Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізі

Кіріспе

1. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау
1.1 Қаржылық жағдайдың мәні және оны талдау мақсаты
1.2 Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізі
1.3 Қаржылық жағдайды талдаудың әдістері
1.4 Қаржылық жағдайды экспресс талдау
1.1 Қаржылық жағдайдың мәні және оны талдау мақсаты

Нарықтық қатынастары жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың маңызы өте зор. Бұл кәсіпорындардың тәуелсіздікке ие болуымен сондай-ақ олардың меншік иелері, жұмысшылар, коммерциялық серіктестіктер және де басқа контрагенттер алдында өізнің өндірістік-кәсіпкерлік қызметінің нәтижелері үшін толық жауапкершілікте болуына байланысты.
Кәсіпорынның қаржылық талдау жөніндегі сұрақтарды қарастырмас бұрын «қаржылық жағдай» дегеніміз немесе «қаржылық жай-күй» дегеніміз не, сонц анықтап алған жөн. Сонғы жылы шығарылған арнайы әдебиеттерде бұл ұғым әртүрлі түсіндіріледі. Профессор А. Д. Шереметов «Кәсіпорын қаржысы (актитер) жағдайы қаржыны талдау, пайдалану және оны қалыптастыру көздерімен (меншіктік капитал және міндеттемелер яғыни пассивтер) сипатталады» деп жазған.
Профессор П. А. Русак (3) бүл ғұмыры бойынша анықтайды: «Кәсіпорынның қаржылық жағдайы қаржы ресурстарын жасау, тарату және пайдаланумен сипатталады. Кәсіпорынның қаржылық жағдайы кәсіпорынның қалыпты өндірістік, коммерциялық және де басқада қызмет түрлелі үшін қажетті қаржы ресурстары мен қамтамассыз етуімен және олардың мақсатқа сай, тиімді тарату және пайдаланумен,сондай-ақ басқа шаруашылық субъектілерімен қаржылық қарым-қатынаста болу, төлеу қабілеттілігі және қаржылық тұрақтылықпен сипатталады. Кәсіпорынның уақтылы төлеу мүмкіндігі оның қаржылық жағдайының жақсылығын көрсетеді».
В. М. Радионова мен М. А. Федотова кәсіпорынның қаржылық жағдайы «қаржы ресурстарының қалыптасуымен, тарту және пайдаланумен көрсетіледі» деп жазады.
М. Н. Креинина, А. И. Ковалев және В. П. Привалов (6) қаржы жағдай ұғұмын былай түсіндіреді: «Қаржылық жағдай – қаржылық ресурстарының қолда барын, үлестіріліп таратылуы және пайдалануын сипаттайтын көрсеткіштер жинағы».
Профессор И. Т. Балабанов «шаруашылық субъектісінің қаржылық жағдайы –бұл оның қаржы бәсекелестік қабілеттігінің сипаттамасы (яғыни төлем қабілеттігі, несие қабілеттілігі) қаржы ресурстары мен капиталды пайдалану,мнмлекет алдында және басқа да шаруасылық субъектілерінің алдында өз міндеттемелерін орындау. Шаруашылық субъектісінің қаржылық жағдайын талдаудың келесі түрлерін жүргізеді: табыстылық пен рентабелділік; қаржылық тұрақтылық; несие қабілеттілігі; капитал пайдалану; валюталық өзін-өзі өтеу» деп жазады. (7)
С. А. Стуков осы ұғым бойынша өзінің көзқарасын баяндайды: «кәсіпорынның қаржылық жағдайы – бірқатар көрсеткіштермен сипатталатын оның саулығы мен өмір сүру қабілеттілігін кешенді түрде бағалау».
Жоғары берілген анықтамалар қарастырылып отырылған ұлым мәнін жеткілікті дәрежеде ашпайды, бірақ олардың әрқайсында бұл ұғымды дәлірек анықтауға мүмкіндік беретін ұғым тұжырымдар бар. Бірқатар түрлі әдістермен есептелетін бірінғай көрсеткіштерге қарғанда (мысалы, еңбек өнімділігі, қор қайтарылымдылығы, өзіндік құн, жалпы табыс, тиімділік) қаржылық жағдай түрлі көрсеткіштерді ескеру нәтижесінде және оларды жалпы бағалауға тигізетін әсенрін зерттеу негізінде анықталатыны анық. Қорыта келе, кәсіпорынның қаржы жағдайы әлсіз және өмір сүру қабілеті жоқ кәсіпорындарға аяусыз қарайтын бәсекелі нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпорынның сенімдіболуын, тұрақтылығын және келешегі барлығын куәләндіруі тиіс.
Менің көзқарасым бойынша, сенімділік кәсіпорынның жұмысының үздіксіздігін және оның төлеу қабілеттілігін көрсетеді.
Осы берілген түсініктемеге сүйене отыра, мен бұл ұғымды былай анықтауды ұсынамын:
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы осы кәсіпорынның белгілі бір кезеңдгі қаржылық тұрақтылығын және оның өз шаруашылық қызметін үздіксіз жүргізу мен өзінің қарыз міндеттемелерін уақытылы өтеуі үшін қаржылық ресурстарымен қамтамассыз етілуін көрсетеді. Ал кәсіпорын қаржылық тұрақтылығы нені білдіреді? Бұл сұрақ та арнайы оқулықтарда түрліше түсіндіріледі. Бір авторлар қаржылық тұрақтылықты «өз қаражаттарын шебер пайдалану қабілеттілігі, жұмыс процессінде үздіксіздігін қамтамассыз ететін қаржының жкткілікті болуы» деп түсіндіреді... қаржылық тұрақтылық – меншікті және қарыз қаражаттарының байланысы деп жазады (6)
Енді біреулер «өз қаражаттар есебінен активтерге (негізгі қорлар, материалды емес активтер, айналым қаражаттары) жіберілген қаражаттарлы жабатын, сондай-ақ өтелмеген дебиторлық және кредиторлық қарыздарға жол бермейтін және де өз міндеттемелерін уақытында қайтаратын шаруашылық субъектілелі қаржылық тұрақты болып табылады» деп жазады (8).
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі :

1. Назарова В.Л. «Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп» - Алматы, «Экономика» 2005
2. Радостовец В.К., Ғабдуллин Т.Ғ., Радостовец В.В., Шмидт О.И. «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп» - Алматы, 2003ж.
3. Кеулімжаев Қ.К., Әжімбаева Н.З., Құдайбергенов Н.А., Жантаева А.Ә. «Қаржылық есеп» - Алматы, «Экономика», 2005ж.
4. Ертісбаев Е.Қ. «Сауда кәсіпорынның экономикасы» - Қарағанды, 2003ж.
5. К.Ә. Китебаева «Бухгалтерлік есеп принциптері» - Қарағанды 2002ж.
6. Кривогузова Н.А. «Экономикалық талдау» - Қарағанды, 2004
7. «Бухгалтер бюллетені» журналы, №3-4, қаңтар 2005ж., «БИКО» баспа үйі
8. «Нормативные акты» - №12 (192),»Қаржы-қаражат», 2003
9. «Библиотека бухгалтера и предпринимателя» - №7 (156), шілде 2003ж., «БИКО» баспа үйі
        
        Жоспар
Кіріспе
1. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау
1.1 Қаржылық жағдайдың мәні және оны талдау ... ... ... ... ... ... негізі
1.3 Қаржылық жағдайды талдаудың әдістері
1.4 Қаржылық жағдайды экспресс талдау
1. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау
1.1 Қаржылық жағдайдың мәні және оны ... ... ... ... ... ... жағдайын
талдаудың маңызы өте зор. Бұл кәсіпорындардың ... ие ... ... ... ... ... ... серіктестіктер
және де басқа ... ... ... ... ... үшін ... ... болуына байланысты.
Кәсіпорынның қаржылық талдау жөніндегі сұрақтарды ... ... ... ... ... «қаржылық жай-күй» дегеніміз не, сонц
анықтап алған жөн. Сонғы жылы ... ... ... бұл ... түсіндіріледі. Профессор А. Д. Шереметов «Кәсіпорын қаржысы
(актитер) жағдайы ... ... ... және оны ... ... ... және міндеттемелер яғыни пассивтер)
сипатталады» деп жазған.
Профессор П. А. ... (3) бүл ... ... ... ... жағдайы қаржы ресурстарын жасау, тарату және ... ... ... ... ... қалыпты өндірістік,
коммерциялық және де басқада қызмет түрлелі үшін қажетті қаржы ресурстары
мен қамтамассыз етуімен және ... ... сай, ... ... ... басқа шаруашылық субъектілерімен қаржылық қарым-
қатынаста болу, ... ... және ... ... ... ... ... мүмкіндігі оның қаржылық жағдайының
жақсылығын көрсетеді».
В. М. Радионова мен М. А. ... ... ... ... ... қалыптасуымен, тарту және пайдаланумен көрсетіледі»
деп жазады.
М. Н. Креинина, А. И. ... және В. П. ... (6) ... ... ... ... «Қаржылық жағдай – қаржылық ресурстарының қолда
барын, үлестіріліп таратылуы және ... ... ... И. Т. ... ... ... ... жағдайы
–бұл оның қаржы бәсекелестік қабілеттігінің сипаттамасы (яғыни ... ... ... қаржы ресурстары мен ... ... және ... да ... ... ... ... орындау. Шаруашылық субъектісінің қаржылық жағдайын
талдаудың келесі түрлерін жүргізеді: табыстылық пен рентабелділік; ... ... ... ... ... ... ... деп жазады. (7)
С. А. Стуков осы ұғым ... ... ... ... ... ... – бірқатар көрсеткіштермен сипатталатын оның
саулығы мен өмір сүру қабілеттілігін кешенді түрде ... ... ... қарастырылып отырылған ұлым мәнін
жеткілікті ... ... ... олардың әрқайсында бұл ұғымды дәлірек
анықтауға мүмкіндік беретін ұғым тұжырымдар бар. Бірқатар түрлі әдістермен
есептелетін ... ... ... ... ... ... қор
қайтарылымдылығы, өзіндік құн, жалпы табыс, тиімділік) қаржылық жағдай
түрлі ... ... ... және ... жалпы бағалауға
тигізетін әсенрін зерттеу негізінде анықталатыны ... ... ... қаржы жағдайы әлсіз және өмір сүру қабілеті жоқ ... ... ... нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпорынның
сенімдіболуын, тұрақтылығын және келешегі барлығын куәләндіруі тиіс.
Менің көзқарасым ... ... ... ... және оның төлеу қабілеттілігін көрсетеді.
Осы берілген түсініктемеге сүйене отыра, мен бұл ... ... ... ... ... осы ... ... бір кезеңдгі
қаржылық тұрақтылығын және оның өз шаруашылық қызметін үздіксіз жүргізу мен
өзінің қарыз ... ... ... үшін ... ... етілуін көрсетеді. Ал кәсіпорын қаржылық тұрақтылығы нені
білдіреді? Бұл сұрақ та ... ... ... ... ... ... ... «өз қаражаттарын шебер ... ... ... ... ... ... қаржының
жкткілікті болуы» деп түсіндіреді... қаржылық тұрақтылық – меншікті ... ... ... деп ... (6)
Енді біреулер «өз қаражаттар есебінен активтерге (негізгі ... емес ... ... ... ... ... ... өтелмеген дебиторлық және кредиторлық қарыздарға жол
бермейтін және де өз ... ... ... шаруашылық
субъектілелі қаржылық тұрақты болып табылады» деп ... ... ... А. Д. Шекемет пен Р. С. Сайфулин өте ықшам түрде ... ... ... тұрақтылық – бұл әрдайым төлем қабілеттілігін
кепілдендіретін кәсіпорынның белгілі бір шоттар ... В. ... мен М. А. ... бүл ұғымды келесідей түіндіреді:
«кәсіпорынның тұрақты қалыптасқан табыстың шығынынан ... ... ... тұрақтылық болып тадбылады. Ол ақша қаражаттарын ... ... ... ... ... мен өнімді өткізу процесінің
үздіксіздігін қамтамассыз ететін,сондай-ақ кәсіпорынды кеңейтуге ... ... ... ... ... ... ресурстық
жағдайын сипаттайды. Қаржылық тұрақтылық кәсіпорынның жалпы тұрақтылығының
негізгі ... ... ... Осы ... бұл ... одан әрі ... ... қаржылық тұрақтылығы бұл – бұл ... ... ... төлем қабілеттілігі мен несие қабілеттілігін сақтай
отырып, ... ... ... қаржыны таратупайдалану арқылы
кәсіпорынның дамуын көрсететін қаржы ресурстарының жағдайы».
В. А. Артеменко мен М. В. Беллендир бұл ... ... ... ... – бұл ... ... ... дәрежеде артуы. Ол
ақша қаражаттарын еркін пайдалануды қамтамассыз ететін және оларды тиімді
пайдалану арқылы ... және ... сату ... ... ... ... Сондықтанда қаржылық тұрақтылық барлық өндіріс-шаруашылық
қызметі ... ... және ... ... ... ... ... табылады» (9). Ал кәсіпорынның жалпы қржылық
тұрақтылығы, ол ең ... ... ... ... ... ақша ... қозғалысын көрсетеді. Нарық жағдайнда ол ең ... ... ... ... ... ... ... талап етеді
және оның мөлшері мемлекетпен, жабдықтаушылармен, несие берушілермен,
жұмысшылармен және тағы ... есеп ... үшін ... дәрежеде
болуы тиіс. Сонымен қатар кәсіпорынның әріқарай дамуы үшін ... мен ... ... ... ... осы ... дамытуға, оның материалдық-техникалық базасын жаңарту жәнеде
әлеументтік клматты ... және ... ... ... табыс қалуы қажет.
Айта кету керек біз, қаржылық тұрақтылық ұғымын қарастырғанда соңғы
айтылған ... ... бөле ... ... мен ... шешімдерімен келісе алмаймын. «Қаржылық тұрақтылықтың мәні – ... ... ... ... және ... мен анықталады».
Менің ойымша бұл ұғым А. Д. Шеремет пен В. С. ... ... ... ... Олар ... ... мәні – бұл ... мен
шығындардың қалыптасу өздерінен қамтамассыз етілуі деп түсіндіреді.
Э. А. Маркарьян мен Г. П. ... да ... ... ... өз ... ... есептеу мүмкіндігі» (4) немесе
«Сауда, ... және ... ... ... ... нәтижесінде
пайда болатынкәсіпорынның төлем міндеттемелерін уақытылы және толық орындау
мүмкіндігін ... ... ... ... ... сыртқы
көрінісі болып табылады» (9). Кәсіпорынның ... ... ... ... оның оның іздеу жөніндегі сұрақтар да шиеленісе ... ... ... ... ... ... ... Пайд болу орнына дайланысты – ішкі және сыртқы;
• Нәтижесінің маңыздылығына байланысты – негізгі және негізгі ... ... ... – қарапайым және күрделі;
• әрекет ету уақыты бойынша – тұрақты және уақытша.
Ішкі факторлар кәсіпорынның өзінің жұмысын ұйымдастыруына ... ал ... ... кәсіпорынның еркне бағынышты емес.
Негізгі ішкі факторларды қарастырайық. Кәсіпорынның тұрақтылығы ең
бірінші ... ... ... ... ... өнім мен
көрсетілген құрамы мен құрылымына тәуелді. Сондай-ақ тұрақты және ... ... ... ... ... ... өндірілетін өнім және өндіріс техналогиясымен тығыз
байланысқан қаржылық ... ... ... бірі ... ... ... мен құрылымы, сондай-ақ кәсіпорынның басқару
стратегиясын дұрыс таңдап алуы болып табылады. Ағымдағы ... ...... ... оның ... ... қызметі үшін қажет болатын
қаржының ең төменгңі сомасын ұстаудан ... ... ... ... ... бірі – бұл ... ... және құрылымы, олардың басқару стратегиясы мен
тактикасының дұрыс таңдалып алынуы. ... өз ... ... ... таза ... қаншалықты көп болса, соншалықты өзін жайлы сезіне алады.
Сонымен бірге таза табстың көлемі ғана емес, сонымен қатар оны ... ... оны ... ... ... ... де өте маңызды
болып табылады.
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына қарыздық капиталдар нарығындағы
қосымша жұмылдырушы қаражаттар ... ... ... ... ... ... көп тартатын болса, оның қаржылық мүмкіндіктері де
соншалықты жоғары болады, алайда, сонымен бірге қаржылық ...... ... өз ... ... ... ала ма, жоқ
па? – деген қауіп туады.
Және де бұл ... ... ... қабілеттілігін қаржылық кепілінің
бір түрі ретінде резерфтерге үлке рөл берілелі.
Жоғарыда айтылғандарды қорта келе, ... ... ... ... ... ... атап өтуге болады:
• кәсіпорынның салалық топқа жатуы;
• шығарылатын өнімнің (жұмыс, қызмет) ... және оның ... бар ... ... ... ... ... мөлшері;
• шығындардың көлемі және олардың ақшалай табыспен ... ... мен ... олардың құрамы мен құрылымын қоса алғандағы
мүлік пен қаржы ресурстарының жағдайы;
• кәсіпорындарды басқару тиімділігі.
Сыртқы факторларға шаруашылық жүргізудің ... ... ... ... ... техника мен техналогия, төлеу қабілеті бар
сұраныс және тұтынушылар табысының деңгейі, ҚР үкімінің ... және ... ... ... ... ... заң актілері, ... ... және тағы ... ... тұрақты қаржылық жағдайын ... оның ... мен ... ... ... ... ... акционерлер және тағы басқалар) өзара қарым қатынасы үлкен әсер
етеді. Сондықтан да ... ... ... ... болу ... қаржылық жағдайдың бірден-бір шарты болып табылады. ... ... ... ... ... ие және дивиденттерді ұқыпты
төлейтін қаржылық тұрақты кәсіпорындарға салады. Инвестициялық ... ... тек ... күн ғана ... ... ... қажылық
жағдайы көршісіне қарағанда жақсы болуы тиіс.
Сондай-ақ, бұл жыл сайын өз облигациясы бойынша белгілі бір ... ... ал зйм ... ... ... – облигация құнын толвқ өтеуді
талап ететін ... ... ... Кез ... коммерциялық
кәсіпорын сияқты банктерде өз несиелері мен ... ете ... ... өз ... ... және толық өтеуін қалайды, сондықтан оны беру
туралы шешім қабылдай отырып, кез ... банк өз ... ... және бұл ... ... ... ... Басқаша айтқанда,
кәсіпорынның қаржылық жағдайы банктер осы ... ... беру ... ма,
жоқ па, ал бұл сұрақты дұрыс шешкен ...... ... және ... ... ... шешудегі негізгі белгі болып табылады.
Жабдықтаушылар мен тұтынушылар сенімді және төлем қабілеттілігі ... ... ... ... ... ... қаржы органдағы,
салық инспекциясы кәсіпорынның жағдайы тұрақты болғанын қалайды, тек
осындай кәсіпорын ғана ... мен ... ... ... және ... ... ... жағдай кәсіпорынның бәсекелестік қабілетін және
оның іскерлік қарым-қатынастардағы потенциялын анықтайды, кәсіпорынның және
оның ... ... және ... ... ... ... қаншалықты дәрежеде кепілдендірілгенін
бағалайды. Кәсіорынның қаржылық жағдайының абьективті дұрыс бағасын ... ... ... бұл – ... ол ... даму бағытын бақылауға,
оның шаруашылық қызметіне кешенді түрде баға ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік қызметі арасында
байланыстырушы қызметін ақтарады.
Кәсіпорын осы мерзімге дейінгі ... ... ... ... ... ... ... жауап береді: кәсіпорын осы мерзімге дейінгі
уақытта қаржы ... ... ... басқарды. Қаржы ресурстары
жағдайының нарық талаптарына сай болуы және де ... ... ... ... бере алуы өте ... болып табылады,
себебі қаржылық тұрақтылықлың жетіспеушілігі кәсіпорынның төлеу қабілетінің
жоқтығына және оның дамуына қажетті қаражатының болмауына, ал көп ... ... ... ... басы ... ... және резерфтермен кәсіпорын
шығындарын көбейтуіне әкеліп соғуы мүмкін.
Нарықтық экономика жағдайында жұмыс істеуші кәсіпорынның ... ... ... мақсаты (міндетті) келесілер болып табылады:
• қаржылық жағдайға баға беру және оның есеп беру ... ... мен ... ... ... арасындағы сәйкестікті, оларды
таратудағы рационалды және пайдаланудағы тиімділікті реттеу;
• айналым капиталының ... оның ... ... және ... арақатынасын анықтау;
• қкржы-есептік және несие ережесін сақтау;
• кәсіпорын активтері және оның ... ... ... ... ... ... ... есебі, оның ішінде дебиторлық борыш және қорлар есебі;
• баланстың өтімділігі, кәсіпорынның сұрақтылығының және ... ... және ... көрсеткіштерін анықтау;
• кәсіпорынның табыстылығын бағалау;
• кәсіпорын табысының салыстырмалы ... ... ... өзгеруіне әсер ететін факторларды есептеп шығару;
• кәсіпорынның іскерлік белсенділігін анықтау;
... ... ... ... ұзақ және қысқа
мерзімді ... ... оның ... ... ... жағдайды талдай кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдаудың
қортындылаушы кезеңі болып табылады. Және ол 3 ... ... ... және ... ... жыйынтығы коммерциялық, өндірістік және
қаржылық қорды құрайды. Кәсіпорынның қаржылық қызметі – бұл оның осы қызмет
нәтижесінде меншікті және ... ... ... мен ... ... ... болып табылады. Ол қаржы ресурстарының жүйелі түрде түсу
мен тиімді пайдаланылуына, есеп және несие тәртібін сақтауға, меншікті ... ... ... ... рационалдылығына, сондай-ақ
кәсіпорынның тиімді қызмет ету мақсатында ... ... ... ... тиіс. Кәсіпорын қызметінің қаржылық, өндірістік және
коммерйиялық жақтары ... ... ... пен өзара тәуелділік бар.
Оыслайша қаржылық қызметтің жетістігі, көбінесе оның ... мен ... ... өзі ... ... және ақша
қаражаттарын оның өнімді сатуына, алын ала ... ... ... өнім ... қажеткі денгейге сәйкестігіне және оның бір қалыпты
өндіруге және ... ... ... сапалы өнімді үздіксіз өндірі және өткізі кәсіпорынның қаржылық
ресурстарының ... оң ... ... ... процессінде өнім
сапасының төмендеуі және оны сатудың қыйындықтары кәсіпорын ... ... ... ... кедергі жасайды, нәтижесінде кәсіпорынның
төлеу қабілеті төмендейді. Кері байланыс та бар, ол ақша ... ... ... ... ... ... демек өндіріс
процесінің тоқтауына әкеліп соқтыруы мүмкін.
Шығындар көлемі өндіріс процесінің тиімділік деңгейімен ... ... ... көп ... ... ... өткізу көлемін
сақтай отырып ресурстарды, соның ішінде қаржылық ресурстарды соншалықты аз
жұмасайды. Және керісінше, шикізат пен материалдар ... ... ... ... ... төмендеуі, басқа да ... тыс ... және ... емес ... ... ... ... себепші болды. Еңбек және материалдық
ресурстары шығыны ең алдымен өнімнің ... ... ... соң ... ... Соңғы айтылған көрсеткіштің көлемі өзгерте отырып, оның
жалпы қаржылық жағдайында елеулі көрініс табады.
Кәсіпорынның қаржылық қызметінің қалыпты болуы әсіресе өз ... ... қол ... үшін ... жағдайларды туғызады, оның
төлеу қабілеттілігінің кепілі болып ... өнім ... және ... ... жағдайының тұрақтылығын
қамтамасыз етеді.
Менің ойымша, қаржылық жағдайды талдауды қаржылық ... жөн және оған ... ... кәсіпорынының активтерінің құрылымдық және құрамдық динамикасын
талдау;
• кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорынынң қаржылық тұрақтылығының абсалюттік және
салыстырмалы көрсеткіштерін талдау;
... ... ... ... ... ... және ... қабілеттілігін
талдау;
1.2. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізі
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ... ... ... беру болып табылады.
ҚР Президентінің 1995 жылғы 26-желтоқсандағы №2732 «Бухгалтерлік есеп
туралы» заң күші бар ... ... 1998 ... ... ... ... ... жатады:
1) бухгалтерлік баланс;
2) қаржы – шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп;
3) ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп.
Онда ... ... ... хат ... сондай-ақ қаржылық есеп
беруге негізделген ... ... ... ... ... ... және бұл ... солармен бірге оқылады. Түсіндірме
хатта, берілген субъектінің есеп және есеп берудің қандай саясатын ұстанып
отырғандығы және ... ... ... ... сай ... ... ... тиіс. Мысалы, оған субъектіге әсер етуші тәуекел мен
белгісіздік ... ... ... жазылған міндеттемелер туралы
түсініктемелерді жазуға ... ... ... ... сомалық
ерекшеліктер, қызмет түрлері туралы ақпарат, баға өзгерісінің әсері ... және ... ... ... ... ... ... есепті бухгалтерлік есеп стандартында
анықталған жеңілдетілген ... ... ... ... ... ... төмендегі көрсетілген үш шарттың кез келген екеуі орындалғанда ғана
(соңғы 2 қаржылық жыл үшін) маңызға ие болады:
1) зейнетақыны, ... ақша және ... ... ... ... айыппұл санкцияларын, салық және басқа ҚР төлемдерін ... ... ... ҚР заңымен көрсетілген 10000 есе есептік
көрсеткіштен аспайды;
2) қаржылық жыл бойы ... ... саны ... ... ... ... құны 60000 ... есептік көрсеткіштен аспайды.
Қазіргі кезде бізде қолданып жүрген отандық қаржылық есеп ... ... ... есеп ... ... сай келеді,
себебі, ҚР - тәжірибеге бейімдей отырып ... ... ... ол ... ... қараушы нарықытық қатынастар болып
табылатын жаңа экономикалық жүйенің қалыптасуымен, екіншіден, ... ... ... ... ... байланысты.
ҚР-да бухгалтерлік есепті реформалау процесі барысында есеп беруді
құру мақсаттарында жаңа ... ... ... және оның ... өзгереді.
«Қаржылық есептің мақсаты – бухгалтерлік есепті» №2 ... және ... ... ... ... ... стандартында
көрсетілгендей, - бұл қолданушының заңды тұлғаның қаржылық жағдайы және
оның қызметінің нәтижелері мен есепті ... ... ... ... ... ... ... әрі дәл ақпараттармен қамтамасыз ету
болып табылады (12).
Қаржылық есеп негізінен өтелген жағдайлардың қаржылық ... ... ... үшін ... ... мен ... беру ... шешімдерді
шешу үшін, сондай-ақ субеъктінің болашақтағы ақша ағымдарын және осы
субъектіге сеніп тапсырған ... ... ... ... ... мен ... бағалау үшін пайдалы ақпараттарды
сипаттайды. Алайда ... есеп ... ... ... үшін қажетті барлық ақпарттарды ... ... ... ... экономикалық шешімдер субъектінің ақша
қаражаттарын айналдыру мүмкіндігін ... ... ... ... ... және ... сенімді болуын талап етеді. Бұл нәтижесінде,
субъектінің өз жұмысшыларына және жабдықтаушыларына ақы төлеуге, пайызды
төлеуге, несиені ... және ... ... ... ... ... тек қана ... қаржылық жағдайын, қызметін және оның
өткен есепті мерзімдегі ... ... ... сипаттайтын
ақпараттармен емес, сонымен қатар барлық қажетті ақпараттармен жабдықталған
болса, онда олар, яғни ... ақша ... ... одан да ... ... ... комерциялық құпияны қорғау
туралы заң қолданушылар алатын қаржыылқ ақпаратқа шек ... ... ... ... ... органдары, ревизорлар, аудиторлар)
өкілдігі болған жағдайда қаржылық ... ... ... қосымша
ақпараттарды талап ете алады. Қолданушылардың көпшілігі қаржылық есепке
қаржылық ақпараттың басы көзі ... ... ... ... ... ... есеп шаруашылық субъектілерінің
қызметі жөнінде қаржылық есеп шаруашылық субъектілерінің қызметі ... ... ... ... ... әр ... ұйымдық-
құқықтық нысандардағы шаруашылық субъектілерінің өзара негізгі байланысына
және басқару шешімдерін қабылдауға ... ... ... ... ... ... жағдайын талдауда негізгі ақпарат көзі қызметін
бухгалтерлік баланс атқарады.
Баланс – есепті ... ... және ... ... қаржылық
жағдайын сипаттайды және маңызды қызметтер атқарады. Біріншіден, баланс
меншік иелерін шаруашылық субъектісінің ... ... ... ... олар бұл ... нені ... материалдық құралдардың сандық
және сапалық қорлары қандай, кәсіпорын жақын ... ... жақ ... өз
міндеттемелерін ақтай ала ма, соны білдіреді. Екіншіден, ... ... ... ... ... өз ... ... алынған
стратегиялық бағытының дұрыстығы туралы, ... ... ... ... және ... ... ... әр түрлі
сұрақтарға шешімдер қабылдау туралы түсінік алады. ... ... оны ішкі ... сияқты сыртқы қолданушылары да пайдалануға
мүмкіндік береді. Мысалы, адиторлар жұмыс процесінде дұрыс ешім ... өз ... ... ... ... ... сыртқы есеп
берудегі есеп жүйесінде мүмкін болатын, әдейі ... және ... ... ... ... ... шығару үшін көмек алады,
ал талдаушылар қаржылық талдаудын ... ... ... негізінде сыртқы қолданушылар берілген кәсіпорынмен
өзінің серіктесі ретінде жұмыс ... ... ... және оның
шарттары туралы шешімдер қабылдай алады; өз ... ... ... және берілген ... ... ... және ... ... ... Баланстың маңыздылығы
соншалық, көп жағдайда қаржылық жағдайда талдауды ... ... ... ... ...... есептің негізгі түрі бола отырып, ол
есепті кезеңдегі ... ... ... мен ... ... айналымдылығы мен өтімділігін, ... ... ... ... ... дебиторлық және кредиторлық борыштың
динамикасымен жағдайын және ... ... ... мен ... анықтауға мүмкіндік береді.
Баланс көрсеткіштері кәсіпорының капиталын орналастыру ... ... және ... ... шаруашылық қызметке жетуі, ... ... мен ... ... ... ... тиімділігін
бағалауға мүмкіндік береді. Осылайша, бухгалтерлік балансты талдау үшін
және кәсіпорынның ... ... ... ... ең ... түрі
болып табылады.
1997 жылға дейін бухгалтерлік ... екі ... ... және
пассивтен тұратын кесте түрінде құрылып ... ... ... ... ... ... ... отыратын мүмкіндік және
қарыздық құқық құны ... ... ... ... ... ... қарыздар бойынша міндеттемелері болып табылады, оларды өтеу
мүлік құнының немесе келіп түсетін ... ... ... соғады.
Мүліктің түрлері және оның қалыптасу көздері сапалық біркелкі белгілері
бойынша топтастырылады. Осының ... ... ... мен ... және оның ... көздерінің біркелкі экономикалық топтарының аз
ғана санынан құралады, ал оның ішінде әр топ өз алдына жеке-жеке ... ... ... ... ... пен ... ... элементтер мен қорытындырылған көрсеткіштер баланс баптары деп
аталады.
Баланстың актив бөлімінің құрылымына сай ... – бұл яғни ... мен ... әр бөлім ішінде ... ... ... ... ... – яғни ... өтімділік дәрежесіне аз активтерден
өтімділігі көп активтерге дейін, демек басында баланстың өтімділігі жағынан
төмен бөлімдері мен ... ... ... ... өтімділігінің өсу
деңгейіне байланысты жоғары өтімді активтер жазылады. Осы ... ... ... ... ең ... айналым қаражаты (ағымдағы активтер)
болып табылады олар қысқа ... ... ... ... ... және ... шоттардағы ақша қаражаттары, сондай-ақ басқа ақша
қаражаттары.
Баланс посивтің бөлімдері мен ... ... ... ... ... мына принциптерге сай құрылады: төлем мерзімінің
жеделдігі аз бағыттарынан ... кө ... ... ... іске қосылуынан бастап бухгалтерлік баланс
жаңаша анықталады және оның екі ... мен ... де ... Олардың түсіндермесі нарықтық экономикасы ... ... есеп және ... ... ... ... еңбектеріне
арқа сүйейді. Осыған орай ағылшын тілінен орыс ... ... және ... құралдарының авторларының пікірлері теориялық
көзқарас болып табылады. Жоғары оқу ... ... ... ... ... ... мен экономикалық лицейлерге арналған
ағылшын авторының «Бухгалтерлік талдау» деген оқулығында келесідей анықтама
берілген: «Баланс – бұл ... ... бір ... ... кестесі болып табылады. Активтер дегеніміз – бұл кәсіпорын ... және ол нені ... ... соны көрсететді (немесе активтер – бұл
кәсіпорынның иелігіндегі және ... тиіс ... ... – бұл
кәсіпорынның біреуге берешек қарызы немесе ... ... ... пассивтер сомасына тең болуы тиіс» (13).
Ағылшын ғылымдары ... ... іске ... деген оқу
құралында былай жазылған: Баланс – бұл ... бір ... ... ... ... мен оның ... анықтайтын пассивтерінің тізімі. Бұл
берілген ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Актив пен пассивтің әр бабы ақшалай көрініске ие
болады және активтер сомасы ... ... ... тең ... ... ... олар ... элементтерін келесідей сипаттайды:
«Активтер – бұл ұйымға тиісті немесе ол пайдаланатын бағалы нәрсе.
Пассивтер – бұл басқа ... ... ... «Пассив» термині таза
бухгалтерлік ұғым болып табылады және ол ... ... ... – пассивтердің арнайы түрі.
Капитал алғашқы ... мен ... ... ... қоса
алғандағы меншік иесінің бизнестегі үлесі болып табылады».
Әлемдік банк өндеп ... ... ... ... есеп беру ... ... бұл ұғымдарды былайша түсіндіреді: «баланстық есеп –
бұл белгілі бір кезеңде ... және осы ... ... ... ... бағалау үшін пайдаланылатын фото сурет. Қаржыылқ жағдай ұғымымен
тікелей ... есеп ... ... – бұл ... ... ... ... есеп кәіспорынның әрі қарайғы жұмысын қамтамасыз
ету үшін қазіргі уақытта қолда бар ... ... ... қамтиды. Ол
сондай-ақ, бұл активтерді қарыжыландыру көздері туралы ақпараттан тұрады.
Мысалы, бұл көздер қарызға ... ба, жоқ, әлде ... ... ... ... ... бөлімдері мен элементтері
келесідей анықталады:
«Актив дегеніміз – бұл ... ... ... ... және ... кәсіпорынға экономикалық табыс әкелетін ресурс.
Пассив – бұл өткен ... ... ... ... ... Оны өтеу ... ... алу мен байланысты кәіспорын
ресурстарының шығынына әкеліп соқтырады.
Капитал- бұл пассивтерді активтерден алып ... ... ... ... ... ... және оның элементтері
туралы бұл анықтамалар біздің ... есеп ... ... ... ... өте ерекшеленеді. ҚР-дағы
бухгалтерлік есеп туралы заңды жасаушылар негіз ретінде батыс ... алып ... ... ... ... ... ... байланысқан негізгі элементтері – активтер, меншіктік капитал
жәен субъектінің міндеттемесі» болып табылатынын айта ... олар ... бұл ... келесідей сипаттама береді.
«Активтер – бұл құндық бағасы бар кәсіпорынның ... ... ... және ... ... ... – бұл ... белгілі бір әрекеті басқа бір тұлғаның
пайдасына жасайтын міндеті – мүлікті беру, жұмыс атқару, ақша ... ... ... ... бір ... бас тарту, ал несие берушінің
қарыз адамнан өзінің міндетін орындауын талап етуге ... ... ... – бұл субъектінің өз міндеттемелерін шегеріп
тастағаннан кейінгі активтері» (11).
Сонымен, қаржылық ... ... ... анықттамасын
түсіндіруде батыс елдерінен ешқандай айырмашылық жоқ деп айтуға болады.
Баланс ... ... ... ... және ... ... негізгі анықтаулар» №2 стандартымен анықталады. Ол ... ... және ... ... анықтады, сондай-ақ қаржылық
есеп беруде ... ... ... ... ... тұрады.
Баланста ұзақ мерзімді және ағымдағы міндеттемелердің ... ... ... ағымдағы активтер мен міндеттемелерді және олардың
жиынтық ... ... ... есепті пайдаланушыларды кәсіпорынның
қаржылық жағдайын ... және ... ... шешімдер қабылдауда
қажет болатын ақпараттармен қамтамасыз етеді.
Пайдаланушылар үшін қаржылық есептің өте пайдалы екендігіне БЕС-2-нің
7-пунктінде ерекше көңіл ... Онда ... ... ... ... ... есептіқолданушылар үшін анық және түсінікті болатындай
дәрежеде ... ... ... және ... ... жасаудың әдістемелік нұсқаулары негізінде
құрастырылған (16) бухгалтерлік баланс көлденең түрде 1-кесте көрсетілген
көрсеткіштерден ... ... ... ... ... ... ... және |
| ... |
|1 |2 ... Ұзақ ... ... |І. ... капитал ... ... |- ... ... |
| |- ... |
|- жер | |
|- ... мен ... ... ... ... |
|- ... мен жабдықтар |- негізгі құралдардың |
| |- ... |
| - ... ... ... ... ... |
| - ... тозуы ... ... ... ... |
|- ... ... құрылыс | ... емес ... ... |
|- ... |ІІ. Ұзақ ... ... |
|- ... тауарлық белгілер |- қайтарылуы қамтамасыз етілген ... ... ... |
|- ... емес ... |- ... ... етілмеген |
|амортизациясы ... ... |- ... ... ... ... ... серіктестіктерге |оның еншілес ... ... ... берілетін несиелері |
|- тәуелді серіктестерге ... |
|- ... ... |- ... ... ... |
|Дебиторлық борыш: ... |
|- ... ... борыштар |ІІІ. Ағымдағы міндеттемелер |
|- ... ... |- ... ... ... және |
| ... |
|- ішкі ... ... ... ұзақ ... ... ... |
|пайда болған негізгі шаруашылық |бөлігі ... мен оның ... | ... арасындағы дебиторлық| ... | |
| | |
| ... ... |
|- ... қоғамның лауазымды |- төленуге тиісті вексельдер және |
|тұлғаларының дебиторлық борышы ... |
|- ... ... ... | |
|- ... ... ... | ... |- ... ... мен ... |
| ... ... ... |
|ІІ. Ағымдағы активтер | |
|- ... - ... ... |- ... ... ... |
|- ... кезең шығындары |- төленуге ... ... |
|- ақша ... |- ... шаруашылық серіктестігі мен|
|- қысқа мерзімді қаржылық ... ... ... арасындағы |
|инвестициялар ... |
|- ... ... |- ... ... ... |
| ... борыш |
|- ... ... ... ... | ... аванстық төлемдер |- ... ... ... |
|- ... тиіс ... |- ... берілген шығындар |
|- алынған ... | |
| | |
|- ішкі ... ... | ... ... болған негізгі | ... ... мен оның | ... ... арасындағы |- алдағы кезең кірістері ... ... | |
| | |
|- ... ... ... |- алдын ала қарастырылмаған жағдайға |
|тұлғалардың дебторлық ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... айта кеткен жөн, балансты құрудың түрін таңдау (көлденең, яғни
екі жақты ... ... ... ... ... құқы ... активі мен пассивін құру принциптері бұрынғы қалпында қалып
отыр, яғни ... ... ... ... ... ... активтерден өтімділігі жоғары активтерге қараай, пассивтер принцип
бойынша төлем мерзімінің жеделдік деңгейіне байланысты мерзімінің ... ... ... ... ... баланс 5 бөлімнен тұрады:
1) ұзақ мерзімді активтер;
2) ағымдағы активтер;
3) меншікті капитал;
4) ұзақ мерзімді міндеттемелер;
5) ағымдағы міндеттемелер.
Баланс қаржылық есеп ... үш ... ... активтер,
меншікті капитал және міндеттемелер. Қалған екі элемент – табыс және шығын
– қаржы – ... ... ... ... есеп ... көрсетіледі.
Қаржылық жағдайды талдау барысында тек ... ... ғана ... ... ... ... біршама қарапайымдау,
себебі бухгалтерлік баланс кемшілік пен шек қоюшылықтан алда емес, олардың
ең маңыздылары келесілер болып табылады:
1. ... ... ... ... ... болады. Баланста
келтірілген мәліметтер оны құрған ... ... ... ... Бұл ... ... ақпараттары ретроспективалық және
перспективалық талдау мақсаттары үшін қолданылуы мүмкін.
2. Баланс кәсіпорын қаржысында және ... ... яғни ... ... есеп ... сай осы кезеңде
кәсіпорын жалпы қандай жағдайда тұр ... ... ... ... бірақ бұл
жағдайға ненің нәтижесінде жеткеніне жауап бермейді. Бұл сұраққа жауап беру
үшін, тек ... ... ғана ... ... ... есеп және есеп ... көптеген факторлардың талдануы қажет.
3. Баланста салыстырмалы шаруашылық ... ... ... үшін
қажетті база жоқ. Ол кеңістіктік және уақыттық салыстырулармен қамтамасыз
етпейді. Сондықтан оның ... ... ... тиіс ... ... ... ... салық және орташа прогресситік
маңыздылығына шолу жасаумен толықтырылуы тиіс. ... ... ... тобы ... негізгі есептік көрсеткіштерді ашық жариялау
қажет. Бұл қажетті орташа көрсеткіштерді ... ... ... ... ... кәсіпорынынң қаражаттарының айналымы туралы мәлімет жоқ.
Баланстың сол немесе басқа бабы бойынша соманың аз ... ... ... ... ... ... ... сомаларымен
салыстырғаннан кейін ғана жасауғаболады. ... екі ... ... бабы бойынша сомасы бірдей, яғни 5 ... Бір ... ... айналымы, бірінші кәсіпорында 60 млн. теңге,
ал ... 10 млн. ... ... ... ... бірінші жағдайда
материалдардың қоры жылдық тұтынушылардың 1/12 (5/60)-ін (айлық қор), ... ... ½ (5/10), яғни ... ... ... (жарты жылдық қор)
қамтамасыз етеді.
5. Баланс есепті кезеңнің басы мен соңындағы мезгілдік ... ... ... яғни онда осы ... ... ... операцияларының жиынтығы жазылып отырады. Ол кәсіпорынның есепті
кезең ішіндегі мүмкіндік жағдайын көрсетпейді. Бұл ең ... ... ... ... олар «материалдар», «дайын өнім»,
«тауарлар», «дебиторлық борыш» және ... ... жыл ... ... бар
өнім қорларының үлес салмағының көп ... мен ... ... ... мұндай жағдай жыл бойы осылай болды дегенді білдірмейді.
6. Баланста кәсіпорынның активтерін сатып алуда ... ... ... ... ол ... жалпы алғанда нақты бағасын ... ... ... жеке ... инфляциялық факторлар мен
нарық коньюктурасының өзгерісі едәуір бұрмалаушылық әсерін тигізуі ... ... ... ... пен ... ... өсуі және
негізгі құралдарды жаңарту дәрежесінің ... ... ... баланс
баптары функционалдық қызметі жағынан ... ... есеп ... жағынан әр түрлі есеп мерзімдерінде есептелген баланстың ... ... ... ... ... Әрине, ол
сондай-ақ кәсіпорын қызметінің нәтижесін, оның шаруашылық қаражаттарының
«бағасын» ... ... ... Бұл ... баланс валютасының
кәсіпорын бағасының дәл құнын көрсетпейтіндігін дәлелдейді. ... ... ... мен оны жабу көздерінің есептік бағасын ғана көрсетеді,
ал осы ... бұл ... ... ... ... басқаша болуы мүмкін
және берілген ... ... ... мен оның баланста көрсетілуі
қаншалықты ұзақ ... ... баға мен ... ... баға ... соншалықты көп болады.
7. Баланс және қаржылық есеп берудің басқа да нысандары шаруашылық
субъектісі қызметінің барлық жақтарын ... ... ... ... мен оның өзгеру перспективасы тек қаржылық сипаттағы
факторлардың ғана ... ... ... ... ... ... жоқ
факторлардыңда ықпалында болады. Олардың қатарында: мүмкін ... ... ... ... ... ... және кәсіпорынды басқарудың
ұйымдастырушылық құрылымын қайта құру, меншік түрінің алмасуы, қызметкердің
кәсіби және ... ... ... және тағы ... ... ... беруді соның ішінде бухгалтерлік балансты талдау ... ... тек бір ғана ... ... ... ... қарамастан, бухгалтерлік баланс кәсіпорынның қаржылық
жағдайын талдауды ақпараттық қамтамасыз етудің бірден-бір басты көзі болып
табылады, ал оны оқу осы ... ... ... ... ... ... қаржылық жағдайына талдау жүргізгенде баланс
көрсеткіштерімен қатар қаржылық есеп берудің ... да ... ... қажет, әсіресе кәсіпорынның жыл бойғы барлық ... осы ... ... ... жүргізу үшін жұмсалған барлық
шығындар сомасымен салыстырудан ... ... ... ... ... ... керек, оның баланстан айырмашылығы ... ... ... және қатып қалған қаржылық нәтижесі болып
табылады. Сондықтан кәсіпорынның балансына қарағанда, бұл ... ... үшін ... ... және ақпараттық болып табылады. Ол ... ... ... ... зиян ... ... үшін табыстар мен
шығындар туралы жеткілікті мөлшерде бөлініп алынған анық көрсеткіштердің
көмегімен белгілі бір кезеңдегі ... ... ... баға ... ... ... есеп берудің басты нысаны ретінде бөліп
қарастыратын ... елге ... ... және зиян туралы есепке біршама
басымдылық берілуі ... ... Атап ... дәл осы үлгі ... және ... ... жылдық есебінде бірінші болып
келтіріледі. Мұның түп тамырын психологиялық тұрғысынан іздеген жөн, табыс
батыс фирмалары ... ... ... ... ... олар
сондықтан да оның ең алдымен сыртқы пайдаланушыларға әйгілеп ... ... ... ... ... есеп ... есептің
№3 «Қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп» стандартымен
анықталады. Онда ... ... ... құру және ұсыну мақсатында
қаржы-шаруашылық қызметінің ... ... ... ... ... ... ... тәртібі көрсетіледі, бұл өз кезегінде заңды тұлғаның әр
мезгілдегі есептік ... ... ... мен ... ... ... ... салыстыруға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ стандарт, негізгі қызметтен алынған табыс пен ... ... және ... операциялардан болатын табыс пен
зиянды, сондай-ақ есеп кезіндегі есептік ... есеп ... және ... есептегі елеулі қателерді түзетуден болатын әр
түрлі табыс және шығындарды ашудың тәртібін анықтайды.
Табыстар мен ... ... ... ... да ... нәтижесін көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл бөлімдерге әр ... ... ... ... ... қызметінің нәтижесі
туралы есеп жалпы табысты, салық салынғанға ... және ... ... ... ... ... табысты және таза табысты көрсету мүмкін.
Бұл есептің ... №3 ... есеп ... ... келесідей
түрде болады.
2-кесте
Қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп
|Көрсеткіштердің аты |Код ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... ... |010 | |* ... | | | ... Сатылған өнімнің (жұмыс, | | | ... ... құны |015 |* | ... ... ... |020 | | ... ... ... | | | |
|- ... және ... ... | | |
| |025 |* | |
|- ... ... ... |030 |* | |
|- сату ... ... |035 |* | ... ... ... ... табыс| | | ... |040 | | ... ... емес қызмет бойынша | | | ... ... |045 | | ... ... ... дейінгі | | | ... ... ... |050 | | ... ... | | | ... ... ... |055 |* | ... Салық салынғаннан кейінгі | | | ... ... ... | | | ... ... |060 | | ... ... жағдайлардан | | | ... ... ... |065 | | ... Таза ... ... |070 | | ... ... бұл ... ... ... ... бюджетке төлемді, табыс салығы бойынша жеңілдіктерді есептеу
барысындағы шығындар ашып көрсетілмеген. Ол тек ... ... ... ... ( таза ... ... зиянды)ғана көрсетеді.
Есепті кезеңде табылған ... мен ... ... ... кезеңнің таза табысын немесе шығынын анықтау барысында ... ... ... ... ... ... ... есептің қалған екі элементі туралы – яғни табыс пен ... ... ... ҚР ... 1995 жылы 26 ... «Бухгалтерлік есеп туралы» заң күші бар Жарлығында, сондай-ақ ҚР-ның
Ұлттық комиссиясының қаулысымен бекітілген бухгалтерлік есеп бойынша ... 12 ... №2 ... есепті дайындау және ... ... ... ... бұл ... ... ... өлшеумен тікелей байланысты. Табыстар активтердің көбейюін
немесе міндеттемелердің азаюын көрсетеді, ал шығындар – активтердың ... ... ... ... ... мен шығындар баптарының ... ... ... жалпы қабылданған болып табылады. Бұл шектеу, баптың қалыптасу
көзі осы субъектінің ақша қаражаттарын ... ... ... ... ... бір маңызға ие болады деген негізде жүргізіледі.
№3 «Ақша қаражаттарының қозғалысы ... ... ҚР ... ... есеп ... жаңа үлгі болып табылады. ... ... ... бір ... ақша ... ... және оларды пайдалану жолдары көрсетіледі. Кәсіпорынның есепті
кезеңіндегі жұмсаған ақша қаражаттарын жабу үшін негізгі қызметтен ... ... ме, соны ... Ол ... ... операциялық, инвестициялық және қаржылық қызметінің белгілі
бір бөлігіндегі есепті кезеңдегі ақша қаражаттарының келіп түсуі мен шығыны
туралы ... ... ете ... оларға кәсіпорынның қаржы
жағдайындағы өзгерістерін бағалауға мүмкіндік береді.
Ақша қаражаттары – бұл кассадағы және банк ... ... ... деп субъектінің табыс алу ... ... ... оның ... және ... ... ... жоқ,
басқада бір қызметін түсінеміз.
Инвестициялық қызмет дегеніміз – бұл ұзақ мерзімді активтерді ... және ... ... ... беру және ... ... бұл нәтижесінде меншікті капитал мен қарыз
қаражаттарының құрамы мен мөлшері ... ... ... ... табылады. Субъект қызметінің барлық осы түрлері ақша ... ... мен ... ... арналары болып табылады.
Сонымен, кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... мәліметтері ғана емес, сонымен бірге басқа да қаржылық
есеп беру нысандарының көрсеткіштері, түсіндірме хаттағы мәліметтер және ... ... ... ... ... де ... есеп берудің жаңа түрі, кәсіпорынның ... ... ... ақпараттарына сүйенбестен, оның қаржылық жағдайын кешенді
түрде талдауға мүмкіндік береді.
1.3. Қаржылық жағдайды талдау әдістері
Нарықтық қатынастың қалыптасуы шаруашылық ... ... ... ішкі ... және сыртқы (қаржылық талдау) талдау деп ... етіп ... ... бұл ... әрқайсысының өзінің ақпараттық
көздері бар.
Әлемде тәжірибе ... есеп ... екі түрі ... ... ... ... ... сақтандыру ұйымдары
мен үкімет органдарын кәсіпорынның ... ... мен оның ... ... ... ... ... қызметінің нәтижесімен таныстыру үшін
қаржылық газеттер мен бюллетендерде, ... ... ... шығатын
қаржылық есеп беру. Сонымен қатар көбіне, ... ... ... ... ... көрсетуге, даму бағыты мен оның ... ... ... мүмкіндік беретін бірқатар жылдардың
мәліметтерін жариялайды. Есеп берудің екінші түрі – ... ... ... ... өнімдердіңжеке түрлерінің өзіндік құнының нормативтері
туралы, сондай-ақ сапасының төмендігіне немесе тауардың мөлшерден ... ... ... ... ... ... ... басқа тұлғалар үшін жабық есеп болып табылады. Ішкі есеп
берудің ішіндегі жауапкершілік орталықтары мен пайда болу ... ... ... жеке ... ... ... сипаттайтын маңызды
есеп түрлері болады. Кәсіпорынның жеке бөлімшелеріндегі шаруашылық ... ... ... мен ... ... кім ... жұмыс
істейтінін көруге мүмкіндік береді және еңбекке ақы төлеуде ... да ... ... қаржылық есеп негізінде жүргізіледі. Бүгінгі таңдағы нарыққа
өту кезеңінде кәсіпорынның қаржылық жақдайын бағалауда жаңа ... ... ... ... баспасөздерде, сондай-ақ жеке басалымдарда
қаржылық талдауды жүргізу бойынша ... ... ... ... Бұл ... ... ... қаржылық жағдайын және оның
жекелей көрсеткіштерін ... әр ... ... ... ... ... ... олардың маңызды ерекшелігі ... ... ... жаңа ... ... толық талдауда.
Ондаған жылдар бойы барлық басқару деңгейлерінде және ... ... ... қаржылық жағдайы талдаудың қалыптасқан әдісінің
шаруашылық жүргізудің әкімшілік жүйесінің ... ... ... ... орталықтандырылған көздерден қаржыландырылатын мемлекеттік меншік
үшін, сондай-ақ уақытша тартылған қаражаттарды (тұрақты ... ... және ... ... ... қолданылғаны түсінікті.
Бұл жағдайлар шаруашылық жүргізудің тиімділігіне бағытталған басқарушылық
шешімдерді қабылдауда кәсіпорынның дербестігін тежеп отырады және ... және ... ... мүлдем үйлеспейді.
Бұрынғы қолданылып келген талдау әдістемесінде әр түрлі баптардың
мәндерін, ... ... мен ... ... ... ... ... мөлшерден ауытқуын зерттеу, бұл ауытқулардың
кәсіпорынның ... ... ... ... әсер ... ... роль атқарды. Жаңа қаржылық есептің маңызды ерекшеліктерінің бірі –
онда жоспарлық көрсеткіштер мен нормативтердің жоқтығы болып табылады.
Нарық ... ... ... ... оның ... жөнінде
көптеген параметрлерді сырттан бекіткен орталықтандырылған әкімшілік
сипатты жояды. Ол, ең ... ... ... ... ... ... ... жағдайында өзінің хал-жағдайын нығайтуға
ұмтылатын ... ... ... икемді стратегиясы мен
тактикасын жасауға қызмет етеді. Қаржылық қызметте ... ... өз ... сондықтан нормативтер туралы ақпараттар,
коммерциялық құпияға ... ... ... ... ... ішкі талдауының құрамдас бөлігі болып ... ... ... ... ... жағдайды талдау, сыртқы талдау сипатына ие
болады, яғни кәсіпорынның қызметі туралы ақпараттардың шектеулі бөлігінен
тұратын есеп ... ... осы ... ... – меншік иесі немесе мемлекеттік органдардың берілген
кәсіпорынның шегінде ... ... ... ... ішкі талдау
әдістемесі, әрбір кәсіпорын үшін тек потенциалды әріптестерін бағалау
мақсатында ғана ... ... ... ... есепті сыртқы
пайдаланушылардың көзқарасы тұрғысынан алғандағы ... ... үшін ... ... тәжірибесі қаржылық есепті оқудың ... ... ... ішінен алты негізгі әдісті бөліп
қарастыруға ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы талдау;
5) факторлық талдау;
6) қаржылық коэффициенттер әдісі.
Көлденең ... ... – есеп ... ... ... өткен
кезеңімен салыстыру. Ол өткен кезеңдегімен ... ... ... ... ... және салыстырмалы ауытқуларын анықтауға
мүмкіндік береді.
Тікелей (құрылымдық) талдау - әрбір есеппозициясының жалпы нәтижеге
тигізетін ... ... ... ... қаржылық көрсеткішердің
құрылымын анықтау. Ол ... ... ... оның ... ... ... және баптардың үлес салмағын анықтауға мүмкіндік береді.
Мысалы, ұзақ және ... ... ... ... ... құнындағы,
яғни баланс валютасындағы үлес салмағы және т.б.
Тікелей және көлденен ... ... ... отырады.
Сондықтан да есептік бухгалтерлік үлгі құрылымы секілді оның ... ... да ... ... жиі ... ... ... көрсеткіштер 100% деп алынатын базистік жыл
деңгейінен, бірқатар жылдар көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... ... талдау әрбір есеп
позициясын бір қатар өткен ... ... және ... яғни жеке
кезеңдердің дербес ерекшеліктері мен кездейсоқ ... ... ... негізгі тенденциясын анықтауды көрсетеді. Трендтің
көмегімен болашақтағы көрсеткіштердің мүмкін болатын маңызы қалыптасады, ал
одан кейін перспективті, ... ... ... ... ... ... ... көбірек таралған
әдісі әр түрлі қаржылық коэффициенттерді пайдалану болып табылады.
Коэффициенттер салыстырмалы шамалар болып табылады, ... ... ... ... бірлік ретінде алып, ал екіншісін бірлікке
қатынасы ретінде көрсетеді. Қаржылық коэффициенттерді ... ... ... ... болатын өзара байланыстарға негізделген. Олар
кәсіпорынның қаржылық жағдайын кезекті факторлық талдау үшін алғашқы ... ... және де олар ... нәтижесінде талдау жүргізушіге жасырын
құбылыстарды ашуға ... ... екі ... ... өзара
математикалық қатынастарды көрсетеді.
Шешімдер қабылдау үшін ... ... ... ... ... ... байланысты болады. Бұл – қатынастарды талдаудың ең
қиын аспектісі, себебі ол осы қатынастардың қалыптасуының ішкі және ... ... ... ... мысалы, саладағы жалпы ... ... ... ... және басқалар. Қатынастарды үлкен
байыптылықпен талдау қажет, өйткені тек бір ғана ... ... ... де әсер етуі ... Негізінен қатынас деңгейі өткен кезеңдегі,
теориялық дәлелденген салалық қатынаспен салыстырылады. Қатынасты ... ... ... ... ... асыра бағалаудың да қажеті жоқ, себебі
олардың әмбебап мәні ... және ... үшін ... болып
табылмайды. Әлдеқайда тереңдетілген талдау, қатынас негізінде ... ... ... ... ... ... ... келесілер әсер
етеді, жекелеген кәсіпорындардың ерекшіліктері орташа салалық мәліметтер.
Сондай-ақ, өткен жылдардағы нақты қол жеткізілген деңгейдің ... ... оның сол ... ... жағдайы үшін қолайлы болып, бірақ қазіргі ... ... ... ... ... әсер ... талдауды салыстырмалы көрсеткіштер негізінде жүргізудің
шетелдік тәжірибесін механикалық түрде көшіріп алу, көп жағдайда ... бұл ... ... ... өз ... ... Нәтижесінде бір көрсеткіштердің мүмкін болатын маңызы туралы
берілген кеңестер кейбір кезде ... ... ... ... барысында салыстырмалы көрсеткіштерді зерттеу қажет болады, себебі
ол болып жатқан жағдайларды түсінуге және де ... тек ... ... ... ... қатар болашақта да дұрыс бағалауға мүмкіндік ... кең ... және ... ... мыналар жатады:
өтімділік, қаржылық тұрақтылық, табыстылық және іскерлік белсенділік.
Салыстырмалы (кеңестіктік) талдау – бұл ... ... ... және ... ... көрсеткіштері бойынша
есебінің құрама көрсеткіштерін шаруашылық ішіндегі ... ... ... ... ... ... және орташа жалпы
экономикалық мәліметтері бар ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Факторлық талдау – бұл жекелеген факторлардың қорытынды көрсеткішке
тигізетін әсерін ... ... ... ... реттелмеген
тәсілдері көмегімен талдау. ... ... ... ... ... оның ... бөліктеріне жіктегенде – тура, ал оның ... ... ... ... ... ол – кері ... мүмкін.
Жоғарыда көрсетілген әдістермен қатар, қаржылық жағдайды ... ... ... және ... ... ... және салыстырмалы шама, графиктік және индекстік ... ... және тағы ... ... ... қолданылады.
Белгілі бір экономикалық ғылым шегінде жасалған түрлі әдістер ... ... ... ... ... ... терең
талдау жасауға және шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... дайындауға мүмкіндік
береді.
Айта кеткен жөн, кәсіпорынның қаржылық жағдайына талдау жүргізудің
дәйектілігі ... ... ... ... ... ұсыныстары оқырмандардың назарын аударады.
Жалпы редакциясын В.И.Стражева басқарған, Беларусь Республикасының
Мемлекеттік ... ... ... ... кәсіпорынның
қаржылық жағдайын талдауды алдымен оның активтері мен пассивтерін талдаудан
бастау ұсынылады, содан кейін кәсіпорынның ... ... мен ... ... ... ... ... және оның қаржы
жағдайын қысқа мерзімді болжауға кеңес ... В. ... ... ... жағдайды қалай талдау керек» деген
еңбегінде талдау ... ... ... ... ... бірі ... табылатын және де кәсіпорынның төлеу қабілеті мен
өтімділігіне ... баға ... ... ... ... ... ... бастайды (18).
И. М. Лоханина мен З. К. ... (19) ... есеп ... ... ... ... ... оны оқуды жүргізіп, соның
негізінде кәсіпорынның қаржы жағдайын бағалайды, одан кейін кәсіпорынның
мүліктік жағдайына және оның ... ... ... дербестігіне
және талдау қабілеттілігіне тереңдетілген талдау жасайды.
Кәсіпорынның қаржы жағдайын талдаудың соңғы әдістемесін А. Д. Шеремет
пен Р. С. ... ... Ол ... ... бөліктерінен тұрады:
қаржылық жағдайдың жалпы бағасы және ... ... оның ... қаржылық тұрақтылығын талдау; баланс өтімділігін ... ... ... және ... ... талдау.
Қаржылық жағдайды және оның есепті кезеңдегі ... ... ...... ... ... сондай-ақ қаржылық жағдайын
талдаудың басқа бөліктерін дамытуға тиісті оның негізгі бастапқы ... ... оның ... бастапқы пунктін құрайды. Баланс өтімділігін
талдау, тұрақтылықты талдаудан туындап, ағымдағы төлеу ... ... ... мен ... ... ... ... қорытынды жасауға тиіс.
В. А. Андреев (20) және В. В. Ковалев (21) кәсіпорынның ... ... ... ... екі модульді құрылым ... ... ... және ... ... ... ... мақсаты – бұл шаруашылық субъектісінің даму ... ... ... ... ... ... Оның ... қойылған
мақсатқа көрнекті және жай қол жеткізуге ... ... ... ... ... ... ... бақылау және талдау
жүргізіледі.
Тереңдетілген нақтыланған талдау ... ... ... ... және ... Оның ... – шаруашылық
субъектісінің қаржы жағдайы туралы, оның өткен есепті кезеңдегі қызметінің
нәтижесі, сондай-ақ кәсіпорынның ... даму ... ... баға беру ... ... Осыған байланысты нақтылау дәрежесі
аудиторының өзінің ықыласына байланысты.
Қорыта айтқанда, ... ... ... ... аудиторлық
түрлі әдістер мен тәсілдерді қолдануға еркі бар. Оларды ұтымды пайдаланып,
осы талдауды жүргізудің ... ... ... ... ... ... қаржылық жағдайға терең, жан-жақты әрі кешенді талдау
жүргізе алады, ... ... және анық баға ... қаржылық
тұрақтылықтың нығаюы мен кәсіпорынның табыстылығының өсуі жөнінде ... ... ... экспресс – талдау
Қаржылық есепті тексеру барысында аналитикалық шаралардың жүргізілуі
қойылған ... ... әр ... ақпараттық, мерзімдік,
әдістемелік, кадрлық және техникалық қамтамасыз ету факторларына ... ... ... логикасы оны, яғни талдауды екі
модульдік құрылым түрінде ұйымдастыруды көздейді:
- қаржылық ... ... ... жағдайды тереңдетіп талдау.
Экспресс-талдаудың мақсаты шаруашылық субъектісінің қаржылық жағдайы
мен даму динамикасын көрнекті ... және ... ... ... ... үш ... жүргізілуі орынды:
1) дайындық;
2) қаржылық есепке алдын ала шолу жасау;
3) экономикалық оқу және есеп беруді талдау;
Бірінші кезеңнің ...... есеп ... талдаудың мақсатқа
сәйкестілігі туралы шешім қабылдау және оның ... ... көз ... ... аудиторлық есепте берілген ақпараттардың дәлдігі және
олардың ... ... ... ... ... ... баға
берілген бағасынан тұратын аудиторлық қортындымен танысу ... ... ... ... ... аса күрделі емес және белгілі бір
деңгейде техникалық сипатта болады. Мұнда есеп ... ... ... мәні ... ... шолу және ... есептік тексеру жүргізіледі:
барлық нысандар мен ... ... мен ... ... ... ... ... толтырудың дұрыстығы мен түсінікті
болуы ... ... ... ... мен барлық аралық
жиынтықтар тексеріледі; есеп нысандары көрсеткіштерінің өзара ... ... ... ... ... қатынастары тексеріледі және тағы
басқа тексерулер жүргізіледі.
Екінші ... ...... ... ... хатпен танысу.
Бұл есепті кезеңдегі жұмыс жағдайларын бағалау қызметтегі ... ... ... сондай-ақ шаруашылық субъектісінің
мүліктік және қаржылық жағдайындағы сапалы өзгерістерді анықтау үшін қажет.
Ережеге сай, ... ... ... ... есеп ... айтылады, сондай-ақ кәсіпорынның қаржылық жағдайына әсер
етуі мүмкін ... ... мен ... да бір, ... ... ... көрсетілмеген кез келген ресурстар мен міндеттемелер туралы
мәліметтерден тұратын басқа да ... ... ... ... ... мұнда есепті жылдағы кәсіпорын қызметінің шаруашылық және
қаржылық нәтижесіне әсер еткен ... ... ... ... ... ... ... қорытындысы және таза табысты тарату
бойынша шешімдер айтылады.
Түсіндірме хатта кәсіпорынның бірқатар ... ... ... және ... көрсеткіштердің динамикасы, болашақтағы капитал
салымдары, жүргізілетін экономикалық шаралары мен ... да ... ... ... ... ... қызықтыратын
ақпараттар болуы тиіс. Мысалы, бұл ... ... ... несиені
өтеу мерзімі, төлем кезектілігі және ... ... мен ... ... ... да ерекшеліктер ашылып көрсетілуі тиіс.
Талдау жүргізушінің басқа да қосымша ақпараттармен, мысалы, нарықтық
географиялық сегменттер туралы, салалық ... және ... ... ... ... ... ... кейін, экспресс-талдаудың негізгі,
үшінші кезеңіне – яғни ... оқу және ... ... көшу керек.
Оның мақсаты – кәсіпорынның қаржылық жағдайын және оның ...... ... ... ... ... табылады. Мұндай талдау түрлі
көрсеткіштер ... ... бір ... ... ... да ... және ... субъективті факторлардың әсерін
есептегенде бұл талдауды жүргізудің түрлі ... ... ... ... элементтерінің бірі, жылдық есеппен жұмыс
істей алу болып табылады, соның ішінде, кәсіпорынның қаржы ... ... ... үшін оның ... ... үлгісі болып табылатын бухгалтерлік
баланспен жұмыс істеу.
Бухгалтерлік баланстың маңыздылығы сонша, көбіне ... ... ... ... деп ... оқи білу дегеніміз – бұл оның әрбір бабының мазмұнын, ... ... ... ... ... басқа да баптармен
байланысын білу, бұл ... ... ... экономикасы үшін –
мынандай мүмкіндіктер береді:
• кәсіпорын туралы едәуір көлемді ақпараттар алу;
• кәіспорынның меншікті айналым ... ... ... ... баланстың қандай баптарының есебінен айналым қаражаттарының
көлемі өзгергендігін анықтау;
• аналитикалық көрсеткіштерді есептемегеннің өзінде ... ... ... баға ... ... ... ... зерттеу кезеңіндегі баланс валютасының өзгерісін бағалау;
• баланс валютасының өсу қарқынын өндіру ... өсу ... ... жиынтық және таза табыстың өсу қарқынымен салыстыру;
• баланс бөлімдерінің, топтарының және жекелеген ... ... ... зерттеу;
• баланстың жеке бөлімдері мен баптарының өзгеру сипатын талдау.
Талдаудың берілген сатысында кәсіпорынның қызметі ... ... ... ... ... мен оның ... көздерінің
құрамындағы өзгерістер, көрсеткіштер арасындағы өзара ... ... ... ... оның ... төлеу қабілеті және
басқалар анықталады. Осы мақсатта баланстың актив және пассив бөлімдерінің
жеке баптарының арақатынасын, олардың ... ... үлес ... өткен кезеңмен салыстырғанда баланстың негізгі баптарының
құрамындағы ауытқуы сомасын есептейді.
Есепті оқу және ... білу ... және ... бір ... ... бухгалтерлер үшін ғана емес, сонымен қатар менеджерлер,
аналитиктер, консультанттар үшін де ... ... ... ... ... ең ... талдау кезеңіндегі баланс көлемінің
өзгеруін анықтаудан бастайды, ... ... ... ... және тағы ... қарамастан, баланс валютасы кәсіпорынның
қаржы ... ... ... ... қызмет атқарады.
Кәсіпорын мүлкінің құнын зерттеу үшін, баланстың ... ... ... ... ... ... ... мысалымызда жыл басындағы баланс валютасы – 32551 мың теңгені
құрайды, ал жыл соңында – 41957 мың ... ... яғни 1,3 ... ... ... өсуі ... ... өндірістік мүмкіндіктерінің
өскендігін көрсетеді және оған оң баға ... ал оның ... ... ... ... абсолюттік өзгерісін анықтаумен қатар, оның өсу
қарқынын өнімді сату және жиынтық табыстың өсу қарқынымен салыстыру ... ... өсу ... сату және жиынтық табыс көлемінің өсу
қарқынынан өндіру, сату және жиынтық табыс көлемінің өсу ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Бухгалтерлік балансты оқу процесінде әрбір бапты екі аспектіде
қарастыру қажет:
1) ... ... ... және ... ... баланстың қарама-қарсы жағының қандай ... ... ... ... баланс активінің әрбір бабы үшін сәйкесінше ... ... ... және ... ... ... бабы үшін қаржылық
ресурстарды пайдалану бағыттарын көре білу қажет. Айта кеткен жөн, мәніне
байланысты ... ... ... ... ... ... қаржылық жағдайының басты идеясы болып табылады.
Жалпы алғанда баланс элементтері - ... ... ... жүйе.
Бөлімдер, топтар және баптар деңгейінде логикалық және ... ... Ең ... ... ... ... өзара байланыс
өзгешелігін көрсетсек.
1. Баланс активінің барлық бөлімдерінің жиынтық сомасы, ... ... ... жиынтық сомасына тең.
А(І+ІІ) = ІІ(І+ІІ+ІІІ).
Біздің баланс бойынша теңдік мынаны құрайды: жыл басында –
18770+13781=27908+0+4643=32551=32551;
жыл соңында –
20001-21956=32276+0+9681=41957=41957.
Бұл ... ... ... ... идеясын көрсетеді, яғни кәсіпорын
қаражаттарының сол бір ғана ... екі ... ... ... мен ... бойынша;
2) қалыптасу көздері (қаржыландару) бойынша.
2. Ережеге сай ... ... ... ... ... ... (төмен) аз:
А(І) < ІІ(І).
Талданып отырған кәсіпорында бұл теңсіздік келесідей ... ... ...... ... - ... теңсіздік алдыңғы теңсіздікпен байланысты. Ол қалыпты жұмыс
істеу кезінде айналым қаражаттарының едәуір бөлігі кәсіпорынның, ... ... ... алынуына бағытталған.
4. Меншік қатынастарын сипаттайтын баланс ... ... ... нарықтық экономика жағдайында әлде қайда терең
экономикалық мәні бар, ол келесі теңсіздікте ... = С + ... А – ... ...... капитал;
П – қатыстырылған капитал (кәсіпорынның міндеттемесі).
Біздің мысалымызда бұл теңдік келесідей мағынаға ие болады:
жыл басында – 32551 =27908-4643;
жыл соңында – 41957 = ... ... ... барлық активтері (А) негізінен екі түрлі
көзден тұратынын көрсетеді: меншікті капитал (С) және ... ... ... кейбір маңызды коэффициенттер есебі осы
теңдікке негізделеді. Берілген кәсіпорынға деген ... ... ... ... ... ... абсолюттік мәндері
мен олардың арасындағы салыстырмалы қатынастарына ... ... ... және ... басқару дұрыс және терең ойлы қаржылық
саясат болып табылады.
Баланста жекелеген баптар ... ... ... Олардың
кейбіреуін атап көрсетейік.
1. Негізгі құралдар мен ... емес ... ... ... ... ... тозу ... алып тастағанда шығады.
2. Тауарлардың сатып алу бағасы, егер де жеңілдік болмаса, онда сату
бағасынан төмен болады, себебі сату ... ... ... баға ... ... кәсіпорындағы «жарғылық капитал» бабының сомасы қалдық
құнымен ... ... ... және «материалдық емес ... ... ... көп ... ... өзгерісін зерттеумен қатар, оның жеке бөлімдері ... ... ... де ... ... ... байланысты мынаған
көңіл аудару керек, баланстың ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді қаржылық салымдар, негізгі құралдар, күрделі қаржылар
және ... емес ... ... ... ал ... ... ... бөлінбеген табыс көлемінің өсуі оң бағаланады.
Айта кеткен жөн, нарық жағдайында есеп айырысу ... ... ... ... ... ... Егер ... есеп айырысу
шотындағы ақша қаражаттарының өсуі кәсіпорынның еңбегі болып саналса,
қазіргі нарық жағдайында ... ... бос ... ... ... ұмтылуы тиіс, яғни оларды басқа кәсіпорындарға салып,
бағалы қағаздар, патенттер, лицензиялар және ... да ... ... пайдалануы қажет. Кез келген жағдайда ... ... ... өсуі нашар бағаланады, яғни жағымсыз ... ... ... ... ... бірі ... табылатын талдаушының балансты оқу ... ... бірі – бұл осы ... «осал» баптарын анықтау
болып табылады, яғни бұл ерекше көңіл ... ... ... ... ... ... баланс баптарының арасындағы кейбір арақатынастар, не
кәсіпорын жұмысының нашарлығын, не болмаса жеке ... бір ... ... ... бұл ... баптар өткен кезеңдегі шаруашылық
субъектісінің жұмысын сипаттап қана қоймай, ... ... ... ... ... дамуына әсер ететіндігіне де көңіл блу
қажет. Талдаушының шаруашылық субъектісіндегі қалыптасқан қаржылық жағдайды
жақсартудың мүмкін жолдарын жалпылама ... ... қоюы ... ... ... ... баптарға «Жабылмаған зиян» және
«Қайтарылуы қамтамасыз етілмеген несие» баптар ... ... ... ... мен ... аз болған кезде, бірінші бап бойынша
қолда бар сома ... ... ... белгілейді. Бұл кәсіпорын
қызметіндегі өте күрделі ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан жағдайдың
негізгі себептерін анықтау; есепті кезеңдегі келтірілген зиянның заңдылығын
зерттеу; зиян әкелетін жұмыс себептерін болдырмайтын жолдарды анықтау.
Екінші бап ... ... бар сома ... төлеу қабілетсіздігін,
қаржылық жұмыстағы күрделі кемшіліктерді, сондай-ақ аналитикалық есеп
мәліметтері бойынша ... ... ... ... ... ... бар ... көрсетеді. Төлеу меззімі өтіп кеткен несие үшін
банк көтеріңкі ... ... бұл ... ... табыс
мөлшерін азайтады.
Аналитикалық есеп мәліметтері бойынша кәсіпорынның да «осал»
көрсеткіштері ... ... ... келесілер жатады:
а) сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің мезгілінде төленбеген
есептесу құжаттары бойынша және ... ... ... ... ... ... сақталуында тұрған тауарлар бойынша ... ... есеп ... Оларды өтеу үшін меншікті айналым қаражаттары
аударылады. Олардың айналымдылығы бәсеңдейді, ... ... ... ... ... ... азаяды;
ә) қызметкерге берілген банк несиелерімен салыстырғанда алынған
қарыздар бойынша борыштардың ... ... ... алғанда еңбеккерлермен
есеп айырысу;
б) белгіленген ... ... ... ... ... ... ... болатын жетіспеушілік пен шығыстардың,
материалдық зиянның орнын толтыру ... ... есеп ... біз қол ... нәтижелерді, сондай-ақ кәсіпорынның
шаруашылық қызметінің болашақтағы даму қарқыны ... ... ... ... ... талап ететін баланс баптарын қарастырып
өттік. Біздің талдау жүргізіп отырған кәсіпорынымызда қандай «осал» баптар
бар? Біздің ... ... ... ... ... ... «Жабылмаған зиян» бабы бойынша мәліметтер жоқ.
Талдау жүргізіп отырған кәсіпорын өткен жылы да, есепті ... да ... ... не қысқа мерзімді несиелер алмаған. Сондықтан да ... ... ... ... бабы ... да ... ... қаржы-шаруашылық қызметіндегі қалған ... да ... ... ... онда ... тек аналитикалық есеп
мәліметтері бойынша ғана ... ... ... экспресс-талдаудың әдістемесі бойынша қаржылық есепті
талдау жүзгізіледі. Ол үшін ең ... ... ... ... қиын емес ... ... содан кейін олардың
ішінен ең маңызды болып табылатын көрсеткіштерінің ... саны ... ... сұрыптау субъективті және оны талдаушы жүзеге
асырады. Бұл көрсеткіштердің жиынтығы кәсіпорынның ... ... ... сипаттайды. Кәсіпорынның экономикалық потенциялы екі
жақты сипатталуы мүмкін: кәсіпорынның ... ... және оның ... ... Бұл ... ... байланысты, ол көрсеткіштердің өзгеру
қарқынын есепке ала отырып, динамикада қарастырылуы тиіс. Экспресс-талдауды
жүргізу барысындағы аналитикалық ... ... ... ... ... үшін аналитикалық көрсеткіштер жүйесі
|Талдау бағыты ... |
|1 |2 ... ... ... ... ... ... |
|1.1. Мүліктік жағдайды ... ... ... құны (жалпы ... ... ... ... |
| |2) ... мүліктің құны; |
| |3) ... ... құны және ... |
| ... ... ... ... |
| |4) ... құралдардың тозукоэффициенті. |
|1.2. Қаржылық жағдайды |1) ... ... және оның ... ... ... ... үлесі; |
| |2) ... және ... ... |
| ... ... |
| |3) ... ... ... |
| |4) ... ... ... ... |
| ... ... |
| |5) ... жабу ... коэффициенті. |
|1.3. «Осал» баптарының болуы|1) ... ... |
| |2) ... ... несие. |
|2. Кәсіпорынның ... ... ... ... |
|2.1. ... ... |1) ... ... және таза табыс; |
| |2) ... ... |
| |3) ... ... ... ... ... бағалау |1) Өнімді (жұмыс, қызмет) сатудан және жалпы |
| ... ... ... (ақшаның) |
| ... ... өсу ... |
| |2) ... жиынтық және таза табыстың өсу |
| ... |
| |3) ... ... өсу ... ... ... |1) ... ... ... ... ... |2) еңбек өнімділігі; ... мен ... |3) қор ... ... ... |4) өнімнің материалдық сыйымдылығы; |
| |5) ... ... ... |
| |6) ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерге қосымша экспресс-талдау
шеңберінде кәсіпорын қызметініңтүрлі жақтарын, атап айтқанда оның ... ... ... ... ... басқа да
көрсеткіштерді қолдануға болады.
Жоғарыда берілген ... ... ... ... ... ... ... экономикалық жағынан айқын түсіндірілген,
сондықтан кейбір түсініктемелермен ғана шектелеміз.
Кәсіпорынның қаржы жағдайын ұзақ және ... ... даму ... ... ... Бірінші жағдайдағы қаржы ... ...... ... мен төлеу қабілеттілігі.
Кәсіпорынның өтімділігі жөнінде айтқан кезде, ... бар ... ... ... ... алғанда келісім-шартта
белгіленген өтеу ... ... ... ... ... ... ... өтеу үшін жеткілікті болуы назарға алынады.
Төлеу ... тез ... ... ... ... кредиторлық борыш
бойынша есеп айырысу мақсатында осы кәсіпорында ақша қаражаттары мен оның
эквиваленттерінің жеткілікті ... бар ... ... ... шеңберінде анықталған кассадағы және банктің есеп айырысу шотындағы
қолма-қол ақшаларды сипаттайтын баптарына көңіл ... Бұл ... де: олар ... ... ақша ... сипаттайды, яғни кез
келген басқа салыстырмалы бағасы ғана бар мүлікті сипаттайды. Бұл ресурстар
әлдеқайда мобильді, олар кез ... ... ... ... ... қаржы жағдайы ұзақ мерзімді келешекке арналған ... ... ... ... ... ... мен
кредиторлардан тәуелсіздік деңгейімен сипатталады және ол туралы келесі
бөлімдерде айтылады. Осы ... айта ... ... ... ... ... дайындалуы мүмкін: жиынтық көрсеткіштер, қысқаша
тестік есебі түрінде, аналитикалық кесте түрінде және ол осы ... ... ... ... әрі ... ... қажетті немесе талдаудың
мақсатқа сай екендігін туралы және осы ... ... ... ... ... аяқталады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі :
1. Назарова В.Л. «Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік ... ... ... ... Радостовец В.К., Ғабдуллин Т.Ғ., Радостовец В.В., Шмидт О.И.
«Кәсіпорындағы ... ... - ... ... ... Қ.К., ... Н.З., Құдайбергенов Н.А., Жантаева А.Ә.
«Қаржылық есеп» - Алматы, «Экономика», 2005ж.
4. Ертісбаев Е.Қ. «Сауда кәсіпорынның экономикасы» - ... ... К.Ә. ... ... есеп ... - ... ... Кривогузова Н.А. «Экономикалық талдау» - Қарағанды, 2004
7. «Бухгалтер бюллетені» журналы, №3-4, қаңтар 2005ж., ... ... ... «Нормативные акты» - №12 (192),»Қаржы-қаражат», 2003
9. «Библиотека бухгалтера и предпринимателя» - №7 (156), шілде 2003ж.,
«БИКО» баспа үйі

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорында қаржылық есеп берудің есебі40 бет
Республикалық бюджет – мемлекеттің бюджет жүйесінің басты буыны ретінде22 бет
ҚР Екінші деңгейлі банктер қызметін реттеу тәртібі12 бет
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалау және талдау33 бет
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын қалыстастыру есебі және талдау70 бет
Шағын кәсіпорындардың қаржылық жағдайын талдаудағы ерекшеліктер4 бет
Атомдық-эмиссиялық спектрлік анализ(АЭСА)16 бет
Білім беру мекемелері менеджментінің ғылыми қағидалары10 бет
Байыту фабрикалар мен мыс қорыту зауыттарында спектрлік әдіспен өнімдердегі ренийді анықтау әдістемесін өңдеу51 бет
Басқарушылық талдаудың әдістері3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь