Ақшаның мәні, экономикалық мазмұны мен қызметтері

Жоспар:

Кіріспе

I. бөлім. Ақша. Ақшаның мәні, экономикалық мазмұны мен қызметтері
1.1. Ақшаның пайда болуы мен даму кезеңдері
1.2. Құн формалары мен ақшаның түрлері
1.3. Ақшаның экономикалық мазмұны мен атқаратын қызметтері

II. бөлім. Ақша айналымы және ақша айналысы
2.1. Ақша айналымы, оның маңызы құрылымы мен құрылысы және ақша айналысының сипаттамасы
2.2. Ақша айналысы
2.3. Ақша айналысының Заңы

III. бөлім. Ақша жүйесі мен оның элементтері
3.1. Ақша жүйесі
3.2. Биметализм мен монометализм жүйесі
3.3. Ақша жүйесінің элементтері

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе

Көп ақша табу – батырлық,
оларды сақтау – даналық,
ал орнымен пайдалану – шеберлік

Б. Авербах


Адам өміріндегі көп сұрақтың бірі біреулерге қызғылықты, әрі жағымды, біреулерге жағымсыз болатын – ақша сұрағы болып табылады.
Өйткені сирек санаулы ғана адамдар оның толық жеткілікті екеніндігін айта алады. Жалпы айтқанда көбіне бұл ақша - жетпейді.
Бұл курстық жұмысымызды жаза отырып, мен тақырыбыма сәйкес, жалпы айтқанда мақсаты болып ақша өндіріс элементінің дамытудың теориялық және практикалық негіздерін зерттеу және Қазақстан Республикасында қазіргі ақша айналымын тұрақтандыру мәселелерін анық, ашып көрсету.
Бұл курстық жұмысты жазудағы мақсатым Егемен еліміз Қазақстанның ақша жүйесі туралы мағлұмат беру болатын. Еліміз жаңа тәуелсіздік алғанда, ұлттық волютамызды енгізу бізге өте қиынға соққаны анық еді. Тек қыруар күш-жігердің арқасында біз мұндай қиыншылықты жеңіп шықтық.
Курстық жұмыстың барысында, ақшаның пайда болуы, ақшаның атқаратын қызметтерін, ақшаның айналымы мен айналысы, түрлерін, заңдылықтарын, жүйесін жалпы айтқанда ақшаның шығу тегімен айналымының эволюциясын қарастырдым. Ақша – бұл адамға қажетті және адамға тұтыну қажеттіліктерін қанағаттандыратын зат. Ақшаның қызметі құн өлшемі. Ақшаның көмегімен басқа барлық тауардың құнын көрсетуге болады. Осы қызметті атқаратын ақшалар. Сөйтіп, бұл жұмыстың негігі мақсаты, ақшаға өткен бүгінгі және болашақ позициясынан қарап, оның адам өмірімен экономикада алатын рөліне тоқталу.
Ақшаны ешкім ойлап шығарған жоқ. Қоғамның бірте-бірте дамуы ақшаны қалыптастырды. Жалпы ақша дегеніміз ерекше тауар және ол байлық пен құнның бірігуі болып табылады.
Қолданылған әдебиеттер:


1. Назарбаев Н.Ә. – «Қазақстан 2030» халқына жолдауы

2. «Қазақстан Республикасы Конституциясы» – Алматы, Казақстан 2000

3. Осипова Г. – «Экономикалық теория негіздері», Алматы 2002

4. Сахариев С.С. – «Жаңа экономкалық теория», Алматы 2002

5. Мендешев Б. – «Нарықтық экономика теорияларына кіріспе», Алматы 1995

6. Көшенова Б. – «Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары», Алматы 2000

7. Саниев М.С. – «Ақша, несие, банктер», Алматы 2001

8. Сейтқасымов Ғ.С. – «Ақша, несие, банктер», Алматы 2001
        
        Жоспар:
Кіріспе
I. бөлім. Ақша. Ақшаның мәні, экономикалық мазмұны мен қызметтері
1. Ақшаның пайда болуы мен даму кезеңдері
2. Құн ... мен ... ... ... ... мазмұны мен атқаратын қызметтері
II. бөлім. Ақша айналымы және ақша айналысы
1. Ақша айналымы, оның ... ... мен ... және ... ... Ақша ... Ақша ... Заңы
III. бөлім. Ақша жүйесі мен оның элементтері
1. Ақша жүйесі
2. Биметализм мен монометализм жүйесі
3. Ақша жүйесінің элементтері
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Көп ақша табу – ... ...... ... ...... ... көп сұрақтың бірі біреулерге қызғылықты, әрі жағымды,
біреулерге жағымсыз болатын – ақша сұрағы ... ... ... ... ғана ... оның толық жеткілікті екеніндігін
айта алады. Жалпы айтқанда көбіне бұл ақша - жетпейді.
Бұл курстық жұмысымызды жаза ... мен ... ... жалпы
айтқанда мақсаты болып ақша өндіріс элементінің дамытудың ... ... ... ... және ... Республикасында қазіргі ақша
айналымын тұрақтандыру мәселелерін анық, ашып көрсету.
Бұл курстық жұмысты жазудағы мақсатым Егемен еліміз ... ... ... ... беру ... ... жаңа ... алғанда,
ұлттық волютамызды енгізу бізге өте қиынға соққаны анық еді. Тек қыруар күш-
жігердің ... біз ... ... ... шықтық.
Курстық жұмыстың барысында, ақшаның пайда болуы, ақшаның ... ... ... мен ... ... ... жалпы айтқанда ақшаның шығу тегімен айналымының эволюциясын
қарастырдым. Ақша – бұл ... ... және ... ... ... зат. Ақшаның қызметі құн өлшемі. Ақшаның көмегімен басқа
барлық тауардың құнын көрсетуге болады. Осы ... ... ... бұл ... ... ... ... өткен бүгінгі және ... ... оның адам ... ... алатын рөліне тоқталу.
Ақшаны ешкім ойлап шығарған жоқ. Қоғамның бірте-бірте ... ... ... ақша ... ерекше тауар және ол байлық пен құнның
бірігуі болып табылады.
1.БӨЛІМ. Ақша. Ақшаның мәні, ... ... ... ... ... ... мен ... кезеңдері.
Тарих құрылуының ұзақ мерзімді уақытында ақшаның пайда болуы және мәні
туралы біркелкі шешімін тапқан емес. ... ... ... ... ... белгілі шарт, адамдар арасындағы саналы ... ... ... ... ... ... ... ақшаны- мемлекет бекіткен
тауарды айырбастауға қажетті құрал ретінде қарастырған. Үшінші ... ... ... ... ... мен күміске жататындығын айтқан.
Ақшаның пайда болуын түсіндіру үшін, « тауар құны ... ... даму ... көз ... оның ... ... ... көзді алатын ақшалай түріне дейін қарау ... ... оның ... да ... ... кезеңінде құнның көрінісі төмендегідей түрге ие
болады: алғашқысы жай немесе кездейсоқ, ол алғашқы қауымдық қоғамда бірінші
ең ірі ... ... соң, ... алғашқы қауым тайпасынан малшылар
тайпасының бөлінуі арқылы пайда болды.Бір тайпалар малмен айналысса, ... ... ... ... өнімді айырбастау үшін экономикалық
негіз пайда бола бастады.
Экономикалық ... ... ақша ... ... тауарлы
шаруашылыққа ауысу кезеңінде пайда болды. Шығарылған ... ... жеке ... ... жаратылған кезең натуралды шаруашылық
болып есептелетіні белгілі . Бара-бара өндіріс ... ... ал ... табиғаттың өзі туғызған жағдайына байланысты (мысалы,
бір жерде егін салу ... ... ... ... мао ... ... ал басқа
жерде, балық аулау пайдалы) адамдардың шығарған өнімдерінің саны ... жеке ... ... ... ... (көлемнен) артық болатын
жағдай туды. Сөйтіп, адамдар ... ... ... ... ... айырбастап алуына мүмкіншілік алды. Осының нәтижесінде «айырбастау»
деп ... ... ... Айырбастау үшін өндірілген өнімнің « тауар» деп
аталатын болған соң, натуралдық өндірістің орнына ... ... ... байланысты жоғарыда көрсетілген қозғаушы ... ... өнім ... ... бір ... ... ... өнім шығаруға бейімдейтін болды. Ал, өздеріне ... ... ... ... ... ... ... алатын болды.
Сонымен ақшаның пайда болуына ... ала екі ... ... натуралдық шаруашылықтың орнына тауарлық шаруашылық келді. Осыған
байланысты айырбастау операциясы өріс ... Өнім ... ... бір жағынан мүліктік жекеленушілік пайда
болды, ... ... ... бір ... тауар өндіруге
мамандандырушылық туды.
Сонымен қатар бір тауарды, ... ... ... ... ... ... ... Бір тауарды екінші тауарға ауыстыру үшін, қолында осы ... ... ... бар өндіруші табылуы керек. Және, сол ... ... ... ... ... ... ... шарт.
Мысалы, егін егуші адам өзінің өндірген бидайын, теріге ауыстырғысы
келсе, қолында терісі бар адамға, ... ... ... қажет. Басқаша
айтқанда, тауар ауыстыру екі жақтың да қолында өзара керекті тауарлар
болғанда ғана ... ... ... ... Ал, мұндай
сәйкестік, өмірде кездесе бермейді.
- Бір ... ... ... ... процесінде олардың құнын ескеру
керек. Басқаша айтқанда, ауыстырылатын екі ... ... ... ... ... ... бір өгізді бір қап бидайға ауыстыруға
болмайды. Өйткені, өгіздің құны бір қап ... әлде ... ... бір қап ... оның ... ... ... іздеу керек.
Бұда оңай іс емес.
Міне, сондықтан да, ... ... ... молайған сайын, соған
байланысты, баламалық негізінде, айырбастау операциясының да ... ... ... ... ... бір ... ... ( таңдап) алуды
керек етті. Мұндай тауар өзінің ішкі және ... ... ішкі ... саудаға өте керекті тауар болуы тиіс. Басқа тауарлардың ... ... ... ... ... ... ... бір балтаның құны
екі кило бидай болса, бір өгіздің құны-бес қап бидай т с с. Бұл ... ... ... ... ақша ежелгі заманда пайда болды. Олар тауар ... ... бір шарт және өнім ... ... ... бұл сату
немесе айырбастау үшін жасалынған еңбек өнімі. Адам еңбегінің ... ... ... ... қатынастарын тудыра отырып, тауар
формасын қабылдайды. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы
обьективті алғышарттарды ... ... кез- ... зат тауар бола алмайды.
Егер (нақты еңбекпен белгіленген) тұтыну құны өз сатып ... ... ... ... мойындалмаса, онда оны дайындауға ... ... ... ... ... ... ... ие емес, өйткені оның қоғамға
қажетті шамалы. Сондықтан да әрбір тауар қажетті ... ... алу ... ... ... ... қатынасы бойынша айырбас құны ретінде
көрінеді
1.2. Құн формалары мен ақшаның түрлері.
Ақшаның қызметі – құн ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады. Осы қызметті ойша нағыз ақшалар ... ... ... ... ... түрде көрсету үшін, нақты ақшаны талап ету
керек емес. Тауар құнының ақшалай көрсетілуі баға деп аталады.
Баға ... мен ... ... ... ... ... ... өз құнына да және сұраным мен ұсынымнан да тәуелді.
Алғашқы қауымдық құрылыстың өрістеген шағында, яғни бір ... ... ... ... ... ... ... кездескенде
басқа қауымның өніміне ... ... ... формасы- құнның
қарапайым, жеке немесе кездейсоқ формасы көрінеді.Мысалы, 1 өлшем астық 1
қойға және т. б.айырбасталды немесе Т=Т. Бұл ... бір ... ... ... ... ... ... қарағанда айырбасталатын
екі тауардың ролі бірдей сияқты. Ал шын мәнінде екінші тауар (мысалда ... ... ... ... ... яғни ол ... тауардың құнның
білдіретін материалдың ролін атқарады. Өз құнын басқа тауармен көрсететін
тауар (екінші) құнның салыстырмалы ... ... ... ... тауардың құнын білдіретін ... ... ... ... болып, оның эквиваленті, яғни ... ... бұл ... аты айтып тұрғандай айырбас процесінің алғаш пайда
болған кезіне, оның көп тарамай кездейсоқ ... ... ... сай ... ... ... ... кез-келген әр түрлі тауарлар атқарады.
Тауар өндірісі дамыған сайын кездейсоқ айырбас тұрақты процеске, ал
айырбас құнының ... түрі ... ... ... ... мал ... бөлінуі, яғни алғашқы ірі қоғамдық
еңбек бөлінісі нәтижесінде мал кездейсоқ емес, қайта басқа ... ... ... Енді басқа тауарлар малға айырбасталғанда ... ... ... ... ... ретінде жүрді. Олардың
әрқайсысы мал теңестірілетін көптеген ... бірі ... ... ... ... 1 қой = 4 қап ... ... 1 балтаға немесе т с.с.
тауарларға тең болады. Айырбас дамуының жаңа сатысын ... ... ... ... ... ... деп ... екінші формасы тауарлы өндірістің ұлғайып, одан әрі нығаюын,
өндірістік ... ... ... Бұл сәтте өнім
өндірушілер тауарлар арасындағы ... ... ... мән беретін болды, өйткені, айырбас ... ... ... ... өтеуде барған сайын зор роль атқарады.
Қоғамдық еңбек бөлінісінің одан әрі ... ... ... ... енді ... ... ... байланысты олардың еңбек
дағдылары да жетіле бастады. Бұл кез, яғни ... ... ... ... ... ... ірі ... еңбек бөлінісі
деп аталады. Осының нәтижесінде өндіргіш күштер дамудың жаңа ... ... тас ... ағаш ... ... ... өңдейтін шеберлер және с.с. ... мен ... ... өндірісте ұста көрігі, құмыра, арба, тоқыма ... қол ... ... ... ... ... ... пайдалана
басталды.
Сөйтіп, тауар өндірісінің өсуі, айырбастың жиілігі мен ... ... ... бір ... бөлініп шығуына әкеп соқтырды. ... ... ... көбірек, әрі жиі алмастырылып, ол қалған тауарлар
үшін эквивалент, яғни жалпыға ... ... ... болды. Сөйтіп, құнның
кеңейтілген формасы біртіндеп құнның жалпыға ортақ формасына ... ... мына ... ие болды:
4 қап астық
1 балта
1 құмыра = 1 ... ... ... ... ... атқаратын тауар үшін әр ... және сол бір ... ... ... әр ... ... ... бірдей құн эквивалентін әр түрлі өнімдер (мысалы, ... піл ... ... мал және т.б.) ... айтқанда, өндіргіш күштерінің жетілуі айырбас процесін үздіксіз
құбылысқа айналдырып, тауар айырбасталуының өмірлік мәнге ие ... ... құн ... ... ... ... ондай роль көп
уақытқа дейін тек бір ... ғана ... ... өте келе және ... ... ... ... ұлғайтып,
оның жергілікті нарықтың шегінен шығуына әкеп соқтырды. Бұл ... ... ... ... ... белгілі бір тауар атқара бастады. Ол
тауар – ... ... ... жалпыға ортақ формасы құнның ... ... ... ... ... ... Оның ... қой
4 қап астық
1 балта = 1 ақша ... ... ... ақша ... болды. Ақша деген тауардың жалпы эквивалентінің
тиянақталған түрі, құнның ... ... ... құны ... ... ... ... ақша деген тауар өндіру мен оны ... ... ... ... ... ерекше тауар, оның айрықша
қызметі –барлық тауарларға ортақ ... ... ... атқару.
Тауар өндірісінің тарихи даму барысында ақшаның ролін әр ... ... ... тауарлы өндіріс тауардың ... ... ... ... ... ірі ... ... малшы тайпалары пайда
болып, олар айырбас құралы ретінде ... ... Оның ... ... ... жаратылысына байланысты әр түрлі болды. Мысалы, далалық
жерлерде тауардың жалпы ... ... ... өгіз ... қой ... және ... ... түйе, қысы ұзақ тундрада- бұғы атқарды. Ақшаның
айырбас құралы қызметін мал ... әр ... ауыз ... ... ... металдан соғылған ақшаны да мал атауларымен
атаған. Мысалы, латын сөзі «пекус»- « мал», ал ... ... ... ... ... ... шыққан.
Қазіргі кезде көп қолданылып жүрген «капитал» деген сөздің шығу тарихы
да мал ... ... ... ... ескі ... тілінде меншігінде
көптеген мал басы болса, оның байлығын «капитал» деп атаған.
Ақша, пайда болғаннан бері бірнеше рет өзгеріске ... ... ... оның тек ... ... ғана ... ішкі мағынасы өзгерген ... ... ... ... ... оның ... істейтін жағдайларымен,
яғни қоғамдағы болған ... ... ... ... ... ... бастапқы кезінде жалпыға бірдей баламаның (
ақшаның), маңызын әртүрлі ... ... ( оның ... мал ... ... мен алмастырудың көлемінің өсуіне байланысы,
жалпыға бірдей баламаның маңызын бір ... оңай ... ... ... ... ... ... керек
болды. Осының салдарында өмірге кесектелген қола, мыс, күміс, алтын ақшалар
келді. Одан ... ... ... ... кесек металл ақшаның
орнына, металдан дайындалған ... ... ... оның ... алтын
ақша да бар. Бұл ақшаның кесек ақшадан ... оған ... ( ... аты, гербісі, басылған жылы, т.б. ) ... ... ... ... ... түрі болды.
Ең бірінші металл ақша, біздің заманымыздан ... ... ... ... ал ... ... бұрынғы 7-8 ғасырларда,
Малазиядағы Лидия мемлекетінде және Ежелгі ... ... ... ... және ... өз ... ақшасын басу, IX-X ғасырларда
басталған. Сөйтіп, металдан жасалған ақша өте ұзақ өмір ... ... 5-10 ... ... ақша, біріінші империалистіксоғыс
басталғанға дейін ... ... жеке ... құны бар. ... ол ... ... ... де құнсызданбайды. Осыған байланысты алтын ақша өз
бетімен айналымға қанша керек ... ... ... Егер ... ... керек мөлшерден артық болса, олар айналымнан шығып, қазынаға
сақталуға ... ал егер ... ... алтын ақшамен қамтамасыз
етілмесе, олар ... ... ... ... ... ... ... қанша ақша керек екенін анықтап, оны тәртіптеп жатудың
ешқандай ... ... ... ... ... ... қиындықтары бар.
Біріншіден, алтыннан ақша басу, алтын шығарумен тығыз байланысты, ал ... өз ... ... ... ... ... өсуі, айналыстағы ақшаның көбейуін
керек етеді, ал ол үшін, алтын шығаруды көбейту керек. Осыған ... ... ... ... ... ... ауыстырудың қажеттілігі
туды. Сөйтіп, өзінің жеке құны жоқ, қағаз ақша белгісі пайда болды.
Қағаз ақша. Ең бірінші қағаз ақша ... ... ... ... ... аяғында Солтүстік Америкада, ал XVIII- ғасырдың ... ... ... ... шығарылған, Ресейде 1769 жылы «ассигнация»
деп аталатын қағаз ақша шығарылды.
Қағаз ... ... не ... ... және оны ... мемлекеттік бюджеттің тапшылығын жабу үшін ғана шығарады. ... ... ақша ... ... ... ... құнсыздануы мүмкін, ал
бұл өз кезегінде, инфляциялық жағдайға әкелетін анық. Бұл ... ... тән ... ... ... ... несиелік ақшаның
көмегімен, оқшандыруға ... ... енді ... ... ... ... ... ақша айналысқа шығару және оны қолданудан
алып тастау, несиелік ... ... ... ... банктің
қолында. Шаруашылықтарға несие бергенде, ... ... ... не ... ... ... ... алушыларға өзінің банкнотын
береді. Мұндай несиелік ақша шығару ... ... ... шығынымен,
болмаса бюджеттің тапшылығымен байланыспайды. Тек, тауар өндірумен, оны
өткізудің анық ... ... ... Бұл ... ... ... ... артықшылығы бар. Бұлай болудың ең басты
себебі несиенің ... ... мен ... ... ... ... беріліп және қайтарылып отыратыны. Өйткені, мұндай
құндылықтар мен шарушылық ... ... ... ... етеді. Сондықтан несиелік ақша шығару ақша айналысына ешқандай
зиян келтірмейді, керісінше, айналымда ... ... ... ... оның ... ... ... әсер етеді. Тек, мұндай, қолма-қол
ақшаберу мен несие берудің, сонымен ... ... ... ... несиенің ққайтарылуының байланыстары әрбір операциядан
байқалмайды. Оны тек ... ... бір ... ... ... ғана ... Егер, несие жоғарыда айтылған байланыссыз,
шаруашылықтардың нақты керегінен артық берілсе, ... ... ... ... ... ... де, ... жағдай туып, оның ұлғая
түсуіне апарып соғады.
1.3. Ақшаның экономикалық мазмұны мен атқаратын қызметтері
Бір тауарды екінші ... ... ... ... кезде, оның иесі
өз тауарын басқа бір, көбірек тараған, ... ... ... соң, сол ... ... керек тауарға айырбастайтын болды.
Осылайша бір тауардың құнын, ... бір ... ... ... ... ... ... нысаны пайда болды. Алғашқы кезде жалпы
құнның баламасынын міндетін әртүрлі тауарлар ... ... ... ... үшін ... ... ... тауар іріктеліп алынды.
Бұл жөнінде К.Маркс былай деген: "Натуралдық нысаны балама ... ... ... ... ... ... ақшалай тауар болып табылады,
яғни ол ақша болып жұмыс істейді". Осыған ... ... ... ... ... ... Ақша ерекше тауар, жалпыға бірдей балама, яғни, басқа
тауарлардың жалпыға бірдей баламалық құнының нысаны.
Ақша - тауардың ерекше қасиеті, оның ... ... ... ... ... оның жалпыға бірдей балама болып ... ... ... жалпыға бірдей құралы екендігінде. Ақшаның тағы ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, кұнды
товарға салса, оның ақшалай ... кұн ... азая ... ... ол
тауарды сақтау үшін белгілі көлемде шығын шығарылады. Ал, егер, құн ... ... ... болмайды.
Ақшаның мәнін көрсетуші (білдіруші) оның атқарымы болып есептеледі.
Экономиканың кез ... ... ... ... ... бір ... Қазіргі жағдайда да (Нарық жағдайында да) ... ... ... ... ... ... ... ретінде.
Ақша төлем құралы ретінде.
Ақша қорлану құралы ретінде.
Дүниежүзілік ақша атқарымы ретінде.
Айта кететін нәрсе, көрсетілген ... тек ақша ғана ... Енді осы ... ... ... ... [
Ақша құн өлшемі ретінде. Ақшаның бұл атқарымы оның көлемі мен ... құны ... ... ... Бұл ... ... өзіндік құны,
оны өндіру жолындағы, қоғамдық қажетті шығынмен тең. Олай болса, тауар
өндіру, болмаса ... ... ... ... ... ... ... табу
керек, тек содан кейін, солардың ... ... өнім ... ... ... ... ... жаңадан шығарылған тауардың
(көрсетілген қызметтің) өзіндік құны екі ... ... ... айтылған еңбек құралдары мен еңбек бұйымдарының құны. ... ... ... ... ... (көрсетілген қызметтің) өзіндік
құнына ауысады. Екіншісі, осы өнімді өндіру жолындағы жұмсалатын тірі еңбек
күшінің құны. ... ... жаңа ... ... ... ... ... және еңбек бұйымдарының құны да, тірі еңбек күшінің құны ... ... ... ... ... Өйткені, барлық тауар
өндірушілердің техника мен жабдықтандырылуы, ... ... ... әр ... ... ... өндірушінің өндірген бір түрлі
тауарларының, өзіндік құны әртүрлі болады. ... ... ... қоғамдық қажетті шығынға ... ... ... тауар
өндірудегі көлемінің көрсеткішін төмендегі кестеден байқауга болады:
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... |
| | | | | ... ... құралдары мен бұйымдарының |150 |150 |х |
| ... құны ... | | | ... ... еңбек күшінің саны (сағаты) |10 |13 |х ... |Бір ... ... ... құны (теңге) |50 |50 |х ... ... ... кеткен еңбек құны (теңге) |500 |650 |х ... ... ... ... құны ... |650 |800 |х |
| ... жол) | | | ... ... сату ... ... бағасы, |х |х |700 |
| ... ... ... | | | ... ... көрсетілгендей бірінші тауар өндіруші осы тауарды
шығару үшін 10 ... ... ... ... ... ... 13 сағат жұмсады.
Тек, осының салдарынан, (басқа да себептер көп қой) ... ... ... құны 650 ... ... екінші өндірушінің тауарының
өзіндік қүны 800 теңге болады. Бірақ ол өзінің ... 800 ... ... ... ... тауардың нарықтық бағасы 700 ... ... ... өндіруші шығарған шығынын қайтарып, оның үстіне ... ... ... ... ... 100 теңге шығын шекті. Егер осындай
тауардың саны жүздеген, мындаған ... ... да, ... да ... Сонымен қатар, тауардың бағасын анықтағанда төмендегі ... ... ... ... ... құны ... ... бүл тауар сатып алушының керегін
қандай дәрежеде қанағаттандырады. Бұл ... ... ... сайын,
бағада жоғарылауы мүмкін;
* Өндірілген тауардың орнына ... ... ... тауар бар ма? Бар
болса, оның бағасы қандай? Егер бұл тауардың орнына ... өзі ... ... ... ... ... тауардың бағасы
жоғары болмауы керек;
- Бұл тауарды сатып алушылардың төлеу ... ... ... ... онша ... ... ... аз болса, өте қымбат
тауарды ешкім ... ала ... Дәл ... ... ... ... ... күнде де тууы мүмкін. Мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... ... бәрі тауардың бағасын анықтауда ақшаның құн өлшемі
ретіндегі атқарымын ... ... ... ретінде. Барлық тауарлар, қай жерде шығарылғанына
қарамастан, қандай ... ... ... керекті уақытында
сатылуы керек. Яғни, құнның тауарлық нысаны ақшалык, ... ... ... ... ... тауар өндіруші, сатылған тауардан түскен
ақшаға жаңадан құрал саймандар мен ... ... ... ... ... ақы
төлейді, және басқа да шаруашылықтың қажеттерін ... ... мен ... ... үздіксіз жалғастырады (ұдайы өндіріс).
Сонымен, ақшаның айналым құралы ретінде жұмыс ... ... ... ... ... толассыз тізбегі болыл табылады. Осылайша ақша
үздіксіз айналымда жүреді.
Бұл атқарымның өзіне тән бір ... ақша мен ... ... қарсы козғалатындығында: ақша сатушыға қарай қозғалса, тауар сатып
алушыға ... ... ... бір жәй, осы ... ... ретінде істеу, тек ұлттық
ақшаға ғана тән. Заң бойынша елдің ақша ... ... ... ... тиіс ... ... олай болған күнде айналымдағы ақшаның
саны көбейіп, сапасы азайып, құнсыздандылуына апарып ... ... ... жүрген ақшаның саны (ақшаның көбейуі) осы атқарымның
дұрыс орындалуымен тығыз байланысты. Егер, ақша ... ... ... ... ... саны азаяды. Керісінше, айналымның қозғалысы
баяулап ... ... ... ақша ... керек. Бүл жөнінде кейінірек
толықтау айтылады.
Ақша ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... айырмашылық тән. Өйткені, тауар, оны сатып ... ... ... ... ... ... ... кеш
түседі. Егер сатушы мен сатып алушының арасындағы келісім бойынша тауардың
құны алдын ала төленетін ... ақша ... ... ... ... екі ... да тауар мен ақшаның қозғалысы екі бөлек.
Тарих түрғысынан ... ақша ... ... ретіндегі атқарымда
тауарды несиеге берумен байланысты пайда болған.
Бұл жөнінде К.Маркс былай деп жазған: "Бір тауардың иесі ... ... ... сатады, ал басқа біреу оны сатып алады, тек ... ... ... ... ... ... ... Сатушы несие беруші болады да,
сатып алушы ... ... ... бұл атқарымы, несие ... және оны ... ... ақшалай қарым-қатынаста (салық бөлімдері), халыққа қызмет
ететін көсіпорындар мен көрсетілген қызметі үшін есеп ... ... ... ақы, ... ақы, ... ақы, ... және ... да
ақшалай төлемдерді өтегенде байқалады. Көбінесе жоғарыда айтылған төлемдер
қолма-қол ... яғни бір ... ... ... ... арқылы жүргізіледі.
Қолма-қол ақша тек, есеп ... бір жағы ... жеке ... ғана ... осы атқарымында, қолма-қол ақшасыз есептесетін жеке түлғалардың
үлесі қаншалықты төмен ... ... ... ... ... ... соншалықты төмен (егер есеп ажыратудың барлық ережелері
бұзылмаған болса).
Ақшаның төлем құралы ретінде атқарымының жоғарыда ... ... ... ... ... бұл ... ұлттық ақшамен қатар,
басқа елдердің ақшалары да орындай алады. (сақтың ... ақша ... ... алғанда, экспорттық және импорттық мәмілелер жүргізгенде, басқа
елдермен және ... ... ... да төлемдер жүргізгенде).
Ақша, қорлану құралы ретінде. Бұл атқарымды, айланыс құралы, ... ... ... ... жүрген ақшалар емес, айналысқа қатынаспай
жүрген ақшалар ғана орындайды. Оның ішінде халықтың қолында жүрген ... есеп ... ... жеке және ... ... ақшасы
кіреді.
Ақшаның қорлану құралы ретінде атқарымын орындайтын артық ақша (бос
ақша) табыстың ... ... ... күнде ғана пайда болады. Ол ақшалар
алдағы кезде орын алатын (күтулі) ... ... қоры ... ... ақшаның бұл атқарымы, несиелік ... ... оның әрі ... дами ... әсер ... алдыңғы жағдай туғызады.
Осының арқасында шаруашылықтардың, жеке түлғалардың уақытша артық (бос)
ақшасы, басқа ... жеке ... ... ... ... беріледі). Сөйтіп ақшаның бостан-босқа пайдасыз жатуына, сонымен
бірге оның инфляцияның әсерінен ... ... жол ... ... ... ... керек:
несиеге берілген ақша кедергісіз іске пайдаланылады;
несиенің уақытында қайтарылуына күмән ... ... ... ... ... ... ... жүзілік ақша атқарымы. 1976 жылы, ақшаның алтын тепе-теңдігі
жойылғаннан кейін, көптеген экономистер, енді ... ... ... ақша ... ... ... ... пікірге келген. Бірақ та,
ақша әлі де, әртүрлі елдердің және олардың заңды және жеке ... ... ... ... жүр. ... басқа елдің
шаруашылықтарымен жеке түлғаларымен алып-сату, ол үшін өзара есеп ажырасу,
несие алу оны қайтару деген ... ... жыл ... өсіп келеді. Осыған
байланысты, қазіргі акша, дүниежүзілік ақша атқарымын ... ... ... онша ... ... Ақша бұрынғыша өзінің дүниежүзілік ақша атқарымын
орындап келеді. Рас, кез келген үлттық ақша емес, тек ... ... ... Еркін айырбастауға жатпайтын ақшалар ... ... ... ... ... ақшалары еркін айырбасталмайтын
елдер, алдымен өз ақшасын сол ... ... ... ... ... ... иена сияқты) ауыстырады да, содан соң оны өзінің,
керекті халықаралық істеріне жаратады. Сондықтан қағаз ... ... ... ... ... ... түсінікпен келісуге болмайды.
Орындайды, тек тежеулі көлемде.
II. БӨЛІМ. Ақша ... және ақша ... Ақша ... оның ... ... мен ... және ... сипаттамасы
Ақшалай есеп айырысу қолма-қол ... ... ... ... Соңғы жағдайда есеп айырысу банкідегі есеп шоттарға тиісті
жазу жасаумен бітеді.
Қазіргі ақша ... ... - ... ... түрі ... ... ... түрі - бұрынғы, алтын мен күміс ... ... ... Олай ... ... ... ... айтылғандай, алтын және күміс ақшалардың өзіндік құны болды
(оларды шығарумен байланысты шығындар). ... ... ... ... өзіндік құнымен тең. Сондықтан алып-сату кезінде екі құн бір-біріне
баламалы болғандықтан, біріне-бірі қарсы ... ... ... ең ... аспабы болып, өзіндік құны жоқ
ақшаның, қағаз белгілері істейді. (қағаз ақшаның құны жоқ ... ... үшін тым ... ... ... ол ... ... алмауға болады).
Сондықтан қағаз ақша тауар сатушыға қарай қозғалғанда, өзінің құны болмай
тұрып, тек құнды ақшаға еліктенді.
Ақша ... ... ... бір бөлігі болып табылады. Өйткені,
төлем айналымының ... ақша ... ... чек, вексель,
депозиттік сертификат сияқты төлем ... ... ... ... тағы бір ... - ... ... тек қолма-қол
ақша ғана қатынасады. Ал, қолма-қол емес ақша бұған қатынаса алмайды.
Өйткені, оның қозғалысы тек банкідегі есеп ... ... ... Бір ... бірнеше тауарлық немесе тауарсыз мәмілелерге қызмет
көрсету мүмкін емес.
Ақша айналымның екінші ... - оның ... ... байланысты. Бұрын ақша, экономикалық ... ... ... орындайды деген болатынбыз. Ал, ... ... ол тек ... орындайды: айналыс құралы ретінде, ... ... ... ... құралы ретінде. Олай дейтін себебіміз, ақшаның, ... ... ... оның ... ... ... ... орындалады, ал
дүниежүзілік ақша атқарымын, ... ... тек ... ... ... ... ақша мұндай бола алмайды.
Ақша айналымының құрылысы бірнеше белгілермен (нышандар) сипатталынады.
Оның ішінде ең ... осы ... ... көрсететін қарым-
қатынастардың түрі.
Осы белгімен ақша айналымы үшке бөлінеді:
-Ақшаның есеп айырысудағы айналымы. Бұл ... ... және ... тауар немесе әр түрлі қызметтері үшін есеп ... ... ... Бұл ... ... және жеке ... несие
беру, оны қайтару процесстеріне қызмет көрсетеді;
-Ақшаның қаржылық айналымы. Бұл айналым шаруашылықтардың қаржылық ... ... ... айналымға қатынасатын субъектерге байланысты оны тағы бес ... ... ... ... ... мен ... ... және жеке тұлғалардың ... тек ... ... арасындағы айналым;
- заңды тұлғалар мен жеке тұлғалардың арасындағы айналым;
- тек жеке тұлгалардың арасыңдағы айналым.
Басқа да ... ... ... ақша ... да түрі, әр
түрлі шаруашылық жүйесіне байланысты өзгеріліп ... ... ... ... ақша ... ... ... қызмет көрсетті. Ол
кезде барлық шығарылған өнімдер (өндіріс құралдары болсын, тұтыну ... ... ... ... және жабдыктандыру жүйелері арқылы бөлінетін.
Оның ... ... ... ... үшін ... ... қандай нәрсе үшін
қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды қатаң белгілейтін: өндіріс ... ... ... тек ... ақшасыз жүргізілетін. Керісінше, барлық тұтыну
бұйымдары үшін, тек ... ... ... Бірақ бұл ереженің де
ерекшеліктері болды. Мысалы, ... ... ... ... ... ... колхоздарға т.с.с.) кейбір өте
қажетті тұтыну бұйымдары үшін белгіленген мөлшерде қолма-қол ақшасыз есеп
айырысуға ... ... ... ... құндылықты сатып алу үшін,
тәртіп бойынша тек 10 сом ... ақша ... ... болған. Ал 10
сомға, мысалы, мұздатқыш ала алмайды.
Сонымен ол кезде ақша ... бір ғана ... ... ... ... ... ақша ... жүзеге асыру мүлде басқаша.
Енді бұл айналым тек нарықтық қатынастарға ... ... ... ... ... және қалай қызмет ету жөнінде ... ... жоқ. ... ... ... және екінші дәрежедегі банктердің
айналымға ақша шығарудағы атқарымдары ... ... ... ... экономиканың тұсында ақша айналымы, өз кезегінде нарықтық
қарым-қатынастың жүйесіне байланысты екі салаға ... ... және ... қарым-қатынас.
Ақшалы-тауарлық қарым-қатынаста тек ақша ғана емес, тауарлық айналым да
болады. Өйткені, жоғарыда айтылғандай, ақшаның ... ... ... ... ... ... қозғалады. Ал, ақшалық
тауарсыз қарым-қатынаста ... ... ... Тек, ... ... Бұны ... ... көруге болады. Мұндай, мәлімеге сәйкес,
несие берушінің ақшасы азаяды да, ал ... ... ... көбейеді.
Сонымен қатар, ақша айналымның әрбір бөлігі, өзінің саласына қызмет ... ... ... ақша бір ... ... салаға ауыса алады, ... ... тең, ... ... ... ... мүмкіндік алады.
Қайта құру кезеңіне дейін "ақша айналымы" мен "ақша айналысы" ... ... шек ... Ақша ... деп қолма-қол ақшанын
қозғалысы танылды. Ал ақша айналымы ұғымы одан кең мағына ... ... және ... ... мағынасын сипаттайды. Бұл жағдайда
қолма-қол ақша ... ... ... ... ... ... ... ақша өндіріс қаражаттарының бөлінуін
қарастырады.
Ақша белгілері әр ... ... ... ... ... ... тұтыну заттары және қызметтер жиынтығымен камтамасыз етілсе,
қолма-қолсыз рубль - ... ... ... ... ... етіледі. Мұндай жүйе тек қана орталықтандырылған жоспарлы
экономика жағдайында ғана мүмкін ... ... ол ... ... ... қолында қанша ақша, қанша тауардың болатыны және ... ... ... ... ... КСРО-ның таратылуына, бағаның
босатылуына, меншіктің мемлекет иелігенен алынуына және т.б. байланысты
жүзеге асыру мүмкін емес ... ... ... мен ақша ... ... шек ... ... айналысы
процесіндегі қолма-қол ақша қозғалысы және төлемақыны жүзеге асыру кезінде
қызмет көрсету, ... ... ... мен қаржы-несие мекемелерінің
арасындағы ақшалай қаражаттардың алмасуы - ақша ... деп ... ... объективті негізі - тауар өндірісі мен тауар ... ... Құн ... ... ... яғни ... ақшаға және
ақшаның жаңа тауар сатып алу үшін қолданылуы, ақшаның әрдайым ... ... ... мүмкіндік жасайды.
Бірақ ақша айналысы тауар айналысын қайталап қоймайды. Бұл екі ... ... ... ... ... сатып алғаннан кейін,
айналыстан шығады және тұтынылады. Ал ақша айналыста әрқашан ... жүре ... ақша әрі ... ... әрі төлем құралы
функцияларын атқарады. Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды ... ... Өз ... ... ... түскен ақшалар тауарлар алу
үшін қолданылуы мүмкін.
Жалпы ақша айналысының көлемі тауар бағаларының ... ... ... Ақшаның қызмет көрсетуі тек сату-сатып алумен шектелмейтіні
түсіндіріледі. Ақша еңбекақы, ... ... ... ... ... ... үшін, банктен қарыз алу үшін және т.б. ... ... ... ... ... ... - ... ақшаның қолдану
аясын азайту болып келеді. Бұл мәселе біздің ... ... есеп ... ... ... ... шектеу, есеп
айырысу чектерін ендіру арқылы ғана шешіледі.
Банк жүйесін реформалау және ақша банкнотасын ... ... ... ... ... Қазақстандағы қолма-қол ақшамен байланысты
жағдайды түбірімен өзгертті. Осыған байланысты 1992-1993 жж. қолма-қол
ақшаның ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақша айналысын тұрақтандыру және басқарудың
экономикалық әдістерінің алғы-шарттары ... ... бұл ... ... дами ... оларда қолма-қолсыз
ақша айналысы өріс алып жатыр. АҚШ-та халықтың есеп айырысуларының 25-27%-
зы ғана қолма-қол ... ал ... чек, ... ... ... ... тәжірибе көрсеткеніндей, ақша айналысын ақша айналымынан бөлуге
болмайды. Ақша айналымын қолма-қол және қолма-қолсыз деп ... ... ... онша ... ... ... ... тығыз байланысты, сондықтан оларды бөлу қажет емес.
Ақша өз айналасында қолма-қолдан қолма-қолсыз ... ... ... ... ... ... ... түскен түсім банкке түскеннен
соң оның есеп айырысу шотында қолма-қолсыз ақша каражаттарына айналады да,
ол ... өз ... ақша ... ... ... ақша ... қолма-қол және қолма-қолсыз ақшалар болып
бөлінеді. Сондай-ақ:
* өнімді өндіру және сату процесін, яғни ... ... ... байланысты ақша айналымы;
* тауарлы емес сипаттағы есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы;
* ақша айналысы бірнеше тарихи кезеңдерден өтті және
металл, қағаз, ... ... ... ... ... ... ақша және қағаз ақша айналысы
Ақша өзінің материалдық-заттық құрылымы жөнінен металл ақшалар ... ... ... және ... ... ... екіге бөлінеді. Екінші
ірі коғамдық енбек бөлінісінің нәтижесі - ... ... ... ... ... тауар өндірісі қалыптасып, айырбас ... ... ... ақшаның рөлін орындайтын салмақты металл
заттар жүре бастады. Металл ... ... ... байланысты ақша
белгісінін салмағын өлшеу жүйесі де ... ... ... ... бір
массасы көрсетілген бірақ формасы жоқ металл ... ... әр ... ... ... ... түскен. Дегенмен, жаңа дәуірге дейінгі
XIII ғасырда кейбір елдерде массасы көрсетілген ... ... ... Осыған байланысты казіргі уақытта да көптеген ақша өлшемінің ... ... ... бірдей, мысалы, фунт стерлинг, ливр, марка - "жарты
фунт" ... ... Ал фунт - ... ... 409,5 ... ... ... Киев Русіндегі ақша өлшемі гривна күмістің фунты деген мағынаны
көрсеткен, ал оның тең ... ... ... ... деп аталған.
Металл ақшанын алғашқы түрі - құйма металл, онын формасы да әр түрлі
болған ... сым, ... және т.б.). ... ... ... ... жүруге және сақтауға өте ыңғайсыз болғандықтан, сауданын баяу ... ... ... ... түрі де, ... да өзгерген. Мысалы, ертедегі
Римде ақша орнына белгілі бір салмағы бар формасыз мыс құймасы, одан ... ... мен ... бар ... ең соңғыда екі жағында сурет
салынған массасы 1 ... 2 фунт ... ... ақша ... ... ... ... формасының неше түрлі болып өзгеріп, ақырында
дөңгелек түріне келуі ... - ақша ... ... даму ... көрсетеді.
Қоғамдық еңбек бөлінісі дамуының жоғары сатысында металдан монета
түрінде ақша құйыла ... ... ... ... ... сатушылардың арасынан көпестер бөлініп шығып, олар тауар айырбасында
тек делдалдық кәсіппен шұғылданды. Сонымен, ... ... заң ... ... бір металдың салмағын, сыртқы түрін бекіткен тағайынды
формадағы ақша белгісі. ... ... ... ... типін
эмиссия ережесін және т.с.с. бекітеді. Монетаның бет жағын - аверс, сыртын
- реверс, ... ... ... деп ... ... ... құнды және толық құны жоқ ақша болып бөлінеді.
Толық кұнды ақша деп ... ... құн ... ... ... құнына тең ақшаны айтады. Ондай ақша өзінің пайда болғанынан
бастап ... құн ... ... және ... барлық қызметін атқарды.
Толық кұны жоқ ақша - ... ... кұн оны ... ... құнынан жоғары болатын ақша. Ол толық құнды ақшаның ұсақ бөліктері
ретінде ... ... ... үшін ... ... ... қолданылады.
Оны билондық монета деп те атайды. Ақша айналысы шапшаң болғандықтан тез
ысылып салмағын, соған ... ... ... майда ақшалар алтын
монеталы стандарт ... де ... ... ... Олар ... бертін келе және қазір металдар ... және ... ... ... ... үлес ... аз. Дегенмен майда ақшаны
айналысқа түсіру мемлекетке пайдалы. Ол пайда ... ... ... ... ... нарықтық бағасының айырмасына тең.
XX ғ. 70-жылдары алтынға деноминация жүргізілді. ... ... ішкі ақша ... ... және ... құралы ретінде
пайдаланылса, ал 1976 жылдан бастап ол ... ақша ... ... Алтын мемлекетті ішкі айналымынан да, әлемдік нарықтан ... және ... ... ... ақша ... ... ... және капитализм тұсында
тауар өндірісінің қарқынды дамуы ... ... ... ... ... дербес құны жоқ ақша таңбаларымен айырбастау мүмкіндігін
ашты. Қағаз ақшаның шығу мүмкіндігі мына себептерге байланысты болды:
біріншіден, ақша құн өлшемі ... ... ... ... ойдағы ақша ретінде атқару ерекшелігіне;
екіншіден, ақша айналыс құралы ретінде өз қызметін
шапшаң, ілезде атқару ... яғни ... ... ақша ... ... мүмкіндіктің іс-жүзіне айналуы біраз себептерді қамтитын тарихи ... ... ... тозуынан оның толық құны жойылып, құр ... ... ... ... жж. ... ... монетаның тозу
себебінен 19 млн. фунт стерлинг монета айналыстан
шығарылған;
мемлекеттің және жеке адамдардың - жасанды ақша
жасаушылардың монетаны бұзуы. Мемлекеттің ... ... ... ... ... ол қазынаға қосымша табыс түсіру мақсатында монетаның асыл ... ... ... ... ... ... Алексей Михайловичтың
тұсында, яғни 1654-1662 жж. ең көп ... мыс ... ... бағасы бар болғаны 12 копеек болатын 1 фунт ... 10 ... ... соғылды. Олардың нақты құны номинал кұнынын 1-2 проценті
ғана. ... бұзу ... ... ... кері ... ... ... кәсіпқойларды, ұсақ саудагерлерді көп шығынға душар
етті. Олар патша өкіметіне өздерінің қарсылығын білдіріп, 1662 жылы ... ... ... Тарихта ол "мыс бүлігі" деп аталды. Көтеріліс
қатал жаншылып, мыс монетаны соғу ... ... 100 мыс ... 1 ... копеек айырбасталды.
• мемлекет өз шығындарын өтеу үшін ... ... ... ... ... Америка өзінің тәуелсіздігі үшін күресін қаржыландыру
мақсатында "континенттік" деп аталатын ақша шығарды. Оның ... ... ... - бір арба провиантқа бір арба ақша алмастырылды.
Сөйтіп, К. Маркстің сөзімен айтқанда: "өзінің айналыстағы ... ... әр ... ... ... Ол қырқылып, тіпті бір жапырақ
қағазға дейін жұқартылды"
Алғашқы қағаз ... XII ғ. ... ... болса, оның кең тарауы XVII
ғ. аяғында капиталистік тауар өндірісінің дамуынан бастау алды. 1690 ... ... 1716 ж. ... 1762 ж. ... 1795ж. ... ақша шыға ... Ресейде кағаз ақша ассигнациясы Екатерина ... ... 1769 жылы ... Ақша императоршаның бейнесімен
өрнектелгендіктен, халық оны ... деп ... ... ... ... ... ақша барлық елдерде жүре
бастады.
Сырт көзбен қарағанда ... ақша ... ... ... мемлекет шығарған
орынбасары сияқты болып көрінеді. Шын мәнінде ол ... ... ... ... ... байланысты металл ақша айналысы процесінде
ақшадағы көрсетілген ... ... ... ... ауытқуы нәтижесінде
пайда болды. Мемлекет осы объективті мүмкіндікті пайдаланып, тек қағаз ... және оның ... ... ... ... ... - құн белгісінің ең бір нақтыланған ақырғы түрі.
Сөйтіп, қағаз акша ... ... - ... ... - "занды ақша") - ол толық құнды ... ... ... ... ... ... ... мемлекет өз шығындарын жабу үшін
шығаратын және ықтиярсыз ... құны бар, ... ... ақша белгісі (немесе құн белгісі, алтынның өкілі). Тарихи
ол ... мен ... ... ... ... орнына пайда болды.
Қағаз ақшаның өз құны жоқ, себебі оны ... ... аз ғана ... Ол толық құны жоқ ақша. Заңды төлем құралы болып бекітілген
кезде қағаз ... ... алу ... бар, яғни ол ... ... тыс ... ақша - ... бос қағаз. Егер нақты ақша (алтын) өз
құнымен айналысқа қызмет етсе, ал қағаз ақша тек ... ғана ... ие ... ... күшпен ықтиярсыз көрсеткен ... ... ... ... осы ... өзінде ғана қолдануға
болатын қоғамдық мәнін көрсетеді. Әлбетте ... ... ... кез ... керсетіп, шексіз мөлшерде шығаруы мүмкін. Мемлекеттің ... ... күші ... ... Айналысқа түскен құн белгілері ақша айналысы
заңына бағынады.
Қағаз ақшаның эмитенттері-Қаржы министрлігі немесе мемлекеттің ... ... ... ... өз шығындарын жабу үшін ақша басып
шығаратын станоктарды тікелей пайдаланады. Ал ... ... оны ... ... яғни ... банк ... ... кемшілігін
толтыруға оған несие береді. Шығарылған қағаз ақшаның көрсетілген құнымен
оны ... ... ... ... эмиссиялық табыс - мемлекеттік
табыстың едәуір бөлігін құрайды.
Өз кұны ... ... ақша ... ол тез ... ... құнсыздануына әр турлі себептер әсер етеді:
бюджеттің тапшылығын жоюға шығарылған ақша эмиссиясы;
әскери және басқа өндірістік емес шығындар;
еңбек өнімділігінің құлдырауы;
тауар ... ... ... ... шығаратын үкіметке сенімнің төмендеуі, т.б.
Міне осы себептердің бәрі тауар бағасының өсуіне әкеп ... ... ... ... ... жалақыны, зейнетақыны,
жәрдемақыны өсіреді. Бірақ ... ... ... ... дамымаса, баға
одан әрі шарықтай береді. ... ... ... ... қағаз ақшаның құнсыздануын қалай байқауға болады?
Кенет бүкіл ... ... ... ... ... ... ... бағасы өседі, ал жалақының, зейнетақы және ... ... ... ... және ... ... ... едәуір кем жүреді.
Жалпы қағаз ақшаның құнсыздануы тұрақсыз экономикаға тән құбылыс.
2.3. Ақша айналысы заңы
Ақша айналысы заңы - кұн заңының айналыс ... ... Ол ... ... болатын барлық қоғамдық формацияларға тән. Айналыстағы
ақшаның саны К. Маркс ашқан ақша ... ... ... ... қызмет ету үшін қажетті ақша мөлшері (А мөлш.) екі факторға:
біріншіден, бір ... ... бір ... ... тиіс ... ... (Стб); екіншіден ақша айналымының жылдамдығына ... ... ... Ақша ... заңы мына ... ... айналысы заңының мәні - ақшаның айналыс құралы қызметін орындауы
үшін қажетті ақша мөлшері сатылуға тиіс тауарлар ... ... ... ақша ... ... ... ... жылдамдығы) бөлгенге теңесуі
керек.
Ақша тек айналыс ... ғана ... ... ... ... ... қызметін
де атқаратындықтан айналысқа қажетті ақша мөлшері де несиеге сатқан
тауарлар сомасына ... ... ... ... ... ... есеп айырысқанда өтеледі, яғни олар қарыз талаптары мен
міндеттемелерін өзара ... ... де ... Сөйтіп несиенің даму
дәрежесі ақша мөлшеріне кері әсерін ... ... ... көп ... ... айналысқа соғұрлым аз ақша мөлшері кажет. Одан басқа,
айналыстан шығарылған әлдеқандай ақша ... ... және ... ақша ... құрайды. Қорытындысында, айналыстағы ақша мөлшерін
анықтаушы заң мынадай формуламен өрнектеледі:
Онда:
А мөлш. - ... ... және ... ... ... ... ақша
мөлшері;
Стб - ... тиіс ... ... сомасы;
Стбн - ... ... ... бағасының сомасы;
Ст - ... және ... ... ... ... сома;
Сө - өзара өтелетін ... мен ... ... - ақша ... ... - айналыс құралы және төлем құралы қызметтеріндегі ақша
айналымынын орташа саны (айналыс жылдамдығы).
Осы теңдіктегі ел ... ... ... ... ... кем ақша ... ... себебі төлемеушілік проблемасының
болуынан. Ол кезде Ст мөлшері теріс сан болады. Бірақ бұл ... ... да ... ... ... ... ... өтуші
мемлекеттерде кездесіп отырған кәсіпорындар ... ... жай ақша ... ... ... ... ... төлемеушіліктің көптеген себептері бар: төлем тәртібінің босаңдығы,
төлемеушіліктің ... ... ... (банкроттардың)
болуы, күйреушіліктің тиімді тәжірибиесінін болмауы, ... ... ... ... дамымауы және т.б.
Сөйтіп, айналысқа қажетті ақша мөлшері ... даму ... ... көп ... ... ... айналыстағы тауарлар
мөлшеріне, тауарлар мен қызмет бағасының деңгейіне және т.б. Айналысқа
қажетті ақша ... ақша ... ... кері ... Ал ақша айналысына әсер ететін жағдайлар мыналар:
• несиенің даму деңгейі, егер ... көп ... ... айналысқа сонша мөлшерде кем ақша қажет;
• қолма-кол ақшасыз есеп айырысудың дамуы;
• ақша ... ... ... ақша екі ... ... (шығарылады): қолма-қол ақша,
яғни айналымдағы банкнота және майда монеталар; банктік айналымдағы ақша
формасы, яғни ... ... ... ... Екі деңгейлі банк жүйесінде
ақшаның бірінші формасын, яғни қолма-қол ақшаны монополиялы ... банк ... да, ал ... емес ақша ... банктер жүйесі шығарады. Ақшаның екі формасы бірімен-бірі
тығыз ... ... Егер банк ... - ... ақшаның иесі өз
қаражатын қолма-қол ақша ... ... онда ... ... ... ... ... банкнотаға айналады. Керісінше, клиенттің шотқа
жазу арқылы банкке ақша сомасын салуы қолма-қол ақшаның банктік айналымдағы
ақша ... ... ... ... екі жағының (қолма-кол ақша мен ... ... ... ... бір ... екіншісіне алмасуы жалпы ... ... ... ... етеді. Себебі ақша массасы ақша
айналымының сандық көрсеткіші. Белгілі бір мерзім ... және ... ... ақша ... ... өзгерістерді талдау үшін, сол сияқты
ақша ... ... және оның өсу ... ... ... ... әр ... көрсеткіштер (ақша агрегаттары) қолданылады.
Өнеркәсібі өркендеген мемлекеттерде ақша массасы құрамын анықтау үшін
негізгі акшя агрегаттарының ... ... ... М1 - айналыстағы қолма-қол ақша (банкноталар, монеталар, ал
кейбір ... ... ... және ... шоттардағы қаражат (депозиттер) жатады;
* М2 - оған М1 агрегаты және мерзімі 4 жылға дейінгі
коммерциялық ... ... және ... салымдары
(вклады) кіреді;
* М3 - оған М2 ... және ... ... мекемелеріндегі жинақ
салымдары кіреді;
• М4 - оған М3 ... және ірі ... ... сертификаттары қосылады.
Қорыта айтқанда, әрбір келесі ақша агрегаты өзінен алдыңғылардың барлық
элементтерін өзіне біріктіріп ... ақша ... ... Бірақ оның
алдыңғыға қарағанда өтімділігі төмен.
Акша массасының нақты құрамы әр мемлекеттің өзіне тән ... ... ... ... ақша ... анықтау үшін - төрт,
Швейцария мен Германияда - үш, Ұлыбританияда - бес, Францияда - екі ... ... ... ақша ... ... ... ақша
агрегаттары кіреді
* М0 - айналыстағы қолма-қол ақша;
* М1 - ... М0 ... және ... ... мен ... ... заңды тұлғалардың
күрделі қаржыландыру шотының, ұзақ мерзімді несиелеу ... ... ... чектік және аккредитивтік
шоттардың, қоғамдық және басқа үкіметтік емес ұйымдар шоттарының
қалдығын және ... пен ... ... талап етіп алатын
салымдарын біріктіреді;
* М2 - өзіне М1 агрегатын, сонымен бірге жеке және ... ... ... ... М3 - ... М2 агрегатын және ... займ ... ... ... ... ... болмайды. Ол ақша нарығы
құралдарының дамуына байланысты өзгерді.
Ақша массасы бірнеше жолмен өсуі мүмкін:
банкноталар мен монеталарды эмиссиялау есебінен;
орталық банктен ... ... ... алуымен;
* мемлекеттік бюджеттің кемшілігін жабу үшін орталық банктің үкіметке
несие беруімен;
* орталық банктің асыл металдарды, шетел валютасын және ... ... ... алуымен;
* чек шығарумен немесе коммерциялык ... ... ... негізінде
заем беруімен (депозиттер негізінде несие ақшаларын шығару).
Ақша массасы ... ... ... ақша массасының
өзгермелілігімен қатар оның айналым жылдамдығы да әсер ... ... ... ... ... ... ... циклмен
өндеуіне, экономикалық дамудың қарқынына, бағаның өзгеруіне сонымен бірге
таза монетарлық факторларға, яғни төлем ... ... ... мен ... есеп ... ... ақша нарығындағы
процент деңгейіне және т.б. байланысты өзгереді.
Ақша ... ... ... - ... жиынтық өнімді орналастыру
коэффициентінің төмен екендігінің көрсеткіші. Егер ақша ... ... ол ... ... ... және ақша каражатын
жұмсаудың шапшандығын көрсетеді. Ақша айналысы жылдамдығы айналыстағы ақша
санына кері пропорционалды әсер ... яғни ақша ... көп ... солғұрлым қосымша ақша эмиссиясының ... ... ... ... ... ... ақша корын жинауға
ұмтылысын және ақша массасының ... ... ұзақ ... ... ... кететін жәйт, "ақша айналысының жылдамдығы" және "төлемдердің жүру
жылдамдығы" деген ... ... ... бар. ... сөзсіз,
шапшаң болуы қажет. Оны шапшаңдататын факторларға: ... есеп ... ... банк ... ... есептегіш техниканы және электрондық
ақша жүйесін енгізу ... ... Ақша ... мен оның ... Ақша мен ... ... мемлекеттің өзіне тән ұлттық ақша жүйесі болады. Ақша жүйесі - ол
тарихи қалыптасқан және мемлекеттің ұлттық заңдарымен ... ... ... Алғашқы ақша жүйесі XVI - XVII ғғ. ... ... ... ... ... ... Бірақ оның кейбір жекелеген
элементтері одан да бұрын айналымда жүре ... ... ... ... ... ... дамуы ақша жүйесіне өзгеріс енгізді.
Ақша жүйесінің типі: ақша - ерекше тауар ретінде ... яғни ... ... ... ... ақша - құн өлшемі қызметін атқаруына
байланысты ... ... әлем ... ақша ... ... кездеседі:
* металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша тауары, яғни ... ... ... ... және ол ... ... ... Ал несие ақшалары металға айырбасталады;
несие ақшалары және ... ақша ... бұл ... атына сай,
айналыстан толық құнды ақша, яғни алтын ... ... ... ақша ... жүреді.
Әрбір мемлекетте жалпыға ортақ құн эквиваленті ретінде қабылданған
металға байланысты металл ақша ... ... және ... ... ... ... кезінде (ХҮІ - ХҮІІ ғғ.) биметализм ақша жүйесі
пайда болып, одан әрі ... Онда ақша ... ... ... ... ... - ол ... заңды түрде жалпыға ортақ эквивалент рөлін
алтын мен күміске бекіткен ақша жүйесі.
Бұл жүйеде алтын мен күміс тең ... ақша - қос ... ... ... ... да кең ... ... соғылып, айналыста шектеусіз қатар
жүрген. Биметаллизмнің үш түрі болған:
1. Қатар жүретін валюта жүйесі - онда ... ... ... ... ... ... ... нарықтық
бағасына байланысты бекітілген.
2. Қос валюталы жүйе – онда металдардың ... ... ... алтын мен күміс монеталар ... ... ... валюта жүйесі - онда алтын мен күміс монеталар заңды
төлем құралы деп ... ... ... монета алтынның
белгісі ретінде жүрді.
Биметаллизм жүйесі Батыс Еуропа мемлекеттерінде ХҮІ - ХҮІІ ғғ. ... ... XIX ғ. ... дейін кең қолданылды. Ақша ретінде екі металды
қолдану ақшаның жалпыға ортақ эквивалент ... ... ... ... ... арақатынасын айқындағанда да қиындықтар кездесті. Дегенмен 1865 ж.
Франция, Бельгия, Швейцария және ... ... ... қалу ... ... жүргізе бастады. Нәтижесінде (1865-1878 жж.) Латын монеталық
одағы конвенциясы бекітіліп, ол ... екі ... да құны 5 ... ... да ... болатын монеталар соғылып, күміс пен алтынның арақатынасы
1:15,5 тең ... ... екі ... ... ... мен ... кұнына сәйкес келмеді.
Биметаллизм жүйесі өскелең ... ... ... ... ... құн өлшемі ретінде екі металды қатар қолдану
ақшаның бұл ... ... ... ... бірдей құң өлшемі ретінде тек
бір ғана ... ... ... тауар не алтын, не күміс. Оған қоса XIX ғ. аяқ
шенінде күміс шығарудын арзандауына байланысты күмістің құны кеми ... ... ... мен ... ... ... 1:20, 1:22 тең ... Ал
заң жүзінде алтын мен күмістің арақатынасы бұдан ... ... ... ... ... ... ... қорына айналды. Алтын
ақшаның айналыстан шығуы Коперник-Грешем заңында айтылған “жаман ақша
жақсы ақшаны ... ... ... ... ... көрінісі.
Капиталистік тауарлы өндірістің қарқынды дамуы тұрақты ақшаны, яғни
жалпыға бірдей бір эквивалентті қажет етті. Сондықтан биметаллизмнің ... ақша ... ... ... Монометаллизм жүйесі
Жалпы мемлекеттік заңдармен реттелген елдегі ақша айналысын ұйымдастыру
ақша жүйесі ... ... ... ... ... ... ақша ... Республикасының ақша жүйесі 1995 жылы 30 ... ... ... банк ... Қазақстан Республикасы
Президентінің заң күші бар ... ... ... ... ... ... ... және формаларын белгілейді, онда ресми ақша
бірлігі, акша ... ... ... ... ... ... ақша ... ұйымдастыру және реттеу тәртіптері қамтылады.
Ақша жүйесі келесі элеметтерден тұрады:
Ақша бірлігінің атауы. ҚР-ның ақша бірлігі ретінде 100 тиыннан құралған
1 ... ... ... ... ... Егер 1991 ж. 1 ... дейін айналыста
қазыналық билеттер болса, онда ... ... ҚР ақша ... ... өсу құны ... төлемнің барлық түрлеріне қабылданатын банкноттар
мен монеталардан ... Олар ... ... ... ... табылады
және барлық активтермен қамтамасыз етіледі.
Эмиссия тәртібі. Қолма-қол ақшаларды шығарып, ... ... және ... ... ... ... қолма-қолсыз ақша
эквивалентін алумен банкнота мен монеталарды сату формасында жүзеге
асырады.
Ақша ... ... ... ... ... ... ... және несие
ақшалар.
Валюталық бағам дегеніміз - бұл ... бір ... ақша ... қатысты
бейнеленген сол елдің ақша бірлігінің бағасы.
Әлемдік ... ақша ... ... ... ... айналым, мұнда ақшалай тауар ақшаның барлық ... ал ... ... ... ... және ... ақша ... мұнда алтын айырбастамайтын банкнотамен
айналыстан ығыстырылып шығарылды және ... ... ... ... ... ... екі ақша ... - биметаллизм
және монометаллизмге тән.
Биметаллизм - бұл ақша жүйесінде жалпы құндық ... ... ... екі ... ... Алтын және күміс монеталар кең көлемде соғылып,
еркін ... ... ... үш түрі ... ... жүйесі, алтын және күміс монеталар арасындағы
қатынас металдың нарықтық бағасына сәйкес ... ... ... валюта жүйесі, бұл қатынасты мемлекет анықтады;
"ақсак" валюта жүйесі, күміс монеталар ... ... ... ... ... екі ... ... жалпыға ортақ эквивалент
табағатына қарама-қайшы болды. Алтын мен күміс ... ... ... ... ... ... ақша жүйесін мемлекетаралық реттеу
нәтижесіз болды. ... ... ... ... ... ... кете бастады.
Монометаллизм - жалпыға эквивалент рөлін бір ғана металл (не алтын, не
күміс) атқаратын ақша жүйесі. Алтын монометаллизмі алғаш рет ... ж., ... - ... жж., Францияда - 1876 -1878 жж., Ресей мен
Жапонияда 1897 ж., АҚШ-та - 1900 ж. белгіленді. ... ... ... - 1852 жж., Үндістанда 1852 -1893 жж., Нидерландыда 1847 - 1875 ... ... ... айырбастау сипатына байланысты алтын
монометаллизмі үш түрге бөлінді.
Алтын монета стандарты, оған алтын монетасының ... ... ... ... құн ... ... ... монеталарға өсу құны бойынша
айырбасталуы және т.б. тән.
Алтын құйма стандарты - Ұлыбритания мен Францияда енгізілді. ... ... ... ... (Ұлыбританияда - 1700 фунт стерлинг,
Францияда 215 мың франктың құны 12 кг ... ... ... ... ... ... жағдайда алтын құймаларына айырбасталды.
Алтын девиз стандарты - Германияда, Австралияда, Данияда, ... ... ... бекітілген. Бұл банкноталардың алтынға, шетел валютасына
(девизіне) айырбасталатынын білдіреді. Сөйтіп, бұл ... бір ... ... ... ... ... ... жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыстың нәтижесінде алтын
монометаллизмнің барлық формалары жойылды. ... ... ... ... ... ... алтынмен қамтамасыз
етілуі және оны алтынға айырбастау капиталистік ... ... ... 1972 ж. ... ... ... үшін АҚШ долларын
алтынға айырбастау да тоқталды. Ақша эмиссиясын қамтамасыз етуінің ... ... ... болды.
Алтын айналысынан айырбасталмайтын несиелік ... ... ... құндарының қалыптасу механизміне қарай айырбасталды. Несиелік
ақшалардың номиналдық құны оның ... ... ... асап ... ... реттеу ашық нарықтағы операциялар, міндетті ... ... ... ақша-несиенің басқа да әдістері арқылы, қаржы
және валюта саясатының көмегімен жүзеге ... ... ... өту ақша ... іргетастық
қағидаларының, яғни ақша айналымының ... ... ... ақша шығаруды шектеу қағидаларының бұзылуына әкеліп соқты.
Шаруашылық механизмінің құрамдас бөлігі ретіндегі ақша жүйесі қоғамдық
ұдайы ... ... ... ... ... Кез келген
сәйкессіздіктер ақша жүйесінін тұрақсыздығына, ... ... ... әкеп ... Ақша ... ... элементтері
Қазіргі жағдайда ақша жүйесі бірнеше элементтерден құралады.
Оның ішінде:
Елдің ақша ... аты. Бұл ... өр ... өмір сүре бастаған
кезінде пайда болатын мемлекеттік атрибут, және оның сыртқы ... не ... ... де аты ... Мысалы, кезінде күміс те, алтын да
доллар болды. Енді қағаз доллар да бар. ... ол ... ... бері ... ақша бірлігі болып келеді.
Ресейде ХҮШ-ғасырда, кейбір княздықтарда қолданылған ... ... деп ... ... Петр ... тұсында, ол Ресей мемлекетінің
Ұлтгық ақша бірлігі болып жарияланған. Содан бері ... ақша ... ... да, оның сыртқы түрі де, ішкі мазмұны да өзгергенмен ... ... ... ... кейін, 1993 жылдың 15-қазанында
шығарылған ақша ... ... ақша ... ... сол ... 13-
желтоқсанда қабылданған "Қазақстан Республикасының ақша ... ... ... Енді ол, ... ... ғана ... ... Ақша белгілерін қамтамасыз етудін тәртібі. Қазақстаңда ... ... 9-шы ... ... ... мен ... Ұлттық
банктің сөзсіз міндеттемелері болып табылады. Сондықтан олар, осы ... ... ... ... ... тетігі. Ақшаны айналымға шығару және оны айналымнан
шығарып алудың тәртібі эмиссия тетігі деп аталады. Қазақстанда ол ... ... емес ... айналымға шығару және оны айналымнан шығарып
алу, екінші дәрежелі банктерге жүктелген. Олар несие берген ... ... емес ақша ... болады да, ал несиені қайтарып
алғанда ақша айналымынан шығарылған болып есептеледі;
б) қолма-қол ақшаны ... ... және оны ... ... ... банкке және оның ... ... ... мен есеп кассалық орталықтары - РКЦ).
- Айналымдағы ақша жинағынын құрылысы. Бұл ұғым екі түсініктен тұрады.
Бір жағынан, қолма-қол ақша мен ... емес ... ара ... ... экономикада бұл көрсеткіш 1/3 болып, қолма-қол емес
ақшаның пайдасына шешілген. Екінші жағынан, банктік ... мен ... ара ... ... Бұл көрсеткіш Кеңес Одағының тұсында
1/2 болатын, яғни, егер айналымға 100 мың сом ... оның ... (10, 25, 50, 100 ... билеттер, жартысы қазына билетгерінен
тұратын
(1, 3, 5, сомдық). Қазіргі жағдайда бұл ара ... ... ... ... жоқ. ... ... айналымда тіпті жоқтың қасында, ал ... ... ... ... Ақша мен ... ... тетігі. Бұл ақша-несие мәселелерін реттеудің
әдісі. Қандай орган мұнымен шүғылданады, оның міндеттері, құқықтары ... оның ... ... ... ... ... ... құнын белгілеу тәртібі. Бұл, осы елдің ... ... ... ара ... ... жүйесі, яғни, ұлттық ақшаның
(валютаның) бағамын белгілеу. Қазіргі жағдайда ... ... ... екі ... (тәртіптеме) қолданылады: валюталық багамды бекіту
және еркін жүзетін бағам. Валюталық ... ... ... ертеректе
(1976 жылға дейін), оның бағамы алтынмен салыстырғандағы құнымен тең
болатын. КСРО-да бұл ... ... ... ... ... Оны тек, ... ... Үкіметі
жойды. Осыдан кейінгі жыдцарда, үлттық валютаның бағамын, оның сатып алуға
жарамдылығы мен басқа елдердің ... ... мен ... ... ... Бір ... жағдай, бұл режимде Орталық банк (Ұлттық
банк) басқыншылық, әдістерін ... өз ... ... ... ... 1999 жылдың 5 көкегінен бастап осы режимнен бас тартып,
валюта бағамының ... жүзу ... ... Бұл ... ... ... ... мен сұранымға байланысты ... ... ... ... ... келтіру. Кассалық операцияларды жүргізу
тәртіптерін ... ... ... 1992 жылдың Ақпан айының 27
жүлдызындағы қаулысымен бекіткен. Оның ... ... және оның ... келе ... ... осы ... 2, 3 ... айтылған.
V бөлім. Ақша реформалары
5.1. 1922-1924жж. ақша реформасын жүргізудің ... және ... ... деп ... ақша ... өзгеріс енгізуді айтады.
Ақша реформасы жүргізілгенде бір ақша ... ... ақша ... я ... сол ақша ... ... ... өзгертеді. Ал
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізуге мына жағдайлар әсер етеді:
Біріншіден, 1917 ж. ... ... ... патшалық Ресейден
қалған тауар-ақша айналымын елдегі ... ... мен ... ... одан әрі ... жол ... Қаржы - шаруашылық жағдайын
тұрақтандыру үшін жүргізілген "әскери коммунизм" саясаты ... ... Оның мәні - ... ... алымын
(продразверстка) салу, яғни шаруалар өндірген ... өз ... ... кей жағдайда ... ... ... де ... ... ... ... өткізген өніміне шаруалар қолма-қол ақша
ала ... ... ... ... салдарынан нарықта сатылатын тауарлар күрт
азайып, бағалары өсті. Халық азық-түлікпен және керекті ... ... ... етілді, жалақы заттай түрде берілді. Мысалы, 1917 ж.
жалақының 5% заттай төленсе, ал 1920 ж. ол ... - 93% ... ... тек ... ... ... қолма-қол ақшаны тек
әскер қатарындағылар ғана алды. Сөйтіп, тауар-ақша ... ... мәні ... ақша ... одан әрі ... ақша ... ... түрде көп мөлшерде ақша шығару да
ақша жүйесінің ... әсер ... ... аймақтарда ақша
шығаратын эмиссиялық ... ... ... ... ... ... ... ақ гвардияшы әскери бөлімшелер және т.б. ... ... ... ... ... үкімет орындары да өз алдына
ақша шығарумен шұғылданды. Мы-салы, 1918 ж. 1 шілдесінен 1921 ж. 1 ... ақша ... ... ақша саны 43,7 ... сомнан 1168,6
млрд. сомға дейін, яғни 26,7 есе ... Ал бір ... ... алу ... есе азайды. Нәтижесінде қағаз ақша мөлшері көбейіп, тауарлар бағасы
өсті.
Жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... еді. Мысалы, 1918 ж. мемлекеттік бюджеттің шығындары
пайдадан 31,1 млрд. сом ... ... 1919 ж. - 166,4 ... ал 1920 ж. -
1055,6 млрд. сомға артық болды. Бұл жағдайға ... ... ... ... ... көлемінің төмендеуі себеп болды. 1920ж. ауыл
шаруашылығының жалпы өнімі соғысқа дейінгі оның жарты мөлшерін, ал ... тек ... ... ... ... ... ... тек 17%-ің
шамасында болды.
Елдегі шаруашылықтың ... ... ... және жас ... ... ... қалуға жұмсалған қыруар
әскери шығындарды өтеу үшін, сөйтіп, халық шаруашылығын қалпына келтіру
үшін еңбек ... ... ... іске асыру қажет болды.
1921ж. наурызда болған ... ... ... ... X съезінде жаңа экономикалық саясат қабылданды. Оның ... ... ... (продразверстка) азық-түлік салығымен (продналог)
алмастыру;
* жеке капиталды ... және ұсақ ... ... ... ... ... тарту;
мемлекеттік кәсіпорындарға шаруашылық есепті енгізу;
• еңбек ... ақша ... ... ... келтіру.
Азық-түлік алымына қарағанда өнімге ... ... екі есе кем, ... алым төлегеннен қалған артық азықтарын
шаруалар нарықта сатуға мүмкіндік алды. Жаңа ... ... ... ... жылының (1921 ж.) өзінде қала мен ауыл арасындағы өзара
тауар ... және ... ... қалпына келтіріліп, жалақыны заттай
төлеудің орнына ақшалай төлеу жүргізілді. 1921 ж. ... ... ... ... ... тек 10% ... ал 1923 ж. I тоқсанында ол
жалпы еңбек ақы төлеу қорының 80%-тен астамын кұрады.
Ақшанын сатып алу қабілеті ... ол ... ... ... ... ... ... есе өсіп, үлкен сандармен (миллиард, триллион)
есептелді. Сондықтан есеп жұмысын жеңілдету мақсатында екі рет ... яғни ... ... ... ... оған ... ... барысында бұрынғы Ресейдің ақша белгілерінің
орнына 1922 жылғы үлгідегі рубль шығарылды. Жаңа 1 рубль айналыстағы 10 ... ... ... триллионның төрт нөлі жойылып, орнына 10
млн рубль ... ... ... 1923 ... ... ... ... ол
1922 жылғы үлгідегі 100 рубльге, немесе бірінші деноминацияға дейінгі 1 млн
рубльге теңгерілді.
Сөйіп, жүргізілген жаңа ... ... ... кезінде
қалпына қайта келе бастаған ... ... ... ... ... және ... құралы қажет болды. Ондай құрал рөлін тек өз
құны бар алтын ғана ... ... ... ... ... ... ... ақшаның негізі ретінде қолдану ұйғарылды. ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде 1922 ж. 1
қаңтарынан 1923 ж. 1 қаңтары аралығында мемлекеттің алтын валюта қоры ... ... 31,0 млн ... ... ... ... ... 1921 ж. аяқ шенінен
бастап революцияға дейінгі алтын рубльдің ресми құны көрсетіліп, ол ... ... Егер осы ... ... ... ... металдар мен асыл
тастардан жасалған әшекей бұйымдарын мемлекетке ... ... ... 1922 ж. ... бастап оларды еркін қолдануына рұқсат берілді.
Ақша айналысын қалпына келтіру жолындағы келесі қадам - 1921 ... ... ... ... ... Республикасында (РСФСР)
Мемлекетгік банк, ал кеңестік республикаларда оның республикалық ... ... банк - ... ... ... оның айырықша міндеті - елде ақша реформасын ... ақша ... ... ... ... жүргізілген жаңа
экономикалық саясаттың нәтижесінде:
біріншіден, өндіріс пен тауар айналымы қалпына келтіріліп, одан әрі
дамыды;
екіншіден, екі рет ... ақша ... ... ... жеңілденіп және ақшаның сапасы жақсарды;
үшіншіден, ақшаның алтын негізі қамтамасыз етілді. Бұл жұмыстар елде
ақша реформасын ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығына тұрақты ақша
қажет, онсыз қала мен ауыл ... ... ... қалыптастыру,
өндірісте есеп жұмыстарын ұйымдастырып, оған ... ... ... экономикалық ынталандыру мүмкін ... ... ... ... 1922 ж. ... ақша реформасын жүргізу басталды.
Ол екі кезенде өтті.
Ақша реформасының алғашқы кезеңінде, яғни 1922ж. 11 ... банк ... ... ... банк ... ... червонецтер деп атады. 1 червонец ... ... 10 ... ... ... ал 1 ... 7,74234 г ... тең еді).
Червонецтер тек ... ... ... ... ... ... ... тауармен қамтамасыз етілген жағдайда ғана берілді,
яғни тек ... ... ... үшін ғана ... ... ... ... червонецтердің бюджеттің жетіспесін
толтырумен байланысы жоқ. Бүкіл елде шаруашылық есебі де, ... өтеу ... ... ... ... ... ... және оны
кері қайтару тәртібі олардың тұрақтылығын ... ... ... ... ... алтынға айырбасталмады, бірақ банк
оларды шығарып, қайта ... ... ... қадағалап отырды. Сауданың
дамуына және банк несиенің өрістеуіне байланысты ... ... ... ... ... 1923 ... 1 ... яғни
шығарылғанына бес ай болғанда, олар айналымдағы ақша массасының нақтылы
құнының 15%-ін, 1 ... ... ал 1 ... - 74%-ін ... ... ... да ... деңгейге көтерілді.
Тұрақты валюта - червонецтермен ... ... ... комиссариаты
шығарған қағаз ақшаның кеңестік белгісі (совзнаки) жүрді. Червонецтер ... ақша ... тек ... шаруашылық айналымында қолданылса,
ал кеңестік ақша ... ... ... ... және ... ... ... Бюджеттің жетіспеушілігін жою
мақсатында үкімет қатал үнемдеу шараларын, мысалы, әкімшілік ... ... ... жүргізуге шығындарды азайту, оның
орнына бақылау органдарын ... ... ... ... ... уақытша бос ақшасын шаруашылықгы өркендетуге бағыттау мақсатында
оларды бір жерде шоғырландыру үшін ... ... мен ... ... ... ашыла бастады. Салық жүйесі салықтың жаңа
түрлерін енгізумен нығайтылды.
Халықтың уақытша бос ақшасын тартудың тағы бір ... - ... ... ... ... ... ... қолданыла бастады. Облигациялар
ақшаға сатылып, ал оларды өтеу ... де, ... де ... ... облигациямен өтеуге болғандықтан, шаруалар облигацияны ... ... ... ... екі валютаның - червонецтер мен ақшаның кеңестік
белгісі - қатар ... ... ... ... Жалақы червонецтермен
есептелгенімен ақшаның кеңестік белгілерімен берілді. Ұсақ өнім өндірушілер
құнсызданған ақшаның ... ... өз ... сатқысы келмеді. 1924
ж. 1 мамырында айналымдағы ақша ... ... ... - ... (15 нолі бар сан) ... ... онын червонецпен есептеген
нақты бағасы бар болғаны 15,2 млн рубльге тең.
Сонымен қатар алдын ала ... ... ... 1923 ... ... ... шаруашылығын қалпына келтіруде бірсыпыра ... ... Атап ... ... шаруашылық жылынын орта өнеркәсіп
өнімдері соғысқа дейінгі деңгейдін 42% ... 1924 ж. ... ... ... 15%-ке ... Сондай-ақ мемлекеттін алтын коры
да едәуір өсіп, 1924ж. 1 ... 147,9 млн ... ... (ол ... ... ... қоры сомасының тек 9%-і ғана). Сөйтіп, 1922 ж.
күзінде басталған ақша ... ... ... ... ... Ақша ... екінші (аяқтау) кезенінде, яғни:
* 1924 ж. 5 ақпанынан бастап елдің ... ... ... ... пайдаланылатын бағасы 1,3 және 5 сом ... ... ... ... 10 ... ... 1 ... тең,
демек 1 сом 0,774 г ... тең, яғни ... ... 1924ж. 15 ... ... 1923 ... ... бастаған ақшаның
кеңестік белгілері айналымға шығарылмай және оның сақтаудағы қоры
жойылды;
* 1924ж. 22 ... ... ... ... ... 10,15,20 және 50 тиын ... ... тиындар және бағасы
1,2,3,5 мыс ... ... ... 1924ж. 10 ... ... ... ... кеңестік белгілерін
нақты курспен сатып алу басталды: есеп 1 сом қазыналық билет немесе
1 сом алтын 1923 ж. үлгідегі 50 мың ... ... ... 1 сом
соғысқа дейінгі 50 млрд сомға тең).
Сөйтіп, ақша реформасы 1922ж. қазанынан басталып, 1924ж. ... Оның ... ... ... ақша ... қайта құрылып, жаңа сипатқа ие болды. Реформаға
дейін бюджеттің кемшілігін толтыру ... ... ақша ... ... мен және ... ... етілген несие ақшалары
шығарылатын болды;
• 1924ж. аяғында кемшіліксіз бюджет ... ... ... тек ... банк ... болды. Банк билеттері мен
қазыналық билетгердің арасыңдағы айырмашылығы, іс-жүзінде,
жойылды. ... ... ... шығарылыған ақша түрлері тауарлармен
қамтамасыз етілген несие ақшалары болып есептеледі. Сонымен қатар,
Мемлекеттік банктің билеттері алтынмен, басқа да бағалы ... ... ... ... мен ... ... айналымдағы ақшаның тез көбеюіне карамастан (1924-1925 жж. ... 4 есе ... ... ... алу ... тұрақтанды.
Бұл әрине, елдін экономикасын нығайтуға оң әсер ... ... ... ... ... ақша белгілерін эмиссиялауды және ақша жүйесін
ұйымдастыруды қатаң орталықтандырып, мемлекеттік ... ... Ұлы ... тұрақты ақша жүйесімен кірісіп, басқыншыларға тойтарыс беруіне
мүмкіндік туғызды.
4.2. 1947 жылғы ақша реформасы
Ұлы Отан соғысы елдің ... ... зор ... ... ол 20
миллион адам өмірін қыйды, ... ... ... 30%-ін жойды.
Мемлекеттің тек тікелей әскери шығындары 551,1 млрд ... ал ... 679 млрд ... бағаланды (соғысқа дейінгі бағамен есептегенде). Соғыс
жылдарындағы еліміздің жалпы материалдық шығындары 1 триллион 240 ... ... ... ... бюджеттің кірісі мен шығынын өзгертті, соғыстың
алғашқы екі жылында өндірістен түсетін табыс азайып, ал ... ... ... ... ... салығынан басқа, әскери ... ... аз ... және ... бастылар салығы салынды. Халық арасында
мемлекеттік заемдарға өз еркімен жазылу және әскери техника ... ... ... сияқты науқандар жүрді. Соғыс жылдарында халықтан барлығы 270
млрд сом немесе мемлекеттік кірістің 26,4%-і түсті. Бұл сома ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Мемлекеттік бюджеттің кемшілігі негізінен ақша эмиссиясымен толтырылды,
бұл ... ақша ... ... Тұтыну тауарларын өндіру мен оны
сауда орындарына түсіру қысқарды. Сондықтан ... ... ... ... ... үлесі 1940 жылғы 19%-тен 1945 жылы 46%-ке ... ... ... ... бағасы көп мөлшерде өсті. Халықты азық-
түлікпен қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... бір норма бойынша соғысқа дейінгі ... ... ал ... ... бағамен сатылды. Оған қоса мемлекет меншігіндегі тауар
ресурстарының аздығы ... ... ... ... көптеген
мөлшерінің саудагерлердің қолында шоғырлануы, ақшаның сатып алу мүмкіндігін
төмендетті. ... ... жою ... біруақытта артық ақшаны айналымнан шығару;
* екіншіден, мемлекеттік тауар ресурстарының белгілі бір ... ... ... - ... жүйесін нығайту қажет болды.
1947 жылдын соңғы кезінде өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы ... ... ... айналымының өсуіне берік негіз қалады. 1947 ж. бөлшек
сауда айналымы 1945 ... ... 52%-ке ... ... бәрі ... ... материалдық және қаржылық мүмкіндік туғызды.
Ақша реформасы 1947 жылдың 16 ... ... ... 1947 ж. 16 ... айналымға 1947 жылғы үлгідегі
жаңа сом шығарылды;
• екіншіден, ескі қолма-қол ақша жана үлгідегі ақшаға ... ... ... ал ... ... ... бұрынғы
көрсетілген құнымен айналымда қалды;
• үшіншіден, ақшаны айырбастауды Мемлекеттік банк бір апта ... ... алыс ... екі ... ... төртіншіден, қолма-қол акшаны айырбастаумен бір ... ... мен ... ... ... ... ақшасын
айырбастау мына жағдайда өтті:
а) үш мың сомға дейінгі жинақ өзгеріссіз 1:1 арақатынасы мен;
ә) үш мың сомнан он мың ... ... ... 3 ескі сом 2 ... он мың ... жоғары жинақ: 2 ескі сом 1 жаңа ... Ұсақ ақша ... ... ... ... ... ... кассаларында және Мембанкте
сақтауына қызығушылығын арттырып және де халықтың ... ... ... ... кооператив мекемелері мен колхоздардың есеп ... ... ... ... қалдығы 5:4 арақатынасымен (яғни
5 ескі сом 4 жаңа сомға) айырбасталды. Осылай ... мен ... ... шоттарындағы ақшасын
бірсыпыра азайтудың себебі олардың соғыс кезінде өз өнімдерінің
біраз бөлігін жоғары бағамен нарықта сатып, қосымша қор ... ... ... ... мен ... ақша ... ... тек жаңа ақшамен қайта
есептелді.
бесіншіден, бұрынғы ... ... ... ... бұрынғы облигациялардың алғашқы жағдайларын: мерзімін, төленетін
процент ... ... ... ... ... бұрынғы
облигациялар (1947 ж. облигацияларынан басқалары) 1948 ж. ... 3 ескі 1 ... ... айырбасталды. Ал 1938 жылғы
облигациялар 5 ескі 1 жаңаға арақатынасымен айырбасталды.
Қорыта айтқанда, ақша реформасының нәтижесінде: халық ... ... да ... ... ... тек жаңа ... алды; халықты
карточкамен жабдықтау жүйесі жойылды; мемлекеттік ... ... ... ... екі ... - төменгі-карточкалық және жоғары-
коммерциялық ... - ... ... ... ... ... және
кейбір азык-түліктің бағасы карточкалық ... ... ... Колхоз базарындағы азық-түліктін де бағасы төмендеді. Бағаның
төмендеуі нәтижесінде халық жылына 86 ... сом ... 1948 ... I
токсанында 1947 жылдың дәл сол уақытымен салыстырғанда жаңа ақшаның сатып
алу күші 41%-ке ... ... ... ... күші 1948 жылы ... ... шаралардың қорытындысында Ұлы Отан соғысынан
кейінгі халық шаруашылығын қалпына келтірудін бірінші ... ... ... ақша ... ... жылдарда көптеген тауарлар
бағасын қайыра төмендетуге мүмкіндік берді. Сөйтіп, 1950 ж. 1947 ... ... ... ... ... деңгейі 57%-ке төмендеп, халық
400 млрд. сом табыс алды.
Жаңа сомның ... алу ... ... ... инфляцияның
салдарынан шетелдік валюталардың құнының төмендеуі кеңестік рубльдің алтын
негізін көтеруге мүмкіндік берді. Сондықтан 1950 жылдың 1 ... ... 0,222168 г таза ... тең деп ... ... ... жаңа ... валютаға шаққандағы курсы (бағамы) де анықталды. Рубльдің ... 4 ... 1 АҚШ ... ... есептелді (ол кезде 1 доллар
0,888671 г ... тең ... ... ... ... ... қатыскан басқа бірсыпыра
елдерде де ... ... ... соғыстан кейін алтын құрамы
көтерілген бірден-бір валюта тек рубль ғана ... ... ... ... қолданылып, достас мемлекеттер арасында ... ... ... ... ... Отан ... ... халық шаруашылығын өркендетудің бесжылдық
жоспарларын артығымен орындаудың ... ... ... ... ақша айналымы, мемлекетгік бюджет, ұлттық табыс және т.б. аса ... ... ... бас ... олар ... ... ... соммен есептелді. Мұндай үлкен сомамен есеп жүргізу ... ... ... ... ... Аса көлемдегі құн
көрсеткіштерін есептеуге қолданып жүрген баға масштабы өте ұсақ ... ... ... ... КСРО ... 1961 жылдың 1 каңтарынан
баға масштабын 10 есе ... ... ... ... өсіру және
айналымдағы ақшаны жаңа ақша ... ... ... ... ... масштабын өзгерту шаралары мына тәртіппен жүргізілді:
* 1961 ж. 1 қантарынан айналысқа жаңа ... 1, 3, 5, 10, ... және 100 сом ... ... ... (банкноталар) және
1, 2, 3, 5, 10, 15, 20 және 50 тиын майда монеталар шығарылды;
* ескі үлгідегі ақша ... мен ... ... жаңа үлгідегі ақшаға
10 сом ескі ақша 1 сом жаңа ақшаға арақатынасымен айырбасталды;
* ақша айырбастау ... үш ай ... ... сондықтан 1961 жылдың
I тоқсанында айналымда ескі және жаңа ақшалар бірдей ... ... ... ... ... сол арақатынаспен тауарлар мен қызметтердін бағасы, халықтың еңбек
ақысы және басқа табыстары, сондай-ақ халықпен, ... ... ... есеп ... осы ... ... қайта есептелді.
Баға масштабын ірілендіру нәтижесінде ақшаның сатып алу мүмкіншілігі 10
есе үлғайып, халықтың табысы (жалақысы, зейнетақысы, шәкіртақысы және ... есе ... Тек ақша ... ... ... ... мен
тарифтердің 10 есе кемуі майда тиындарды кең мөлшерде ... ... ... кең көлемде енгізуге мүмкіндік туғызып, айналым және
есептеу шығындарын азайтты. Жаңа ақшаның ... кіші ... ... жүру де ыңғайлы болды.
Баға масштабын ірілендірумен қатар акшаның алтын құрамын және оның
шетел валютасына ... ... ... ... 1961 ... ... ... жаңа алтын кұрамы бұрынғы 0,222168 г орнына 0,987412 г
алтын теңгерілді. Бұл 1913 ... оның ... ... ... жоғары.
Әлемдегі соғыстан кейін екінші рет алтың құрамы жоғарылаған жалғыз валюта
осы кеңестік рубль. ... ... оның ... ... ... өзгерді: 1 АҚШ доллары 0,9 сомға тең (бұрынғысы 4 ... 1 ... - 2 сом 52 ... ... 11 сом 20 ... және ... ... жана алтын құрамы рубльмен көрсетілген алтынның ресми
әлемдік бағасын тауарлар бағасымен ... ... ... мен мемлекеттік
бюджеттің арасындағы күрделі қайта есеп айырысу қажеттілігін ... – адам ... ... ... нәтижесінде қалыптасқан.
Ақша бұл – тауар, ол тауар ауысымға ... Ақша ... ... ... атрибуты. Ақша күрделі ағза тәрізді, ел өмірінде
үлкен роль алып, дәнекерлеуші, ... және т.б. ... ... Ақша рөлі ... ... бекітуде айқын сезіледі. Тауар
бағасына сұраныс пен ұсыныстың сәйкестігі, конкуренцияға әсер етеді.
Ақша экономикалық эволюция нәтижесі бола ... ... даму ... кедергілерге, өзгертулерге ұшырады.
Ақшаның мән-мағынасын түсіну үшін, ақшаны зерттеп, бүгі-шігісіне ... ... жыл ... жасалған іс-әрекет Қазақстандық теңгеге өткен және
болашақ көзқараспен, үлкен сеніммен әрі ... ... ... ақша бірлігін енгізу – Қазақстан үшін ең жауапты іс-әрекеттің бірі
болды.
Қазақстанда ақша саясатының негізгі мақсаттарының бірі – жуық ... одан әрі ... ... әдебиеттер:
1. Назарбаев Н.Ә. – «Қазақстан 2030» халқына жолдауы
2. «Қазақстан Республикасы Конституциясы» – Алматы, Казақстан 2000
3. Осипова Г. – «Экономикалық теория ... ... ... ... С.С. – ... ... теория», Алматы 2002
5. Мендешев Б. – «Нарықтық экономика теорияларына кіріспе», Алматы 1995
6. ... Б. – ... ... ... ... қатынастары», Алматы
2000
7. Саниев М.С. – «Ақша, несие, банктер», Алматы 2001
8. Сейтқасымов Ғ.С. – «Ақша, несие, банктер», ... 2001

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ішкі істер органдары штабтарының жүйесі және құқықтық жағдайы71 бет
Бизнес – жоспарлаудың мәні мен мазмұны лекция39 бет
Жер салығы және жер қатынастарын реттеудегі рөлін ашу74 бет
Заңды тұлғаларға салық салудың мәні мен мазмұны, қалыптасу кезеңдері және оның атқаратын қызметтері64 бет
Салықтардың экономикалық мазмұны, кажеттілігі, қызметтері және ұйымдастыру принциптері44 бет
Салықтың экономикалық мәні, мазмұны, атқаратын қызметтері, түрлері және шет елдердің салық салу тәжірибесі85 бет
Салықтың экономикалық мәні, мазмұны, атқаратын қызметтері, түрлері және шет елдердің салық салу тәжірибесі туралы68 бет
Қазақстан Республикасындағы 1993 жылғы ақша реформасының экономикалық мазмұны мен нәтижелері18 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь