Мектеп жасына дейінгі балаларды қазақтың сәндік- қолданбалы өнерімен таныстыруды теориялық тұрғыда негіздеу

Ι МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫ ҚАЗАҚТЫҢ СӘНДІК. ҚОЛДАНБАЛЫ ӨНЕРІМЕН ТАНЫСТЫРУДЫ ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДА НЕГІЗДЕУ
1.1 Мектеп жасына дейінгі балаларды қазақтың сәндік.қолданбалы өнерімен таныстырудың мәні мен маңызы.
1.2 Мектеп жасына дейінгі балаларды қазақтың сәндік.қолданбалы өнерімен таныстыру мүмкіндіктері.
ΙΙ МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫ ҚАЗАҚТЫҢ СӘНДІК. ҚОЛДАНБАЛЫ ӨНЕРІМЕН ТАНЫСТЫРУДЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЯТ
2.1 Мектеп жасына дейінгі балаларды қазақтың сәндік.қолданбалы өнерімен таныстыру жолдары
2.22.1 Мектеп жасына дейінгі балаларды қазақтың сәндік.қолданбалы өнерімен таныстыру жолдарына жүргізілетін жұмыстар
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Соңғы онжылдықта Қазақстан қоғамының саяси-әлеуметтік, экономикалық саласында болып жатқан өзгерістерге байланысты халықтың дәстүрлі педагогикалық мәдениетінде қалыптасқан озық тәжірибелерді зерттеп, зерделеуге аса назар аударылып отыр. Бұны мемлекетіміздің Президенті Н.Ә.Назарбаевтың: «Қазақстанның бірегей халықтарының ұлтаралық және мәдениетаралық ынтымағы мен жетілуін қамтамасыз ете отырып, қазақ халқының көп ғасырлық дәстүрлерін, тілі мен мәдениетін сақтаймыз және дамыта түсеміз» деген Қазақстан халқына арнаған Жолдауы да, Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңының «жалпы адамзаттық және ұлттық құндылықтар негізінде, жастардың өз Отанына сүйіспеншілігін, халық дәстүріне құрметін тәрбиелеу» қажет деген жетекші міндеттері де дәлелдейді. Бұл орайда, қазақстандық педагогика ғылымының тарихы мен теориясының, бүгінгі күн тәжірибесінің жетіле түсуі білім мен тәрбие беруді әлемдік деңгейге сәйкестендіре отырып, дамытуда этномәдени құндылықтарымызды қайта жинақтап, жан-жақты зерттеу қажеттілігін алға тартып отыр [1].
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасы өсіп келе жатқан жеткіншек ұрпақтың мәдени өрісін көтеру, сұлулықты қабылдау қабілетін қалыптастыру арқылы төл мәдениеттің белсенді жасаушысы, иесі, жалғастырушысы болуына зор мән берілуде. Сонымен қатар, оқушылардың өз елінің, халқының, соның ішінде өзі мекен ететін аймақтың мәдениетіне, дәстүрлеріне деген сезімдік-эстетикалық қарым-қатынасын қалыптастыру – бейнелеу өнері пәнінің негізгі міндеті болып отыр. Елбасы Н.Ә.Назарбаев «Біз өзіміздің болашағымызды, жеке балаларымыздың болашағын қандай күйде көргіміз келеді, осыны айқындап алатын уақыт жетті» деп 2030 жылға арналған стратегиялық бағдарламасында көрсетілген болатын [2].
Жалпы білім берудің ұлттық деңгейдегі мақсаты – Қазақстан Республикасының әлеуметтік, экономикалық, қоғамдық, саяси өміріне белсенді араласуына дайын еңбекқор тұлғаны қалыптастыру маңызды орын алуда.
ХХІ ғасырдың 70 жылдарынан бастап ұлттық бейнелеу өнері мен сәндік қолданбалы өнер туындыларын бейнелеу өнері сабақтары мен сыныптан тыс жұмыстарда қолдану, ұлттық өнер арқылы балаларға көркемдік білім беру идеясы қалыптаса бастады. 70 жылдары жарық көрген Қ.Ералиннің әдістемелік еңбектерінде Қазақстанның халық суретшілері Ә.Қастеевтің, Қ.Телжановтың, А.Ғалымбаеваның, Х.Наурызбаевтың, Г.Исмайлованың, С.Мамбеевтің, М.Шаяхметовтың, С.Романовтың, Е.Сидоркиннің, Н.Нурмухамбетовтың, К.Барановтың шығармаларын сабақта балаларға таныстыру барысында көркемдік білім беру мен эстетикалық тәрбие беру, кеңістік туралы түсініктерін қалыптастырудың әдістері ашып көрсетілді.
80-90 жылдардағы бейнелеу өнерін оқыту әдістемесінің қалыптасуы мен дамуында ғалым пелагогтардың бейнелеу өнерін оқытудың психологиялық – педагогикалық мәселелерін зерттеуге баса көңіл бөлумен ерекшеленеді. 80-
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Бахтиярова Г.Р. Қазақ халқының дәстүрлі педагогикалық мәдениеті: тарих, теория және практика. Монография.-Ақтөбе,2012.-372бет.
2.Н. Ә. Назарбаев. «Қазақстан 2030» атты Қазақстан дамуының ұзақ мерзімді стратегиясы.2009, 11 қараша
3.Бейнелеу өнері: Орта мектептің 1сыныбына арналған оқулық./ У.Ибрагимов, Қ.Болатбаев, Б.Әлмұхамбетов, З.Айдарова.-Алматы:Атамұра,1997.
4.Әлмұхамбетов Б.А. Шағын комплектілі мектептің мәселелері және дамуы//Ауыл мектебі: Республикалық ғылыми-әдістемелік пед.журнал.-№1-3.-2002.
5.Маргулан А.Ш.Уалиханов.Графическое наследие.-Алматы:Қазақстан ғылымы,1972.-186с.
6.Касиманов С.Прикладное искусство казахского народа.- Алматы:Казахстан,1995.-237с.
7.Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері.-Алматы:Өнер,1987.-128б.
8.Мұқанов С. Қазақ қауымы.-Алматы: Ана тілі,1995.-304б.
9.Богуславская И.Я. Русская глиняная игрушка. – Л.:Искусство, 1975.
10.Шацкий С.Т. Педагог. Сочинение в четырех томах. 2 Т. «О советской дидактике и дидактическом материале». – М.: Просвещение, 1964. -476 стр., 3Т.-492с.
11.Басенов Т. Орнамент Казахстана в архитектуре. – Алма-Ата: Өнер, 1957.-206с.
12.Төленбаев С., Өмірбекова М. Ою-өрнектер құрастырудың тәсілдері. Алматы:Қағанат ЛТД;Қазақстан,1993.
13.Шпикалова Т.Я. Народное искусство на уроках декоративного рисования. Пособие для учителей.3-изд. доп. иперераб.-М.:Просвещение,1988.-226с.
14.Әл – Фараби Әлеуметтік – этикалық трактаттар. – Алматы: Кітап,1985. – 419 бб.
15.Құнанбаев А. Шығармаларының екі томдық жинағы. – А.,Жазушы.1995. – 355 б.
16.Аймауытов Ж. Психология. А.: Санат, 1995-135 б.
17.Болатбаев Қ.Қ. Бейнелеу өнеріне арналған дәптер:орта мектептің 4 сыныбына арналған.-Алматы:Атамұра,2000.
18.Тілеуқабылов Ә.Ж. Еңбек сабағының жеке тұлғаны қалыптастырудағы тәрбиелік мәні зор//Білім хабаршысы.Республикалық ғылыми – педагогикалық журнал №6(19), 2013.15б.
19.Маркс К. Немецкая идеалогия, том 33.
20.Райымкулова А.Д. Қазақ халқының сәндік – қолданбалы өнері арқылы оқушылардың технологиялық мәдениетін қалыптастыру: пед. ғыл. канд. …дисс. А.:2009. – 159 б.
21.Әбдіғапбарова Ұ.М. Қазақ халық педагогикасындағы балалар мен жастарды сәндік – қолданбалы өнерге үйретудің ғылыми негіздері: пед. ғыл. док. …дисс. – А., 2008. -271 б.
22.Карлабаева А.А. Оқушылардың еңбек мәдениетін қалыптастырудағы қазақ халқының сәндік қолданбалы өнерінің рөлі//С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетінің Хабаршысы №2(40).2013.
23.Махадиева Б.О., Иманалиева Г.А. Мектепке дейінгі білім мекемелерінде «Бейнелеу өнерінен» ұйымдастырылған сабақ үлгілері (Әдістемелік нұсқаулық) – Тараз. 2013. – 108 б.
24.Мұқашев М. Сейтімов А. Н.Хамзин Бейнелеу өнерін оқыту әдістемесі «Фолиант» баспасы Астана-2008.
25.Токенова С.Т. Саусақтарға арналған жаттығулар//Қазақстандағы мектепке дейінгі білім. Республикалық ғылыми-әдістемелік журнал №5(41).2012.
26.Меңжанова Ә. Мектепке дейінгі педагогика.-Алматы: Рауан,1992.
27.Сағымбаев Ә. Бейнелеу өнерін оқыту әдістемесі: Оқу – әдістемелік құрал. – Астана:Фолиант,2013. – 152 б.
28.Қаржаубаева С.,Амандықова Д. Бейнелеу сауаттылығының негіздері. Оқулық. – Астана: Фолиант,2010. – 272 б.
29.Аубакирова Р.Ж., Абремская И.Б. Бейнелеу өнері. Мектепалды даярлық тобына арналған. Әдістемелік құрал. – Алматы:Алматыкітап баспасы,2009. – 136 б.
30.Рыскелді Г. Ұлттық ою – өрнектермен таныстыру//Тәрбие құралы,№1,2011.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Соңғы онжылдықта Қазақстан қоғамының саяси-әлеуметтік, экономикалық саласында болып жатқан өзгерістерге байланысты халықтың дәстүрлі ... ... ... озық ... ... ... аса назар аударылып отыр. Бұны мемлекетіміздің Президенті Н.Ә.Назарбаевтың: деген Қазақстан халқына арнаған Жолдауы да, Қазақстан Республикасының Заңының ... ... ... ... де ... Бұл ... қазақстандық педагогика ғылымының тарихы мен теориясының, бүгінгі күн ... ... ... ... мен тәрбие беруді әлемдік деңгейге сәйкестендіре отырып, дамытуда этномәдени құндылықтарымызды қайта ... ... ... ... алға ... отыр [1]. ... кезде Қазақстан Республикасы өсіп келе жатқан жеткіншек ұрпақтың мәдени өрісін көтеру, сұлулықты қабылдау қабілетін қалыптастыру арқылы төл ... ... ... ... жалғастырушысы болуына зор мән берілуде. Сонымен қатар, оқушылардың өз ... ... ... ... өзі ... ... ... мәдениетіне, дәстүрлеріне деген сезімдік-эстетикалық қарым-қатынасын қалыптастыру - бейнелеу өнері пәнінің негізгі міндеті болып отыр. Елбасы ... деп 2030 ... ... ... ... ... болатын [2].
Жалпы білім берудің ұлттық деңгейдегі мақсаты - Қазақстан Республикасының әлеуметтік, экономикалық, қоғамдық, саяси ... ... ... ... ... ... қалыптастыру маңызды орын алуда.
ХХІ ғасырдың 70 жылдарынан бастап ұлттық бейнелеу өнері мен сәндік ... өнер ... ... ... ... мен ... тыс жұмыстарда қолдану, ұлттық өнер арқылы балаларға ... ... беру ... қалыптаса бастады. 70 жылдары жарық көрген Қ.Ералиннің әдістемелік еңбектерінде Қазақстанның халық суретшілері ... ... ... ... ... ... М.Шаяхметовтың, С.Романовтың, Е.Сидоркиннің, Н.Нурмухамбетовтың, К.Барановтың шығармаларын сабақта балаларға таныстыру барысында ... ... беру мен ... ... ... кеңістік туралы түсініктерін қалыптастырудың әдістері ашып көрсетілді.
80-90 жылдардағы ... ... ... әдістемесінің қалыптасуы мен дамуында ғалым пелагогтардың бейнелеу өнерін оқытудың психологиялық - ... ... ... баса ... бөлумен ерекшеленеді. 80-90 жылдар аралығындағы педагог - ғалымдар Ә.Қамақов, Қ.Ералин, Ж.Балкенов, Қ.Әміргазин, У.Ибрагимов, Б.Әлмухамбетов, Р.Мизанбаев, Е.Асылханов, Д.Садығалиев, ... ... ... ... ... ... оқу ... зерттеу нәтижелері Қазақстанда бейнелеу өнері пәнін оқыту әдістемесінің дамуына қомақты үлес болып қосылды [3,4].
Дәстүрлі педагогикалық мәдениет ... ... ... ... туралы еліміздің танымал ғалымдарын да атап кетсек болады. Олар: Ә.Сәдуақасов, С.Е.Нұрмұратов, Ә.Марғұлан, ... ... ... ... ... ... және т.б. өз ... осы өнер түрінің қайталанбас құндылықтарын айқындай отырып, оның тәлім-тәрбиелік маңызына назар аударған болатын [5,6,7,8].
Сондай-ақ, сәндік-қолданбалы қолөнерідің табиғатын, оның адам, ... ... ... ... мәнін зерттеген орыс ғалымдары: А.А.Власова, Е.Р.Шнейдер, Т.И. Еременко, ... З.А. ... И.Я. ... және ... ... даму ... кеңес педагогикасының өкілдері В.Н.Шацкая, Н.А.Дмитрева, О.А.Апраксина, А.Буров және т.б. ... ... де өте ... [9,10]. Сол ... де ... жасына дейінгі балаларға қазақтың сәндік - қолданбалы өнерімен таныстыру арқылы баланың ... ... ... жаңа білім беру жоспарына қазақтың қолданбалы өнерін пайдаланудың тиімді жақтарын ... ... беру ... ... ... қалыптастыруда ұтымды пайдалануды өзекті мәселе деп қарастырып отырмыз.
Зерттеу мақсаты: Мектеп жасына дейінгі балаларды ... ... ... ... ... ... және ұсыныстар беру.
Зерттеу міндеттері:
- мектеп жасына дейінгі балаларды ... ... ... таныстыру теориясына талдау жасау;
- ұйымдастырылған оқу іс-әрекетте сәндік-қолданбалы өнерді пайдалану арқылы балалардың қызығушылығын арттыру бағыттарын анықтау;
- балаларға ... ... ... ... ... жолдарын ұсыну;
Зерттеу әдістері: Тақырып төңірегінде ғылыми және әдістемелік әдебиеттер тізімін жинақтап психологиялық, педагогикалық, философиялық әдебиеттерге талдау жасау.
Зерттеу пәні: Мектеп жасына ... ... ... ... ... ... обьектісі: Мектепке дейінгі ұйымдардағы оқу-тәрбие процесі.
Зерттеу болжамы: Егер мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... ... ... арқылы балалардың шығармашылығын арттыру дұрыс бағытта жүргізілсе, балалардың дүниетаным ой-өрісі, еңбекке қабілет шығармашылығы әрі ... ... ... ... тереңірек жүйеленер еді.
Курстық жұмыстың құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі ... ... және ... ... ... ... ... ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫ ҚАЗАҚТЫҢ СӘНДІК- ҚОЛДАНБАЛЫ ... ... ... ... ...
1.1 Мектеп жасына дейінгі балаларды қазақтың сәндік-қолданбалы ... ... мәні мен ... ... ескі ... дәуірінен сөнбес мұра болып, ұрпақтан- ұрпаққа, әкеден балаға сабақтасып, ұзақ жылдар өзіндік тарихымен елімізді бүкіл ... ... қол ... ... ... алтын бесігі Ұлы Дала кеңістігінде қалыптасқан. Қазақ халқы мол ... ... ... ... ... көне ... ... мұрагері және сол дәстүрді, салтты өркендетуші, ары қарай жаңғыртып, байытушы.
Қазақ қолөнерінің өсу ... ... тән даму ... бар. Ол тарих сонау көне замандардан басталады. Оған Қазақстан жерінде бұрын-соңды жүргізілген археологиялық зерттеулердің нәтижесінде анықталған ... ... ... ... ... ... өзі ... өнерінің республика жерінде мекендеген сақ, үйсін, қыпшақ және тағы ... көне ... ... ... мен төркіндестігінің айғағы. , - деп осы өнер туралы жазған белгілі ғалым И.Я.Богуславская пікірімен келіспеске болмас [9]. ... ... - ... ... ... ... ... көне мәдениеттің тікелей мұрагері және сол дәстүрді дамытушы, ... ... Бұл ... әр ... ... ... жан - жақтан келген көшпелі тайпалар мен халықтардың, сондай-ақ, Оңтүстік Сібір, Орта Азия мен орыс халқының да мәдениеті де әсер ... ... ... ... көне ... ... келген мәдениет элементтерінің сан толқынын бойына сіңіріп, үнемі жақсару, жаңғырту үстінде болды. Танымал кеңес ... ... ... деп баланың мәдени дамуына қолөнердің әсері туралы айтқан болатын [10]. Осындай толассыз дамудың нәтижесінде ХІХ - ... ... ... ХХ - ... басында қазақ халқының дәстүрлі қолөнері өз дамуында айтарлықтай жоғары деңгейге көтерілді. Міне осы жоғары өрлеуді қазіргі заман талабына сай, қазақ ... ... ... әрі ... ... беруді, жастарды, келешек ұрпақты осы салада оқытуды тереңдету мақсатында көптеген жұмыстар жүргізуге болады. Оның себебі әрбір өскелең ұрпақ өзінің қолөнер ... ... ... оны ... ... ұрпақтан - ұрпаққа жалғастыру.
Қазақ қолөнерінде ою-өрнек өте кеңінен қолданылады. ... ... ... шыққан бұйымдардың ою-өрнекпен безендірілмегені өте аз кездеседі. Ою-өрнек ... ... ... ... және ... мән - ... аша түседі. Сондықтан қолөнер шеберлері жасаған заттардың әрқайсысының қалай әшекейленіп, өрнектелгеніне жеті зер салған жөн.
Ою-өрнек ... ... ... ... халқымыздың тарихымен, тұрмыстағы әдет - ғұрып, салт - ... сай ... ... ... ... Жер ... ... халықтарда дерлік ою-өрнек өнері көне замандарда қалыптасып, дамып бүгінгі күндерге дейін өз қасиетін жоймай, ірі рухани мәдениет ... ... ... келеді. Халық шеберлері ою-өрнекпен, сәулетті ғимараттарымен, киім - кешек, жиһаз, қару - жарақ, ат ... ... ... ... т.б. ... тұтынатын заттарын безендіріп отырған. Міне осы әдет - ... әрі ... ... ... ... міндетіміз. Әдемілік пен әсемдікке құштарлық адамзатқа тән. Көркем бұйымдар мен зәулім ғимараттар - көз қуанышы. Ол ... ... ... ... ... ... және ... сәндеу үшін тәндерін нақыштап, киімдерін әшекейлеп, үйлеріне тұмар іліп қоятын. Осының нәтижесінде ою-өрнек пайда болды. Ою-өрнек латынның ... ... Оның ... деген мағынаны білдіреді. Көшпелі қазақтар табиғаттың әдемілігіне сүйсіне ... өз ... ... аса мән ... Оған дәлел халықтың ежелгі қолданбалы өнерінің маңызды бөлігін ою-өрнектердің құруы. Ежелгі шеберлер үшін ... көзі ... ... мен ... ... ... Олар ыдыс - ... киім - кешекті, қару - жарақты, үйлер мен ғибратханаларды тамаша әшекейлеген. Тіпті ұлттық билердің де ... ... ... ... ... өрнектер жасап қозғалуы үлкен шеберлікті талап еткен. Сонымен қатар Қазақстаннан табылған ескерткіштерде геометриялық, зооморфтық және өсімдік ... ... бай ... ... ... де ... Халық тіршілігіндегі мүйіз тәрізді оюды ою-өрнек өнерінің бастапқы көзіне жатқызуға болады. Мысалы: қошқар мүйіз, ... ... ... ... бұғы ... ... мүйіз. Осындай кескіндер, яғни ашатұяқ, құсмұрын, құс қанаты өзінің бастауын сақ кезеңіндегі ... Бұл ... Таяу ... ... ықпалымен пайда болған өсімдік оюларды жатқызуға болады. Бұған жапырақ, үш жапырақ, шиыршық, гүл жатады. Сонымен қатаар геометриялы жіне ... ... де ... ... ... ирек ... сүйір, көпқырлы және меандро тәрізді балдақ шынжыр, қармақ тәрізді үлгілерде үш мың жыл бұрынғы малшылардың алғашқы мәдениетінің ... ... ... ... ... төртбұрышын айшықпен, күн сәулесін шұғыламен көрсеткен. Қазақ ою-өрнегінің негізіне зооморфты өрнектер де ... Бұл ... ... ... ... қазақ қыздары өте шебер болған. Олардың кесте тігу аса шеберлікпен орындайтын өнері болды. Кесте жібекке, матаға түсірілді. Жастық ... ... ... ... ... ... әйел бас ... көйлекке геометриялық пішіндер, гүл-жапырақ, жұлдыз, ай, күн суреттері берілді. Кілемші қыздар алаша, төсеніш тоқыды. ... ... ... ... ... мақта, тақыр, қалы кілем деген түрлерін тоқуды білді. Кілем, алаша жіптері қой, түйе жүнінен ... ... ... ... ... ... немесе деп атайды. Кілем-алашаларға түсірілетін ою-өрнектер алуан түрлі(200-ден ... ... да, ... жинақтағанда гометриялық, космологиялық, зооморфтық, өсімдік сипаттас болады. Неғұрлым тән сипаттылары - , , , ... ... ... тоқу ... ... өте ... болған. Өрнек тоқуда мосы ағашы(көтерме), қылыш, қазық сияқты құралдар қолданылды. Енді бір деректерде өрмек жабдықтарының ... ... ... есіп ... ... ... күзу қазығы, күзу арқалығы, күзу шабығы, бақылау жібі, күзу көтермесі деген аспаптары ... ... ... тоқу ... көп ... көп ... керек еткен. Дегенмен, тоқылып шыққан бұйымдар мейлінше жатық және берік болған.
Сонымен қатар түзу және ойқастыра тоқу тәсілдері көп қолданылады. ... ... ... ... заттың мәні жоқ. Жалпы қазақ халқы ою-өрнекті қадір тұтқан. Бас киімдегі ... ... қай ... ... ... ... ... қазақ, кімнің ұйғыр, татар екенін білген. Қырғыздарда , , , ұйғырларда , , ... , деп ... ... оюын ... қарай теңдеме, жүздеме, сыңар ою деп үш топқа бөледі.
Қазақтың шебер әйелдерінің қолынан шыққан тағы бір бұйымдарының бірі - киіз өте ... ... ... ... ерекшеленген. Ою-өрнектерді киіз бұйымдары текеметтер, тұскиіздер, сандыққаптар, әбдіреқаптар, қоржындар, сырмақтар көшпелі қазақтардың тұрмысында кеңінен ... - өте ... келе ... өнер ... Әсіресе, оған қазақ халқы көп көңіл аударады. Әртүрлі сәнді бұйымдар асыл тастардан жасалған қымбат заттар әлгі ... ... ... мұра ... ... ... шеберлерін, суретшілер мен сәнгерлерді ұлттық рухта тәрбиелеуде ою-өрнектің атқаратын рөлі өте зор. Сұңғат және ... ... ... ... ... жасаған бұйымдарда ұлттық нақыш айқындалып тұру қажет, ... ... ... ... қылып көрсететін өнер түрі - қазақтың ... ... ... ... ... ... ... ою-өрнекті қолдану үшін өрнектің жасалу принциптері мен техникасын үйренуде. ... мен ... ... сырт ... ... ... пайдаланып қана қоймай, оның мазмұнынан, атаулары мен даму тарихынан хабардар болса, салған суретінде не ... ... ... ... ... түрленіп тұрады.
Қазақ халқының ою-өрнек өнері байырғы ұлттық өнерлердің ... ең ... әрі кең ... ... Бұл - ... ... ... шежіресі, адам жанына ләззат сыйлайтын, эстетикалық мәні зор өнер. Бүгінгі таңда қазақтың 230-дай оюын ежелден келе жатқан атаулары бар. ... ... ... ... атауларын екі топқа бөліп қарастырған, бірінші топқа ою-өрнектердің тікелей өзіне, түріне қатысты атаулар екінші топқа ... ... ... ... ... жатады. Ою-өрнекті теориялық жағынан негіздеу - этнолингвистикалық атауларды лексика - семантикалық топтарға бөлуге қатысты. ... ... ... ... ... ... ... халық тарихымен жасасып келе жатқан төл мұрамыз екені белгілі. Қазақ тіл білімінде этнолингвистика саласын зерттеу кенжелеп келеді, ал ... ... ... ... алынып, арнайы зерттеу обьектісі болмаған.
Бүгінгі таңда ою-өрнектің практикалық маңызы артып отыр. , ... бір ... ... ... ... ... ... кесіп, қиып немесе екі затты оя кесіп, қиюластыру ою деп аталады. Ал киім ... ... т.б. ... ... ... ... бедер, сол сияқты тоқылатын алашаға, басқұрға жіне қоржынға түсірілетінн түрлі геометриялық бедерлерді ... ... ... ... ... күйдіріп, қашап, бояп, түсіруге болады.
Қазақ ою-өрнегін көне тәсілмен жасау кезінде шеберлер оның дәлме-дәлдігін сақтамай-ақ, көзбен мөлшерлеп қиып, ою-өрнектің тең ... ... ... Мұны ... мұра ... қалған көне ескерткіштерден айқын көруге болады. Оюлардың өзіндік көркемдік мәні және сюжеті болады, дегенмен, өрнектегі ... ... ... бағынады.
Ою-өрнек өнері табиғатында поэзияға, өлеңге ұқсамайтын өнер түрі, соған ... ... ... де ... ... ... Ою-өрнектегі ритм заңдылықтары басқаларға қарағанда ақындарға таныс дүние, өйткені өлең ... ... пен ... ... да сақтайды. Ою-өрнектің құрылымы, ырғақ заңдылықтары бүгінгі күнге дейін ғалымдардың назарынан тыс қалып отыр, себебі ... ою ... ... ғылыми зерттеулерінде өрнектің даму тарихы мен символикасы ізге ... ... ... ... ... ... ою-өрнек негізгі рөл атқарады. Поэзиядағы өлең жолдарындағыдай мазмұн мен ... ... ... ... ... элемент ретінде жай қосалқы түрде бейнеленетін элемент жоқ, оюлардың бәрінің мазмұны бар.
Ою-өрнек өнері мүсін немесе сұңғат сияқты өз ... өмір сүре ... ... ... рөл атқарады. Оны біз сәулет өнерінен, үй жиһаздарына, сандыққа, ... ... ... ... ... ... қару-жараққа салынған оюлар ретінде қабылдаймыз, яғни ою-өрнекті қандай да бір болмасын бір затпен байланыссыз елестете алмаймыз. Қазақ ою-өрнегіне зер ... адам ... ... ... ... тақырыптық мазмұны, құрылымы, тепе-теңдігі мен ырғағы, ең бастысы, өзіндік философиялық мәні бар ... ... қиын ... ... ... не қиып ... шебер өлең жазатын ақын секілді, табан астында-ақ мағынасы мен ... ... ... ою ... өз ... ... сол ... қиып бере алады. Ол үшін тәжірибенің молдығымен қоса, ой қиялдың ұшқырлығы қажет. ... өнер ... ... бір жүйеге келтірілгені ою-өрнек. Өрнектің жай немесе күрделі элементері бірнеше қайталанса да симметрия заңы берік сақталады. Көне ... ... ... ... егіз ... ... ... өмірде бейбітшілік пен тепе-теңдікті сақтау ұғымын білдірген. Барлық ою-өрнек симметриялық принципті берік сақтайды, әрбір ... ... яғни ... осьі ... ... ось ... өсімдіктерде көп кездеседі, гүлдердің, өсімдіктердің діңі симметриялық осьті білдіреді. Қолөнерде де сол ... ... ... ... ... темірден жасалған кез келген затты бұйымға бейнелегенде оның осьіне арнайы ... ... ... болады, олар - өрнектер: , , , өрнектері. Егер бір осьтің бойына қатар-қатар бірнеше элементті орналастырсақ, шексіздікке ұласатын ... ... ... ... бұл ою ... бұйымның жиегіне немесе бірнеше элементтерімен қайталаана отырып, белгілі бір ретпен ... және ... ... бөлу үшін ... Ал ... ... ... құралған композицияның жазықтығын қоршау үшін немесе бұйымның жиегіне орналастырады. ... ... ... ... ... та, ... ... көруге болады. Қолөнердің барлық саласында оюды қосалқы өнер ретінде пайдаланып келдік, жеке бейнелеу туындысы сияқты ... ... ... ... ... ілінбейді. Қазір тек өнерінде ғана ою-өрнектің абстрактілі түрі бейнеленіп, қабырғаға ілінеді. Мүмкін болашақта ою-өрнектің мағынасын, логикалық күшін ... ... ... әр ... көркем туынды ретінде қабырғаға әсемдік үшін ілетін болармыз. Өйткені ғасырлар бойы , , ... ... күші бар деп ... ... ... әлі де ашылмай жатқан құпия сыры бар.
Ою-өрнектің көне атаулары - халықтың тарихы мен мәдениетінен, ұлттық ерекшелігінен, ертедегі дүниетанымынан мол ... ... ... Олар - ... ... тарихы, рухани, мәдени-материалдық өмірінің айнасы. Қазақ тіліндегі ою-өрнек атауларының шығу ... ... ... ... ... тек ... тіліне ғана тән сөздер, яғни түркі тілдеріне ортақ атаулар ғана кездеседі.
Қазақтың және деген сөзі бірігіп келіп, ... ... ... ... Бұл сөз көп халықтың тіліне сіңген термин, мағынасы-сәндеу, әсемдеу.
Қазақ ою-өрнегі әлі түбегейлі жан-жақты толық ... ... жоқ, ... бұл өнер ... ... бір жүйеге келтіруге этнограф, өнертанушы Садық Қасиманов пен архитектор-ғалым Төлеутай Бәсенов ою туралы біраз деректер қалдырды. Садық Қасиманов 200-ге жуық ... көне ... ... ... елуге жуық оюдың мазмұнын ашып берді [6], ал Төлеутай Бәсенов оюлардың даму ... ... ... өрнектерінің жаңа үлгілерін сызды. Төлеутай Бәсеновтің пайымдауынша, ою элементтері аса көп емес, сол бірнеше мүйіз ... ... ... ... ... ... болады. Қарапайым элементтен құралған оюдың санаулысы ғана үнемі қолданыста ... ... ұғым ... деп пікірін қалдырған болатын [11].
Сан алуан ою-өрнек ... ... ... жаңа ... ие болады және қолданыста бірін-бірі қайталамайды. Қарадүрсін бұл өнер туындысында өнердің басқа түріндей аса талғампаздық пен бай ... ... ... қарамастан ою-өрнектің тілі өте күрделі, ал құрылымы аса қарапайым. Ою-өрнектің ... ... ... ... бір ... бар. Егер ою-өрнек құрылымын сараласақ, онда күрделі ойлар жатады. Оюлар әсем әрі ұтымды шықсын десек, біз бірнеше мәселені ескеруіміз қажет: ... ... ... мен мөлшерін сақтау, өрнек бедерленетін материалды таңдай білу, ал ең негізгісі ою-өрнектің мазмұнды болуы суретшінің білікті дүниетанымына байланысты.
Қазан төңкерісіне ... ... ... ... білімі болмаса да, бұл өнер түрі атадан балаға ... ... ... ... ... ... ұмыт болған өнерді жаңғыртуға қатысқан қолөнер шеберлері он шақты ою түрін пайдаланумен ғана шектелген болатын. Жетпісінші жылдардың басы осы өнердің ... жаңа ... ... ... ... Төленбаев бұл өнерге тың бағыт әкелді, ол ежелгі ... ... ... ... сабақтастырып, оның элементтерін пайдалана отырып, мыңдаған жаңа ою-өрнек нұсқасын жасады [12]. ... ... ... ... жоғары деңгейге көтеріліп, кеңінен қолданыс тапты. Республикамыздың ... ... мен ... орындары тоқсаныншы жылдардан бері жаңа ою-өрнектерді өз бұйымдарына кеңінен қолданып ... ... ... ... ... ... ... жүздеген түрін ойлап тауып, күнделікті тұрмыста қолданылып келеді. Кезінде күйшілер алпыс екі тарауын дүниеге әкелсе, еліміздегі әрбір ... ... де өз ... ... ... ... ... ою түрлерімен безендірілуде. Осыдан елу жыл бұрын айтылған ғалым Төлеутай Бәсеновтың: ,- деген кесімді ойы қазірде де маңызын жойған жоқ. ... ... ... шығару үшін бояудың атқаратын ролі үлкен. Ежелден шеберлер өз қолөнер туындыларына ... ... оның ... ... ... ... бояу мен ... қолөнерге ұтымды пайдалану әрбір елдің, өзіне тән ерекшелігі мен талғамын танытады. Сондықтан түпкі түс пен ою-өрнектің ... ... ... ... болып келеді.
Қазақ қолөнерінде қолданылатын түстердің символдық мәні бар: көк түс-аспанның, қызыл-оттың, күн көзінің, ақ түс-ақиқаттың, сары-ақыл -парасаттың, қайғы-мұңның, ... ... ... ... ... ою-өрнек осы түстердің бірімен бейнелегенде ғана оған белгілі мән беріледі. Сырмақ сыруда қара мен ақ ... ... ... сол ... көк пен сары ... көк пен ... қара мен ашық ... түстің қатар пайдаланылуы ғасырлар бойы дәстүрге айналған. ... ... нақ ... ... ... қарай түрленеді. Сонда ортада қара, ақ, қызыл, жасыл, сары, көк түс келеді. Бұл ұлт өрнегінде түстерді орналастырудың көне мәнері. Өрнек ... ... ... ... ... жеке атау беру мүмкін емес, әр шебер өзі жасаған ою-өрнекке өзі ат ... Сол ... ... болу ... ... ... ешкім білмейді. Ою-өрнек саласын зерттеп жүрген ғалымдар оларды бір жүйеге түсіріп, мынадай топтарға бөлген:
* Өсімдік типтес ою-өрнек (, , , ... ... ... ... табиғи және мифтік бейнелері, және оның түрлі нұсқалары: , , , сондай-ақ , , , т.б.)
* Космогониялық өрнек (, , , , т.б.) Ал ... ... ... қазақ ою-өрнегін физика-морфтық және биоморфтық деп екі топқа бөледі. Ағылшын ғалымының өрнектерді былай топқа бөліп қарастыруды ... ... үшін ... ... бұл қазақ ою-өрнегінің түрлері, мазмұнын түгел қамтиды, екіншіден, біздің өрнектердің өзіндік ерекшелігіне сай келеді.
Өнертану ... ... ... ... бір ... ... ... топтау жөнінде қатып қалған заңдылық жоқ. Соған қарамастан қазақ тіліндегі сан алуан ою-өрнек атауларын лексика-семантикалық топқа ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... күн, жұлдыз - аспан әлеміне байланысты ою-өрнектер.
2.Малдың дене мүшелеріне, ізіне байланысты ою-өрнектер.
3.Аңға, аңның дене мүшесіне, ізіне байланысты ою-өрнектер.
4.Құрт-құмырсқаларға, ... ... ... ... ... ... су, ... бейнелі ою-өрнектер.
7.Қару-құралдарға байланысты ою-өрнектер.
Ою-өрнектерді осылайша топтастыру қазақ ою-өрнектері атауларының мазмұнына жақын. Ал өсімдік бейнелі ою-өрнектердің нұсқасын ... рет ... ... оған ... ... ... ... ою-өрнегіне зер салған адам әрбір қолөнер туындысына бейнеленген ою-өрнектің тақырыптық мағынасын, бітімі мен тепе-теңдігін, ырғағын, сондай-ақ ... ... ... ... ... нышандық мән болғандықтан, қиылған ою-өрнек түрлі-түске боялғанда, ол белгілі бір мазмұнды, ... ойды ... ... бояу ... сан ... бірден көз тартады. Бояулар бір-бірімен үйлескенде терең мағынаны меңзейді. Сан алуан көріністер қоға ... мен адам ... ... ... ... бір ... ... баяндайды. Мысалы, қызыл, жасыл, ашық және анық, жарқын түсті ою-өрнектердің жасырын құпия тілдерін түсіну қиын емес. Ою-өрнек өнері бір ... ... ... ... ... десе де ... Халықтың биік мұраты мен асыл арманы, бейбіт өмірді аңсаған асқақ үміті, қуанышы мен ... ел мен ер ... ... ... ою-өрнектің басты тақырыбы. Ою-өрнек қазақ халқының мәдени шежіресі ғана емес, бейнелеу өнерінде сезімді сергітетін, эстетикалық тәлімі мол өнер ... ... ... ... көріністерде уақыт, заман тынысы сезіледі.
Шеберлер ою-өрнекке еш қоспасыз ... ... ғана ... ал бояу ... аса бір ... қолданған. Қазақ қолөнер шерлері жасаған өнер туындыларына көз ... ... ... ... ... ... - бояудың қанықтығы де елеулі роль атқарады. Халқымыздың мұңын, сағынышын, қуанышы мен бейбіт ... ... ... ... құбылуынан байқауға болады. Шеберлер қолөнердегі құнды дүниелерді оюмен бейнелей отырып, заман тынысын өрнек тілімен ... ... ... ... ... ... шымшида немесе алашалардан табиғаттың төрт мезгілін көруімізге болады және олар жасыл дала, биік тау, қалың орман мен тау қойнауында ағып ... ... ... тұспалдап, ұтымды бере білген.
Бояулардың ішінде қазақ қолөнерінде ақ бояу көбірек қолданады. Ақ түс - халықымыздың қуанышын, бақытты ... ... ал ... ... қара ... халқымыздың мұңын, соғысты, қайғыны бейнелейді. Мұның бәріне өткен, көне деп қарамауымыз керек.
Қазір ... ... гөрі ... ... бояуларды көбірек пайдаланады, себебі бұл бояулар табиғи бояуларға қарағанда түстерінің саны жағынан көп және ... да әлде ... ... әрі сапалы. Ою-өрнекте бояулар - ой мен идеяны бейнелеудің, күрделі сюжеттер жасаудың құралы. Қазақтың ұлттық немесе жаңа ... ... бояу түсі оның ... ... Өмір ... күшін, болмыс шындығын бейнелеудегі қарқымдылығын, адам әрекетінін белсенділігін танытады. Жалпы айтқанда бояу үндестігі, бояу ... ... ... ... және эмоциялық мәні бар негізгі арқау болып ... ... ... ... бояудың өзіндік тарихы барын аңғару қиын емес. Ою-өрнек өнерінде бояулар күрделі роль атқаратындығын, ондағы ой мен идеяны бейнелеу ... ... ... ... ... ... суретші, шебер қиып алған оюын бұйымға бейнелеу тігу үшін оған қосымша ... ... ... ... білу ... Оюдың элементіне түпкі түстің сәйкес келуі бұйымның тартымды болуына әсер етеді.
Қазақ ою-өрнегі алғашқы ... ... бір ... ... ... жоқ, ... ... қарай дамып, өзгеріп, жетіліп жаңа түрге, жаңа үлгіге ие болып отыр.
Ою-өрнек атаулардың халқытың мәдени-әлеуметтік өміріне байланысты үнемі өзгеріп отырады, ... ... ... ... оның атаулары да аз қолданылып, архаизм қатарына қосылады, ол атауларды тек тарихи шығармалардан, мұражайлардан ғана кездестіреміз. Мысалы, , , , , ... ... ... ... жоқ.
Қазақ тілінің ою-өрнекке байланысты лексикасы-халқымыздың ғасырлар бойы жасаған тілдік қазынасы. Бұл атаулаар халықтың өзі тілі негізінде де, сырттан ... ... да ... ... ... ұзақ даму ... бірсыпыра елдермен араласып, әр кезеңде түрлі қарым-қатынаста болғандығы мәлім, ғасырлар бойы өзбек, ұйғыр, ... ... ... ... араб, парсы елдерімен, сондай-ақ бүгінге дейін орыс халқымен ұдайы мәдени байланыста келеді. Сондықтан қазақ халқының негізін құрайтын ... ... яғни ... ... ... ... бәрінде дерлік кездессе, сол сияқты әр түрлі дәуірде көрші халықтармен қарым-қатынастың көрінісі ретінде ою-өрнек ... ... ... да ... ... , т.б.
Оюлап киіз басу тек қазақтың ғана еншісіне тиген өнер емес, мал шаруашылығымен айналысқан басқа да көшпелі елдерге тән ... ... ... ... , . , , , , , , , , , , , , ... да ... ... да кең тараған. Сол сияқты қазақ қолөнер туындылары ою-өрнек атаулары тәрізді қырғыз халқының ... ... ... ... текемет, басқұр, бау, сырмақ, киіз үй, ер-тұрман және зергерлік бұйымдар.
Ал қырғыз ою-өрнегін зерттеген орыс ... ... 173 ... ... ... төрт топқа бөлді. Қырғыз өнертанушылары күні бүгінге дейін осы теорияны берік ұстанып келеді.
М.В.Рындин ... ... ... ... ою-өрнектердің атаулары мен үлгілерін жинақтырғанда ою атауларының этималогиясын ... ... екі ... ... ... ескеріп, сол сияқты Кеңес дәуіріне дейін қазақ аталып келгендіктен екі елдің ою-өрнектерін бөліп қарастырмай, деп ... ... ... шығарды.
Жалпы қазақ пен қырғыз халықтарының оюларында ұқсастықпен қатар айырмашылықтар да бар. Садық Қасимановтың ұзақ жылдар ел ... ... ... ... ... М.В.Рындиннің еңбектеріндегі қазақ ою-өрнектерін қырғыз оюларынан бөліп алуға мүмкіндік берді. Сол ою-өрнек атаулары мен үлгілерін осы еңбекке енгізіп ... ... ... ... ... орыс ... қате пікірлер айтып, осы өнердің дамуына, қағазға түсірілуіне кедергілер туғызды. Қазақ бейнелеу өнерін зерттей ... ... ... жоғары деңгейде дамып қана қоймай, көршілес елдердің бейнелеу өнеріне де үлкен әсер ... көз ... Бұл ... ... ... ... ... ғылыми зерттеулер мен археологиялық бейнеленген бедерлерді саралау арқылы айқындалды. М.В.Рындин қазақ-қырғыз ою-өрнектерін он екі топқа бөлді. Олар:
1.Табиғатты бейнелейтін ... ... ... ... бейнелейтін ою-өрнектер.
4.Тұрмыс заттарды бейнелейтін ою-өрнектер.
5.Мифтік және адамдаар киелі санаған шынайы тұлғалардың бейнесін ... ... және ши - ... тоқу ... ... ... ... элементтері.
7.Өсімдіктер дүниесін бейнелейтін ою-өрнектер және тұрмыс заттарды бейнелейтін ою-өрнектер.
8.Мазмұны өзгергенімен атауы сақталып қалған ою-өрнектер.
9.Қырғыз ою-өрнегіне негізгі элемент ретінде енген кеңестік ... ... ... ... ... жүйелеу.
Суретші ою-өрнектерді топтау жүйесі қазақ, қырғызға сәйкес келгенімен, бұл ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы көшпелі өмір сүріп, мал бағумен айналысқан бұл тайпалардың дүниетанымында алғашқы рет ... ... ... түркі тайпалары ою-өрнегінің негізін құрайтын қойдың мүйізін тұспалдайтын, өрнегі пайда болды. Ал, М.В.Рындиннің еңбектерінде қазақ ... ... ... көп, ... ... ... ғылыми зерттеу әзірге бізде жоқ. Сондықтан суретшінің жұмысын екі елдің мұрасы ретінде қабылдап, сол ою-өрнектерді ... ... ... ... ... ... бөліп алдық.
Бізде этнограф-ғалымдар мұражайларда сақталған қолөнер бұйымдарынан альбомдар шығарып, ел арасынан ... ... ... ... ... Бұл өнер ... жөнінде терең ғылыми зерттеулер жүргізілген жоқ. Ою-өрнек өнері ... ... ... ... ... Ө.Жәнібеков, Ә.Тәжімұратов, С.Қасиманов еңбектерінен кездестіруге болады. Сондықтан қазақ халқының ... ... бойы ... ... ... ... ... мағлұматты орыс, еуропа т.б. ғалымдарының еңбектерінен жинастырып бір жүйеге ... тура ... ... ... ... ... сөз ретінде бөлек жазылып келген еді. Енді бұл этнолингвистикалық лексиканы біріктіріп жазу қажет, себебі бұл лексемалар бір бүтін нәрсе, бір ... атау ... ... Заттың және құбылыстың атауы болғандықтан, бұл сөз кейін шығатын әртүрлі сөздіктерге сөз ретінде енуі ... ... ... ... ... ... атаулары екі сөздің бірігуі арқылы жасалып, лексика грамматикалық жағынан бір тұлға болып бірлесіп, тұрақтанған ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда зерттелмеген, сондықтан орфографиялық жазылу тәртібі бір ізге келтірілуі қажет. Бұл атаулардың бәрі ... ... зат ... ... тиіс. Тағы бір айта кететін жайт: қазақ тіліндегі лексиканың басқа саласы сияқты ою-өрнек ... да ... ... ... ... Бұл ... ... сөздер мен сөз тіркестерінің өзңне тән бір ерекшелігі-номинативтік мағынаның тарихи дәуірлерге, халықтың ою-өрнегіне, тұрмыс-салтына, дүниетанымына байланысты мағыналық ... ... ... ... ... ... ою-өрнектің 230-дай атауы бар. Олардың ішінде ең көп ... және ... ... ... ... ... тектес ою-өрнек атаулары, өсімдік ұғымына қатысты атау табиғаттағы гүлдерді, өсімдіктерді, ... ... ... ... мұқтаждыққа қанағат ету, дәулет берекелі болу үшін үй жиһаздарын тартымды, сәнді де ұнамды етіп жасай білді. ... ... ... ... ... әшекейлейтін ою-өрнек түрлері жоғары деңгейде дамыды.
Осыған орай, халықтың ойлау ... ... ... жаңа ... ... ... ою-өрнекке байланысты жаңа атаулар дүниеге келді. Қазақ халқының әлеуметтік өмірінде, ой ... ... ... ... танымында жаңа серпін, бетбұрыс пайда болды. Халық өнеріне ұлттық құндылық, ... ... ... ... Енді алда осы құндылықты мәңгі рухани қайнарымызға айналдыру міндеті тұр. ... ... ... ... ... ... нәтижесінде халық шеберлерінің шығармашылық ізденісі шыңдалып, жетіле түсуде.
Бұрын шеберлер мал өсіру мен ... жер, су, ... ... ... ... ... әр ... заттың сыртқы пішінін бейнелесе, қазіргі заман шеберлері осы қазыналы өнерімізді түрлі салаларда тиімді пайдаланып жүр. Мемлекет ... ... ... ... өнерінің барлық саласынан, кітап пен журнал беттерінен т.б. ... ... жиі ... жүрміз. Еліміздің белгілі суретшісі Әбілхан Қастиев бұл өнерді кімнен, қайдан үйрендің деген сауалға:
Таудың бұлағынан,
Қойдың құлағынан,
Апамның киізінен,
Ешкінің ... ... ... ... Біз де, ... ... және болашақ ұрпағымыз да өнер атты құндылықты осылайша үйреніп, рухани қайнар ретінде сусындауымыз керек. Белгілі ғалым ... ... ... былай дейді: болған деседі. Қазақ дейді. ... ... ... осы ... бұрын пайда болған тәрізді. Өйткені сонау тас ғасырынан қалған ... ... ... ... адам баласы тым ерте-ақ өз ойын суретпен жеткізуге талпынған көрінеді. Сонау алғашқы қауымдық құрылыс кезінде ... ... ... ... ... сурет арқылы баяндап, үңгір қабырғаларына қашап салған екен. Бұл туралы археологиялық деректер мен ғылыми еңбектерде ... Одан бері ... ... б.д.д. V-ІІІ ғ.ғ. сақ дәуіріндегі Пазырық қорғандарынан табылған ою-өрнектер қазіргі біздің ою-өрнектерден айна қатесі жоқ дүниелер. Сондықтан ... ... тым ... ... ... ұлт болып қалыптаспай тұрғанның өзінде ою-өрнектің тілі қазіргі біздің ою-өрнектің тілімен бірдей болып ... ... ... ... ... тарихы тіл өнері қалыптаспай тұрғаннан да бұрын басталғаны байқалады. Күні кеше Берел қорғанынан табылған зергерлік алтын ... ... ... ... ... ... екендігінде дау жоқ. Ондағы аң стилімен жасалған бұйымдарға қарап, зергерлік өнердің тым ерте дамып, биік шеберлікке жеткендігіне ғалымдар ... көз ... ... Сондай-ақ Жетісудан, Шілікті жазығындағы обалардан табылған Алтын адамдардың бойындағы әшекейлер тым биік ... ... ... ... ... ... ... қолынан келе бермейтіндей.
Ою-өрнек (латын тілінен аударғанда әсемдеу, сәндеу) - әр түрлі заттарды, архитектуралық ғимараттарды әшекейлеуге ... ... ... пен ... ... әр ... құрылған өрнек-нақыштар. Ұлттық ою-өрнек өзіне тән белгілерінің жүйелерін қазақ халқының қалыптасуымен әрі республиканың қазіргі ... ... ... басқа да халықтары мәдениетімен тығыз байланыста дамыды. Бұл ортағасырлық архитектуралық ғимараттардағы көгеріс және геометриялық ою-орнектерден (Айша-бибі, ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі тоқыма өнері үлгісінде, кестеде, ағаш, мүйіз, сүйек, металл мен ... ... салу ... ... түсті. Ою-өрнек ісі тым ерте заманнан бастап-ақ ... ... ... ... бірдей ортақ әсемдеп әшекейлеудің негізі болып келді.
Ою деген сөзбен ... ... ... ... бір. Бұл ... ... бір нәрсені ойып, кесіп алып жасау немесе екі затты оя кесіп қиюластырып жасау, бір нәрсенің бетіне ойып бедер ... ... ... ... Қазақ көбінесе бір өрнекке салып қиып алған үлгіні, үлгіге салып кескен сырмақтың қиығын, сондай-ақ барлық қошқар мүйіз өрнектерін де ою ... Ал ... ... әр ... ою, ... ... күйдіріп, жалатып, бояп, батырып, қалыптап істеген көркемдік түрлердің, әшекейлердің ортақ атауы іспеттес. Сондықтан, ою-өрнек деп қосарланып ... ... ... ... әр түрлі үлгіде дамыған. Еліміздің әрбір ай-мағының өзінің стильдік ерекшеліктері, үлгілері ... ... ... барлық оюлардың бастапқы элементінің негізі- тектес ою-өрнек болып ... ... ... ... жиі қолданылатын: өру, тігу, тоқу, құрау, еріту, балқыту, қию арқылы үй жиһаздарын, құрал-саймандарды, киіз үйлерді, зергерлік ... ... ... ... ... ... ... ыдыс-аяқтарды, киім-кешектерді ою-өрнектермен әшекейлеп, безендіріп отырған. Ғалымдардың пайымдауынша қазақ ұлттық ою-өрнектерінің, әзірше 230-дай түрі ғана ... Біз ... ... ... ... ең көп ... тектес ою-өрнегіне тоқталсақ.
оюы қазақ халқының ою-өрнегінің төркіні деуге болады, өйткені барлық жаңа элементтер соның ... ... тек ... ғана ... ... Мысалы: , , , , , , , , , , , , . ... ... осы ... сан ... композициясын жасап, бұйымдарға ұтымды пайдаланып келеді.
Қазақ оюларының мазмұны мал өсіру, аңшылықты жер-су, көшіп-қону көріністерін, күнделікті ... ... ... заттардың сыртқы бейнесін тұспалдайды, бірақ қолөнер саласындағы қай ... ... та, сол ... бетінде түрлі нүсқада бейнеленген элементін байқаймыз. Әрбір оюшы ою-өрнек жасап, оған ат беріп, оны тұрмыста қолданған. Сондықтан қазақтың ұлттық ... ең ... ... ... ... ... жиі ... тектес ою-өрнектер. Мүйіз тектес ою-өрнектер кейде өте ұсақ, кейде өте ірі болып ... ... ... кесте тігу, ағаш, сүйек, мүйіз ұқсату сияқты нәзік істерге қолданылса, ірісі кілем, алаша, терме алаша, текемет, сырмақ, ши ... ... ... ... ... ... ... мүйіз өрнегінен сан қилы мәнерлермен құбылта, бір элементке екінші, ... ... ... ... да, ... әдемі де мазмұнды композиция жасайды. тектес ою-өрнектердің негізі қойдың, арқардың, ешкінің, сиырдың, бұланның, бұғының, қодастың, еліктің мүйіздерін тұспалдаудан пайда ... ... жаңа ... ... ... өз ... заман ағымына қарай лайықтап пайдаланып келеді. Қошқармүйіз оюы неше түрі формалаға еніп, қазақ бұйымдарының ... ... ... киіз үй ... ... түріне де салып тоқуға болады. Мәселен, текеметтің ортасына "қошқармүйіз" шет-шетіне "тұмар", "шаршы" немесе "су" оюлары салынады. Мұнысы туған жер төсін ... ... қой ... ... ... арман - тілегі, Омыртқа - мал шаруашылығымен тығыз байланысты туған, ... дене ... ... ... Бұл ою ... ... белгісі. Ер адамның, батырдың киімінің, кейде құрлардың шетіне салынады. Мұндай оюлардың формасы қойдың төбесі мен екі жаққа иіріле ... ... ... ... де, ... осы мүйіздің қолтығында қойдың құлағын долбарлаған шолақ мүйіз тәрізді тағы екі буын тұрады. Байқап ... ... ... ... ... аңғарылады.
- қазақ оюының ең көне ... ... бұл ... ... мегзеуден шыққан. ою-өрнек кейде ұсақ кейде ірі болып келеді. Ұсақ түрлері ағаш, ... ... ... ... ... саласында қолданады. Ірі түрлері сырмақ, текемет, алаша, кілем, сәулет өнерінде сан түрлі мәнерде ... ... ... , , , , , , , т.б. түрлерге бөлінеді. өрнегі үй жиһаздарында (кілем, ... ... ... ... ... шымши) мен түрмыстық заттарда (саба, шанаш, күбі, ожау, жүкаяқ, торсық, сандық т.б.), сондай-ақ қару-жарақтарда (қынап, оқшантай, садак), киім-кешек, ат ... ... ... ... бұл ... ... жері жоқ десе де ... ою-өрнегі қойдың, ешкінің, сиырдың екі мүйізін ғана бейнелейді және кейде , кейде деп аталатын оюларды ... Үй ... мен ... ... ... қару-жарақтарды безендіру үшін пайдаланатын қой, ешкі, сиыр, бұғы, марал сияқты жануарлардың қос мүйізін ... ... ... кезде ою-өрнегін сәукелеге, айыр қалпақтың төбесіне, шетіне, камзолдың алдыңғы жағына, ... ... ... ... ең көне ... бірі ... ... Бұл өрнек қимақтар мен қарлұқтардың қолөнерінде сақталған және кезінде ою-өрнегі Айша-бибі ... ... ... үшін қолданған. Ал қазіргі кезде қазақ, қырғыз, түрікмен, қарақалпақ қолөнерінде кездеседі.
деп аталатын ... ... ... бейнелейтін оюдың түрі. Бұл элемент өте ұқсас, бірақ, оған қарағанда шиыршықтанып, тармағы одан көбірек болып келеді. (Кілем, тұскиіз, сырмақ, ... ... пен үй ... кездеседі).
, деп аталатын оюдың тек бір жақ сыңарын ғана бейнелейтін өрнек түрі. Шебер орналастырылған өрнек композициясында дараланып ... ... ... ... мен ... ... сондай-ақ киім-кешек, қару-жарақ т.б. бетіне салынатын ою-өрнектің бәрінде кездеседі және текемет, сырмақты әшекейлейтін, жиегіне жүргізілетін өрнектің бір ... ... ... төбесі мен екі жаққа иіріле түскен мүйіз бейнесінде келіп, оның қолтық тұсынан қойдың құлағын долбарлайтын тағы бір ... ... ... екі буын ... ... Одан ... ... қошқардың тұмсық бейнесі аңғарылады. Текемет, сырмақ, басқұр, алаша, кілем, ... ... ... ... ... ... түрлерінде кездеседі. Киізден жасалған бұйымдарда бұл ою түсті шүберектермен ойылып, құрақ, яғни аппликациялық өрнек түрінде де ... ... ... ... ... қосылған, көп мүйізден құралған ою-өрнектің бір түрі. Ол көбінесе дөңгелек не төртбұрыш ішінде бейнеленеді, кейде бұтақтың ағашы тәрізді тармақталып, жайылып ... ... ... ... ... көп ... оюлардан құралады. (Тұскиіз, тон, кежім, сырмақ, текемет, архитектура ... ... ... ...
морт сынған тік төртбұрыш жасап, төрт рет ішке қарай иіледі. Бұл ою-өрнек кілемдерді, шилерді, басқұр мен ... ... ... ... безендіру үшін пайдаланылады, ал сырт көрінісі малдың сынған мүйізіне үқсайды.
ою-өрнегінің төрт ... ... ... ... ... ... ортасы крест бейнесін жасайды. Крестің төрт тармағына мүйіз элементі ... бұл ... ең көне ... жатады. Алғашқыда ою-өрнегі Пазырық қорғанынан табылған. Төрт тармақтан дөңгелек, төрт ... төрт ... ... ... жасалады. Бұл оюлар, кебеже, жүк-аяқ, аяққап, батырлардың шапанының жауырынына, қалқанға, шалбардың тізе тұсына, дөдегенің ортасына немесе шет бұрыштарына ... ... ... ... тән үш ... үш жапырақты, үш тармақты болып бейнеленеді. Х-ХI ғасырда Тараз қаласындағы ... ... үш ... ... ... ... түйенің мойнына ұқсап иіле көтеріліп барып тармақталатын мүйіз оюы. Мұндай өрнек мәнері көбінесе күрделі бір мүйіз оюларымен түтас ... де, ... сол ... өз ... ... өзге ... озып тұратын түйенің ұзын мойнына ұқсайды.
ою-өрнегі түйенің қос өркешін бейнелейді. Сырмақ, ... ... ... ою-өрнек композициясында көбірек кездесетін элемент. Қазақ оюында мал мен аңның қос ... ... қос ... ... қос емшегін бейнелеу тек симметриялық тепе-теңдік үшін ғана емес, сонымен қатар береке-бірліктің, көбеюдің символын білдіреді.
ою-өрнегі , ... ... ... деп те ... ... ашалайтын айыр құралға ұқсас болып келеді.
ою-өрнегі әшекейлі композицияның ортасына салынатын немесе ... ... ... ... көмкеретін жиектеме түзейтін ою. Сырт пішіні ботаның көзіндей дөңгеленген ромбқа ұқсайтын ... ... Бұл ... шетін көмкеретін жиектеме түзейді.
ою-өрнегі тоқыма бұйымдарында қолданылады. Малдың құрап қалған сүйегін тұспалдайды. Алаша, басқұр бау т.б. тоқыма бұйымдар ... ... ... ... ... ... малдың дене мүшелеріне еліктеуден шыққан, және сол ... ... ... ... Бұл ... түрі ағаш ... ... бұйымдарда, кесте тігуде кездеседі. өрнегі жүрекке ұқсаңқырап келеді.
бұл өрнекте қарама-қайшы түстер қатар алынады. Ақ ... сары ... қара ... ... Бұл ... ағаш бетіне бедер түсіруде, кесте тігуде кездеседі және ... да осы ... жиі ... ... ... өрме шилерден, сүйек пен ағаштан жасалған бұйымдардан жиі көреміз. Бұл ... түрі ... ... тұспалдайды, ол әртүрлі үйлесімде түрленіп ою композициясының ортасына және жиегінде ... ... ... өлкеде өмірге келген, оюдың түстері салкын түстер гаммасынан ... Бұл ... ... мен суаттардан тапшылық көрген елде пайда болған өрнек мал ... ... ... ... бір ... ...
ою-өрнегі - байлық пен молшылықтың нышаны. Қошқармүйіз онымен қатар әр заттың көлемі, сәнділік пайдалану ... ... әр ... ... ... бітпес оюлар салынады. Бұл өрнектер , , , т.б. аттармен аталған.
- айды ... Оның ... ... төрт ай ... жай элементтен құралған. элементтерінен шексіздікке ұласатын ... ... ... - бұл өрнек ертеден келе жатқан барлық шығыс халықтарын тән. өрнегінің бейнесі шеңбер, әлем кеңістігі. Өлі және тірі табиғат ... ... ... ... іші қақ ... бөлінген. Бұл ою-өрнек дүниедегі заттың бәрі егіз деген философиялық ойды тұспалдайды(сырт киімде, кілемде, тұскиізде, дөдегеде және ... ... ... - ... ... ... ... басын, құлағын, сондай-ақ деп аталатын жапырақты тұспалдайды. Бұл ою-өрнектер зергерлік бұйымдарда және былғарыдан жасалған заттарда бейнеленеді.
, - ... ... деп ... жыланның бас сүйегіне ұқсас ою-өрнек. Бұл өрнек жыланның бейнесін тұспалдап тұрады.
- ою-өрнегі құстың мойнын тұспалдаудан ... ... ... ... мәнерімен жасалады. Ол иіле келген доғал тармақты мүйіздерден, ромбылардан, сызықтардан құралады. Құс атына байланысты өрнектердің бәрі қолөнер үлгілерінің барлық ... ... - ... тұмсығын тұспалдаудан туған. Ол тармақты мүйіздер мен сызықтардан ... ... ою ... ... ұшы ... ... ұқсас етіп қиылады. жүзік немесе ... ... ... туыстар арасында дәнекер қызметін атқарады. Тұрмысқа шыққан ... ... ... жүзік келсе, ата-анасы қуанып, көршілерін шақырған. Құс бейнесі - халық түсінігінде азаттықтың белгісі. Жүзікке ... ... ... ... жерінің жақсы екендігін біледі.
- ою-өрнегін Маңғыстау жағында құлпытастарды ... жиі ... ... ... ... күрделі S таңбасынан тұрады. S белгісіндегі оюынан айырмашылығы - қатар орналасқан екі SS ... ... ... ... ... ... анық байқалып тұрады.
, - кейде түзу ... ... ... ... ... ... арқылы жасалады. Ондай сызықтар бірнеше қатар сызықтар түрінде қатарласа жүреді. , өрнегінің жасалуы кейде бір иректің іші екінші ... ... ... мен , ... ... ... түзейді. Бұл өрнек бешпеттің, камзолдың, шапан мен тақияның жиегіне салынады. Зергерлік бұйымдарға: сақина, білезік, қапсырма, алқалардың жиегінде және ши, ... ... ... табақ ернеулерінде, әдіп тігіске көбірек кездеседі. Ирек немесе толқын жолақтар ағын суды тұспалдайды.
Қорта айтқанда ою-өрнек - дәлдік, есеп, ... ... ... ... ... көркемдік, сәйкестік, тазалық, нәзіктік, сүйкімділік, парасаттылық, жылылық, сұлулық, ойлылық, ақылдылық, зеректік, шуақты шақ, арайлы ... ... ... ... шабыт, шаттық ұялатады, шабыт береді, ептілікке, іскерлікке, шеберлікке, икемділікке, ... ... ... ... ... сұлулыққа деген ғашықтық, құштарлық жинағы ою ойған адамның жүрегі жылы, жаны нәзік болады.
Бұл мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан ұлттық ... ... ... ... ... аман ... жастарымыздың бойына ұялата білу біздің парызымыз.
Қазіргі кездегі мақсат - ... ... өмір ... ... өзіндік ой-талғамы бар, адамгершілігі жоғары қабілетті, қарыштап алға басқан өмір ағымына ілесіп, өз мүддесі мен халық мүддесін ... алға алып ... ... ... ... ... ... іскер жеке тұлғаны қалыптастыру. Бүгінгі тәрбиеші жылына бір-екі рет өткізілер ашық ... ғана ... кез ... ... балаларды шығармашылықпен жұмыс істеуіне ықпал етуі қажет. ... ... ... ... ... ойы, ... деген көзқарасы қалыптасқан баланы дайындау арқылы ғана ісіміздің оңға басатынын ұмытпағанымыз жөн. Бала жүрегінің пернелерін дәл табу оңай емес. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... білімімен ғана баурап ала алады. Сабақ жүргізу барысында тәрбиешінің ... ... ... ... ... ... жеке ... ескермеуі ұтымсыз екені айтылып келеді. Шығармашылықпен жұмыс істейтін балалар үшін бұл талап тиімсіз екендігі өз алдына, біз ... ... ... ... өз қабілеттерін жарыққа шығаруына тосқауыл болуымыз мүмкін. Тәжірибе - қашан да тағылым көзі. Тәрбиеші түрлі жұмыстар ... оны ... ... пікірін біліп отырса, сонда ізденіс болмақ. Осы орайда, бала ... жол ... ... ... ... болу үшін ... ... ізденіс үстінде болып тұру керектігін ескере келіп,оның шығармашылықпен, ғылыми - зерттеу жұмыстарымен ұдайы айналысып отыруы, ... ... ... ... ... аса ... ... бірі екендігі туралы айта кету орынды. Жақсы ұстаз өзі біліп қана, сол білгендерін шәкірттеріне үйретіп қана қоймайды, сонымен қатар, бала ... ... дәл ... оның сол ... ... ... бола біледі.
Жалпы мектепке дейінгі мекемелерде бастау алатын балалардың бейнелеу өнері сабағында игеретін ... ... ... ... зерттеу қажет. Себебі бейнелеу өнері сабағында балалардың тек шығармашылық қабілеттері ғана емес; сонымен қатар ... ... есте ... ... қиялдау; көре білу деңгейлері қоса дамиды. Сондықтан да балаларды ... ... ... үшін - ... ... ... пайдалана білу керек. Ол үшін алдын-ала әр сабаққа жоспар дұрыс құрылуы қажет. ... ... ... ... оған ... ... орта және әлеуметтік жағдай әсер етеді. Кез-келген пән тәрбиеші сабақ түсіндіргенде, тақырып бойынша ... ... ... ... ... ... әр бала өзінше қабылдайды. Сабақта отырған әр баланың психикалық көңіл-күйі бір ... ... ... ... ... да тәрбиешіге түсетін салмақ, сабақта қанша бала бола тұра, олардың ... бар ... бір ... ... ... ... ойларды ыдыратып жіберуде. Әрине бұл айтуға ғана оңай, ... өз ... иесі ... ... болса, балалар соғұрлым білімге, өнерге жақын болады. Бейнелеу өнері сабағында қатып қалған қағида жоқ, бала өзін еркін сезіне алады деп ... ... осы ... қате түсінік қалыптасқан, бейнелеу өнері сабағында еркін тақырыпта ойына келгенін салуға болады деген. Бұл ... жою үшін ... - ... ... бейнелеу өнері тарихынан қысқаша құнды мағлұматтарды жеткізу қажет. Бұл орайда теория мен практиканы сабақтастырған дұрыс. Басқа пәндерге қарағанда ... ... пәні ... ... ... ... мол. Мысалы, әр пән өзіндік бағытын - математикада ойлау қабілетін, қазақ тілінде оқу және жазу ... ... ... ... балалардың тек салған сурет дәптерлеріне қарап, балалардың ойлау дәрежесін, ... ... ... ... сезімталдығын шығармашылық қабілеттеріне қарай зерттеу жолдары арқылы ... ... ... ... ... қай ... барсаңыз да, бір қосалқы, қажетсіз, пайдасы жоқ ... ... Ал ... ... ұлы ... ... қазіргі танымал суретшілердің көпшілігі сурет салуды мектеп қабырғасынан үйренді. Бейнелеу өнері ... өзі өмір ... ... ... ... өнер ... ... эстетикалық талғамының дұрыс қалыптасуына жол көрсететін ең ... ... ... салуды сүю дегеніміз - ол өмірді, табиғатты, айнала қоршаған ортаны сүю. Бейнелеу өнерімен сусындаған жас ешуақытта ... ... ... ... талдарды сындырмайды, маңайын былғамай таза ұстайды, табиғатқа деген қамқорлығы ерекше болады. Ол адамның ... ... ... ... ... ... әсемдікке үйретеді. Өмірде кездесетін келеңсіз құбылыстармен күресуге тәрбиелеп, ең негізгісі халқына, еліне, жеріне деген сүйіспеншілікке баулиды. Бұл ... ... ... шындық. Сондықтан, сабақты сапалы, қызықты өткізу, балалардың өнерге деген қызығушылығын, сүйіспеншілігін арттыру тікелей тәрбиешіге ... ... ... ... ... орны және ... мәні өз алдына ерекше. Бейнелеу өнер сабағының негізгі міндеті - ... ... ... ... ... ... мағлұмат беру, қарапайым заттардың суреттерін салуды меңгерту, өмірдегі жақсы мен жаманды ажырата ... ... ... ... ... ... негізінде, балалардың ұлттық сана-сезімдерін қалыптастыру. Талапқа сай өтілетін бейнелеу өнері сабағында әрбір бала, өзін қоршаған ортадағы ... ... ... ... және осы әдемілікті көріп, сезіне біледі. Өсе келе бүлдіршіндеріміз нені көп меңгеріп, көріп, естіп шұғылданса, сол ілім әрі ... ... ... ... бірте-бірте ескерусіз қалатыны анық. Сондықтан біз кәсіби суретші ... де ... ... қарасақ, балабақшадағы бүлдіршін және бастауыш сынып оқушылар мен ерекше жұмыс ... ... ... ... суретке қолдарын дамыту үшін оқыған ертегі, әңгіме, мысал сияқты шығармалардағы басты кейіпкер және өзіне ұнаған кейіпкерлердің суретін ойша ... ... ... ... одан ... ... сазбен жасаса және де тек балабақшада немесе ... ... ғана ... сурет салмай әсем де сұлу табиғатқа шығып яғни пленэр немесе мектеп ауласындағы өсімдіктер мен жануарларды натурадан суретін салып үйренсе, ол ... ... ... ... ... әсер ... анық. Бейнелеу өнері үшін көрнекілік принципі табиғи болып табылады. Әлі қағазға тимей тұрып, бала тәрбиеші жетектеуімен көрнекілік заттарды талдайды және оны ... Осы ... ... ең ... ... мақсатымен нұсқа қойылымында өтілу шарт. Жаңа мәліметті түсіндіруді тәрбиеші кестелермен, модельдермен және тақтадағы суреттерге сүйенеді. Оқу ... ... ... ... ... құралдарынан, ТОҚ-н (техникалық оқыту құралдары) қосқанда, құрама қолданудың көбісінен бағынышты.
Сабақ барысында слайдтарды, диафильмдерді, кинофрагменттерді кең ... ... ... ... ... ... ... сақтайтын кестелерді қолданады. Осындай құралдар оқушылардың суретке деген саналы қатынасын тәрбиелеуге көмектеседі. Нашар дайындалған оқушы жалпы форманы көрмей, жеке ... ... ... ... белгілі. Кестелер суреттің орындау кезеңдерін анықтауға көмектеседі. Мектепте бейнелеу ... ... ... ... - тек қана ... және ... әсемдігін көркемдеп қабылдай алу ғана емес, сонымен қатар белсенді, шығармашылық еңбек ете алатын жан-жақты үйлесімді дамыған адамды қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... өнерімен таныстыру мүмкіндіктері.
Бейнелеу өнері арқылы шығармашылықты қалыптастыру мен балалардың ұлттық сәндік-қолданбалы өнерге баулу соңғы кездері кең көлемде ... жүр. Осы ... ... ... ... ... ... жатқан Ресей педагогика академиясының көркемөнерлік тәрбие беру ... ... ... ... ... Украинаның педагогика ғылыми зерттеу институтын атауға болады. Осы ... ... Т.С. ... ... сәндік-қолданбалы өнер арқылы эстетикалық тәрбие беруде, балалардың бейнелеу шығармашылық қабілеттерін арттыру мәселесі кеңінен қарастырылады [13].
Балаларды халық өнеріне баулу ... ... ... ... ... ... ... сурет салуға және сәндік - қолданбалы өнер туындыларын жасауға зор ... ... ... ... ... - қолданбалы өнеріне баулу барысында балалардың ою-өрнектерді қолданып, қолөнер туындыларын жасауға мүмкіндігі арта түседі.
Әл-Фараби бақытты болу мен ... ... ... ... ... ... ... келе, білім мен өнерді меңгергеннен кейін адамда іскерлік пен өз бетінше әрекеттену, парасаттылық пайда болатындығын айқындаған [14]. ... ... бай ... ... ... педагогикалық ой-пікірлермен, терең тағылымдық түйіндердің негізін қазақ-ағартушыларының дүниетанымдық көзқарастарынан, тұжырымдарын айтуға болады. Мәселен, солардың бірі - заманымыздың ... ... Абай ... ... адал ... еңбек етуге, ғылым, білім үйренуге шақырды. Абай мұрасы - қазақ елінің рухани қазынасы. Оның отыз сегізінші қара ... , - деп ... ... ... өздерін аулақ ұстауға, оларды білім алуға, талап қылып ... ... ... [15]. ... өнер ... сегіз қырлы бір сырлы жазушы Ж.Аймауытовтың педагогика ғылымында тыңнан жол салған тұңғыш , - атты еңбектері бар. Адам ... ... ... ... ... орын алып ... ... қоғамның дамуы, рухани байлықтың молаюы мүмкін емес екендігіне тоқталып, ұлт мектептерінде әуелі кескін ... мен әуез ... яғни ... ... ән күй ... ... негіз салу керектігін, әрбір баланың өнерге деген ынтасын қозғап, өнерпаздық қабілетін тәрбиелеудің қажеттілігін баса айтады [16].
1970 жылдардан ... ... ... , ... ... ... ... әдістемесіне байланысты Х.Канның, Ж.Балкеновтың, Қ.Ералиннің, Ә.Қамақовтың мақалалары жариялана бастады. Бұл еңбектерде қазақ бейнелеу өнері шығармалары мен сәндік-қолданбалы өнер ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбие беру және көркемдік білім беру әдістері бойынша талдаулар берілді. Х.Канның, Ж.Балкеновтың ... ... ... , ... бейнелеу өнерінің сәндік сурет салу сабақтарында қолдану ... ... ... салу ... ... ... ... қолөнер шеберлерінің жасаған, тұрмыста қолданылатын бұйымдарын балаларға таныстырудың әдіс-тәсілдері қарастырылды. Осы кездегі ... ... ... ... - ... өнеріне байланысты еңбектерінде, суретші - педагог қазақ қолөнерінің түрлерін, оның тарихын, қолданбалы өнер бұйымдарын жасау технологиясын оның ою-өрнектерін ... ... ... ... ... ... ... тектес, аспан әлеміне ұқсас түрлері болатындығына түсініктер беріп, ... ... жас ... сай бейнелеу әдістеріне талдау жасаған. Республикалық ғылыми - әдістемелік жинақтарда жарық көрген Ұ.Ибрагимовтың еңбектерінде мектепке ... ... ... ... ... ... жолдары көрсетілді. Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу іс-әрекеті мен ... ... ... ... бейнелеу өнері туындыларының жас ұрпақ тәрбиесіндегі орны анықталды [3].
Осы жылдарғы ғалым-педагог Қ.Әміргазиннің жарыққа шыққан еңбектерінде, балаларға сабақта немесе сабақтан тыс ... ... ... ... ... ... мәдениетімен таныстыру, көркем үйірме сабақтарында теріден қарапайым бұйымдар жасауға жастарды үйрету мәселелері қозғалады. Осы жұмыстарды жүргізудің бағдарламасы беріліп, оны ... ... ... ... - ... ... ... еңбектерінде қазақ халқының сәндік-қолданбалы өнерінің материалдарын оқу-тәрбие жұмыстарында қолданудағы сабақтастыққа ерекше көңіл бөлінді. Ұлттық қолөнерді балабақшада, ... ... ... ... ... оқу орындарында, жоғары оқу орындарында қолдану ерекшеліктері айқындалып, оқу ... ... ... ... ... Сонымен қатар ол ұлттық тоқыма бұйымдардың көркемдік ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... назар аударды. Суретші-педагогтар Д.Садығалиев, Қ.Ералин осы кезде сәулет өнерінің туындыларын жалпы ... ... орта ... қолданудың ерекшеліктеріне көңіл бөліп, оның бағдарламасын жасап, әдістемелік нұсқауларын ... ... көне ... ... ... Ясауи, Арыстан-баб, Ибрагим ата, Қарашаш ана, Айша-бибі, Қарахан ... ... ... айқындады. Балаларды сәулет өнерімен таныстыру барысында, оның тарихына, конструкциялық құрылымына, ою-өрнектері мен қайта жөндеу технологиясына, туристік нысан ретіндегі мәніне ... ... ... ... ... Қазақ ССР Оқу Министрлігі бекіткен бейнелеу өнері пәнінің жалпы ... ... ... ... оқу бағдарламасы (авторы Ә.Қамақов, М.Кенбаев) жарық көрді. Бағдарламада оқу материалдары ... ... ... ... сәндік сурет салу, өнерді қабылдау сияқты оқу мәселелері айқындалды. Оқу материалдары әрбір сыныпқа бөлініп, әрбір сыныптағы оқушының меңгеретін білімдері, іскерлік пен ... ... ... Бағдарламаға қосымша ретінде сабақтардың үлгі тақырыптары мен жоспарлары берілді. Сондай-ақ, бағдарламада қазақ халқының сәндік-қолданбалы өнерін және ұлттық бейнелеу ... ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөлінді. Осы кезеңде мектепке дейінгі жастағы балаларды балабақшаларда сурет өнеріне баулу мақсатын ... ... ... ... ... көрді. Бағдарламада жазықтықта бейнелеу, жапсыру, аппликация, шығармашылық іс-әрекет түрлеріне үйретудің тапсырмалары берілді. Бағдарламада балаларға шығармашылық іс-әрекетті ... ... ... ... өнерді қабылдау, табиғат пен өнердегі әсемдікті түсіне білуге үйрету міндеттері қойылды. Бұл ... ... ... ... ... ... сурет өнеріне үйретуге арналған ұлттық көркемдік талғамға балаларды тәрбиелеуге арналған бағдарлама болуымен ... ... ... ... ... ... ... мен дамуында ғалым пелагогтардың бейнелеу өнерін оқытудың психологиялық - ... ... ... баса ... ... ... Осы жылдардағы суретші-ғалым Ә.Қамақовтың қазақ халқының сәндік-қолданбалы ... ... ... сабақтарында қолдану арқылы оқушылардың эстетикалық талғамдарын дамытудың әдіс-тәсілдерін көрсеткен еңбегі, оқыту барысында тәрбие мәселелері тыңғылықты шешуге болатындығын теория жүзінде ... ... ... ... ... ... ... Қ.Ералиннің бейнелеу өнері сабақтарында оқушылардың кеңестікті елестетуін қалыптастырудың теориясы мен практикасын айқындауға арналған зерттеулерінің нәтижесінде, балаларды кеңістікті бейнелеуге ... ... мен ... ұсынды. Балалардың кеңістікті елестетуін қалыптастырудағы қазақ бейнелеу өнері шеберлерінің туындыларын таныстырудың, кеңістіктің түрлері, перспектива, композиция, жарық пен көлеңкеге түс тануға ... ... мен ... ... ... ... еңбек болды. Ғалым педагог Ж.Балкеновтың қазақ халқының ою-өрнектерін салу жолдарын оқушыларға үйрету барысында бейнелеу ептіліктері мен ... ... ... ... ... оқушыларға көркемдік білім мен эстетикалық тәрбие берудің жаңа мазмұнын, формалары мен әдістерін ұсынды.
Бейнелеу өнерін оқыту әдістемесінің ... ... ... ... ... ... Б.А.Әлмұхамбетов, З.Ш.Айдаровалардың авторлық тобының жазған тұңғыш рет 1 ... ... ... Қазақстан Республикасы, Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігінде бекітіліп, баспасынан 1997 жылы жарық көруі болды. Осы ... тобы ... 2-4 ... арналған оқулықтары 1998-2000 жылдар аралығында жарыққа шықты. 1997 жылы баспасынан жарыққа шыққан бірінші сыныпқа арналған оқулығы төрт ... ... деп ... бірінші тарауында бейнелеу өнеріне қажетті құрал-жабдықтармен оқушыларды таныстыру заттар мен бұйымдарды бейнелеуде қажетті жарық пен ... ... ... ... ... ... сызық түрлері, заттардың әр түрлі пішіндері, бояу түстері, композиция элементтері, өрнектермен таныстыру, өрнек түрлері, бейнелеу өнерінің түрлері мәселелерін қарастырады. Екінші ... ... ... ... ... сурет салу, натюрморт салу, өрнек құрастыру, құстарды мүсіндеу, қағаздан әр түрлі бұйымдарды құрастыру, жаңа жыл ... ... ... Үшінші тарау деп аталады. Онда қыс туралы сурет салу, халық ... ... үй ... мүсіндеу, адам келбетін салу жолдарымен танысу, ертегі бойынша сурет салу, натюрморт суретін салу жолдарымен танысу қарастырылады. ... ... деп ... Бұл тарауда балалар көктем көріністері, ғарыш, сәулет өнері ... ... ... ... ... ... салумен танысады. Жалпы алғанда бірінші сыныпқа арналған оқулығы бейнелеу өнеріне кіріспе міндетін ... ... ... айқындауға көмектеседі.
Жалпы білім беретін мектептерге арналған 1998 жылы ... ... ... ... ... ... Б.А.Әлмұханбетов, З.Ш.Айдарова); кіріспеден, төрт тараудан тұрады. Бірінші тарауда жазғы табиғатты бейнелеу, мультфильм суретшісі ... ... ... ... ... ... ... берілген. Екінші тарауда күзгі табиғи көріністерін бейнелеу, кітап суретін салу, акварель бояуымен танысу, көркем жазу,халық шеберлері бұйымдарымен танысу, жаңа жыл ... ... оқу ... ... ... ... қыс көрінісі, жануарлар өрнегі, жабыстыру, натюроморт, гризайл, монотипия, қыс және суретші, ... ... ... ... көбелекті салу, қағаздан маска құрастыру, наурыз тойы тақырыптары бойынша оқу материалдары беріліп, соған қатысты суреттер салу әдістері мен ... ... ... ... көктемді қарсы алу, көктем гүлдерін бейнелеу, аспан әлеміне саяхат, біз ... ... ... ... танысу, мүсін, рельеф салуға үйрену, әрқашан күн сөнбесін тақырыбына сурет салу көрме ұйымдастыру ... ... ... ... ... мен ... одан әрі дамыту көзделген[3].
2002-2004 жылдардан бастап осы авторлар құрамы ... ... ... ... ... ... ... мен бейнелеу өнерінің жұмыс дәптерлері шығарыла бастады. Аталған оқулықтар, оқыту әдістемесі, жұмыс дәптерлері, оқушылар мен мұғалімдерге арналған танымдық, ... ... ... Бұл әдістемелік құралдар Қазақстанда бейнелеу өнерін оқыту әдістемесінің дамуында көркемдік білім беру мен эстетикалық тәрбие беруде жетекші орын ... ... ... 80-90 ... ... авторлардың оқу-әдістемелік құралдары жарық көре бастады. Бұлардың ішінде Ж.Балкеновтың, Б.Әлмұхамедовтың, Б.Төлебидің, Т.Мұсалимовтың, К.Ералиннің бейнелеу өнерін оқытуға байланысты, Қ.Әмірғазиннің, Д.Кемешовтың, С.Бейсенбаевтың, ... ... ... тыс ... ... арналған еңбектері көркемдік білім мен әсемдік тәрбиесін беруге мұғалімге жәрдемдесетін еңбектер болды. Ж.Балкенов пен Ж.Әлұхамбетовтың атты ... ... ... ... ... әдістемесі бойынша жазылған алғашқы еңбектердің бірі болды. Еңбекте сурет пен ... ... ... ... ... ... ... заттың құрылымын салу, жарық пен көлеңкенің мүмкіндіктері арқылы заттың формасын шығару ... ... ... деп аталатын еңбегінде студенттерге сурет пен кескіндеме ... ... мен ... пен ... ... ... бейнелеуге үйретудің жолдары қарастырылады, заттардың мен адамдардың, табиғаттың суреттерін салу ... ... ... атты ... ... оқушыларына бейнелеу өнерінің түрлері, жанрлары ашып көрсетіледі. Жарық пен көлеңке, перспектива, үлестіру, симметрия, ритм, түс тану заңдылықтары туралы ... ... ... ... нұсқаға қарап сурет салу, сәндік сурет салу ерекшеліктеріне назар аударады. Ал К.Ералин мен Қ.Тастемировтың атты оқу-әдістемелік құралында, кеңістіктің түрлері, ... ... ... бейнелеу ерекшеліктері, оқушылардың кеңістікке байланысты түсініктерін қалыптыстырудың жолдары айқындалады. Белгілі суретші Қ.Әміргазиннің атты оқу-әдістемелік құралында оқушыларға қазақ ... ... ... ... ... ... ою-өрнектері жайлы, ою-өрнектерді салу мен қолөнер бұйымдарын жасау туралы кең ... ... ... еңбек. Еңбекте қазақ қолөнерін оқу мен тәрбие істерінде пайдалануға мүмкіндік беретін әдіс-тәсілдер молынан кездеседі. Сонымен қатар мұнда сыныптан тыс ... ... ... қажетті материалдарды табуға болатын еңбек.
Қ.Ералиннің атты еңбегінде қазақ бейнелеу өнерінің даңықты шеберлері шығармаларының көркемдік ерекшеліктерін талдау барысында ... ... ... ... қызығушылықтарын қалыптастырудың әдіс-тәсілдері көрсетіледі. Сонымен қатар Д.Кемешовтың атты ... ... ... оқушыларына сыныптан тыс уақытта

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп жасына дейінгі балаларды қарапайым математикамен таныстыру12 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
Mathcad-та қолданбалы математикалық есептерді шығару жолдары8 бет
Photoshop қолданбалы бағдарламасына электронды оқулық құру56 бет
WEB беттері және онда қолданбалы программаларды оқытуды ұйымдастыру48 бет
XVI-XIX ғасырларда Қазақстан аумағын физикалық-географиялық тұрғыдан зерттеу11 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Ленгір-Баянауыл» автомобиль жолының технико-экономикалық негіздеу58 бет
Автокөліктің күрделі жөндеу әдісін таңдау және негіздеу43 бет
Автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иеленгендігі үшін қылмыстық жауаптылық белгілеу мәселелері бойынша кездесетін сұрақтар мен кемшіліктерді толықтыру және оны құқық қорғау органдары қызметкерлерінің тәжірибеде қолдану тиімділігін жетілдіру жолдарын теориялық тұрғыда анықтау101 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь