Абайша сүйіп, абайша күйіп жүрміз бе?

Абай шығармашылығы — әдебиеттің, мәдениеттің ауқымынан анағұрлым асып кететін ғажайып құбылыс. Кейде ойлап отырсаңыз, Абай біз үшін ақын да, философ та, аудармашы да, композитор да емес, бәрінен бұрын өзіміздің жа­нымызға соншама жақын адамымыз, ағайынымыз ба, туысқанымыз ба , ағамыз ба, атамыз ба, әйтеуір бір жақсы танитын адамымыз сияқты. Сол адаммен талай рет кездесіп, сөйлескен, сырласқан, талай рет ақылын алғандаймыз, ал кейде не балалықпен, не шалалықпен алмай кеткендейміз. Қуансаң да, қиналсаң да Абайдың алдына барасың. Жар сүйіп, бала сүйіп қуансаң да, жақыныңның аза­сына күйіп, қайғырсаң да жаныңнан табылады Абай.

Халқымыздың ұлы ақынға құрметі біздің “Абай атамыз айтқандай” деп сөйлейтініміз­ден де көрініп тұр. Ұлы классиктерін халықтың атасы деп сөйлеу ең дамыған деген ұлттарда да табыла қоймайды. Абай — ұлттың атасы, халықтың рухани әкесі. Егер әрбір қазақ баласы ауық-ауық болса да Абай томын қолға бір алып қойып, бір өлеңін болса да қайталап оқып отырса, өзіне өзі Абай алдында іштей есеп берсе, “Қалай өмір сүріп жатырмын осы? Абайдың айтқан ақылын алдым ба, жасаған сынынан қорытынды шығардым ба, шық деген биігіне ұмтылдым ба, адам атын ақтайтындай не істедім мен өзім?”, дегендей ойға түсіп тұрса қазақтың бағы баяғыда жанып, ортақ үйіміздің түтіні де түзуірек ұшар еді-ау деп те қиялдайсың.

Ұлт руханияты ұстындарының бірі саналатын Мырзатай Жолдасбековтің Абай шығармашылығы жайында ой толғап көруін сұрағанымыздағы ойымыз да ха­лықтың бүгінгі өмірінде Абай алар орынды көрсету, халық алдындағы парызын ақ-адал атқарған Абайдың алдындағы халықтық парызымыздың ақталуын айтқызу еді. Бұл ойымыздың қалай орындалғанын бүгінгі мақаладан оқи аласыздар. Сөз ретін пайдаланып, “Тұлғалар толғанысы” ел газетінің бетіндегі айшықты айдарлардың бірі ғана екендігін, бас басылымды келесі жылы да жанына жалау ететін ағайын “Егемен Қазақстанның” бетінен талай-талай татымды мақалаларды табатынын да айта кетпекпіз.
        
        
АБАЙША СҮЙІП, АБАЙША КҮЙІП ЖҮРМІЗ БЕ?
Атады таң, батады күн, толады ай.
Ауысады күнде саба, толағай.
Бірі барда бірі болмай, жоқты аңсап,
Неге пенде болды ... ... ... сол ғой, ... адам ... өмір талқы, тартыс додадай.
Ақын ақын болмас еді алдында
Жатса ... ... ... ... Өмір өшпек,
Өлең қалмақ, – дейді дос,
Көңілімді аулап айтқан сөз ғой о да ... ... ... ... ... тау да, мен ... обадай.
– Алтынсың, – деп алдағандар тірімде
Көзім жұмсам, көрмес мені қоладай.
Дүниеге ... бір ... ... осындай бір обалы-ай!
Қуандыққа соның бәрін ұқтырған
Аруағыңнан айналайын,
О Абай !
Қуандық Шаңғытбаев осылай ... ...... ... ... ... асып
кететін ғажайып құбылыс. Кейде ойлап отырсаңыз, Абай біз үшін ақын да,
философ та, ... да, ... да ... ... ... ... соншама жақын адамымыз, ағайынымыз ба, туысқанымыз ба , ... ... ба, ... бір ... ... ... сияқты. Сол адаммен талай
рет кездесіп, сөйлескен, сырласқан, талай рет ақылын алғандаймыз, ал кейде
не балалықпен, не ... ... ... ... да, ... ... алдына барасың. Жар сүйіп, бала сүйіп қуансаң да, ... ... ... да жаныңнан табылады Абай.
Халқымыздың ұлы ақынға құрметі ... ... ... айтқандай” деп
сөйлейтініміз­ден де көрініп тұр. Ұлы классиктерін халықтың атасы деп
сөйлеу ең ... ... ... да ... ... Абай — ... атасы,
халықтың рухани әкесі. Егер әрбір қазақ баласы ауық-ауық ... да ... ... бір алып ... бір өлеңін болса да қайталап оқып отырса, өзіне
өзі Абай алдында іштей есеп берсе, “Қалай өмір сүріп жатырмын осы? ... ... ... ба, ... ... ... ... ба, шық деген
биігіне ұмтылдым ба, адам атын ... не ... мен ... дегендей
ойға түсіп тұрса қазақтың бағы баяғыда жанып, ортақ үйіміздің түтіні ... ұшар ... деп те ... ... ұстындарының бірі саналатын Мырзатай Жолдасбековтің Абай
шығармашылығы жайында ой толғап көруін сұрағанымыздағы ойымыз да ... ... Абай алар ... ... ... ... парызын ақ-адал
атқарған Абайдың алдындағы халықтық парызымыздың ақталуын айтқызу еді. Бұл
ойымыздың қалай орындалғанын бүгінгі мақаладан оқи ... Сөз ... ... ... ел газетінің бетіндегі айшықты айдарлардың
бірі ғана екендігін, бас басылымды келесі жылы да ... ... ... ... ... ... талай-талай татымды мақалаларды
табатынын да айта ... ... ... кемеңгер боп жаратылып, анасынан дана боп, еліне пана
боп, өз заманынан ойы озық туған ... ... ... ұлы ... ... ... болған, сол дертінен айыға алмай кеткен, жан жарасы жазылмай
кеткен, ... ... мен ... толы ... ... ең ... ... өз ұлтын өркендеген өнегелі елдің қатарында көруді
көксеген ойшыл.
Қазақ қоғамы, оның болмысы, ... ... ... ... ... ... дәл ... елі үшін күйіп-піскен, азапқа түсіп,
қасірет шеккен, қазақтың ... ... ... ... ашық ... асқан кісі болған жоқ. “Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арман”,
дегенді Абай жасы жетіп қартайғандығынан айтқан жоқ, ... ... ...... оның қылығы. Заман өзгерер, қоғам ... ... ... ... ... ... жүгінеді, оның өсиетіне, аталы сөзіне
тоқтайды.
Кемелге келмей, ақыл тоқтатпай Абайды ұғыну мүмкін емес. Абайды оқыған
сайын, көкейіңе тоқыған сайын қазақтың ... аша ... ой ... түсесің, ел-жұртыңның тағдыры, келешегі туралы ойлана, толғана
түсесің. Абай мұралары жыл мезгіліне қарай, ... ... ... әр ... әр түрлі әсер етеді, өзгеше ой ... Сол ... ... бір ... ... оны да ойла” деген сөзі еріксіз есіңе түседі.
Шынында да, Абай – ... ... Оның ... гауһардай түрленіп, әр
қырынан әрқалай сәуле шашады. Көп ... ... ... ... Заман
асқан сайын, уақыт өткен сайын тылсымның ... ... Абай ... де ... ... де ... ... болады. Қазақ дертінен
айығу үшін, көкейіндегісін табу үшін Абайға жүгінуі ... ... ... бірде табынасың, бірде қамығасың, әрқалай ахуал кешесің. Заманына,
дәуіріне қарай, қоғамның ауанына ... ... ... сырласып отыруымыз
керек. Адаспаудың бір жолы осы деп ойлаймын.
Абай өмір сүрген кезеңде, ... ... ... ... ... ... де, ... да күйреуде еді. Ұлы ... ... ... ... ... ... ... бірге қазақтың
рухы, поэзиясы, аңызы, ертегісі өлді, ұлттық намысы тапталды. Абай соның
бәрімен жалғыз алысты, жалғыз ... ... ... өз ... ... ... ... жан тірлігіне, қалғымайтын намысқа, ардың
күресіне шақырды. Ұлы далаға жаңа ой, жаңа поэзия ... ... ... ... ... да ... Дала ... үн қатпады. Келеңсізге сөзі
өтпеген Абай басын жарға да, тауға да соғып, сергелдеңге түсті.
“Бұл жасқа келгенше жақсы ... пе, ... ... пе, ... ... ... алыстық, жұлыстық, айтыстық, тартыстық –
әурешілікті көре-көре келдік. Енді жер ... ... ... ... ... ... ісіміздің баянсызын, байлаусызын көрдік, бәрі
қоршылық екенін білдік. Ал, енді ... ... ... не ... Соны таба ... өзім де ... – деп дал болды. Абайдың
басынан кешкен ... ... ... ... мен ... ... келе
ғана түсіндім, өз жүрегімнен өткізіп сезіндім.
...Ұлы даланы еркін мекендеген, ... ... өмір ... ... ... ... ... аяусыз, жанға батырып қатты айтқан жан
болған жоқ. Абайдың максимализмі туған ... ... ... ... ... елін ... зерделікке, ойлылыққа шақыру.
Абай адам алдындағы парызына дақ түсірмей, ақиқатқа жан-тәнімен қызмет
етіп өтті. Саналы ғұмырын, күш-қуатын санаткерлікке ... ... ... жан ... ... ... тыңдағанымен, тамылжыта салғанымен,
мұңлы өлеңдерінің, аталы сөздерінің ой қатпарларына тереңдей алмады, жанына
дарыта алмады, сөйтіп, ... өз ... ... ... ... далада
адасып қалды. Абай дүниеге ақын болып туған ... ... ерте ... екен деп ... ем түйе ... ғой ... белін буған.
Төркініңнің бергені жауыр айғыр,
Бауырыңды ұрайын бірге туған ,
... ... ... өзі ... ... табиғатынан ақын болып туғанымен, жас кезінде өлең шығарумен
еркін айналыса ... ... ... ... ... қарай Құнанбайдай
кемеңгер әкенің Абайдан күткені басқа еді. ... үшін ... ... дала
көкжалы Абайды ел тізгінін ұстауға ... ... ... ... ақындық әлемге қанат қағу жас Абайға оңай болған жоқ. Абайдың
алдында ... де ... өмір жолы тұр ... ... он екі ... ... ... Ақынның бала кезіндегі
өлеңдерінің көпшілігі бізге жеткен жоқ. Олардың ... ... ... ... ... ... ғана сақталған. Абайдың жас
кезіндегі ... ... оның өмір ... ... ... ... да, хаттар да, жазбалар да, өкінішке орай, бізге жеткен
жоқ.
Абайдың жас кезіндегі өлеңдері досы ... ... ... Тек
1886 жылы, қырық жастан асқан соң, “Жаз” деген атақты өлеңі шыққаннан кейін
ғана, шығармаларына өз атын қосады.
Абай тек ақын ғана ... ... ... ... ... оқиғалы, ғажайып
әндер де шығарған композитор.
Құлақтан кіріп бойды алар,
Әсем ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой ... ... ... сүй! ... ... ... Абайша ғашық болу, әнді Абайша ... ... Абай ... өнердің қайнарынан мол сусындаған. Сусындай отырып,
қазақ поэзиясы мен қазақ музыкасын шырқау биікке көтерген, әнге де ... жаңа ... ... ... ... ән бе екен? –
дейді Абай. Осы сөзі дәл бүгінгі біздің жастарға арнап айтылғандай.
Қазір жастардың дәстүрлі әннен қол ... ... ... ... ... бой ұрып бара ... ойлағанда елдің келешегі, қазақ
өнерінің болашағы не болады деп мұңаясың.
Абай бар болғаны 176 өлең, 3 поэма, 45 ... 1 ... ... кісі
екен. (Мақала деп шартты түрде айтып тұрғанымыз – “Қазақтың шығу ... Абай ... оқу, оның ... ... асыл ... ... ынтасы да, ықыласы да бүгінде бұрынғыдай емес. Тек Абай ғана
емес, жалпы кітапқа құштарлық, кітапқа құмарлық ... Мұны ... әр ... ... ... ... басқа ақпараттар толқыны,
батыстық экспансия өз балаларымызды бауырымыздан, ұлттық әдебиеттен, ұлттық
өнерден, ұлттық ... ... алып ... Бұл, ... да, ... ... ... жас балалардан” дегенде Абай осы сұмдықты сезген
бе деп ойлайсың. Сондықтан да мынау қиын да ... ... ... ... ... Осы үшін де ... Абай керек. Абай өлеңдеріне ... ... Абай ... ... ... ... ... іздестіруіміз керек. Абай өлеңді ермек үшін ... жоқ, ... ... үшін ... ... кезінде тобықтылар қолжазба күйінде ұзатылған қыздардың
жасауына қосып қастерлеп, қасиеттеп отырады екен. Өз ... ... ... ... ... ... мен поэмаларының, нақыл
сөздерінің қолжазба жинақтарын ала кететін болған. Мысалы, Әсия, ... ... және ... да ... ... қолжазба жинақтары осы күнге
дейін сақталған. Сол арқылы Абай сөздері күллі қазаққа тараған. ... ... ... ақын құрдастары да, Шәкәрім, ... ... ... ... де Абай өлеңдерін насихаттауға күш салған. Абай өлеңдерін
Мүрсейітке ат, түйе беріп көшіртіп ... өте көп ... ... танып, терең түсінгендер, ақын сөздерінің кейінгі ұрпаққа
аман-есен жетуіне арпалысып еңбек еткендер – Алаш арыстары. 1909 жылы ... ... ... ... ... ... Әлихан
Бөкейханов атсалысты. Ахмет Байтұрсынов ... бас ... деп ... ... ойының басында қашанда Абай тұрды. Мәдениет министрлігі
секілді ұйым да алғаш Семейде ... Оны ... бірі де ... ... ... кітапхананы ұйымдастырушылардың бірі де
Абай еді. ... ... ... да, інісі Шәкәрім де Алашқа қызмет етті.
Тұрағұл Алашты қолдап ... ... ... ... ... ... шығыс
Алашорданың бас қазысы болды. Қазақ тарихындағы осы елеулі оқиғаларды да
ұмытып бара жатқандаймыз.
Байқап қараған адамға Абайдың ... ... ... ел ... ... кем қалмауға үндеумен өтті. Жалғыздықтан қамығып, білімсізбен
алысып, елге сөзі ... ... ... қайратты жасым, Айғаймен кетті,
амал жоқ”; ... ... қара тер, ... өткен қу өмір”, “Толды қайғы
кеудеге, сырласа алмай, сөз аша ... ... деп ... құлазиды
Абай. “Таппадым көмек өзіме, көп наданмен алысып, көнбеді ешкім ... ... ... “Мен – қажыған арықпын, сен­дерге де қанықпын”,
“Жарлы емеспін, зарлымын, жұртым деуге арлымын өзге ... ... ... бойың тарт, мен қажыдым, сен ... ... жан таба ... ер жүрек”, “Қайғы шығар ілімнен, ыза шығар білімнен, қайғы мен
ыза ... соң зар ... ... ... би ... сәулесіз үй
болмас, жүректе оты жоқ адамда ми болмас”, “Енді осы ... ... ... ... қазақтан басқа жауы жоқ” дегенді де Абай жаны
қиналған соң айтқан.
Елге сөзі ... соң: ... ... қия ... ... тия алмай, әлі
отырмыз ұялмай. Таба алмадық өңге елді. Әзелде ... ... ... ... әуре ... ... үйде ... тағдырға білдік көнгенді”, – деп
ел-жұртын қанша қақпайлағанмен, ештеңе шығара алмайтынына, қанша айтса да
қазаққа ... ... көзі ... ... өз ... көнгендей
болады. Елі-жұртын қиып ешқайда кете алмай, дегеніне жете ... ... ... ... ... ... Бәрібір, сонда да халқынан
күдерін үзбейді. Оны мына өлеңінен айқын аңғарамыз:
Талай сөз бұдан бұрын көп айтқанмын,
Түбін ойлап, ... жеп ... ... ұялған соң,
Ойланып, түзеле ме деп айтқанмын.
Қазақтың өзге жұрттан сөзі ұзын,
Бірінің бірі шапшаң ұқпас сырын.
Көздің жасы, жүректің қаныменен
Ерітуге болмайды ішкі ... ... ... ... ... ... ... ішін.
Ыржаңдамай тыңдасаң нең кетеді,
Шығарған сөз емес қой әңгіме үшін.
Абайдың осы сөзі дәл бүгінгіге арналмаған деп кім айта ... Бұл ... ... ... ... сөз.
Халқын надандық шырмауынан, бодандық бұғауынан азат етуге ниет қылған
Абай ... де, ... да ... ... ... ... қақ ... сәуле
төкті. Шалғай ауылда, Қарауылда – Шыңғыстауда отырып-ақ бүкіл қазақтың
мұңын ... ... ... ... жоғын жоқтай отырып, өз қазағын қатты
сынады. Сынағанда жек көргендіктен емес, жаны ашығандықтан, күйінгендіктен
сынады. Өз халқын сынай ... сүйе ... Абай ... ... ... ... ... аузыңа түсті мұртың, Жақсы менен ... Бірі – май, бірі – қан боп енді екі ... деп ... ... ... қор ... үш ... бар. Сонан қашпақ керек: әуелі –
надандық, екіншісі – еріншектік, үшіншісі – залымдық” деп ... ... ... ... ... де ... басында әлі бар. Сөйтіп, ақын:
Атымды адам қойған ... ... ... надан болған соң,
Қайда барып оңайын? –
деп аңдысқан елдің етекбасты әдетінен әбден шаршайды.
Абай өз халқын өркендеген елдің, ... ... ... ... ... ... болжады.
Көк тұман – алдыңдағы келер заман,
Үмітті сәуле етіп көз көп ... ... көп ... ... келе ... жоқ, сурет те жоқ, көзім талған.
Осы өлеңінде өзінен кейінгі сергелдеңге толы, намысы ... ... қор ... қазақ тірлігінің екі ғасыры дәл болжалып тұр.
Абай – анық ұлттық, халықтық ақын, ғұлама ойшыл. Сол ... ... ... қалпын айна-қатесіз таныды. Оның диагнозын дәл қойып,
айығудың да амалын дәл тапты. Абайдың ... ... ... ... ... елім, қазағым, қайран жұртым”, “Күлембайға”,
“Көжекбайға”, т.б.) ... ... ... арамтамақтық, қазақ
халқын билеп-төстеушілердің рухани жүдеулігі ... ... ... ... жас ұрпақты тәрбиелеуге, ... ... жаңа ... ... ... тұңғыш рет осы Абай шығармаларынан көрінеді. Қазақ
әйелін, ананы – ... ... ... ... оның жанқиярлығын,
даналығын, шын көңілмен ... ... ... адал ... ... ... пен жалқаулықты қатты түйреумен бірге өзіне дейінгі
дидактикалық уағыз поэзиясының канондарын бұзды. ... ... ... ... ...... патшасы, сөз сарасы”, “Біреудің кісісі өлсе
қаралы ол” атты өлеңдері – осы айтып отырғанымыздың ... ... ... ... қоғамдық-азаттық ой-пікір саласында
өлмес-өшпес шығармалар берген Абай – қазақ халқының өткен замандағы өмірін
зерттеймін деген ұрпаққа таңғажайып ... Ол – өз ... ... ... биік шынар, тамырын тереңге жайған алып Бәйтерек. Біз сол биік
Бәйтеректі саялай да білуіміз керек, бағымызға ... ... ... ... аялай да білуіміз керек. Құранның сөзіндей болған ойларын
бағалай да білуіміз керек.
Абай ... ... Абай ... ... ... ... Ілгергіні болжады.
Соған ыңғайлап қазақ халқын тәрбиеледі. Сөйтіп, ұлтының ... ... кез ... сөзі ... әр сөзі ... ... біліміне қарай
болыстық қыл, татымсызға қылған болыстық өзі ... ... ... ... адамның дұшпаны, адамның баласы – бауырың”, “Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі
үшін оттаған хайуанның бірі ... ... ... үшін ... ... ... құлының бірі боласың”; “Сократқа у ішкізген, Жанна Аркті
отқа өртеген, Ғайсаны дарға асқан, Пайғамбарымызды түйенің ... ... Ол – көп, ... ... ақыл жоқ. Ебін тап та, ... ... “Қайғысыздан
сақ бол, қайғылыға жақ бол”; “Бағың өскенше тілеуіңді ел тілейді, өзің ... ... ... соң – өзің ғана ... – дейтін Абайдың дана
сөздері мәңгі-бақи қазаққа қызмет ... ... Тек біз ... ... ... ... Семейден ұзап шықпай-ақ жер-дүниені алақанындағыдай көріп-біліп
отырды. Оның ... ... ... ... ... ... пікірімен ұштасып жатады. Сондықтан да Абай туралы түгесіп,
тауысып айту мүмкін емес.
Абай әлем әдебиетінің ең озық үлгілерін өз ... асыл ... ... де, ... де, ... да өз ... ... Татьянасына қазақ қызының жанын салды.
Амал жоқ, қайттым білдірмей,
Япырмау, қайтіп айтамын.
Қоймады ... ... ... да ... ... ... Пушкиннің өзінен де аяулы етіп шығарды.
Абай Шығыс ... ... ... ... өзі де ... ... ең жарығына айналып, әлемге нұрын төкті.
Абайдың толғаныстары, ой-пікірлері әлем ... ... ... жер түбіндегі Ясная Полянадағы Лев Толстойды ... ... хат ... ... ... ... келе алмайтынына өкініш
білдіріп, жауап хат жазады. Біз бағалай түсетін Абайдың және бір ... ... ... мақсатымыз – ұлы Абаймен сырласа отырып, өз
жүрегімізге, өз айналамызға ... ... ел ... ұлт тағдырына
қатысты пайымдарымызды тағы да көңіл таразысына тартып, көпшілікпен ой
бөліссек, ұлы ұстазымызға ... ... ... ...... ... сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы ... ... ... айналасы.
Сөз қадірін Абайша түсініп, Абайша сезіну үшін үлкен жүрек, терең ... ... ... сезім керек еді. Өлеңді – сөз патшасына теңеген Абай өзі
де сөз патшасына, өлең құдіретіне айналарын сезген ... ... Абай ... біз ... ... ... сөзге тоқтайтын, сөз
қадіріне құлақ асатын, “айтылған сөз – ... оқ” деп ... ... ... ... ... ... “Сөз түзелді, тыңдаушым, сен де
түзел!” –деді Абай. Бірақ тыңдаушыға көңілі толмады. ... ... ... берген-ді”, – деп қиналады. Заманына асыл сөзін тыңдата ... Абай ... ... оқушы да терең бойлап бара алған жоқ. Бізді
осы қинайды. ... ... ... бірер жыл бұрын “Егемен Қазақстан”
газетінің ... ... ... кез келді” (25.01.2005) деген мақала
жарияладым. ... ... ... да ... ... жоқ. ... тыңдасын, ұғынсын
деп айтқан сөзді тыңдамауға келгенде қазақ ... жан ... ... жарты
қайран менің оқушым, оқымауға келген шақта – бүп-бүтін, ... ... ... – деп ... ақын да ... ... еді ғой.
Ендігі жерде Абай өсиет қылып, аманат етіп ... ... ... ... ата-ананы ардақтау, үлкенді сыйлау, кішіні құрметтеу,
жаманнан жирену, жақсыдан үйрену, әдептен озбау, өткенді игеру, ата ... ... ... тоқтау, қызға қырық үйден тыю – қазақ арасында бұлжымас
заңға айналуы керек.
Ел ішінде бетімен лағып, жөнсіз сөйлеу, ғайбаттау етек алып ... кеше ... ... ... ... мақтанышы, айбары
болған жазушылар өзара айтысып, бірін-бірі даттауға көшті. ... өзі ... ... ... ... жоқ елдей болдық. Ақылшысы жоқ ел азады,
иесі жоқ жер азады, қолдамаса ер азады, ... ... ... ... ... жарар еді. Қаны таза халық едік, жан тазарса, ар
тазарса деп тілеймін. Жасамыстарымыз алжымай, ... ... ... ... ... ... ... сөзіндей қадірлеп, көңіл төріне
орнықтырып, болашаққа ... ... ... ... көтеруге пайдаланып
отырмасақ болмайды. Абайды осы уақытқа дейін тыңдамай келген қазақ онысынан
еш пайда тапқан жоқ. ... ... ... қадіріне жете білуді көбірек
ойлауымыз керек. Мен Абай ... Абай ... өз ... оқи алмайтын
жандарға жаным ашиды, олардың қаншама қазынадан құр ... ... ... бала ең, ... ғой талай жасқа,
Көз жетті бір қалыпты тұра алмасқа.
Адамды сүй, Алланың хикметін сез,
Не қызық бар өмірде одан ...... ... ... топырақ,
Бүгінгі өмір жарқылдар, алдар бірақ.
Ертең өзің қайдасың, білемісің,
Өлмек үшін туғансың, ойла, шырақ.
Данышпан Абай осылай дейді. Мынау жалған дүниеде бес ... ... ... ... ... сай ... соятұғын тай үшін айтысып-тартыспа,
боқтан өзгеге таласып қырқыспа, ... ... біл, ... ... анық ... отыр ғой ... Амал не, Абай өсиетін орындап, бір жағадан
бас, бір жеңнен қол шығарып отырған елді әлі көре ... ... ... ... ... ... ... көрсе жорғалап жүргендерді көргенде көңілің су
сепкендей басылып, құлазиды.
Туысқаның, ... – бәрі ... ... ... ... ... жалған, сүймесе аянбаған,
Бұл не деген заманға ісім түсті, – деп мұңаяды Абай.
Сөйткен Абай тағы да:
Жүрегімнің ... ... ... бір жұмбақ адаммын,оны да ойла.
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім,
Мыңмен жалғыз ... кінә ... деп, ... басу ... Біз Абай ... тереңіне қанша
үңілсек те, оның жұмбақ жанының құпия сырына әлі ... ... ... ... өткен мыңы” кім еді? Абайдың алысып өткені – өз заманындағы
надандар мен тоғышарлар ғана емес еді, ... қоса адам ... мың ... мен ... ... ... көп жазылды, көп айтылды. Кемеңгер Мұхтар ... ... ... ... ... ойшылдар Абай турасында қалам тербеді,
тербей береді де. Абайдың ұлы тағдыры әсіресе кемеңгер жазушымыз ... ... ... ... ... ... ... тануы бар да, әлемнің тануы бар. Абай өлеңдері өзге
тілдерге ойдағыдай аударылған жоқ. Аударылуы да мүмкін емес ... ... ... әлем ... ... романы арқылы таныды. Әлемге таныту
арқылы қазақты ... ... ... Мұхтар Әуезовтің аруағы алдында
басымызды иеміз. Қазақ даласына ХІХ ғасырда аспаннан түскендей әсер ... алып ... ... ... ... ... ... бар елде
арман жоқ. Біз енді сол қолда бар алтынды бағалай білсек болғаны.
Абай – ... ... ... ... да ең озық ... жасап
кеткен ақын.
Жарқ етпес қара көңілім не қылса да,
Аспанда ай менен күн шағылса да.
Дүниеде сенен ... ... жар ... жар ... артық табылса да.
Міне, Абай өзінің қолы жете алмай қалған ғашығына осылай ... ... ... артық жар табылмайтынына мойын ұсынады. Абайдай ұлы
жүректің қасіреті де, ғашықтық дерті де ұлы. Аспанда ай мен күн ... ... ... қара ... ... ой тұңғиығына тарта түседі. Өмірінің өріне
шыққанда “көңілім қалды достан да, дұшпаннан да” деп ... ... ... басы осы Тоғжаннан айырылған махаббат мұңында жатыр. Абай
түңілуі мезеттік түңілу емес, жақсы мен жаман, арамдық пен адалдық, ... ... ... ... айқасып жататын, опасынан гөрі опасыздығы
басым мынау фәни дүниенің жалғандығын терең сезінуі еді.
Сүйген жүрек үшін ... ... ауыр азап жоқ. Абай ... Тоғжанды қимайды. Бірақ айырылмасқа амалы болмайды. Сонда да:
Айттым сәлем, қалам ... ... мал мен ... сені ойлап,
Келер көзге ыстық жас,
– деп Абайдың ғашық ... жай ... ... Абай ... ... азаматтың асылына Тоғжанның да өлердей ... ... ... ... алдында шарасы таусылған Тоғжан ел ағаларынан ... ... ... ... ... ... Ел ішінде Тоғжанның зары
елуінші жылдарға дейін айтылып ... ... ... ұмытыла бастай­ды.
Бұл зар “Тоғжанның сыңсуы” деп те айтылыпты. ... ... осы ... ... ерте кеткен әншіміз Жәнібек Кәрменов халық арасынан тауып
алады. ... ... ... алғашқы “Кертаудың ат байладым аршасына,
сәлем де ... ... ... екі жолынан басқасы табылмаған.
Сөйтіп, Жәнібек Тоғжанның сөзінің жалғасын қазақтың белгілі ақыны ... ... ... Міне, осы Несіпбек жазған сөздің ... ... ... ... ... ... түсіреді.
Кертаудың ат байладым аршасына,
Сәлем де Тобықтының баршасына.
Екеуміз екі таудың киігі едік,
Қалмасын біз бейбақтың көз жасына, – деп ... ... ... ... ... өзінің терең жан тебіренісінен ... ... ... ... Бүгін табысып, ертең
ажырасып жататын жастар Абай өлеңдеріне тереңірек зер салса, Абай ... үлгі ... нұр ... нұр ... ... ... туған Абай ерте есейеді. Ел ... ... толы ... жас Абайды алаңдатады. Елдің ертеңі үшін ... ... ... ... ... еркін бойлап, азып-тоза бастаған
дала тіршілігі Абайдың жан-дүниесінің астаң-кестеңін шығарады. Асқақ рух,
алаңсыз еркіндігінен ... ... ... ... ... тағдыры өзегін
өртейді. Ел басқарып жүрген атқамінерлердің ... ... ... ... мен әндер шығарады.
Абай әндері асқақтығымен, намысыңды ... ... ... ... ... ... ... әнінде:
Бойы бұлғаң,
Сөзі жылмаң,
Кімді көрсем мен сонан,
Тұра қаштым,
Қатты састым,
Бетті бастым жалма-жан –
десе, “Сегіз аяқ” өлеңінде:
Қайнайды қаның,
Ашиды жаның,
Мінездерін көргенде, – деп ... ел ... ... бара жатқан, етек басты, ошақ қасы ... ... ... ... ... ... ... де:
Атадан алтау,
Анадан төртеу,
Жалғыздық көрер жерім жоқ.
Ағайын бек көп,
Айтамын ептеп,
Сөзімді ұғар елім ... ... ... тап ... ... “Мен ішпеген у бар ма?” – дейді Абай тағы да. ... ... ... ... ... ... – бәрі де, өкініші, қазақ арасынан
табылды. Оның бәрі де қазақтың ... ... ... жегі құрт еді. Алды-
артын тіреп тұрған, байлығы ... аға ... ... ... ... ... қайғыға салған, ойын ойран қылған, дүниеден
түңілдірген қандай қасірет ... де ... өз ... ... қайғысы
– азаматтық қайғы, ел қайғысы еді.
Абайдың бойындағы ел дертіне – жанындай ... ... ... боп ... бірінен соң бірі өлген қайғысы қосылды. Ақын жүрек мұның бәрін
көтере алмады. Жан азабын кешті. Сөйтіп, қайран арыс ... ерте ... ... ... ... ... ... түсті мұртың.
Жақсы менен жаманды айырмадың,
Бірі қан, бірі май боп енді екі ұртың.
Бет ... ... ... ... ғана ... сартша сыртың?
Ұқпайсың өз сөзіңнен басқа сөзді,
Аузымен орақ орған ... ... дей ... өз ... ... ... ... – ұйқың.
Көрсеқызар келеді байлауы жоқ,
Бір күн тыртың етеді, бір күн – бұртың.
Бас-басына би болған ... ... ... жоқ па елдің сиқын?
Өздеріңді түзелер дей алмаймын,
Өз қолыңнан кеткен соң енді өз ... деп ... ... Абай ... қазақтың қолынан кеткен “ырық” ол
береке-бірлік еді. Береке-бірлігі жоқ елдің бостандығы да жоқ. ... ... ел ... ... ... тынатыны белгілі.
Тәуелсіздікті тайраңдау деп түсінетін таяздар да жоқ емес. Бүгінде де ... ... ... оңай ... ... буына мас болып, тәуелсіздіктің
қадірін білмей, ... би ... кеп, ел ... ... тасып
жүргендерді көргенде көңілің су сепкендей басылады. Мұңаясың да: “Қайран
бабам-ай, ... ... ... болжағансың?” – деп аруағына тағы да бас
иесің.
Осы күні материалдық байлықты мұрат ... ... ... ... саны ... бара ... секілді көрінеді маған. Әрине, байлық
керек, бірақ сол байлық рухани дүниеге, парасатқа, ... ... ... ... ... отбасыңнан бастап Отаныңа сүйеу болса қайтер ... ... ... ... ақшаларды естігенде төбе құйқаң
шымырлайды. Бұған тыйым ең әуелі – өзіңнің ар-ұятың.
Қулық, сұмдық, ұрлықпен мал жиылмас,
Сұм нәпсің үйір болса, тез ... ... ... ... істен,
Мал кетер, мазаң кетер, ар бұйырмас.
Асаған, ұрттағанға ез жұбанар,
Секілді дәулет емес сен қуанар.
Еңбек қылмай тапқан мал дәулет болмас,
Қардың суы ... тез ... осы ... дәл бүгінгілерге айтып отырғандай. Жасыратыны жоқ,
тәуелсіздіктен соңғы өтпелі ... ... ел ... ... ... ... ... ойына келгенін істеп жүргендер де аз
болған жоқ. Мұны да көргенбіз. Олар әлі де ... ... ... ... атын ... бауырмалдыққа,
әділеттілікке шақырады:
Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сен де сүй, ол ... ... ... ... сүй, ... деп,
Және сүй, хақ жолы деп әділетті.
Хақ жолындағы Абай ... ... ... ... ... да сынайды: “Молдалар тұра тұрсын, хусусан бұл
заманның ишандарына бек сақ болыңдар. Олар – фитнә ... ... ... ... шықпайды. Өздері хүкім, шариғатты таза білмейді, көбі надан
болады. Онан асып өзін, өзі әһіл ... ... және ... ... ... Бұл іс ... ... емес, бұлардың жеткізбегі мұхал,
бұлар адам алдаушылар, хаттә дінге де залалды. Бұлардың сүйгені – надандар,
сөйлегені – ... ...... ... ... онан ... ешнәрсе
жоқ”. Осы сөздерді біз Абайдың 38-ші қарасөзінен оқимыз.
Қасиетті ислам дінін жамылып, өз пайдасын күйттеген дінбасылары ... да ... ... қор ... халықты таза жолдан тайдырма дейді ұлы
ұстазымыз. Абайдың осы бір терең сөздері бүгін де күн ... ... ... де ... дін ... ... ... гөрі атақ-
дәреже көріп жүргендері аз емес. Тіпті қажылықты қаржы ... ... ... да бар. ... неше түрлі ағымдағы діндерді
насихаттап, ел ішін ала тайдай бүлдіріп ... де ... Дін ... ... ... Мұсылмандықтың атамыз қазақ ... ... ... ... ... ... ата-бабаңды, аруақты ауызға алма
деушілер көбейді. Қазақ бір Аллаға ... ... ... да ... ... ... екеу ... біреу” дейді 38-қарасөзінде Абай. Менің ойымша,
Абай айтып отырған “Иман” – ол бүкіл адамзатқа ортақ ... ... ...... ... ... адамзаттың ойшылы дейтініміз де, міне, осыдан.
Кейінгі кездері Алланы Аллах деп айту әдетке айналды. Абайдың ... ... ... ... да ... ... ... кездестіре алмайсыз,
үнемі Алла деп жазады: “Алланың өзі де рас, өзі де рас, Құран рас, ... ... ... ... әуелден, пайғамбар хақ”, “Алланың, пайғамбардың
жолындамыз”, “Алла ... ... ... ... Міне, Абай осылай
жазады. Осы күндері Ұлы Жаратушының атын ... ... ... ... ... “Жасаған Аллаһ”, “Жаратушы Аллаһ”, “Аллаһтан тіле” деп
айтқан емес. Мұны былай қойғанда қазақ бағзы заманнан бері ......... Саломонды – Сүлеймен, Давидты – Дәуіт атап келді емес пе?
Сондықтан да ғасырлар бойы елдің ... ... ... ... жөні жоқ. ... Иемнің тоқсан тоғыз атының бірі Алланың сан
ғасырлар бойы қазақ ... осы атын ... жөн деп ... ... ... Қазақстан мұсылмандарының басшысы, көрнекті ғалым Әбсаттар
Дербісәлінің соңғы жылдары жазған мақалалары мен сұхбаттарынан анық ... ... ... жат ... ... де табылып жүр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... керек.
Кришнаит қайда, Абай қайда. Бұл Абайға ғана емес, тұтас бір ... ... Біз ... Абай-Ислам делінетін егіз ұғымды ажыратпай, бірлікте,
тұтастықта қарастыруымыз керек.
Абай – өткен мен өз ... ... ... ... ұлы өсиет
қалдырған хакім. “Әрбір ғалым – хакім ... ... ... – ғалым” дейді
Абай. Абайдың хакімдігі оның әр сөзінен, әр ... ... жүз жыл ... Абай қазақ намыстан, ар-ұяттан, береке-бірліктен
айырылды деп күңіреніп еді. Біз сол Абай айтқан ... ... ... ... ... дінімізден, қайырымдылықтан, мейірімділіктен
айырылып қала жаздадық. ... ... ... ойлайтындардан қарын қамын
ойлайтындар көбейді. Елдің елдігін сақтап тұратын – ... ... ... де, ... де ... алмайды. Көрінгеннің шылауында кетеді. Міне, ... ... ... ... ... ... ... келгенде алдына жан ... жау ... басы ... бара ... ... ... жан
таба алмай, сенделеді ет жүрек” деп түңіледі өз ортасынан.
Қазақтың қасіретін бір кісідей тартқан Абай ... ... ойын ... ... мен өзім – ... ... жақсы көрем бе, жек көрем бе? Егер
жақсы көрсем, қылықтарын қостасам керек еді. Уа, ... ... ... ... я ... ... ... бір нәрсе тапсам керек еді. Соны
не үміт үзбестікке, не онысы болмаса, ... бар ғой деп ... ... ... ... еді. Ондайым жоқ. Егер жек көрсем – сөйлеспесем,
мәжілістес, сырлас, кеңестес ... ... еді, ... ... “не қылды,
не болды?” демей жату керек еді, ол ... ... ... ортасынан
көшіп кету керек еді. Бұларды жөндеймін деуге, жөнделер, үйренер деген
үмітім де ... өзім тірі ... да анық тірі де ... ... ... ба, яки ... ... бе, – білмеймін. Сыртым сау болса да ... ... Абай ... ... де өз елін ... ... ... барады
дейсің, көшкен жоқ, жаман істерін жек көре ... ... ... ... ... өз ... ішінде ғұмыр кешті. Абайдың ел үшін күйіне
отырып, өз елін қан­шалықты құлай сүйетіндігін, соншалықты жаны ... ... де анық ... біз осы елді ... сүйіп, ел үшін Абайша күйіп жүрміз бе? Ел үшін
шырылдаған боп жүргендердің де ... жұрт ... ... Біз ... ел үшін күйінуді Абайдан үйренуіміз керек. Ұрпақты да Абай үлгісіне
үйретуіміз керек. Сонда ... ... де ... ... ... дәулетіміз де молаяды.
Абай ең алдымен ел болуды, қазақтың қатардан қалмауын аңсады. Иә, ... ... ... алдық. Ел қатарына қосылдық. Іргелі мемлекет
құрудамыз. Әлем қауымдастығына мүше болдық. Дамыған елу ... ... ... ... да Абай ... ... жатыр. Бірақ, Абай
айтқан келеңсіз қылықтардан қазақ арылып болған жоқ. Абай айтқан ... бір ... ... әлі де киіп отырған сияқтымыз. Жалқаулық,
алауыздық, өсекшілдік, билікшілдік күні ... де бар. ... ақыр ... ... ... аяулы жақсыға қосамын деп, әркім бір ит сақтап
жүр ырылдатып”, – деп Абай айтқан сүйекке біткен ... әлі ... ... айтқандардың үстіне, бүгінде тіл азабы, ұлтсыздық азабы, ... ... ... ... ... әлі де ... ... Тіпті
осы айдың-күннің аманында әлем мойындаған, қазақ халқының рухани ... ... ... ... ... ақын ... ойшыл емес деген ... ... ... ... өз арамыздан шығып отырғанына не ... ... ... ... оқып ... ... Байбота
Қошым-Ноғай деген ініміз өткен жылы ... ... ... ... ... ... жармасып еді, таяуда “Қазақ әдебиеті” газетінде
Әбдіжәміл Нұрпейісовтің “Қан мен ... ... ... көңілге қонымсыз сөздер
айтыпты. Жарайды, Абайды өз заманы ... ... Олар ... қол ... ... сілтеді. Намысын таптады. Сол қазақ кеше Алаш ... ... ... ... да ... отырды. Уақыт солай еді деп
ақталатын шығармыз. Ал ... ше? ... ... ... ... ... ... Абай қайсымыздың жолымызға кесе-көлденең тұрды? Әр нәрсенің жөні
болады. ... сөз ... ... ... сөз ... ... дейтінді де,
“Өзіңді өзің жаттай сыйла, жат жанынан түңілсін” дейтінді де ұмытпауымыз
керек. Аруақтан қорықсақ ... ... Өз ... ... ... ... дәрежемді көтерем деп аруақ аттап, ауызға келгенді айту барып ... ... ... Біз Абайдың мұхиттай терең ойларына қаныға
түсуіміз керек. Заман, қоғам жайында, адам ... ... да ... ... ... ... ... керек.
Абайдың өзі өлгенмен сөзі өлген жоқ. “Өлді деуге сыя ма ... ... сөз ... – деп кемеңгердің өзі айтқандай, Абай –
артына өлмейтұғын сөз, өнеге, өсиет қалдырған, ... ... ... ... ... бірге жасаса беретін кемеңгер.
Сырт қарағанда Абайды білмейтін қазақ жоқ секілді. Көзімізді ашқаннан
Абай есімі жадымызда, бейнесі көз алдымызда. ... ... оқып ... ... Абай атында көше бар. Абай атында қала, ... ... ... ... ... ... бар. М.Әуезовтен бастап Абай
жөнінде қалам тартпаған ақын-жазушы жоқ. Абай жөнінде кино және басқа өнер
шығармалары да ... Ақын ... күн ... ... ... ... ... жатыр.
Иә, Абайды білетін сияқтымыз. Ал ... ... ... ... ... ... деп айта ... Біз Абайды терең танып-білуге
талпынбадық демейміз. Талпындық, талаптандық. ... ... ... ... ... ... ... мұңы, Абайдың зары – халықтың,
ұлттың зар-мұңы. Ел болудың, ұлт ... ... ... ... ... ... келеміз.
Біріңді, қазақ, бірің дос,
Көрмесең істің бәрі бос! – дегенді де айтқан Абай.
Абай заманындағы қазақтан қазіргі қазақ көп ... ... деп айту ... ... ... көре алмаушылық, топшылдық, қиянатшылдық,
дүниеқорлық, ... ... ... ... ... ... мансапқа құмарлық, сатқындық, надандық әлі де ұлтымыздың бойынан
арылмай келеді, ұлтымыздың ... ... ... сөз ... Қазақтың табиғаты, болмысы, қайтсе адам болатыны
жөнінде айтқан ұлағатты сөздерін бойға, санаға ... ұлы ... ... ... алу ... да бүгін керегірек болып тұр. Сондықтан да
күн сайын Абай ... ... ... ... ол ... ... ... жайын кеңірек ойласып отырғанымыз дұрыс болады.
“Абай – қазақ халқының рухани көсемі” деп жазды ... ... ... ... ... ... Абай ... қазақ халқының рухани
ұлы көшінің басында. Абай сөзі, Абай әндері мәңгі жаңғыра, жаңара бермек.
Сүйегі Жидебайда ... оның ... әсем ... төрінде күн сайын
айтылып, әндері күн сайын шырқала беретініне күмән жоқ. Абайды құрметтеу –
өзіңді құрметтеу, ... ...... ... деген сөз. Мұның
бәрі де Абайға емес, бүгінгі өзімізге, жалпы ... ... ... ... ... Біз ... ... Жамбыл секілді
асылдарымызды бүкіл ұлт қазынасы, ... деп ... ... ... ... асылдарымыздың мерейтойын өткізгенде бар ... ... ... ... ... ... ... бөліну деген осыдан басталады.
Біз мұндай ұлыларымыздың тойын мемлекетіміздің мерейінің тойы деп ойлауымыз
керек. ... ... ... ... ... ... мемлекеттік,
ұлттық мүдде төңірегіне топтастыруға ... етуі ... ... 20 ... ... ... 300 жылдығы келе жатыр. Ел іргесін
бекітіп, өткені мен болашағын ... ... ... ... дайындық жұмыстарын күні бұрын жасаған жөн.
“Қазақтың бас ақыны Ұлы Абайдың өлген күнінен ... ... ... ... ... ... бұл ... тұра бермес, ағарар,
өнер-білімге қанар, сол күндерде Абай құрметі күннен күнге артар. Халық ... ... ... ... ... Ол күндерді біз көрмеспіз, ... ... ... ... ... екен ... ... Міржақып
Дулатов. Қандай дәл, әдемі айтқан арысым!
Бүгінде Абай туралы тың ой, жаңа сөз айту да ... ... Абай ... Абай ... сөз ... да ғана ... ... оқып, ұғына білуде,
Абай сөзіне құлақ аса ... ... ... ... ... ... ғана ... бағзы замандардан бері үзілмей келе жатқан даналығымызды,
Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би секілді бабалар сөзін, Асанқайғы, Қазтуған,
Ақтамберді, ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтың санасына ұғындыруды парызымыз деп есептеуіміз керек. Мұның өзі
түптеп келгенде қазақты қазақ ұғыну, ... ... ... ... ... ... ... ешкім жарылқамайды. Қазақты жарылқаса тек қазақ қана
жарылқайды.
“Ей, Түріктің бектері, ... ... ... ... ... дауласқандығынан, бекті-халқының
жауласқандығынан, дұшпаныңның ... ... ... төріңнен, билігіңнен айырылдың. Жер-жерге ... ... ... ... ... кері ... барған жерде не пайда таптың? Бек
ұлдарың құл болды, пәк қыздарың күң ... ... ... ... ... осы ... Күлтегін ескерткішінен оқимыз.
Басынан кешкендерін мәңгі өшпестей етіп жүрегінің қанымен, көзінің жасымен
бабалар тасқа ... ... ... ... Абайдың да айтып, Алладан
тілегені – сол халықтың мызғымас бірлігі, жарасқан ... еді. ... ... ... берсін.
Авторы: Мырзатай ЖОЛДАСБЕКОВ.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мен сүйіп оқитын Абай өлеңдері3 бет
Шәкәрім Құдайбердіүлы4 бет
Жамбылдың ұстазы еді майкөт ақын7 бет
Бірінші берілетін көмек5 бет
Қазақ елі қазақша сөйлеуі тиіс3 бет
"қауіпті жүктер. олардың классификациясы"4 бет
12 жылдық білім беру мақсаты6 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
А.С.Пушкин көшесі5 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь