Қазақстандағы ежелгі сәулет өнерінің дамуы

МАЗМҰНЫ

I ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЖЕЛГІ СӘУЛЕТ ӨНЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДА НЕГІЗДЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.1 Сәулет өнеріне жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Сәулет өнерінің негізгі ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8

II ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЖЕЛГІ СӘУЛЕТ ӨНЕРІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНІҢ ПРАКТИКАЛЫҚ МӘНІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
2.1 Қазақстандағы ежелгі сәулет өнерінің мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ...11
2.1 Ежелгі сәулет өнерінің қазіргі мәдениет саласында алар орны ... ... ... ...15

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
Кіріспе

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Егемендi елiмiздiң ертеңi – жастардың жан-жақты дамыған, тәлiм-тәрбиелiк iс-әрекет және бiлiм тереңдiгiмен өлшенедi. Жан-жақты, қабiлеттi ұрпақ - ұлтымыздың баға жетпес қазынасы. Қазiргi таңдағы ғылымының өзектi зерттеу жұмыстарының бiрi –халқымыздың ежелден келе жатырған мұраларын дәріптеп, жас ұрпақтың санасына жеткізу.
Халқымыздың ғасырлар бойы өмiр сынынан өтiп келген ұрпақ тәрбиесi, жинақталған тағлымы, тәлiм-тәрбиелiк үлгiлерi және табиғат әсемдiгiн сезiну,мәдениет пен өнердi бағалау, мәдени мiнез-құлықтарының қалыптасуы рухани құндылықтар арқылы берiлетiнi дәлелдендi. Бұл мәселенiң дұрыс жолға қойылмауы нәтижесiнде жастардың тәрбиелiк мәнi төмен жат елдiк туындыларға елiктеушiлiк, рухани кедейленушiлiкке әкелiп соғады.
Сондықтан балаларды балабақша қабырғасынан бастап, рухани сарайын ашу, халқымыздың ежелгі сәулет өнерімен таныстырып,енгiзудi оқу-тәрбие үрдiсiнiң тiрегiне айналдыру, яғни қазiргi заманғы талапқа сай мәселе болып табылады.
Қазақ жеріндегі сәулет өнеріне туған елдің сан алуан сырларын ұғынуына, тереңдеп түсінуіне ерте заманнын өзінде-ақ ұлағатты тәлімгерлер зер сала көңіл бөлген. Қазақстан құрылысында М.А.Антонов, А.Л. Бенуа, К.А. Борисоглебский, Н.Н. Ботвинкин, И.И. Козелл-Поклевский, С.К. Янчевский сынды жобалаушылар маңызды роль ойнады. Олар Шыментте, Қызылордада, Түркістанда, Таразда, Меркіде және т.б типологиясы бойынша әртүрлі көптеген нысандарды (қоғамдық, тұрғын үй, әкімшілік , мәдени-ағартушылық, суландырушылық , аурухана) орындады [2; 3; 4; 5; 6; 7;].
Ғылым мен техниканың дамуына сонымен бірге адамның материалдық сұраныстарының өзгеріп тұруына байланысты сәулет өнері материалдық мәдениеттің бір түрі болып саналады. Осыған қарамастан сәулет өнерін біз нағыз бейнелеу өнер түрі деп қарастырамыз, өйткені сәулет өнерінің көркемдік образдарында, қоғамдық өмірдің құрылымы оның рухани мәдениетінің дамуы және эстетикалық идеалдары бейнеленеді.
. Адам өмірі табиғат аясында өтетіндіктен, ол табиғаттың тылсым тынысын, ішкі сырын білуді ғасырлар бойы арман еткен. Тіпті айналадағы ортаның, табиғаттың сұлу да әсем көріністері адамды қызықтыратыны, таңдандыратыны рас. Мұндай қызығушылықтарды байқап тақырыбымызды «Қазақстанның ежелгі сәулет өнерінің ерекшеліктері»-деп алуымызға негіз болды.
Зерттеу объектiсi: Қазақстанның ежелгі сәулет өнері
Зерттеу пәнi: Қазақстандағы ежелгі сәулет өнері
Зерттеу мақсаты: Ежелгі сәулет өнерінің қазіргі мәдениет саласында алар орнын анықтау.
Зерттеудiң болжамы: Халқымыздың мәдениетін,дәстүрін,тілін,дінін тереңнен алып қарағанда ғана келешек ұрпаққа дәріптер мұраларымыз тарих
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақ сәулет өнерінің қос дүлдүлі / Уәлихан Ш. Ы// Қазақ әдебиеті.-2009,-16-22 қазан (№44). -8 б.
2. Шаяхметова А. Жәнібеков және сәулет өнері / Шаяхметова А.// Қазақ тарихы.-20.-№6. -17-18
3. Хаирхан. Социалистическое расселение Азии.-Революция и культура, 1930, №2, 46 бет
4. «Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—59
5. Хаирхан. Социалистическое расселение Азии.-Революция и культура, 1930, №1.
6. Хаирхан. Социалистическое расселение Азии.-Революция и культура, 1930, №1, 63 бет.
7. Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет
8. Белоусов В.Я., Рыс Ц.Г., Калмыков В.П.О социолистическом расселении в Киргизской АССР: сб, научн. Тр, / Киргизская комплексия экспедиция 1932-1933 жж. АНССР баспасы, 1935.
9. Бунин А. Жилище для оседающих кочевников –Архитектура ССР,1933, №5, 22-23 бет
10. Селиванов Н., Сергеев В., Петров Н. Здание университета для Алма-Аты, -Архитектура СССР, 1934, №8, 20-21 бет
11. Бабиевский К.В. На неверном пути. – Архитектурная газета, 1937, 28 0сентября, №67, с2
12. Колотов С.М. О национальной архитектуре.- Изв. Средне-Азиат, индустр. Ин-та. Сер. Архит .,1935, №1,с 8.
13. Канцедикас А. Искусство и ремесло. ( К вопросу о природе народного искусства). –М,;: Изобразительное искусство, 1977, с, 25.
14. Басенов Т.К. Орнамент Казахстана в архитектуре.- Алма Ата : Изд-во АН Каз ССР,1957.
15. Басенов Т.К. Архитектура Казахской ССР. –В кн.; Архитектура республик Средней Азий; Сб. Ст. Под ред . Яралово Ю.С№- М,Госуд, изд-во архит.и градостроительства,1951 с 85.
16. Васильев К. Павильон Казахской ССР.-Казахская правда, 1940, 17 мая.
17. «Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. - Алматы: Атамұра, 2010.-70
18. Белоусов В.Я., Рыс Ц.Г., Калмыков В.П.О социолистическом расселении в Каз АССР: сб, научн. Тр, / Казахская комплексия экспедиция 1932-1933 жж. АНССР баспасы, 1935.
19. Киіз үй-көшпенділердің негізгі баспанасы / Исабаев Т.// Қазақ тарихы.-2007.-№2.-наурыз 107-109 б
20. Уәлихан Ш. Ы Қазақ сәулет өнерінің қос дүлдүлі / Уәлихан Ш. Ы// Қазақ әдебиеті.-2009,-16-22 қазан (№44). -8 б.
        
        Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Егемендi елiмiздiң ертеңi - жастардың жан-жақты ... ... ... және бiлiм ... ... ... қабiлеттi ұрпақ - ұлтымыздың баға жетпес қазынасы. Қазiргi ... ... ... ... жұмыстарының бiрi - халқымыздың ежелден келе жатырған мұраларын дәріптеп, жас ... ... ... ғасырлар бойы өмiр сынынан өтiп келген ұрпақ тәрбиесi, жинақталған тағлымы, тәлiм-тәрбиелiк үлгiлерi және ... ... ... пен ... ... ... ... қалыптасуы рухани құндылықтар арқылы берiлетiнi дәлелдендi. Бұл мәселенiң дұрыс жолға қойылмауы нәтижесiнде жастардың тәрбиелiк мәнi төмен жат елдiк ... ... ... ... ... соғады.
Сондықтан балаларды балабақша қабырғасынан бастап, рухани сарайын ашу, халқымыздың ежелгі ... ... ... ... ... ... ... яғни қазiргi заманғы талапқа сай мәселе болып табылады.
Қазақ жеріндегі сәулет өнеріне туған елдің сан алуан сырларын ұғынуына, ... ... ерте ... ... ұлағатты тәлімгерлер зер сала көңіл бөлген. Қазақстан құрылысында М.А.Антонов, А.Л. ... К.А. ... Н.Н. ... И.И. ... С.К. ... сынды жобалаушылар маңызды роль ойнады. Олар Шыментте, Қызылордада, Түркістанда, Таразда, Меркіде және т.б типологиясы бойынша ... ... ... (қоғамдық, тұрғын үй, әкімшілік , мәдени-ағартушылық, суландырушылық , аурухана) ... 2; 3; 4; 5; 6; ... мен ... ... сонымен бірге адамның материалдық сұраныстарының өзгеріп тұруына байланысты сәулет өнері материалдық мәдениеттің бір түрі ... ... ... ... ... өнерін біз нағыз бейнелеу өнер түрі деп қарастырамыз, өйткені сәулет өнерінің көркемдік образдарында, ... ... ... оның рухани мәдениетінің дамуы және эстетикалық идеалдары бейнеленеді.
. Адам өмірі табиғат аясында ... ол ... ... ... ішкі ... ... ... бойы арман еткен. Тіпті айналадағы ортаның, табиғаттың сұлу да әсем көріністері адамды қызықтыратыны, таңдандыратыны рас. Мұндай қызығушылықтарды ... ... -деп ... ... ... объектiсi: Қазақстанның ежелгі сәулет өнері
Зерттеу пәнi: Қазақстандағы ежелгі сәулет өнері
Зерттеу ... ... ... ... ... ... саласында алар орнын анықтау.
Зерттеудiң болжамы: Халқымыздың мәдениетін,дәстүрін,тілін,дінін тереңнен алып қарағанда ғана келешек ұрпаққа дәріптер мұраларымыз тарих бетіне ... ... ... ... бір ... ... өнері. Қазақ сәулет өнерін зерделей келе жастарға мол үлгі, мұра қалдыруымызға болады.
Зерттеудiң мiндеттерi:
* Жұмыстың теориялық негізі ретінде қазақстанның ежелгі сәулет ... ... ... ... ... өнері ", "Архитектура " ұғымдарын теориялық тұрғыда қарастыру.
* Қазақстандағы ежелгі ... ... ... ... ... ... проблемасы бойынша әдебиеттерге тақырып бойынша теориялық талдау жасау, зерделеу;
Курстық жұмыстың құрылымы. Жұмыс ... екi ... ... ... ... мен ... тұрады.
I ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЖЕЛГІ СӘУЛЕТ ӨНЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДА НЕГІЗДЕУ
1.1 Сәулет өнеріне жалпы түсінік
Қазақстан сәулет ... ... мен сан ... ... ... ... бай мұрасының одан әрі құпияларын ашу басты міндет болып табылып отыр. Халқымыздың бағзы заманнан келе ... ... ... зерттелуіне үңілмек болдық. Осы орайда оның ғылыми әдебиеттер мен кітаптарға көз салып оның ... ... ... жөн ... ... - ... ғылымның және өнердің тоғысқан жері. Адамзат баласы көне заманнан бастап құрылыспен айналысқан. Адамдар ... ... үйді ... ... ... және ... ... Су айдынында, қағылған қазықтың үстіне тұрғызылған үйлер де болған. Біздің заманымыздан бұрынғы 2-мыңжылдықтың ортасында ірі тастардан қаланған монументті ... ... ... мен ... ... ... 2.
Менгирлер тігінен қойылған биік тастар тізбегінен тұрады.
Дольмен - қатар қойылған екі тастың үсті үшінші таспен жабылып, біріне-бірі жалғасып ... ... ... ... ... ... ... жабылған тас құрылыстарды кромлех дейді.
Кесене - діни құрылыс, белгілі адамдардың ... ... ... ... ... ... елдерде дамығандығын айтар болсақ,онда оны Ніл, Евфрат, Тигр, Үнді, Ганга, Чанзен өзендерінің сағаларында көне ... ... ... ... және ... ... ірі ... пайда болып, ғаламат сәулет туындылары дүниеге келгендігін,Мардук атты құдайға арналған Вавилон мұнарасы іргетасы 250 м биік ... ... ... бұл жеті ... ұшар басына қарай баспалдақтап жіңішкере беретін зиккурат екендігін атап айтып ... ... ... ... ... ... ... салынып, сырты қапталып отырса, Мысырда олар сом тастан қаланды 2.
Қазақ елінің тарихына үңілер болсақ, тарихшыларымыздың айтуынша ... ... ... ... ... ... ... және энеолит дәуірінің ескерткіштері мәлім. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай - ... ... көл, ... тұрағы деп төрт түрге бөлінеді. Орталық Қазақстанда да ... ... ... ... ... ... ретінде де Мысырдағы, Орталық Америкадағы құрылыстар сияқты астрономиялық ... ... сол ... ... орай ... байқалады. Қазақстан жерінде біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықта тиграхауда сақтары тайпаларының үлкен тобы қоныстанған. Олар Қазақстан ... ... мен ... ... ... ... Іле, ... Лепсі, Есік, Шелек, Шарын, Кеген өзендері аңғарларында көптеген үлкенді-кішілі обалар шоғырланған. ... 20 м-ге ... ... ... ... мен Оңтүстік Қазақстанда өте көп.
Біздің заманымыздан бұрынғы 5 ... ... ... қорымынан () бөренелерден тұрғызылылып, жақсы сақталған ірі құрылыстар табылды. Бұлар Орта Азия мен Қазақстанда ағаштан салынған сәулет өнерінің ең ежелгі ... ... ... ... ... қорымы Іле өзенінің оң жағасында. Ол 31 обадан тұрады, олардың 21-і ... ал 10-ы ... ... және ... ... ... ... диаметрі 45 м-ден 105 м-ге, биіктігі 6 м-ден 18 м-ге ... ... ... Есік ... үлкен қорымның оңтүстік шетінде орналасқан. Біздің заманымыздың 6 - 7 ... ... ... үстінде, Қазақстан жерінде Тараз, Құлан, Сайрам (Исфиджаб) Отырар, Сығанақ, Құмкент, ... ... ... ірі ... Ақыртас, Баба Ата, Ақсүмбе сияқты қорған-бекіністер болған. Оңтүстік қалалары бекініс, шаһристан, рабаттан тұрған, су ... ... ... ... ... Жезді, Сарысу өзендері бойынан 10 - 11 ... өмір ... ... жуық ... ... анықталды. Бабаджа хатун күмбезі, Айша Бибі мазары, Жұбан ана күмбезі, сәулет өнерінің күрт дамығанын көрсетеді. Қарахан әулеті тұсында ... хан ... Жошы хан ... Аяққамыр күмбезі, Қожа Ахмет Иасауи кесенесі 10 - 14 ... ... ... ... ... деңгейін танытады 4.
Сәулетті өнер ретінде қабылдау көбіне мүмкін емес ... ... ... оның ... мен ... айырмашылығы өте көп: ол ештеңені бейнелемейді және ештеңені суреттемейді. Екіншіден, біз ... ... өмір ... және ... ... ... ... сәулет өнерінің арасында жүреміз. Сәулет-бұл адам қызметінің ерекше түрі, мұнда техника мен өнер, пайда мен әсемдік бірге өрілген ... да ... ... ... ... және ... ... өнерінің барлық түрлерінің ішінде мейлінше әсерлі,біздің сезімімізге әсер етуге мейілінше қабілетті өне ... ... ... ... ... , әрбір құрылыста өзіндік бет-бейне бар,оған ерекше көңіл күй берілген .
Сәулет негізі үш түрге бөлінеді:
Көлемді қрылыстар сәулеті
Ландшафты ... ... ... ... ... орындар (мектеп,театр,стадион, дүкен т.б) жатады.
Ландшафты сәулет-демалыс орындарының құрылыс тарымен байланысты. Бұған скверлер ,сонымен қатар ... ... бар ... ... 7.
Қала құрылысы сәулетіне жаңадан қалалар мен ауылдар салу немесе қала аудандарын өзгерту жұмыстары жатады. Міне, ... ... ... айта ... оның ... ... ... тоқталамыз.
1.2 Сәулет өнерінің негізгі ерекшеліктері
Сәулет өнерінің туындыларын тамашалағанда оның ерекшеліктеріне мән ... ... Оның ... бейнелеу ерекшелігі,кеңістікте еркін қозғалу , қолайлылық қажеттілігі мен белгілі бір атқаратын қызметіне тікелей байланысты.
Ғылым мен ... ... ... бірге адамның материалдық сұраныстарының өзгеріп тұруына байланысты сәулет өнері ... ... бір түрі ... саналады. Осыған қарамастан сәулет өнерін біз нағыз бейнелеу өнер түрі деп ... ... ... ... көркемдік образдарында, қоғамдық өмірдің құрылымы оның рухани мәдениетінің дамуы және ... ... ... ... ... ... ой,мақсаттылық, ішкі көрініс пен кеңістікті ұйымдастыру және сәулеттік салмақтардың топталуы мен жеке және ... ... ... ... ашылады. Ішкі көрініс пен ғимарат көлемінің өзара байланысы сәулет өнерінің көркемдік тілінің ерекшелігін білдіреді. Ғимараттың сыртқы көрінісінің ... де ... зор. ... ... ... ... ... өнері өзіндік көркемдік және монументалды пішіндерімен бұқара халықтың ... ... әсер етіп ... Ол ... қоршаған ортамен тікелей байланыста болып , жергілікті табиғаттың ерекшелігін ашып, соған сәйкестенуге қызмет етеді. Әр қаланың адамдар тәрізді ... ... ... ... ... ... бар. Олар ... заман өмірі мен өткен шақ тарихын баяндайды. Адамның қоғамдық қажеттілігінің әр алуандылығы сәулет өнерінің тұрғын үй, қоғамдық-азаматтық, өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... ... басқа да өнер түрлерімен бірге тығыз байланыста ... ... ... ... ... - ... ... өнерлері ғимарат жобасының идеяларын нақты образдармен жүзеге асырады. Бұл жерде сәулет өнері мен бейнелеу өнерлерінің синтезі бірін бірі ... ... ... ... ... өнері мектебінің қалыптасуы-кезеңдері мен мектебінің қалыптасуы-кезеңдері мен ерекшліктері. XX ғасырдағы Қазақстан мәдениетінің маңызды ерекшелігі ... ... әр ... ... ... ... ... үрдісімен байланысты болды. Бүкіл кеңес құрылысының контекстінде айтулы деңгейге қол жеткізіп,көш басындағы орындардың ... ... ... ... солардың ііндегі басым джағдайды ұзақ уақыт бойы сақтап қалды.
Бұрын соңды еш нәрсемен қызықтырмаған Қазақстан сәулет өнері, 1960 ... ... ... ... сәулеттік тәжірбие саласына байланысты шығармашылық белсенділікті айқындап, мамандардың ерекше зерттеу нысана айналды. Отырықшылықтан көшпенді мәдениеттің басымдығын , яғни, ... ... ... ... мен ... ... ... сипаты түсіндіреді. Көшпенділікпен тығыз өзара әрекеттестікте дамыған қаланың құрылыс мәдениеті гүлдену дәуірін (XII ғ) және одан кейінгі құлдырауды басынан ... XVIII ... әлде ... кіші ... ... жанданды 4.
Қазіргі мәдени-тарихи негізде, өте қысқа мерзімінің ішінде ... жыл ... кең ... қлтқа арналған жаңа ғимараттар түрінің ,жаңа құрылыс техникасы мен материалдарының ұсынылуымен ... ... ... сәулет өнерінің пайда болуын өзіндік әлеуметтік-мәдени және архитектуралық тәжірбие ... ... ... ... қиындықтар ұлттық мектепті дүниеге әкелумен байланысты болды. Қазақстан сәулет өнерінің тарихтағы балаңдығы өзгешелік мәселелеріне ерекше өзектілік ... ... ... ... ... ... емес (бұл мұра тек 1970-980 жж. Археологиялық ашылудың арқасында ғана кең ... ... ... ... ... кешеніне әсері анықталды. Аталмыш Қазақстандық кәсіптік мектептің айырықша ерекшелігі оны бұрынғы пішінінің үстемдігінен сақтай отырып, қалыптасу үрдісінің ... мен ... ... ... Жас ұлттық мектептердің қалыптасуында әлемдік тәжірбие көрсеткендей, дамыған сәулеттік дәстүр, көбінде тарихи пішіндерді көшірмелеу тығырығына әкеліп тіреген кәсіби сәулетшілерді ... ... күні ... ... ... ... дәстүрдің динамикаын талдау қазіргі мәдениет жүйесінде оның рухани-эстетикалық қырын күшейтуге ... ... ... ие. ... және ... ... жетістіктері әлемдік көркемөнер контексіне қосылып , ұлттық өнерге жаңа көріністер әкелді. ... ... ... зерттеу барысында жергілікті мәдениет ерекеліктерін түзетуші әрі жоққа шығарушы,жаһандануға қарсылық білдіруі ... ... қоса ... ... үрдістер сәулет өнерінің қазіргі заман өнерінің палитарасын түрлендіре отырып,ұлттық мектеп белсенділігінің артқандығы секілді қазіргі заман ... ... ... ... ... ... айтсақ,бұл әлемдік өркениет жетістігінде қалыптасқан жетілген ... ... Бұл XX ... ең маңызды жаулап алуларының бірі болып табылады. Өзге ұлттық кәсіби мәдениетпен қатынасқа түскен этникалық машығы балауса ұлттық мектеп қалыптасуының ... мен ... ... ... ... ие болады, осындай мәдени сембиоз қызықты құбылыстарды тудырды. Аталған үрдістер әртүрлі мәдениет орталықтарынан жеке бөлшектермен ерекшеленеді, алайда, соған қарамастан ол ... ... ... ... ... ... ... заңдарын анықтайды 9.
Қазақстан мәдениеті ерекшелігінің контекстіндегі қазіргі заман мәдениеті дамуының ... мен ... ... ... ... дүниетанымдық потенциалын игеру солардың бірі болып табылады. Жалпы мәдени құрылғылардың кәсіби ... ... ... ... мен ... ... ... өздерін жеке алынған ұлттық мектеп материалында айқын көрсетеді. Қазақстан сәулет өнері мектебінің қалыптасу үрдісіндегі мәдениеттанушылық машық пен ерекшелік осы ... ... ... ие ... ... ... ... шығатын зерттеуге арналған маңызды жобаларды ұсынады.
Өз кезегінде тек дұрыс анықталған қазақстандық сәулет өнері мектебінің қалыптасу үрдісі ғана оның бүгінгі ... ... ... мен ... ... ... бере ... 1990-2000 жж. Кең көлемде баяндалған материал сыншылар мен мамандар тарапынан сәулет өнерін қабылдауда кейбір тоқырауларға алып келді. Бұрынғы сөзсіз таңқалыстар ... ... орын ... Осы ... көп ... бойы ... ... әртүрлі сирек ұшырасатын нысандарды салудың шығармашылық ... ... ... ... ... алу ... бас ... мәселесі көтеріледі 12.
Сондай-ақ теоритиктер мен практиктерде кешегі өткен ... ... ... ... зерттеудің қажеттілігін дәлелдейтін бүгінгі күннің шығармашылығы арасында қайшылықтар байқаллады. Бұл мүлде кеңестік дәуірдің мұраға қатынасы бойынша тарихи-мәдени нигилизмнің орнына ... ... ... ... ... ... ... мүмкін болады. Өткен кезеңдердің сәулет өнерін қарастыру - заманның құбылыстарды түсінудің үлкен қажеттілігіне айналған ұлттық мектептің даму ... ... ... сыны ... ақ ... ... ... де қажет етеді. Кәсіби және халық мәдениеті қатынасының контекстінде осы уақытқа дейін арнайы зерттеу нысаны ... ... ... сәулет өнері мектебінің қалыптасу тарихына арналған жоғарыда айтылған ой аталған жұмыстың тақырыбын таңдап, оның практикалық ... мен ... ... ... ... ... ... қарастыратын әдебиеттер оны бүкіл кеңес сәулет өнеріне ортақ үрдісінің,көптеген ғимараттардың типологиясы мен қала құрылысындағы жетістіктері мен үлгі жоспарының контекстінде қарастырды. ... ... ... мен динамикасы Алматы құрылысында өзіне толық көрсетті,ол қала құрылысы бойынша материалдардың ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде ұлттық мектеп күткендей-ақ өзіндік мәселелерін шешу ... ... ... ... ... ерекшеленген осы бағыттағы жұмыстың теориялық және практикалық нәтижелері Қазақстан ... ... ... ... ... үрдесін бақылауға мүмкіндік береді.
II ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЖЕЛГІ СӘУЛЕТ ӨНЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНІҢ ПРАКТИКАЛЫҚ МӘНІ
2.1 Қазақстандағы ежелгі сәулет ... ... ... ... ... ... - ... құрылыстар мен ескерткіштер кешендерін жобалау, салу, оларға уақыт талабына сай эстетиклық көркемдік сипат беру өнерінің ұлттық саласы. ... ... ... ... ... ретінде Қазақ архитектурасы қоғамның өндірістік-экономика дамуына, ғылым және ... ... ... оны ... ... ... тығыз байланысты жағдайда өркендейді. Қазақстан аумағындағы жекелеген аймақтарды, оның ішінде Оңт. Қазақстан өңірін адамдар ... ... ... ... ... ... бастады. Ашель-мустье кезеңінде қоныстану аумағы айтарлықтай кеңейді 17.
Қазақстан жерінде құрылыс салу жоғары палеолит дәуірінде пайда болды. Қаратаудағы, Баянауылдағы, Ұлытаудағы, Маңғыстаудағы ... мен адам ... ... ... болып өмір сүрген, бірігіп еңбек еткен алғашқы қауымдық құрылыстар аңшылардың, кейінірек ертедегі рулық қауымдарды құрған адамдардың тіршілік ... ... Бұл ... ... ... ошағы бар, тастан немесе топырақтан қаланған, аласа ... ... ... ... алғашқы тұрғын үйлердің (Орт. Қазақстандағы Тамды, Бөрібас, Дамсы тұрақтары) іздері сақталып қалған. Металл құралдарын пайдалану, ... ... мал ... ауысу қоғамдық еңбек бөлінісінің бастамасы болды. Бақташы тайпалардың бөлініп шығуы кейінгі қола дәуірінде (Беғазы-Дәндібай мәдениеті) ... ... ... ... ... берді 17.
Қола дәуірі тұрақжайлары тұрғын және ... ... ... ... ... бөлінген (бұлар шаруашылыққа арналған қосымша құрылыстармен бірге дөңгелене орналасқан) тік ... ... ... ... ... ... ... кеңістік бөренелермен сатылы-үшбұрышты түрде, басқа жағы тіреулі бөренелермен жабылды, ... ... ... ... ... ... ... (Оңтүстік Қазақстандағы Атасу, Бұғылы тұрақжайлары). Кейінірек дөңгелек ... ... оның ... жиналмалы киіз үйлер, төбесі түйетайлы етіп жабылған тік бұрышты құрылыстар (қыстаулар) ... ... ... ... ... ... құрылыстардың пішіндері мен түрлері сараланып бөлінді.
Қола дәуір сәулет өнерінің үлгісі өңделмеген тақтатастан қаланған Дың ... ... ... ... Тас ... ... жерленген бейіттері күмбезбен көмкерілген және айналасы дөңгелене қоршалған, ортасында тас мүсіндері бар сәулетті кешендер түрінде жасалған. Қабір үстінде ... 30 м-ге ... ... ... ... ... ... кешені) жиі салынған.
Қазақстанның далалық аймақтарында салынған діни және мемориалдық ... 3 ... ... ... ... ...
2) ... (сағана там, төртқұлақ там);
3) қабір үстіндегі ескерткіштер және қабір үстіндегі ... ... ... ... ... құлпытас, т.б.). Мазарлар композициясына қарай: мұнаралы, порталды-күмбезді, орт. білікті; жабу түріне қарай: сфералық немесе барабаны бар яки ... жоқ, ... ... ... ... ... 15 - 18 ғ-лардағы мұнаралы құрылыстарға Қызылорда обл-ның Шахнияз, Қармақшы ата ... Оңт. ... ... Созақ ауд-ндағы мазарлар, т.б. бірқатар ескерткіштер жатады. Олар тік бұрышты немесе көп қырлы іргетасқа қойылған биік көп ... ... ... ... ... ұя ... ... жабылған. Іші еңселі, 2-қабаты күмбезбен көмкерілген, босаға табалдырығы аласа. Мұндай құрылыстардың шығуы ... ... ... ... ... ... ... жерлерге салынған бұдан ертеректегі мұнаралы құрылыстардың - Қызылорда обл-ндағы Ақсақ қыз, Сараман-Қосы, Бегім ана (10 - 12 ... ... ... ескерткіштер пішіндерінің композициясы мен құрылымы ежелгі қорған құрылыстарынан алынғаны дәлелденді. Қозы Көрпеш-Баян сұлу ... ... ... ... ғимараттарының құрылыс ерекшелігінде қола дәуіріндегі Дың ескерткіштері белгілері айқын көрінеді (8 - 10 ғ-лар). Космол. үлгілер діни ... ... ... ... бірі және әр ... этн. ... орт-тары болды. Оңт. облыстардағы күмбезді мазарларды салу ісіндегі құралымдық ... мен ... ... Орта Азия ... ... дамыды. Оқша ата мазарын (15 - 16 ғ-лар) салған ... тік ... ... ... ... арқылы бірте-бірте күмбездерге көшу тәсілін қолданды. Жүніс ата мазарын салу ... ... ... ... күрделі сталактиттер жүйесі пайдаланылды.Орт. білікті күмбезді мазарлар (Айқожа ишан күмбезі, 17 ғ., ... ... ... Оңт. және ... ... 4 ... күмбезі бар мазарлар өріс алды. Орт. және Бат. ... ... ... ... ұшы ... ... мұнаралар немесе үшбұрышты құймалар (төрт құлақ) орнатылды. Күмбездердің пішіндерінде қабат жасау дәстүрі сақталған. Бат. ... ... ... ... және беті ... ... ... өңделмеген әктастардан күмбез тұрғызу әдісі тарады. Бұл архит. дәстүр ертедегі темір дәуіріндегі мемориалдық және діни ескерткіштерден басталған үш қабатты ... және ... ... ... ... ... пішіндерімен сабақтас. Сатылы қорғандар түрлерінің дәстүрлері қабір үстіндегі ... ... ... ... ... ... бестас, сыпа, сандықша түрінде сақталып қалды. 20 ғ-дың қарсаңында тастан немесе шикі кірпіштен 3 - 5 - 7 ... ... 8 м-ге ... ... шағын сатылы-үшбұрышты қабір үсті ескерткіштері жасалды (Шығ. Қазақстан) 15 - 18 ғасырлардағы кешендер Үстіртте, ... Орал ... ... мазарлар Еуразияның көптеген көшпелі халықтарында кең тараған баспана - ... еске ... ... жоқ бұл ... ... ... ... олардың ойықтары перделерді немесе шымылдықтарды еске түсіреді. Күмбездерінің ұшы оймышты ... ... ... ... шар тәрізді болып келеді. Барабандарға күмбездер орнату жиі ... Ішкі ... де ... сабақтастықты байқатады. Бірақ кейбір бөлшектерден сағаналы қорған астындағы ... ... ... ... ... қару-жарақтың бейнесін салу, жоғ. ойық, т.б.) дәстүрлерінің ықпалы көрінеді.
Қазақстан халықтарының көшіп-қону дәстүрінің біраз ... ... ... ... жойылып, оның орнына бұрын халық арасына онша тарамаған, орын ... ... ... ... қолайлы жиналмалы, алмалы-салмалы киіз үй қолданылды (қ. Киіз үй). Дәулетті адамдардың киіз үйлері тікпе немесе жапсырма ... ... ақ ... (ақ түс бұрын шарапатты болып есептелді; ру, ауыл, тайпа басының белгісі болды) жабылды. Киіз үй өрнегінің құрылымы, сондай-ақ, оның ... ... ... бір ... ... ... ... - күн, уықтар - күн сәулесінің ... ... ... ... ... бақандар - "өмір ағашы"). Киіз үйдің ортасына ошақ орнатылды. Оның есікке қарама-қарсы түпкі бөлігі - төр ... деп ... ... оң жағы ... орны ... үй жиһаздары - жүк аяқ, абдыра, т.б. ... деп ... ... ... ... ... ... тақтайлардан жасалды, ал киіз есік ши тоқымасының үстіне жабылды. Верный ... ... қ.) ... ... орт. 19 ... 80-жылдарының орта шенінде қазіргі 28 гвардияшы-панфиловшылар бағы маңына ... қала ... ... ... ... ірі ... губернатор үйі, офицерлер үйі, қоғамдық жиналыс ғимараты (қазіргі Қазақконцерттің әкімш. ғимараты), гимназия және архиерей үйлері орналасты. ... ... ... үйі, 1887 ж. Жер ... ... қираған) орыстың классик. архитектурасы стилімен салынды. Сілкініс қаланың тастан тұрғызылған көптеген құрылыстарын қиратты. Одан ... ... ... ... ... кірпіштен қаланған аласа тұғыр қабатының үстіне ағаштан тұрғызылды. ... ірі ... ... қиюластырылды. 1911 жылғы күшті жер сілкінісінен қирамай қалған үйлердің бірсыпырасы бүгінгі күнге дейін ... ... ... санының өсуіне байланысты жұмысшы поселкелері мен сауда-қолөнер орт. да ... ... ... ... ... ... Успенскіде, Жезқазғанда, Риддерде, Зыряновта, Шахта қ. маңында, Доссор, Мақат және басқа мұнай ... ... ... ... ғасырлардағы кешендер ғимараттар мен құрылыстардың жаңа түрлері тұрғызылды, қалаларды жоспарлау мен салудың соны тәсілдері ... ... ... ... сәулет өнерінің дәстүрлері қайта жанданды, жаңа материалдар мен құралымдар, ғимараттарды көркемдеп, сәндеудің архит. пішіндері мен құралдары пайда ... - 29 ж. ... ... ... ... комиссиясы ауылға арналған тұрғын үйлердің, қоғамдық ғимараттардың, басқа да ... ... ... ... ... бас ... ... Жаңа құрылыстар негізінен бос жатқан жерлерде жүргізілді. Қызылорда қ-нда жеке әкімш. ғимараттары мен тұрғын үй ... ... ... ... 30-жылдардың басында Алматы қ-нда құрылыс кең өріс алды. Түркістан-Сібір т. ж-н салу және республика астанасын Алматыға көшіру қаланың ... ... ... ... жасады. Қаланы көркейтіп дамыту, Алматы үшін жоспарлаудың дәстүрлі тікбұрышты-орамды жүйесі бойынша, көлденең қиып ... ... ... ... ... бағытқа қарай дамытылды. Қала орт. жаңа құрылыстар ауданына (қазіргі Абылай хан даңғылы мен Панфилов көшесінің ... ... 1926 - 34 ж. ... үйінің ғимараты, Байланыс үйі, Түрксіб т. ж. басқармасы үйі салынғаннан кейін республиканың басты әкімш. алаңы ұйымдастырылды. Кесене - діни ... ... ... ... қабір басына тұрғызылған7. Сәулет өнері - Х - ХІІ ... ... ... ... ... ... ... қаласының маңынан 18 ш жерде салынған Айша Бибі, Бабаджахатын сияқты ... ... ең ... ... әрі ... ... Монғол шапқыншылығы үлкен зиян тигізді. Дәлел ХІІІ-ХIV ғасырларға дейін құрылыс нысандары салынбаған. Ал ірі архитектуралық құрылыс жүйелері салына бастаған . ... ... ... тамаша сәулет өнері Арыстан баб Қ.А.Иасауи, Көккесене, Алаша хан т.б. кесенелер жатады. Арыстан баб ... ... ... ... 3 км ... ... ... жақын жерде орналасқан. . XIV-XV ғ ... Әмір ... ... салынған сәулет өнері - Қожа Ахмет Иасауидің кешенді кесенесі. Қожа Ахмет исі мұсылман дінінің ... ... әрі ... ... Кесене ОҚО Түркістан қаласының орталығында орналасқан. Тарихи деректерге жүгінсек 1397 жылы Әмір ... ... ... ... Қожа ... ... ... беделін көтеру, пір тұтушылардың сеніміне ие болу. Аумағы 46,5х65,5м биіктігі 37,5 м, алдынғы беті шығысқа ... екі беті ... 35 ... ... Ең ... ... ... 18,5 х 18,5 м, ортасында 1399 жылы жасалынған үлкен Тайқазан тұр. Ең ... ... бірі ... мен ... үлкен Ақсарай, Кіші Ақсарай. Оларда атақты адамдар жерленген.Ең басты бөлмесі Көрхан деп аталады, онда ... ... ... ... ... ... ... сырлы құйма кірпіштермен қапталған., қабырғалары түрлі өрнектермен әшекейленген. Көрханның үстіне қатпарлы күмбез тұрғызылған. ... ... - ХIV - XV ... ... сәулет өнерінің басты бір ескерткіші. Б.з.д ІІ-І ғасырда өмір ... ... хан көне ... араб ... де есімі аталатын тұлға. Ұлытау жерінде Қаракеңгір ... оң ... ... ... Х - ХІ ғасырдағы сәулет өнерінің туындысы, ерекшелігі далалық сәулет ... ... ... ... ... ... ... күмбезделген. Ондағы өрнек Орта Азияның сәулет өнерінде кездеспейді. Сырты қазақтың дәстүрлі ою - өрнегі, таңдай, жүрекше ... ... - Ақ ... астанасы болған Сығанақ қаласының маңында Төменарық деген жердің Солтүстік Батысында 8ш ... ... бір ... ... Сырт беті ... ... өрнек үлгісімен жасалған. Өкінішке орай бүгінгі күні тек жұрнағы ғана қалған. Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі - XV ғасырдың екінші ... ... ... кесенесінің Шығыс жағынан 60м жерде орналасқан, 5 бөлмеден ... XIX ... ... ... ... ... Иассауидің кесенесінің ішінен табылған. Қалай келгені белгісіз. 1485 жылы қайтыс болған ол Әмір Темірдің ұлы Ұлықбектің қызы екені жазылған. 1895 ж ... ... ... ... ... 1950- 1957 ж ... ... жұмыстарынан кейін кірпіштері Ахмет Иасауи кесенесіне жөндеуге жұмсалған деген дерек бар. Зерттей келе ... ... ... 5 ... мүрдесі табылған. Ортасындағы Рабияның мүрдесі деген болжам бар.
2.2 Ежелгі сәулет өнерінің қазіргі мәдениет саласында алар орны
Ежелгі сәулет өнерінің қазіргі ... ... алар орны зор. ... ... ... ... аймақтардың ерекшелігі мен көркі болып тұрған негізі осы ... ... ... ... бірі Орталық Қазақстан ескерткіштері тобына Жезқазған қаласының маңындағы Аяққамыр, Алаша-хан (11-12 ғғ.) мұражайлары жатады. ... хан ... - ... облысының Ұлытау ауданындағы Қаракеңгір және Сарыкеңгір өзендері қосылар тұстағы биік ... ... ... ... күмбезді Қарахан әулетіне, оғыз-қыпшақ заманындағы сәулет өнерінің қатарына қосады. Зерттеушілер түрлі болжамдар айтқанымен, күмбездің уақыт ... ... ... түрі мен ... ... ... ... көркемдеу тәсілі арғы замандарға сілтейді. Алаша хан күмбезі порталды-күмбезді сәулет өнері үлгісіне жатады. Аумағы 9,73х11,9 метр. Биіктігі 10 метр. Төңірегі ... ... неше ... бейіттер тұрғызылған. Күйдірілген қызыл кірпіштен қаланған. Олардың көлемі 230х14х60 мм, 260х230 мм, ... мм, тағы сол ... әр ... ... ... ... ... сол жақ бұрышта баспалдақты тар қуыс бар. Сол арқылы жоғары көтеріліп барып, күмбездік айналма екінші ... одан ... ... ... тұсынан кесене үстіне шығуға болады. Жарық кесенеге қабырғада орнатылған терезелер арқылы түседі. ... хан ... ... ... ... тұстас сәулеттік үлгілерінің ортақ жәдігерліктермен салыстыру арқылы елестетуге болады. Осы орайда ол, негізінен, Қарахан әулеті дәуірі ... ... ... ... аталатын түрлерімен байланыстырылады. Бұл үлгідегі ескерткіштер көбіне Түркіменстанда кездеседі. ... хан ... ... ... Айша ... ... Қожа ... Яссауи мазарлары үлгілерімен де салыстыруға болады.
Түркістанның таңғажайып көрікті Қожа ... ... ... ... ... ... (ЮНЕСКО) енгізілген. Отырар жазықтығында орналасқан бұл кесененің маңында 150 астам кішігірім ... ... ... мен ... мекендер, керуен-сарайлар болған, кейбіреулері б.з.д 2 ғасырға жатады.
Кесене Әмір ... ... 1399 жылы 233 жыл ... ескі ... ... ... мұсылмандардың қасиетті орындарының біріне айналды. Оңтүстік Қазақстандағы 802 ескерткіштер ішінде : 528 ... ... 42 ... ... 226 ... ескерткіштері болып есептеледі. Ең қызық археологиялық ескерткіштер IX -XII ғасырлардағы қараханидтер кезеңіне жатады. Бұл кезең Ұлы ... Жолы ... келе ... ... ... ... қаласы, яғни археологиялық қазбалар арқасында, тарихи-мәдени қорық болып, Отырар жазирасына ұласып, атақты туристік ... ... ... ... бұл ... ... ... зардап шеккен тамаша тарихи мұражай нысандар да бар. XII-XX ғасырға жататын ескерткіш Арыстан Баб ... ... ... ... ... ... бастан кешкен бұл кесененің биіктігі 40 метр. Қазақ хандар резиденциясы сақталған ... ... ... ... - пантеон ашылды. Мұражай маржаны болып мұсылман елдері ... ең ... ыдыс - Тай ... бар. Ол 7 металл қоспасынан жасалған. ЮНЕСКО сарапшыларының бағалауынша өн бойы өрнекпен өріліп, айшықпен көмкерілген және 60-тан астам түрлі оюлармен ... ... ... ... ... ... ... материал болып өрілген әлемдегі жалғыз мұра Айша бибі ... - ... ... ... ... ... 12 ғасырда салынған. Жамбыл облысының Жамбыл ауданы Айша Бибі ауылында орналасқан. Кесене құрылысын 1897 жылы В.Каллаур, ... ... ... ... КСРО ҒА ... ... тарих және материалдық мәдениет экспедициясы, 1953 жылы Қазақстан Ғылым академиясының экспедициясы зерттеген. Айша Бибі тарихтан белгілі Қараханның әйелі. Кесенені салған ... ... ... ... жоқ. Пішіні шаршыланып біткен, ауданы 7,6 х 7,6 метр, бұрыштары бағана тіреулер арқылы көтерілген. Кесене ортасында ... (3 х 1,4 м) ... ... жақ қабырға мен бағаналар оюлы ұсақ плиткалармен қапталған. Қабырғаның ортасында сүйір арқалы текше жасалған. Текше беттерінің қабырғаға ұласар тұсы ... ... ... Бұл ... ... жағы ... ... әшекейленген мығым блок болып келеді. Бұрыштағы бағаналар көгерісі өрнекті жұқа кірпішпен өрілген белдеу ... ... Айша бибі ... ... ... ... 3,4 ... бағаналарға араб әріпінде жазуы бар белдеу жүргізілген. Солардың бірінде деген сөздер жазылған. Кесене қабырғалары (қалыңдығы 80 см) үш ... ... ... қаланған ішкі жағынан, оймыш әшекейлі плиталармен қапталған сыртқы жағынан, сонымен бірге саз ... және ... ... ... ... ... ортасындағы кеңістіктен тұрады. Қабырғалар мен бағаналар беріктігін арттыру үшін ... ішкі ... арша ... ... ... Кесене қабырғаларының сыртқы беті артқы жағындағы сыналарымен бекітілген оймыш ұсақ плиталар арқылы безендірілген. Ұсақ плиталардың шырмауық өрнегіне 60 ... ... ... ... ... ... бұл оюлар бір-бірімен қиюласып, кесененің мақсатына лайық сәулеттік сипат, композициялық шешім ... Айша бибі ... ... ... ... мұра ... енгізілген19. Кеңес үкіметінің орнауы ... ... ... ... өзгерістер енгізді. 19 ғасырдың 20 жылдарынан бастап революцияға дейін ... ... ... ... шаралары жүргізілді. Өткен ғасырдың 60-шы жылдарында Усть-Каменогорск (Л.Маковеев, 1965), Қарағанды (А.Хохлов, 1966), Теміртау (1966), Экібастұз (Ф.Гулнев) ... ... ... іске асырылды. Осы кездегі құрылысқа тән сипат - бірсарынды жоғары қабатты бұқаралық тұрғын үйлердің салынуы.
19-20 ... ... ... ... мен ... мәдениет саласында алатын орнын айтатын болсақ: ғимараттар мен құрылыстардың жаңа ... ... ... ... мен ... соны ... ... өткен кезеңдердегі монументтік сәулет өнерінің дәстүрлері қайта жанданды, жаңа материалдар мен құралымдар, ғимараттарды көркемдеп, ... ... ... мен ... ... ... - 29 ж. ... жоспарлау к-тінің арнаулы комиссиясы ауылға арналған тұрғын үйлердің, қоғамдық ғимараттардың, басқа да ш.-тұрмыстық үйлердің бірсыпыра типтік сұлбасын, бас жоспарларын ... Жаңа ... ... бос ... ... жүргізілді. Қызылорда қаласында жеке әкімш. ғимараттары мен тұрғын үй орамдары жедел қарқынмен салынды. 30-жылдардың басында Алматы қаласында құрылыс кең өріс ... т. ж-н салу және ... ... ... ... қаланың қауырт өсуіне қолайлы жағдай жасады. Қаланы көркейтіп дамыту, Алматы үшін жоспарлаудың дәстүрлі тікбұрышты-орамды жүйесі бойынша, көлденең қиып ... ... ... ... ... ... қарай дамытылды. Қала орт. жаңа құрылыстар ауданына (қазіргі Абылай хан ... мен ... ... аралығына) ауысты. 1926 - 34 ж. Үкімет үйінің ғимараты, Байланыс үйі, Түрксіб т. ж. басқармасы үйі ... ... ... ... ... ... ... басынан сан.-тех. жағынан жақсы жабдықталған көп пәтерлі тұрғын үйлер (Алматы қаласындағы Фурманов және Қабанбай батыр көшелерінің бұрышы) салу ... ... ... ... ... көрінісіне үйлесімді, көбінесе, біраз геом. пішіндер - терең ойылған терезелер, ... т.б. ... ... ... Бұл көбінесе, архитектурада осы жылдары үйлердің қаңқалы негізге құрылғанына және "конструктивизм" идеяларының үстемдік ... ... ... Алматыда Гоголь көшесі мен Достық даңғылы бұрышындағы екі қонақ үй (1931 - 32), ... ... ... (1934 - 36), ... пен ... батыр көшелерінің бұрышындағы көп пәтерлі тұрғын үй (арх. А.Стременев, ... ... ... ... ... ... және азаматтық құрылыстар: Ақтөбеде Өнеркәсіп үйі (арх. Б.А. Дергачев), Алматыда Мемл. банк үйі (арх. А.П. ... ... үйі, ... ... ... " ... ... т.б. құрылыстар көптеп тұрғызылды. 30-жылдары Қазақстанда байырғы қалалар ғана жедел өсіп-өркендеп қоймай, жаңа ... ... ... Қарағанды, т.б.) салынып, қалыптасқан кезең болды. 40-жылдардың бас кезінде тұрғын үй құрылысы ... ... Олар қала ... ... құрылымдық бөлігіне айналды. Бұл кезеңдегі Қ. а-ның қала салу бағыты көше бойындағы тұрғын үйлердің сыртқы көрінісін жаңарту бағытында дамыды. Пәтерлердің ... ... және ... ... ... ... салу жөнінде қыруар жұмыс істелді. Республиканың жобалау ұйымдарында бір отбасын орналастыруға арналған көлемі шағын секциялардың жоспары жасалды 19.
Қазақстанның ... ... үшін ... ... ... Балқаш қаласында белгіленген 2, 3 және 4 бөлмелі, екі ... ... төрт түрі ... ... 2-жартысынан ғимараттар архитектурасында олардың қоғамдық мәнін айқын көрсету мақсатымен классик. архитектураның пішіндері мен бөлшектерін пайдаланудың маңызы артты.
1937 - 39 ж. ... ... ... ... ... қаржы, сыртқы істер мин-тері ғимараттары архитектурасының, сондай-ақ, қалалық атқару к-ті, 2-Алматы т. ж. ст-ның вокзалы, консерватория және ... ... ... үйі ... архитектурасының орны бөлек. 2-дүниежүз. соғыстан бұрынғы ең ірі ... - ... Абай ... ... ... академиялық опера және балет театры ғимаратының (1941, арх. Н.А. Простаков) идеялық-көркемдік белгілері қоғамдық ғимараттардың эстет. мәселелерін шешу ... ... ... ... және жаңа ... басы ... табылады. Атырау қаласының маңындағы мұнайшылар кентінің жоспары мен салыну құрылымы - ... ... қала салу ... тамаша үлгісі болып саналады. 1945 ж. жобалау жұмыстарын ... ... және оның ... ... ... ... КСР Халкомкеңесі жанынан Архитектура істері жөніндегі басқарма құрылды, Қазақстандағы жобалау-жоспарлау жұмыстарын реттеп отырған ... ... ... ... ... ... бір мезгілде ҚР ҒА жанынан архитектура секторы құрылды. Бұл сектор қазақ халқының архит. мәдениетін зерттеу жөнінде игі ... ... Қ. ... ... өнерінің өзіндік белгілерін пайдалануға көмектесті. 2-дүниежүзілік соғыстан кейінгі ... ... жоба ... негізінен аз қабатты үйлер салынды. Сонымен қатар типті жобалар сериясы көбірек тарады. 40-жылдардың 2-жартысынан бастап тұрғын үйлер жеке жобалар ... да ... ... ... ... ... ең ірі ... бірі - ҚР ҒА-ның бас ғимараты (арх. А.В. Щусев, 1948 - 53). ҚР ҒА-ның бірқатар ин-ттарының ... ... ... ... ... ... ... Өскемен, Лениногор қаласындағы Металлургтер мәдениет үйі (1949), Атыраудағы Мұнайшылар мәдениет үйі (1945 - 48), Қарағандыдағы ... ... үйі ... - ... ірі және сол кезеңге тән құрылыстар. Арх.: Б.Р. Рубаненко мен Г.А. Симоновтың жобасы бойынша Қазақ КСР ... үйі ... (1957) - сол ... ең ірі ... ... ... табылады. 1954 ж. Теміртауда тәжірибелік тұңғыш ықшамаудан салынды. Қазақ қала құрылысын жобалау ин-ты 1958 жылдан Алматы қаласының батыс ... ... ... Жаңа ... аудандардың архит.-жоспарлау құрылымының негізі ықшамаудандар (халқы шамамен 6 - 8 мың адам, олар тұтас алғанда 20 - 30 мың ... бар ... ... ... болды; қ. Қала құрылысы. 50 жылдардың 2-жартысында Қ. а-ның жаңа ... ... ең ... қоғамдық ғимараттардың көпшілік типтерінде: мектептерде, балалар мекемелерінде, ... ... ... ... т.б. ... ... ... қонақ үйінің (бұрынғы "Қазақстан" қонақ үйі, Алматы, 1960; арх. Ким До Сен, Е.К. Дятлов; инж. Ю.Скринский) ... ... ... ... ... түседі. Мейманхана - жер қатты сілкінетін аймақта рамалар кірігетін қаңқаларды пайдалану арқылы салынған еліміздегі алғашқы тұтас жиналмалы ... Оның ... ... ... материалдардан жасалған. Бұл жаңалықтар республиканың жер сілкінісі қаупі бар аймақтарында, ғимараттар салмағын жеңілдету маңызды шартқа айналған жерлерде салынатын құрылыстарға өте ... ... ... ... ... ісі де ... ... алды. Сыртқы қабырғаларды қалыңдығы көзге байқалмайтын жеңіл қоршау-мембраналарға айналдыруға байланысты пластик. сипат беру тәсілдері де жойылды. Бұған ... тас ... ... ету үшін оның ... ... және ... мол пайдалану қажет болса, енді бұл мәселе, керісінше ... ... ... және ... ... жұқа ... ... шешілді (Қазақ қала құрылысын жобалау ин-тының ғимараты; 1961, арх. Рипинский, А.Недовизин, Ким До Сен, В.П. ... ... ... ... қаңқасының құрылымы сыртқы қабырғаларды толық көрсетіп, ғимаратты ... ... ... ... жаппай әйнектен жасауға мүмкіндік берді. Ғимараттың ішкі бейнесі жаңа архит.-көркем құралдар негізінде қалыптасты.60-жылдардың 2-жартысы Қ. а-ның маңызды бетбұрыс кезеңі ... ... ... ... ... ... отырып, ұлттық бейне және ұлттық этногр. ерекшелік ... ... ... ... ... (арх. А.И. Коржемпо, И.Р. Слонов; инж. В.Гарвард; Алматы, 1968) ... мен ... ... жолымен қабырғалардың бетін бедерлеп өңдеу тәсілі пайдаланылды, бедерлік композиция ... ... ... нақты көрсету арқылы ғимараттың сезімдік әсерлілігін көрсетуге ... В.И. ... ... туды. Ортада ашық алаң-фойе жасау, қабырғаларында жапсырма бедерлер арқылы қазақ ... ... ... ... ... ... ... Бұл саладағы өзіндік ерекшеліктері бар архит. құрылыстардың бірі Семей қаласындағы 500 орынды мейманхана (1970 - 75, архитекторлар Ю.Г. ... ... ... В.Д. ... ... ... Қ. а-ның үлкен жетістігі "Қазақстан" қонақ үйі. Бұл - еліміздегі жер ... ... ... көп ... (25 қабат) алғашқы ғимарат. Республика сарайының архитектурасы бүкіл бір ... ... ... ... Осы ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан озық архит. тәжірибеге негізделген Қ. а-н онан әрі дамыту жолы белгіленді. 70-жылдардың соңы - ... ... ... ... жаңа ... сарайлары мен үйлері, басқа да мәдени ойын-сауық мекемелері: Рудный қаласында Кеншілер сарайы, Петропавлда облысы драма театры (арх. А.А. ... ... ... Алматыда цирк ғимараты (арх.: В.З. Кацев, Слонов, С.Б. Матвеев, М.В. Плохотников), Арқалықта Кеншілер сарайы, Астанада ... ... ... ... ... ... Ц.Нахутина), Павлодарда Трактор жасаушылар сарайы, Алматыда Мақта-мата комб-ның мәдениет сарайы (арх.: А.А. Петрова, З.Мұстафина, Г.Жақыпова; инженері: Г.Стулов, Б.Никишина), М.О. ... ... ... ... ... театрының ғимараты (арх.: О.Баймырзаев, А.Қайнарбаев, М.Жақсылықов) салынды. Бұл кезеңде Қ. а-нда негізінен монументтік-сән өнері көрініс тапқан елеулі сапалық өзгерістер болды.Қазақстан ... мен ... ... ... мемлекеттілігінің нығаю процесі Түркістан, Семей, Атырау, Қарағанды, Қостанай, т.б. ... ... және ... ескерткіштерде көрініс тапты. 20 ғ-дың аяғындағы қазақ жеріндегі егемендік пен тәуелсіздік айғағы саналатын архит. кешендер ішінде ... ... ... ... ... (1995) мен ... алаңында орналасқан Тәуелсіздік монументінің (1996) орны айрықша.
Тәуелсіздікмонументі ел тәуелсіздігіне 5 жыл, ... ... 10 жыл ... орай ... ... ... қазақ халқының тарихы мен қазіргі кезеңі тұтас қамтылған. Монумент Қазақстандағы ғана емес, әлемдегі көрнекті ескерткіштердің бірі болып ... ... ... ... бет-бейнесінде тәуелсіздік жылдары салынған бес жұлдызды "Анкара" (авт. Бижан Туберг, Түркия) және "Рахат-Палас", ... ... ... мен т.б. ... ... орны бар. ... қатынастарға көшкен республика экономикасының белгілері соңғы архит. үлгілермен ... ... ... ... ... үйлер мен супермаркеттердің бейнелерінен көрінеді. Соңғыларының арасында Астана, Алматы қ-ларында салынған "Рамстор" ғимараттарын ерекше атап өтуге болады. Қазақтың ... ... және ... ... ... жөндеуден өткізу 1996 ж. басталып, 2000 ж. аяқталды. Ғимаратқа ... ... ... ... арх. ... ... "Айсел Қазақстан" компаниясы.Ел Президенті архитекторлар алдына жаңа елорда - Астана қаласының келешек келбетіне еуроазиялық мәдениеттің ең үздік ... ... ... ... ... ... кезекте іске асырылған жобаларға Орт. алаң аумағындағы Президент резиденциясы мен Мин. ... ... және ... ... ... Ішкі істер мин-нің ғимараты, Қаржы мин. кешені, "Самал" тұрғын үйлер ауданы, аэропорт, Есіл өз. аймағындағы архит. ... т.б. ... ... ... бұл ... жаңа ... үйі, ... маркет" сауда орт., Спорт сарайы, Ұлттық музей, Еуроазия ун-тінің ғимараттары салынды. Тәуелсіз Қазақстанның бас қаласын ... ... ... 1998 ж. ... ... ... бас жоспарын жасау үшін халықар. байқау жарияланды. Байқауға әлемнің көптеген елдерінен 40 тапсырыс пен 27 жоба келіп түсті. ... ... ... белгілі жапон арх. Кисе Курокава мен оның ұжымына бірінші орын берілді. 2000 ж. ЮНЕСКОшешімімен Түркістан қаласының 1500 жылдығы атап ... Осы ... орай ... ... Қожа ... Иасауи кесенесі қайта жөндеуден өткізілді, Есім ханның хан алаңы жасалынып, "Яссы" қонақ үйі ... ... ... Ұлы ... ... ... ... көрсететін "Керуен" ескерткіш кешені ашылды.Қазақстан тәуелсіздігінің он жылы ішінде салынған архит. ескерткіштерді төрт ... ... ... Алғашқы топқа ата-бабалар мен тарихи тұлғаларға арналған ... ... ... Қорқыт Ата мемориалды кешені (Қызылорда), Домалақ ана мұнарасы (Оңт.-Қазақстан облысы), Бекет ата мешіті (Маңғыстау), Сарайшық (Атырау облысы), Қарасай, ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тарихи тұлғаларына арналған ескерткіштер: Мұхаммед Хайдар Дулат (Тараз), Әбілқайыр (Ақтөбе), Абылай хан (Алматы), Бейбарыс сұлтан ... ... ... ... ... ... (Рождественка, Астана), Әйтеке би, Қазыбек би, Төле би (Астана), Уәлиханов (Кішкенекөл, Солтүстік Қазақстан облысы), Абай-Шәкерім (Семей), Абай ... Бұл ... ... ... ұлттың тарихи танымының жаңғырып, рухани мұраларға деген ынтасының өскендігін байқатады. 2001 ж. 27 тамызда Алматы қаласынан 35 км қашықтықта ... - ... тас ... ... ... ... жоңғарларға қарсы соғысына арналған мемориал ашылды. Бұл ескерткіш 300 жыл бойы жоңғар басқыншылығына қарсы тұрып келген ... ... ... мен ... ... ... кезеңіндегі ескерткіштердің екінші тобы қазақ халқының белгілі қайраткерлеріне арналған. Мұның қатарына А.Байтұрсынов (Қостанай), М.Жұмабаев (Солт. Қазақстан), ... ... ... (Оңтүстік Қазақстан), Қ.Сәтбаев (Алматы) ескерткіштері жатады. Үшінші топ ескерткіштерін "қаһармандар" деп атауға болады. Олар Б.Момышұлы (Тараз), ... пен Әлия ... ... ... ... Осы топтың қатарына Астана, Тараз, Шымкент қ-ларындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған мемориалды кешендерді қосуға болады. ... ... тобы ... және өнер ... ... ... онжылдық ішінде Ж.Жабаевқа (Алматы), Н.Байғанинге (Ақтөбе), М.Әуезовке (Шымкент), А.Пушкин мен Т.Шевченкоға (Алматы) ескерткіштер ... Он ... ... ... ... ... ... мен ауылдарының, әсіресе Алматы және Ақмола облыстарының архит. келбеті айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Ірі-ірі әкімш. ғимараттары мен тұрғын-үй кешендері ... ... ... ... ... жаңа ... мен ғылым мен техника, тарих пен мәдениет қайраткерлері тұрған үйлерге тақталар мен құлпытастар ... ... 10 жыл ... ... сәулет құрылысы өзгерістерге ұшырап, жаңа элементтердің елеулі алғышарттары жасалды. Тек Астана қаласында ғана ... ... ... ... ... қалаларында да көз тартар тұрғын үйлер, офистер, банктер, мәдени ... ... ... мен ... да ... ғимараттар салынды. Бүгінгі күні Астана еліміздің ең ірі құрылыс алаңдарының бірі. ... ... ... ... ... жоғары дәрежелі , , , қонақ үйлерінен байқауға болады.Сондай-ақ, Ұлттық мұражай, Музыкалық академиясы, Халықаралық ... кино ... , , ... ... және қоғамдық кешендері салынған. Министрліктер үйі, "Қаз Мұнай Газ" Ұлттық компаниясы және т.б. ... ... да ... әсер ... ежелгі сәулет өнерінің қазіргі мәдениет саласында алар орны ерекше ... ... ... ... ... ... сәулет өнері өзіндік көркемдік және монументалды пішіндерімен бұқара халықтың санасына әрдайым әсер етіп ... Ол ... ... ... ... ... ... , жергілікті табиғаттың ерекшелігін ашып, соған сәйкестенуге қызмет етеді. Әр қаланың адамдар тәрізді өзінің қайталанбас бет-пішіні, мінез-құлқы, өмірі, тарихы бар. Олар ... ... ... мен өткен шақ тарихын баяндайды. Адамның қоғамдық қажеттілігінің әр алуандылығы сәулет өнерінің тұрғын үй, қоғамдық-азаматтық, өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... ... басқа да өнер түрлерімен бірге тығыз байланыста дамып ... . ... - ... ... ... ... жобасының идеяларын нақты образдармен жүзеге асырады. Бұл жерде сәулет өнері мен бейнелеу өнерлерінің синтезі бірін бірі ... ... және ... ... өз ... шешудің әдістері, қызметтің әр түрінде, оның ішінде оқу қызметінде табысты ... ... ... ... ... бала ... дамыту басты міндет.
Біздің жүргізілген әдістеріміз қазақ сәулет өнерінің негізгі ерекшеліктерін анықтауға бағытталды.
Қорытындылай келе біз төмендегідей ұсыныстар береміз:
* Мақсатқа сәйкес ... ... ... ... ... ... білу.
* Таңдап алынған әдебиеттерді жүйелі уақытына сәйкес жүргізу.
* қазақ сәулет өнерінің негізгі ерекшеліктерін анықтауды жүйелі түрде жүзге асыру.
* Қазақ даласындағы ... ... ... ... жай ... ... Қазақ даласындағы ежелгі сәулет өнерінің үлгілерін болашақ ұрпақтың санасына молынан қалыптастырып, элементтерін жаңаша пайдалану
* Қазіргі архитектураның жай ... ... ... Қазіргі архитектураның озық үлгілерін зерттеп, елімізде дамыту
Қорыта айтқанда мәдениетіміздің дамуы сонау аталар салған ізден яғни көне ескерткіштер мен мазарлардан ... ... ... ... ... ... ... шегін таппаған күйінде жалғасып келе жатыр. Сол ізді жаңаша түрде жалғастыру болашақ ұрпақтың ... ... ... озық ойлы ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Қазақ сәулет өнерінің қос дүлдүлі / ... Ш. Ы// ... ... ... (№44). -8 ... ... А. ... және сәулет өнері / Шаяхметова А.// Қазақ тарихы.-20.-№6. -17-18
* Хаирхан. Социалистическое расселение Азии.-Революция и ... 1930, №2, 46 ... ... заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. -- Алматы: Атамұра, 2010. -- 59
* Хаирхан. Социалистическое расселение Азии.-Революция и ... 1930, ... ... ... ... Азии.-Революция и культура, 1930, №1, 63 бет.
* Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. -- ... ... 2007. -- 344 ... ... В.Я., Рыс Ц.Г., ... В.П.О ... расселении в Киргизской АССР: сб, научн. Тр, / Киргизская комплексия экспедиция 1932-1933 жж. ... ... ... ... А. ... для ... кочевников - Архитектура ССР,1933, №5, 22-23 бет
* Селиванов Н., Сергеев В., Петров Н. Здание университета для ... ... ... 1934, №8, 20-21 ... ... К.В. На ... ... - Архитектурная газета, 1937, 28 0сентября, №67, с2
* Колотов С.М. О ... ... Изв. ... ... ... Сер. Архит .,1935, №1,с 8.
* Канцедикас А. Искусство и ... ( К ... о ... ... ... - М,;: Изобразительное искусство, 1977, с, 25.
* Басенов Т.К. Орнамент Казахстана в архитектуре.- Алма Ата : ... АН Каз ... ... Т.К. ... ... ССР. - В кн.; Архитектура республик Средней Азий; Сб. Ст. Под ред . ... ... ... ... архит.и градостроительства,1951 с 85.
* Васильев К. Павильон Казахской ССР.-Казахская правда, 1940, 17 ... ... ... ... ... Бес ... 1-том. - Алматы: Атамұра, 2010.-70
* Белоусов В.Я., Рыс Ц.Г., Калмыков В.П.О социолистическом расселении в Каз АССР: сб, научн. Тр, / ... ... ... ... жж. ... ... 1935.
* Киіз үй-көшпенділердің негізгі баспанасы / Исабаев Т.// Қазақ тарихы.-2007.-№2.-наурыз 107-109 б
* Уәлихан Ш. Ы Қазақ сәулет өнерінің қос ... / ... Ш. Ы// ... әдебиеті.-2009,-16-22 қазан (№44). -8 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аймақтағы петроглифтерді зерттеу ісінің қалыптасуы мен дамуы16 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Рекреациялық туризмді жоспарлау және ұйымдастыру30 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь