қанығасың. ... ... ... ... ... айқын, ашық жырлап өтті. Өз қара басының қамын
күйттеген жоқ, ... ... ... сол елім деп ... қатыгез заманның аяусыз ажал оғынан қаза тапты. Үкілі Ыбырай сал-
серіліктің сайранында қалып қоймай, бойына Махамбеттің мінезі сіңген қайсар
ақын, алғыр айтыскер, ... ... ... азамат ақын. Оған қоса
айтарым: “Көкіректе қайнаған шер оңдыра ма, көңілді бір орынға қондыра ма?”
– деп өткен нағыз мұңлы ақын.
Ұлы ... ... жан ... ... дүлдүл әншінің ақындығы да сол
ғажайып талантына сайма-сай туған тұтас дүние. Ақын үшін ескерткіштің ең
үлкені – ... ... ... ... ... ел ... беру деп
білемін. Міне, осы мақсатқа жету жолында Үкілі Ыбырайды зерттеп, жинастырып
жүрген ақындар, әншілер, сазгерлер, ... ... ... ... ел ... іс бітпек. Сол қасиетті ұмтылысқа қозғау салып, түрткі
болардай ел құлағын елеңдетер деген үмітшіл сезіммен асыл ... ... ... сөз ... ... ... бұл мақаламен
шектелмейді, келер күндер дарқан дарынның абзал есімін аялай түсер деп
сенемін. Бар айтарым: ... ... тек қана ұлы ... ... ... ... ... мен кемелдігі мол дүлдүл ақын деп қарауға шақырамын.
Үкілі Ыбырай ... ақын ... ол ел ... жеп ... ... ... түскен
қайраткер ақын, жан-жақты біртуар ақын, оны алдыңғы қатардағы ақындық
санаттан қалдырмайық, қатал заманда қасірет шеккен, елі үшін ... ... ... ... ... күрескер, азаматтық биіктен де көрсете
білу адал парыз.
Ақынның туған жылын 1858 жыл ... де ... оған мен де ... қосылып
қалып едім, ол райдан қайттым. Төрт көзіміз түгел, аталарымыз, ... ... ... ... Жұбанов 1860 жылға тоқтаған екен. Ақтангер
ақынның қайда жатқаны да белгісіз. Үкілі Ыбырайдың әйгілі атын мәңгілікке
жеткізер белгілер де әлі жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... болғандықтан, ашық айтарым: Ыбырай да алысқа ұзамай
“үштіктің” шешімі шыққан күні Қызылжарда атылды. Өзге сөздің бәрі де “ГПУ”-
дің ... ... ... ... ... ... ... бай өлке, ұлыларды ұлағаттауға жалықпас өлкеде Үкілі Ыбырайға да
лайық назар аударылар деп сенеміз.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Үкілі Ыбырай. Тайгадағы түс. “Қалдырған” әні5 бет
Гәкку14 бет
Мұхит Мерәліұлы3 бет
Шахмет Хұсайынов драматургиясындағы тарихи-ғұмырнамалық пьесалар180 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Алтынсарин Ыбырай10 бет
Шоқан Уәлиханов Ыбырай Алтынсарин Абай Құнанбаев11 бет
Ыбырай Алтынсарин3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь