Сүйінбайдың айтыскерлігі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1. тарау Сүйінбай шығармашылығының, айтыскерлігінің зерттелуі.Ол жөніндегі
пікірлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2. тарау Айтыстың дүлдүл ақыны . Сүйінбай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Кіріспе
Менің бұл тақырыпты таңдаған себебім ауыз әдебиетінің асқақ шыңы саналатын айтыс өнері мен оның өкілдерінің қым - қиғаш тағдыры, оюдай зерделі келістірілген сөздері себеп болды. Қазақ ежелден сөзге шешен халық болған. Көшпелі елдің мәдениеті көшкен сайын толығып кемелдене түскен. Осыдан келіп қазақтың «кедей болсаң көшіп көр» деген қанатты сөзі туындаса керек. Қазақ баласы қай жерде жүрсе де, өз ойын, өз көзқарасын, әзілін өлеңмен жеткізгенді дұрыс көрген.
Талай ғасыр тарих қойнауына өзінің көз тартар көркем шежірелерімен енсе, талай тұлғалар өнегелі, өсиетті сөздерімен бүгінгі ұрпақ жадында. Ертеде жазу өнері болмаған кезде қазақ халқының әдебиетінің негізгі бір саласы- айтыс өлеңдері туды.Айтыс – ақындар үшін сөз таласы, сөз барымтасы, сөз майданы ғана емес. Ол – ақындық өнерді салыстыратын жауаптала отырып, білім шырқын байқайтын жер.Сондықтан да, айтысқа түсетін әрбір ақын бұл жайды жақсы ұғынып, мол дайындықпен келетін болған. Қынаптан қылыш сурғандай жалт еткен өнер иелері заманның қиындығына қарамастан сол кездегі би – шонжарлардан тайсалмай, өз істерінің көлеңке тұстарын беттеріне басып отырған. Кейбір зұлмат замандарды бастан өткізіп, тәуелсіздік таңын да атырдық .
Өз қолымыз өз аузымызға енді жеткен тұста өткенімізді ой елегінен өткізіп, өміршең өнер айтыстың ақтангері атанған Сүйінбай ақын жөнінде болмақ.. Мен бұл курстық жұмысымда ақынның айтыс жанрында алатын өзіндік орны, онын шығармашылығы, өмірі жөніндегі деректерді қарастырдым. Ақындар айтысының дамуында Сүйінбайдың ақындығы өзіндік орны мен қалыптасуындағы маңызын ашып көрсеттім. Жамбыл ақынның өзі пір тұтып ұстаз санаған. дүлдүл айтыскердің күні бүгінге дейін әрбір сөзі бүгінде құран сөзіндей.

Менің пірім – Сүйінбай,
Сөз сөйлемең сыйынбай.
Сырлы, сұлу сөздері
Маған тартқан сыйынбай, -

Жамбыл ақын айтқандай ондай ұстаздарының атақты ақындардың қайсысы болсада ұмытпай ұзақ уақыт айтып жүрері анық.. Айтыс өнер жарысы ғана емес, намыс тартысы балыпта табылады. Өйткені айтусышы ақындар әрқайсысы өз жағының жетістіктерін мақтап мадақтайды да, қарсы жақтың кемістіктерін әжуалап әшкерелейді. Айтыс үстінде ақындар ешкімнің бет жүзіне атақ - дәрежесіне қарамайды. Шөже ақын айтыс үстінде ұлық болып халықты қанап отырған Құнанбайды «қаздың төсін шоқыған» «соқыр қарға» десе Сүйінбай ақын тезек төрені «елден жылқы қоймаған кезеп төре» деп әшкерелейді.
Жұмыс тақырыбының өзектілігі
Сүйінбай ақынның өмір сүрген дәуірі- ХІХ ғасыр тарихымызда ерекше орын алады.Тарих бетін санамалағанда талай – талай әділетсіздіктерді, сонымен қатар, қазақ мінезіндегі, дәстүріндегі кейбір келеңсіз немесе қызықтырар тұстары көп екендігін аңғарамыз.Ақын шығармаларының, сөз қағысуларының көпшілігі бұқара халықты толғандырған мәселелерге арналатындығы анық. Сүйінбай ақынды өзі өмір сүрген заманындағы тұстас ақындардың барлығы дерлік үлгі тұтып, ұстаз санаған. Ақын сайысқа түскенде қынаптан қылыш суырғандай,өткір жырларымен үстем тап өкілдерінің бар мінін бетіне басып отырған. Ақын өзінің шығармаларында үнемі қалың еңбекші көптің атынан сөйлеп, қарапайым халықтың үміті мен бақытты келешекке деген сенімін және арман- тілегі мен мұрат- мақсатын бейнелеген. Өз дәуіріндегі қоғам өмірінің ішкі сырларына жете үңіліп, оған тән барлық әлеуметтік қатынастар мен қасиеттерді халықтық көзқарас тұрғысынан бағалап, кесімді ой- пікірлерін шыншылдықпен айтатын болған екен.Бүкіл саналы өмірі мен қажыр- қайрат, күш- қуатын, бойындағы алапат арынды,ақындық талантын түгелімен дерлік туған халқының болашағына арнаған.Тек қана еңбекші елге қызмет етуге жұмсаған алаштың ардақтысы.

Курстық жұмыстың мақсат- міндеттері

Курстық жұмысты таңдаудағы мақсатым- Сүйінбайдың қалдырып кеткен мұрасының әдебиетте алар өзіндік орны қаншалықты дәрежеде екенін көрсету.Бұл курстық жұмысымда Сүйінбай Аронұлының өмірі мен айтыстарын және олардың қаншалықты дәрежеде зерттелгендігін қамтыдым.Ол л үшін кітапхана қорындағы бар библиографиялық еңбектерді пайдаландым.Тақырыбым кітапханадағы бар мәліметтер және газеттер негізінде зерттелді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.
2. . Әуезов. Әдебиет туралы, - Алматы: Санат, 1997. \ 105, 136 б.б.
3. Ғабдуллин М. Қазақ халқаның ауыз әдебиеті. – Алматы:
Санат, 1996. 319 – 340 б.б
4. Дәуітов С. Сүйінбай Аронұлы кітапта: XIX ғ.қазақ ақындары, - Алматы: Ғылым, 1988, 310 – 316 б.б
5. Жармұқаммедұлы М. Айтысының даму жолдары: Алматы: Ғылым. 1976. 100 -112, б.б
6. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері, Алматы: Ғылым. 1973, 218 бет.
7. Мұқанов С. Айтыстар туралы. Айтыс. III томдық. I том. – Алматы: Жазушы, 1964.
8 -9 б.б.
7. Ысмайылов Е. Жамбыл және халық ақындары. Алматы: Санат. 1996, 55 – 81 б.б.
8. С. Аронұлы. Ақиық. Алматы: 1975.
9. Сүйіншіәлиев Қ. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы: Мектеп 2001. 353-369 б.б.
10. Сүйіншәлиев Қ. ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті. Алматы: Мектеп 1986 37-56 б.б.
11. Егемен Қазақстан. 2005. 4бет.
12. Сүйінбай шығармалары.- Алматы: Жазушы, 1990 40-48 б.б.
13. Айтыс көп томдық. І- ІІ том. – Алматы: Жазушы. 1988.
14. Қожакеев Т. Сатира негіздері. – Алматы: Санат, 1994. 294 – 254 б.б.
15. Үмбетаев М. Пірім менің Сүйінбай. – Алматы: Қазақ университеті, 1992, 130-131 б.б.
        
        Сүйінбайдың   айтыскерлігі
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.........................................
1- тарау Сүйінбай шығармашылығының, ... ... ... ... ... ... ... бұл тақырыпты таңдаған себебім ауыз ... ... ... ... ... мен оның ... қым - ... тағдыры, оюдай
зерделі келістірілген сөздері себеп болды. Қазақ ежелден сөзге шешен ... ... ... ... көшкен сайын толығып кемелдене түскен.
Осыдан келіп қазақтың «кедей болсаң көшіп көр» ... ... сөзі ... ... ... қай жерде жүрсе де, өз ойын, өз көзқарасын, әзілін
өлеңмен жеткізгенді дұрыс ... ... ... ... ... көз ... көркем шежірелерімен
енсе, талай тұлғалар өнегелі, өсиетті сөздерімен бүгінгі ... ... жазу ... ... ... қазақ халқының әдебиетінің негізгі бір
саласы- айтыс өлеңдері туды.Айтыс – ақындар үшін сөз таласы, сөз ... ... ғана ... Ол – ... ... ... жауаптала отырып,
білім шырқын байқайтын жер.Сондықтан да, айтысқа түсетін әрбір ақын ... ... ... мол ... келетін болған. Қынаптан қылыш
сурғандай жалт ... өнер ... ... ... ... сол кездегі
би – шонжарлардан тайсалмай, өз істерінің көлеңке тұстарын ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік таңын да
атырдық .
Өз қолымыз өз аузымызға енді жеткен тұста өткенімізді ой ... ... өнер ... ... ... Сүйінбай ақын жөнінде
болмақ.. Мен бұл курстық жұмысымда ақынның айтыс жанрында алатын ... онын ... ... ... ... ... ... дамуында Сүйінбайдың ақындығы өзіндік орны мен қалыптасуындағы
маңызын ашып ... ... ... өзі пір тұтып ұстаз санаған. дүлдүл
айтыскердің күні бүгінге ... ... сөзі ... ... ... пірім – Сүйінбай,
Сөз сөйлемең сыйынбай.
Сырлы, сұлу сөздері
Маған тартқан сыйынбай, -
Жамбыл ақын айтқандай ондай ұстаздарының атақты ... ... ... ұзақ ... ... ... ... Айтыс өнер жарысы ғана емес,
намыс тартысы балыпта табылады. Өйткені айтусышы ... ... ... жетістіктерін мақтап мадақтайды да, ... ... ... әшкерелейді. Айтыс үстінде ақындар ешкімнің бет жүзіне атақ -
дәрежесіне қарамайды. Шөже ақын ... ... ұлық ... халықты қанап
отырған Құнанбайды «қаздың төсін шоқыған» «соқыр қарға» десе Сүйінбай ... ... ... ... ... кезеп төре» деп әшкерелейді.
Жұмыс тақырыбының өзектілігі
Сүйінбай ақынның өмір сүрген дәуірі- ХІХ ... ... ... ... ... ... ... – талай әділетсіздіктерді, сонымен
қатар, қазақ мінезіндегі, дәстүріндегі кейбір ... ... ... көп екендігін аңғарамыз.Ақын шығармаларының, сөз қағысуларының
көпшілігі бұқара халықты толғандырған ... ... ... ... өзі өмір сүрген заманындағы ... ... ... үлгі ... ұстаз санаған. Ақын сайысқа түскенде қынаптан қылыш
суырғандай,өткір жырларымен үстем тап ... бар ... ... отырған. Ақын өзінің шығармаларында үнемі қалың ... ... ... қарапайым халықтың үміті мен бақытты келешекке ... және ... ... мен ... ... ... Өз дәуіріндегі
қоғам өмірінің ішкі сырларына жете үңіліп, оған тән ... ... мен ... ... көзқарас тұрғысынан бағалап, кесімді ой-
пікірлерін шыншылдықпен айтатын болған екен.Бүкіл саналы өмірі мен ... күш- ... ... ... арынды,ақындық талантын түгелімен
дерлік туған халқының болашағына арнаған.Тек қана еңбекші елге қызмет ... ... ... ... мақсат- міндеттері
Курстық жұмысты таңдаудағы мақсатым- Сүйінбайдың қалдырып кеткен мұрасының
әдебиетте алар өзіндік орны ... ... ... көрсету.Бұл
курстық жұмысымда Сүйінбай Аронұлының өмірі мен айтыстарын және ... ... ... ... л үшін ... қорындағы
бар библиографиялық еңбектерді ... ... ... және ... ... зерттелді.
1 – тарау Сүйінбайдың шығармашылығының, айтыскерлігінің зерттелуі.
XIX ғасыр қазақ қауымы үшін ұмытылмастай кесек- ... ірі ... ... ... әдебиетіміз де небір қолбастаған көсем, сөз бастаған
шешен, ... ... орақ ... ... ашқанда айбатынан сескенер
ақындардан кенде ... Күні ... ... төл ... ... өсиетті жырларымен үлгі болып, халық арасында аты ... ... ... ... өнер айтыстың одан әрі дамып жетілуіне зор үлес
қосқан ақындардың атасы – Сүйінбай.
Сүйінбай Аронұлы Алматы облысы, Жамбыл ауданы, ... ... ... ... туған. Өз әкесі-Аран Күсепұлы, арғы атасы ... ... ... ... табылған өлеңдерінің ішінде оның өмір белестерін
танытатын кейбір толғаулары кездеседі. Онда ... ата – ... ... ... ... ... ... туыстары Жұмұқ, Оспан, Жаманшалдар,
әйелі Еңліктің (Жұпан деген бәйбішесі өлгеннен кейін алған) есімдері мәлім
болады.
Ақынның өлер алдындағы ... тағы екі ... ... Онда ақын ... қаупі төнгенін біліп, өміріне тұжырым жасайды.
Құлқайырдай ағарды сақал, мұртым,
Өтіп кетті қатарлас талай жұртым.
Керуендей бір күні жөнелермін,
Жан келіп кетпеді ме неше ... деп ... осы ... ... ... ақын ... үш ... хабарлайды. Ал осы күнге дейін біз ... ... ... ... өлді деп ... ... келгенне соң,
Тарғыл тартып кеттің-ау, қайран күнім.
Бұрынғыдан, Сүйінбай, бәсеңдедің
Секілді биыл ... ... ... ... ... ... 1827 жылы ... 1822 жылы туып, 1895
жылы қайтыс болған деп ... ... ... ... атты ... ... таңдағы көптеген зерттеушілеріміз Сүйінбай ақынның туған жылы
және қайтыс ... ... ... ... ... бірі ... ... халық ақыны Сүйінбай Аронұлының өлеңдерін жинап, зерттеуге
үлкен үлес қосқан. Ол ... ... ұлы ... ... ... ... бұрынғы Жетісу облысы, Верный уезі Ұзынағаш болысына қарайтын №3-ші
ауылда, яғни қазіргі ... ... ... ауданындағы Қарақыстақ
өзенінің шығысындағы Құлансаз жайлауында дүниеге келген және 1898 жылы ... ... ... деп көрсеткен.
(Егемен Қазақстан 4-ші бет).
Ол кедей отбасыдан шыққан. Әкесі Аронның шаруасы тым шағын болып, кейде
ішер ас, мінер атқа зар ... ... ... ... ... ... ... ақын бұл жайды және екей елінің түгел кедей болғанын толық
бейнелейді. ... ... ... бір ... ... толғауында ол:
Сол момынның біреуі
Екей деген ел едім.
Сүйіәнбай деген мен ... Арон ... ... жан ... ... қой ... деген біреуге
Кеше күндіз кеп едім,-
дейді.
Енді бір халық аңызында жоқшылық көрген Сүйінбай ауқатты ағайынынан мал
дәметіп, оған жайын айтуға барса, ол ... ... ... ... отырады.
Сен ақынсың, сөз білесіің, алынған малдың соңынан түс,- деп, одан дау ... ... ... ... Өзін ... кеткен Жалайыр Солтан төренің еліне
жалғыз барып жалынды сөзін айтады. Оның бұл ... ... ... ... төре ... ... қабылдап, ел – жұрттың ... ... үшін оны ... ... ... Халық аңызы бойынша, Сүйінбай
осы даудан кейін елге әбден танылып, ... мал ... Ал ... ... ... азабында өтеді, шешесінен жастай айырылып, немере ағасының
қолында тәрбиеленеді. Жетімдік азабын ... ... ... ... ... ғой мені ... ... жетістірмей мал мен бастан.
Барайын деген жерге көлік таппай,
Отырмын енді, міне, жылжымастан.
Сүйінбайдың Тезек төремен ...... ... ер ... елге
танылған шағы. Қалың бұқараға сүйенген ақын тайслмай сөйлеп, Тезек төрені
де Жалайырдағы Солтанға ұқсатып ел алдында ... бас ... ... күшімен бөгеп отырады. Тіпті көрші қырғыз халқының қанды балақ,
орақ ауыз ... хан ... ... де ... ... Ол ... ... хан - төре тұқымының қылмыстарын бетіне басады. Әр ... ... ... ... ... ... бұлайша ел ісіне араласуы оның қоғамдық бетін айқындайды. Бетіне
адам қаратпаған әрі ақын, әрі әкім төренің аузын буып, оның ... ... ... ас, ... бас беруге мәжбүр еткен – Сүйінбайдың ... ... де ... ... ... ... ақынға ел артқан сенім,
ол көрсеткен сый – құрмет өшпес даңқ ... ... ... ... ... ашты. Ақын енді үй айналасындағы ... ... ... ... ... ұсақ дау – ... ... ел
кезіп, өмір көру, ділмар – шешен ақындармен кездесіп олармен ... алға ... ... ... ... ... ... Шығыс, Орталық
Қазақстан жерін түгел аралайды. Өз кезіндегі халық ... ... ... ... ... ақындардан өз атасы Күсептің жырларын,
Жанкісі жыраудың өлеңдерін жақсы білген. Аға буын ақындардан Қабан, ... ... ... Ал, өзіне тұстас Майлықожа, Майкөт, Қаңтарбай,
Тезекбай, Бақтыбай, Қатаған сияқтылармен кездескен, кейбірімен айтысқан.
Сүйінбай - ... ... ... ... ... жүйрік ақын.
Бұған оның билер мен ... ... ... ... өлеңдерінің өзі
дәлел.
Сүйінбайды тек қазақ елі ғана емес көрші орта Азия ... да ... ... оның есімі – туысқан қырғыз халқына жете ... ... өз ... аралап, олардың басындағы ауыртпалықтарды жақсы
ұғынған. Кедейлерімен қазақ жатақтарының тағдырластығын түсініп, ... ... хан, ... ... ... ... Қатаған мен
айтысында қырғыз датқаларының ұрлық – ... аша ... ... ... ... ... Арыстанбек ақынмен айтысы да өткір, шешен.
Сүйінбай өмірбаянына қатысы бар мәліметтерді жазушы С. Бегалиннің Жамбыл
Жабаев ... ... ... кітабынан да ұшыратамыз. 1955 – 1960 жылдары
Сүйінбай ... ... ... араласып, сол кездегі көзі тірі
ақындармен кездесіп және шығармаларының көзі табылды. Әсіресе, халық ... ... ... ... Сүйінбай өлеңдері құнды боп шықты.
1974жылы «Жазушы» баспасы «Ақиық» атты ақынның жаңа жинағын шығарды. Бұл
жинақ 1990 жылы тағы ... ... ... ... ... ... сақтаған қымбат мұраны бірқыдыру мол қамтып, ... ... ... ... ... бар ... түгелдей қарастырсақ, оларды негізгі үш
салаға жіктеуге болады. Олар: толғаулар, арнаулар, ... ... ... ... ХІХ ... ... ... ішінде бір
төбе жоғары тұрады. Бұл оның ... ... тіл ... Ол ... ... ... ... өз елінің байларын бедел
тұтып, тілге тиекті сол баймен төрелер маңынан қарастырмайды. ... ... ел және ... ... ... сияқты батыр атанған ел
азаматтары болды. ... ... ... ... тұтқан ақынды қарсы
жыраулар кедейсің деп қанша ... да жеңе ... Ол өз ... ... ... сөз ... да, төре ақындарын бұлтартпай шалып тастайды.
Сүйінбайдың ағалық ақылымен ақындық тәлімі мол болса керек. ... ... аса ... ... Бұл ... ... мына бір өлең
жолдары көбірек еске оралады:
Ақындардың ақыны,
Айдын көлдің ақылы,
Жыр тұлпары – ... ... ... да ... ... ... тұтып, оның таланты
алдында бас иген. Сүйінбай қайтыс болғаннан кейін, бір топ ақын оған ... ... ... ... ... ақынның жоқтауы 1935 жылы
шыққан Сүйінбай өлеңдерінің ... ... ... ... ... ақындарға осылай үлгі өнеге болғанын айта ... ... ... былай дейді: «Сүйінбайдың лүкіл Жетісу ақындарына, әсіресе, ... ... ... зор үміт ... ... ... ... жолында екі үлкен ерекшелік бар. Бірі – ... ... ... ... ... шешен тілмен тыңдаушыны ... ...... болған батырларды үнемі желілі жырға айналдырып айтуы»
(Ақындар, 103-бет).
Сүйінбайдың көпшілікке мәлім, баспа бетін көрген ... тым аз ... ... онша мәз емес еді. ... өзі ақын ... алғаш
жариялаушылар оның көп өлеңінің көзін дұрыстап таппай, ... ... ... ... ... ... ... алып, тым жасытып
жібергенін байқатады. 1936 жылы шыққан «Сүйінбай ақын» деген оның ... осы ... Бұл ... ... айтыстарысен бірен – саран жеке
өлеңдері енген-ді.
Бұқарашыл, халықтық ақын Сүйінбайдың айтыстары мен ... ... ... ісі тек ... ... тұсында ғана шындап қолға алынды.
1920 жылы Түркістан автономиялық республикасы Халық ... ... ... ... ... ... комиссияры Сырдария, ... ауыз ... ... ... шығады. Осы сапарда экспедиция
мүшесі этнограф, фолькглорист – ғалым Ә. Диваев Сүйінбайдың өлең толғаулары
мен айтыстарын ... ... ( ... менің Сүйінбай.4 бет) 1929 жылы бірінші
рет «Жаңа әдебиет» журналының № 6 санында ақынның «Апырмау, мынау ... ма ?» ... ... ... кезден бастап Сүйінбай шығармаларын
жинау, жариялау ісі кең қанат жаяды. Ақын ... әр ... ... оқу ... мен ... ... христоматиялық оқулықтарға
енгізіліп, оны кейінен насихаттау мәселесі кең өріс ... ... ақын ... 1931 жылы өзі құрастырған «Қазақтың ескі
әдебиет нұсқалары» атты жинаққа ... ... ... қартайған
шағында айтқаны» деген өлеңді енгізеді. Іле – ... 1935 жылы ... пен Ф. ... құрастыруымен ақынның бір топ шығармалары
тұңғыш рет өз алдына «Сүйінбай ақын» деген атпен жеке ... ... ... Бұдан кейін Сәбит Мұқанов пен Қ. Бекхожин 1939, 1940, 1941 ... ... орта ... ... класына арналған хрестоматияларына
Сүйінбайдың бір топ өлеңдерін енгізген. Хрестоматияның ... ... ... мен ... ... «Сүйінбайдың Тезектің өлген баласына
көңіл айтқаны», «Кәрілік туралы» ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, Қазақ ССР
Ғылым академиясы құрылғанан кейін (1946 жылы) арнайы ғылыми жолға қойылды.
Арнаулы экспедициялар, жеке ... ... ... ... ... өлең,
толғау, айтыстары бұл күндері Қазақ ССР – і мен ... ССР – і ... ... қорларында аса мұқият сақтаулы тұрғаны ... ... ... ... мұрасын көп жинаған этнограф, фольклорист – ғалым
Ә. ... пен ... С. ... сол ... ... ... Жақыпбаевтың және қырғыз фольклористері Ш. Уметалиев пен ... ... ... ... ... ... ... Сүйінбайдың
атақты айтыстары мен өлең, жырлары Жамбыл Жабаевтың мемориал – ... ... да ... ... ... топтап, жинақ етіп шығаруда Қазақ ССР
Ғылым академиясы көптеген маңызды ... ... Сол ... ... бөлігі «Ақын жырлары», «ХVIII – XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының
шығармалары» және ... ... атты ... ... да кең орын берілген. Үш томдық «Айтыстың» бірінші томында
«Сүйінбай мен Тезек ... ... ... жарияланған. Ал, 1975 жылы
«Жазушы» баспасы 1935 жылғы жинақтан кейін, арада ... жыл ... соң, ... ... фольклорист ғалым С. Садырбаев пен Е. Естаев ... ... ... ... ... ... ... жарыққа
шығарған. Ол алдыңғы «Сүйінбай ақын» ... ... ... ... айырмашылықтары мен көзге түсті. Себебі бұл жинақта
Сүйінбай ақынның таңдаулы шығармаларымен қатар көптеген өлең, ... ... ... еді. Және ... ақын ... ең бастысы,
белгілі бір рет жүйеге келтіріліп, тақырыптарға бөлінді, кітапқа көлемді
ғылыми алғы сөз ... ... ... ... сөздік берілді. Әрі
Сүйінбайдың осы жаңадан шыққан «Ақиық» атты таңдамаы ... ... ... ... ... ... ойлы ... Мысалы, профессор Х. Сүйіншәлиев, ғылым кандидаттары
С. Ордалиев, С. ... К. ... т.б. ақын ... ... ... мен ...... жоғары баға берді.
1977 және 1990 жылдары фольклорист – ғалым С .Садырбаев ... ... ауыз ... атты ...... ... оқу
орнындары стунттері мен көпшілік оқырман қауымының қолына ... ... ... ... ... ... мен Тезек төре» айтысы
енген. Міне,осылайша Сүйінбай шығармалары баспа жүзінде жиі – жиі ... ... ... ... қымбат әдибби мұрасына айналған.
Сонымен бірге, ойшыл ақын Сүйінбай Аронұлынын басты-басты, бірді ... ... ... орыс ... де ... дүние жүзі
халықтарының танысуына мүмкіндік алды. Атап ... ... ... және ... мен ... төре айтысы» Москвадан шыққан «Қазақ
поэзиясының антологиясында», «Үмбетәліге» өлеңі мен «Тезек ... ... ... ... ақындары» жинағында басылды.Осы ... ... ... ...... ... әдебиетінің кітапханасы»
деген атпен жарық көрген 200 ... ... ... ... кәріллік атты өлеңі жарияланды. Мұның өзі ақын ... ... ... ... ойға ... асыл мұра, аса құнды, қымбат
әдебиет есткерткіші екендігін көрсетеді.
Атақты ... ақын ... бай ... ... ... ісі,
негізінен, 1940 жылдардан ... ... ... ... ... ... тіл ... тексерген қазақтың арғы-бергі
әдебиетші ғалымдары әр тұстарда өздерінің тұжырымды ой пікірлерін білдіріп
отырған. ... ... ... алғаш зерттеушілерінің бірі академик –
жазушы М. Әуезов. Ол 1949 жылы ... ... ... ... «
Сүйінбай мен Тезек төре айтысына» арнайы тоқталған. Еңбекте Сүйінбайдың
сыншылдығын, батылдығын баса ... оны ... ... ... ... деп көрсеткен. «Тезектің тіршілік амалында Сүйінбай ... ... ,- ... ... ... ... ХІХ ... әдебиетінің тарихынан очерктер» деген
кітабында академик- жазушы С.Мұқанов та «Суінбай мен Тезек төре айтысынан»
үзінді келтіріп, оның ... ... ... баға ... «Аитыстар
туралы» атты еңбегінде ол –Сүйінбай ақынның үстем тап ... ... өлең ... ... ... өрен қабілет-дарынына қатты
сүйсінген. Академик С. Мұқанов: «Сүйінбай жалғыз айтыста ғана емес, сонымен
қатар, өз ... ... ... ... араласып, халықтың
жақсылығын дәріптеуші, кемшілігін сынаушы,тарыққанда ақылшысы, қуанғанда
сайраушысы болған» деген тұжырымға келеді.
Ақындар атасы ... ... ... көркемөнеріне қосқан зор үлесі
мен қоғамдық қызметі туралы тарихи ... ... көп ... ... ССР ... бірінші томында «Шернияз және Сүйінбай»
деген үлкен, көлемді бөлім бар. Онда ... бен ... ... халқының есінде берік сақталып, көрнекті орынды ... баса ... ... ... өте жоғары бағаланған Сүйінбайдың тапқырда да ойлы,
өрнекті поэзиясы туралы «Қазақ ССР тарихында»:-Сүйінбай-тілге ... ... ... Сүйінбайдың өлеңдерінен өмір шындығы, халықтың үміттері мен
армандары айқын көрінеді,-деп жазылған. Сол ... ... ССР ... ... алты томнан тұратын «Қазақ әдебиетінің тарихы» мен
«Жамбыл және қазіргі халық ... атты ... ... ... ... ... әлеуметтік саяси бағыты дәл, ашық
айтылған. «Революцияға дейінгі қазақ ... ... ... ... тұрғысынан жырлап, хан, төрелердің, шаруаларды қанап отырғанын көре
біліп және сол қанаушылыққа қарсы жырын құрал еткен бұқарашыл ... ... ... ... ... - деп «Қазақ әдебиетінің
тарихында» ерекше атап көрсетілген. Бұл ақын ... ... ... ... лайықты бағалануы еді.
Даңқты ақынның шығармашылығын сөз ... ... ... тек ... шектеліп қалмайды. 1950 -80 жылдар ... ... ... өздерінің монографиялық ғылыми ... ... ... ... ... ... ойлы пікірлер қозғады. Әдебиетші
ғалымдар Ә. ... Е. ... Б. ... З. ... , ... С. Қирабаев және К. ... т.б. ақын ... ... ... мен ұлы ... ... ... ұстаздық
ұлағаты жайлы маңызды ой айтып, баға берген. Атап ... ... ... жайлы филология ғылымының докторы Ә. ... ... ... алдында өзін-өзі әдепті жас ретінде ұстап келген»,-десе,
профессор Х. Сүйіншәлиев: «Жамбылдан басқа ақындар да ... ... ... оның ... ... бас иген»,-деп тұжырымдайды. Міне, осылай
жоғарыдағы қазақ әдебиетінің аса көрнекті зерттеушілері,сыншы ғалымдары
атышулы,адуын ... ... ... ... ... таптық айқын
сара бағыты бар өз алдына бөлек, ... ... ... ... ... жыр
алыбы деп санайды.
Осындай монографиялық еңбектерге қоса, республикалық газет-журнал
беттерінде және ... мен ... ... ... ... ... ... арналған ғылыми-көпшілік мақалалар да жиі-жиі
жарияланып тұрған. Бұл салада, әсіресе, фольклорист- ғалым С. Садырбаев, М.
Жолдасбеков және Б. ... мен Е. ... ... ... ... Ол ... ақынның творчестволық өмір сыры, әлеуметтік беталысы
және ақындық шеберлігі мен жеке тұрмыс-күйі көрініс тапқан.
Тағы бір ... ... жай – ... ... жазушылар мен режиссер,
суретшілер де өз ... ... ... - ... ... ... Мысалы
Ә. Тәжібаев, Н. Погодин, П. Кузнецов, Ә. Қастеев, А. Тоқпановтар ақынды ... ... ... өз ... ... ... Ақын Ә. ... мен Жамбыл арасындағы ұстаздық, шәкірттік қатынастарды, олардың
бір – біріне арнаған кіршіксіз таза ұлы ... ... ... ... ... ... П. ... «Мұратына жеткен адам» атты ... ... ... бата алу ... ... суреткерлік
шеберлікпен өте қызық, көркем бейнелеген. П. Кузнецов осы шығармасында
Сүйінбайдың ел қамқоры болған ... ... ... ... ... жылы ... ... М. Т. Ташмұхамедов атындағы Бүкілодақтық
мелодия заводы «Сүйінбай мен ... ... ... ... ... М.О. ... ... айтыстаға өнерін өте жоғары бағалаған,
оны «Айтыс өнерінің алтың діңгегі» деп атаған. «Сүйінбай сан түрлі ... мен ... ... ... ... әсіресе Сүйінбай мен Қатағанның
айтысы адам ... ... ... қой! Мені ... рет қырғыз еліне
таныстырған осы айтыс. Ел арасында көп ... - ... ... ... ... ... бір естелігінде.
1937 жылы Жамбыл ... ... ... ... ғылыми
қызметкерлерінің өтініші бойынша, Сүйінбай мен Қатаған айтысының ... ... ... ғылыми архивінде сақталған бұл ... ... ... араб ... жазылған, сыртқы мұқабасында «Сүйінбай ақынның
қырғыздың атақты ақыны Қатаған мен айтысқаны» деген ... бар, ... ... ... ... бұл ... мұраның тарихи маңызы зор,
бірақ ... ... ... ілесе алмағандықтаң, көшіруші өлеңнің ұйқасы
мен ырғағын, мазмұн бірлігін біріңғай сақтай алмаған, шалағайлық, ... ... мен ... ... ... басқа Кенен, Үмбетәлі,
Өтеп, Өмірзақ, Арғынбай, Қарабек, Мақыш, Шүкітай ... ... ... ... ... айтыстары XIX ғасыр ақындары айтыстары ішінде бір төбе ... Бұл оның ... ... мен тіл ... ... Ол
өзінің өлеңдеріңде кейбір ақындарша
өз елінің байларынбедел тұтып, тілге тиекті сол бай мен ... ... ... ... ... ел және ... Сұраныш, Сыпатай
сияқты батыр атаған ел азаматтары болады.Осындай ... ... ... ... ... ... кедейсің деп қанша жабысса да жеңе ... ... ... ... ... сөз бастаса да, төре ақындарын бұлтартпай
шалып тастайды(Х.Сүйіншәлиев)
Міне, Сүйінбай сол елдің бесігінде әңгіме, хиқаяларды тыңдап, айтыса жүріп
өсті. ... ... ... ... да, аңды да ... сөйлетеді.
Сүйінбай өлеңдері, көбінесе, белгілі бір себептерге байланысты
басталады да, ... ... ... ... бет пердесі
ашылып жатады. Әсіресе, адамдар ара – қатынасынада үлкен орын ... ... ... ... ... бастап, айтыстарына дейін
лейтмотив ретінде келеді.
XIX ғасырдың бас ... ру ... ... Екей руы іштей
ыдырап, бір тобы Талдығорған өңіріне, ... ... ... ... ... туған жеріне жинап, топтап, қайта қоныстыруда Сүйінбай
мен елдің бас ие адамы ... көп ... ... ... алауыздықты
айыптаған Сүйінбай:
Руға бөлінген соң үшеу ара,
Мықтылар жеке шықты бізден дара, -
деп шенейді.
Осылай ақын жек көргенің жасырып ешкімге еш ... ... ... арқа сүйейтін табынатын бір қалаулысы бар. Ол бұқара қалық соны
пір тұтады. ... ... ... ... дүлдүл ақыны – Сүйінбай
Айтысатын ақсақалмен, қызбенен,
Ақын халық екенбіз ғой біз деген.
Қадір Мырзалиев.
Айтыс-халық өмірін бейнелейтін көркем әдебиет саласының ... ... ... да, ... да, ... ... ... да, мәдени
дәрежесі де, замана иделогиясы да, әдет-ғұрпы да, жалпы әлеуметтік және
жеке ... ...... да, ... ... өрбіген тартыстың
формалары да көрінеді. ... ... ескі ... келе ... ... кең саласы. Айтыс жанрынан ең мол сақталған ... ... ... ... ... ақындардың көпшілігі тарихқа
мәлім. Мәселен: Орынбай, Шортанбай, Сералы, Тоғжан, Сақау, Шөже, ... ... ... ... Марабай, Сүйінбай, Жамбыл т.б.
Айтыс жанры қазақ әдебиетінде күні бүгінге дейін бар. Оған ... ... ... ... ... слетіндегі айтыс, сондай-ақ ... ... ... ... ... келе ... ... куә.
Қазақтың ескі тұрмысында ақындардың айтысы жүйрік аттардың бәйгесімен
бірдей болған. Жарыста озғанға бәйге беру ... ... ... ... тігіліп, бәйгені қай жеңгені алған.
Әрине, айтыста халық ақынды ... ... ... ... ... аузынан асыл, ақылды көркем
тоқтаулы сөз шыққан ақынды халық жынысына, ... ... ... ... ... ақын ... алдында ақындыққа мандат алады.Бұл
мандаттың жазылатын қағазы – халықтың жүрегі. Ақын ... ... ... ... ... ... тұрады.
Халықтың ақынды жақсы көруіне себеп – ақынның тіл ... ... ... ... сүйкімді, сүйікті болуына бас ... я ... ... да ... тұрмысының шындығын суреттеуі, халықтың
қуанышына да, қайғысына да шын көңілмен ортақтасуы.
Ең алдымен қазақтың ауыз әдебиетін шығарушы ақындар ... ... ... ... әзірге біз білетін ақындардың көпшілігі еңбекші халықтан
шыққан.Ескі феодалдық ауылда атақты ... ... ... ... деген
ақын өте аз естіледі. Әрине, феодал мен байлар табынан да ақындық дарынмен
туған адам ... ... ... ол ... ... ... мен феодалдары мен
тұқымынан ақын шығуды өзіне намыс көрген, ақынды олар өлеңін сатушы кәсіп
иесі деп ... ... олар – ... бір түрі деп ... ... ... ... арасынан шыққан ақындардың көпшілігі өзінің, талантын
сол халыққа арнаған, халық өмірін жырлаған.Сонымен қатар байлар табының
үкіметінің ... ... ... ... алдында масқаралай да ... 19-шы ... ... ... ... ... ... атағын алған,
Жетісуда жарты патша атанған Тезек төрені ... ... ... ... жағалбайлы руынан шыққан Ақсұлу қызбен, жаппас ... ... ақын ... т.б. ... ... ... ... жерлеп сөгу, зорлықшыл, қиянатшыл, қара ниет жауыздығын ашу-
ақындар айтысының көбінде ұшырасады.Айтыстан ... ... де ... ... ... ... ... сырын ашады.Ақындар айтысында
қанағыш таптың сыры ашылуымен ... ... ... ... ауыр
тұрмысының өңсіз картинасы да беріледі.(көп томдық Айтыс 1-10беттер)
Осы кезеңде (ХІХғ) айрықша төлтума айтыс өнері қазақ әдебиетінде мол,олжалы
мұра ... ... ... ... ... ... ... негізінен ХІХ
ғасырдағы айтыстарды қарастырды. (Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы ... ... ... өнерінде ерекше орын алатын суырып-салма
ақындарымыздың бірі-Сүйінбай Аронұлы болды. ... – ұлы ... руы, Екей ... ... Алматы облысы Жамбыл ауданы өңірінде
дүниеге келіп, өмір ... аса ... ... әкесі Арон адамы аз, тұрмысқа әлсіз ... ... ... ... ... ... Сүйімбайдың өзі де ... көп ... ... мал соңына ілесіп күн ... де, ... ... дарын мен таланты арқасында жоқшылыққа мойымайды. Ол 14-15
жасында – ақ өлең айтып, ақындыққа бет ... ... ... ... әрі батыр, әрі ақын Күсептен тұқым қуалау жолымен ... ... ... ... ... хат ... Сондықтан араб фольклорының
әділетті кейіпкер һарон Рашид есімін ол өзінің кіші ұлы ... ... ... ... ... алғашқы кезінде ел ішіне кеңінен тараған
эпикалық және тарихи жырларды көп жаттап топ алдында айту ... ... ... ... ... машықтана түседі.
Сүйінбай маңдайына шаң тимеген айтыстың дүлдүл ақыны ... көп ... ... Солардан халық зердесінде сақталғыны Қаңтарбай,
Күнбала, Кескенкекіл, Тәтіқыз, Уазипа, Бақтыбай, Тезек ... ... ... ... ... Ал ... қой соңында жүргенде ең алғаш
«Төбет пен қасқырдың», «Сүйінбай мен қарғаның ... ... екі ... шығарады. Бұл айтыстарды төбет шопанмен бірге қой күзетіп, оны ... ... ... ... ал ... ... қоянды, жазықта малды
жейтін» қанқұмар ... ... ... ... ... ... болма,
әрқашан өзгермейді дос – достығың», - деп бойыңды дұшпаннан аулақ ... ... таба біл деп ... кеңес айтады. Ал қарға айтыстың басында
үсті басы маса мен ...... ... ... қозы баққан жалаңаш баланы
аяп, оларды қырмақ болады. Бірақ қарғаларда да ... жоқ. Олар ... ... қара ... ... ... болып үшке бөлінеді, бұл ағайындыүш
мықтыда бірлікжоқ, бірімен бірі ... ... ең ... ... бөлуі қазақтардың үш жүзге бөлініп, бір – бірімен ... ... ... сияқты. Ақынның түпкі идясы ел бірлігі, тыныштық екенін
танимыз.
Сүйінбайдың Тезек төремен қағысуы ... ... де жеке ... ... да ... тарайды.
Тезек Абылай ханның 30 ұлының Оңтүстікті билеуге жіберген алты баласының
бірі Әділдің Нұралы деген баласынан ... 1847- 1867 ... ... ... Ол ... ... ... қалаларын бағындыруда орыс әскери
күшіне көмектеседі. Содан полковникке шейін атақ ... ... Елді ... ... ұры ... ... керуендерін тонайды.
Осындай жағымсыз әрі қатал ... ... ... оның бар ... ... Сүйінбай Тезекті үйіне келсе, іште төре Жылкөнді, Бапау деген екі
ұрысына барған жолдан қашып, құр ... ... ... 30 үйлі ... ... Қазақтарды есіртіп жіберсең, төрені аяқ асты қылғалы жүр деп ... ... ... ... ... қалып, ішке келгенде Тезектің ... ... ... ... ... ... қалың ел көлдей толқып,
бетіндегі сеңдей көбікті ... ... деп, сес ... ... ... ... батыл айтатынын танып, оны өзіне қаратқысы
келеді. Сөйтіп үстіндегі шапанын ұсынады. Сүйінбай шапанға сатылмайды. Енді
Тезек әрі сары ат пен қара кері атты ... ... ол ... тегін
ашып, алмайды.
Тезек қыздары мен кіші қатыны Дәнекерді мақта дегенде, Сүйінбай мен
Шернияз сияқты, олардың сүдінін сипаттап береді. Әрі ... бір ... ... ... ... ... де бетіне басады. Сонымен Сүйінбай:
«Атың да, шапаның да бәрі өзіңе.
Келгенше екі айналып тұрғын аман» - деп ... ... ...... әрі ... сынап, оны жер етіп кетеді.
Бірде Сүйінбай шапырашты ... ... ... келсе, Тезек төре өз
ұрыларына оның бір қысырығын айдатып әкеткен екен. Сүйінбай қуғыншы ретінде
келіп Тезекке:
«Өнерің ... ... сор ... - деп ... ... ... үшін нашардың
Тартып жүрме жазасын.
Мойныңа түскен ақыдан
Төрем қайтіп танасың,
- деп бұлтартпастай өкім айтып, ... ... ... 18 -19 ... түскен кезде Сүйінбай бұл өнерді жете ... ... ... ... деп Әлі ... ... ... Әлі төрем,
Аузында бір тісі жоқ кәрі төрем.
Бір оздыр осы жолы Қаңтарбайдан,
Жарлығың жалпы топқа дәрі төрем
- деп қолпаштай тұрып, оның қызыл иек кәрі ... ... ... ... осы ... ... ... Атымқұл жеңісті Сүйінбайға
береді. Ал Сүйінбай: «менің сөзімді бағалаған Атымқұлға ... ... ... ... ақ ботаны оған тартады. Сүйінбайдың осы ісі де әлі
өзіндік ... ... ... ... ... ... ... жамасаңшы» десе, Сыпатай батырының Қоқан ... ... ... Сөйтіп, өзі Қарасай ұранды Шапыраштының
елдігін, Сұраншы батырлардың Албан, ... ... ... жеңіп,
қуғанын мадақтайды. Сол кезде Қаңтарбай жеңілгенін мойындайды.
Айтыскер ақынды жалайыр, албан, дулат елдерінің ақындары ұстаз ... ... ... жалайырдың жас ақыны Сүйінбайдан бата алып, өнер
жолына түскен. Аға ақын жас ... ... ... оған елдегі уақ
–түйекті термелемей, мәнді жыр шертуді үйреткен. Ең алдымен ... ... ... ... Шын ақын ... ... жолына түсіп, қоғамдық,
әлеуметтік мәселе көтеріп, ел керегіне асар ... ... ... берер
туындыларға әуестенуі керек екенің айтқан. Өзінің көп елді ... ... ... сол ... ... ... ұстаз
ретінде Бақтыбайдың құлағына құйған:
Мен бармаған елім ... тағы ... ... ... ... дәмін таттым – ай .
Бақтыбай шешен, сен едің,
Сүйінбай деген мен едім...
Ел болған соң ақын ... бар ... ... бар.
Ел мұқтажын айтқанның
Артығы не, кемі не?...
Сол ақынды ақын дер,
Сол ақылды мақұл дер-
Жарасса сөзі елінің.
Келтірілген үзінділер Сүйінбайдың жас ақындарға берген тәлімінің бет ... ... ... ... ... ... ... 560-561
беттер).
Ұлы өнердің ақберіні атанған Сүйінбай ақын ... ... ... ... буын өкілдерінің ұлы өнерге деген бет алыстарын көргенде
оларға ... ... ақ ... ... отырған.Бұл сөзіме дәлел ретінде
Сүйінбай мен Тәтті қыз айтысын көрсетуіме болады.
Тәті қыз Сүйінбайдың ... ... ... ... болса да, өзін
көрмеген екен. Ауылына атақты ақын ... ... соң, ... ... ... мұрты бурыл тартқан, егде азамат ұйықтап жатыр екен. Сонда Тәті қыз:
Менің атым Тәті қыз,
Басқа қыздың аты ... ... ... үйге ... ... ... шал ... әрі тартыңыз,-
депті жеңгесіне қарап.
Ерке қыздың мінезіне қызыққан Сүйінбай құс жастықтан ... ... ... атың - Тәті қыз,
Басқа қыздың аты қыз,
Сөзіңе сөз айтар ем,
Тұңғышымдай, жақынсыз,
Ақынның ақ батасы –
Жырдың балын тартыңыз.
Дүниеден бізде өтерміз,
Сүйінбайдың сөзі деп,
өлеңнен шашу ... ... ... шығармаларының ішнде өзінің мәнділігімен ерекше көзге түсетіні –
оның Тезек төремен кездесіп ... ... өзі ... мәні ... ... айтысы дәуден гөрі, елдегі қоғамдық екі тап өкіліегеседі. Қара
халық еңбекші ел атынн ... ... ... ... шықса,
Абылайдай атақты атаның баласы, текті төре Тезек өз ... туын ... ... Қоғамдық екі таптың өкілі белдесіп, саяси сайысқа түседі.
Сүйінбайдың айтыстары ішінде оның Қаңтарбай ақынмен ... ... ... ... ... да өз елін бай, өз руын ... етіп
көрсетуге тырысады. Қаңтарбайды кдейсің дем кемсітеді. Біріқ, бұл дәстүрлі
айтыс әдісі ғана болатын. Айтыса келе ол ... ... және ... ... ... өзін және екей ... кедей руды бай, мықты деп
көрсетпек болғаны сай келмейді. Қаңтарбайды өтірік, ... ... ... ... Бұл ... әккі ақын бірден аған түсініп, тез ... ... ... ... айтыстарына тән үйреншікті әдісіне – батырларды бетке
ұстауға көшеді. Албан, дулаттың көптігін айтып састырмақ болған Қаңтарбайға
Сүйінбай екей аз ... да, оның ... ... бар ... ... жауды
тойтарып, ол дулатқа да қорған болғаның ... Мен ол тірі ... ... деп, ... мақтайды. Сүйінбай мен Қатаған
айтысының өтілу тарихын ... ... ... Жамбыл, Сүйінбай
мен Қатаған, Орман ханның анасына арнаған аста ... ... ... Өмірзақ Қарғабаев аталған екі ақынның бұл айтысы қырғыздың шоң
манабы Алыбайдың асында ... деп ... ... ... ... Тіл және әдебиет институтының қолжазбалар
қорында Сүйінбай мен Қатағанның ... ... ... ... ... жыл бойы ... қырғыз халықтарының арасында жатқа айтылып,
ауызша сақталған «Сүйінбай мен Қатаған айтысында» ХІХ ... ... ... әлеуметтік құрылысы, сұлтандар мен бай, ... ... ... ... ауыр ... ... шындық негізінде
терең ашылған. Себебі, өткен замандарда тілі, әдет – ғұрпы ... ... ... бір – ... еркін араласып, туысқандық жаңғдайда өмір
сүрген. Көрші тұрып, ... ... ... берік ұстанған
ағайынды халықтар бір – бірінің қуанышына ортақтасып, қасіретті, қатерлі
шақтарда қайғысын бөліскен. ... – ақ той – ... ... ... ... ... ұлттық ойындар – бәйге, палуан күрес, ақындар айтысы
тәрізді өнер жарыстарын бірге отырып ... ... ... бірі ... тарихын былай деп баяндайды: 1847 жылғы көңілсіз оқиғадан соң бір
жыл өтеді: енді екі елдің арасында ... ... кек ... ... ... ... ... көлдің жағасына жиналалық, ат
жарыстырып, қыз қуып, ... ... ... ... деген
екі жақтан ұсыныс болады. Осыған орай, 1848 жылы жазда, уағдалы жерде,
қазақ-қырғыз елінің ... бас ... жеті ... созылған, үлкен ас
болады. Асқа қатынасушылар: “Бұдан былай екіелдің ... ... қолы ... ... тоқтамға келеді. Жиынның төртінші күнінде екі
елдің басты адамдары Орман ханның жүз кісілік шатырына жиналады. ... ... ... ... елінің мырзалары!
Құмырсқадай қаптаған мына отырған қырғыз-қазаққа ... ... ... ... ... ... ... өлеңмен амандасып, көпшілік
халыққа сәлем береді:
Ассалаумағалайкум, сәлем бердік,
Мүбәрәк жүздеріңді жаңа ... ... ... ... елі, саған келдік.
Алдына қалың қырғыз келгеннен соң,
Жарай ма, қайтып кету көңіл айтпай?!
Қырағы
аспандағы ақиықпын,
Құмарым басылмайды борандатпай!...
Сүйінбай осылай деп тоқтағанда, Бәйіктің тасасында ... ... ... ... тұрып, қолындағы домбырасын ала, айқайды салып, Сүйінбайға
тиіседі.
Қатаған:
Сүйінбай, тоқтан сөзіңді,
Ойайынба көзіңді?!
Ақынмын деп ... ... ... ... ... ... ... кезіңді.
Тырнағыма іліңдің,
Күтірлетіп шайнайын,
Қыбырлаған жеріңді,-
деп, Қатаған күннің бетіне көлеңке түсіргендей, дауылдата ... ... ... ... ... ... соларды дәріптеумен
әуестенеді.
Орман батыр- көсемім,
Қырғыз бенен қзаққа,
Сөз бермеген шешенім!
Қарабек ұлы хан ... ... ... ... ... ... ... Орман ханның образы бүтіндей басқаша. Ол XIX ... ... ру ... ... ... елге ... батқан ірі феодал, шоң
манап. Орман Ниязбеков 1840 жылы 48 ... хан ... 1854 жылы ... ... ... ірі ... ұйымдастырған, оның сұрқиялық
саясатына іштій кектенген ... ... ... ... ... шаңшып
өлтірген.
Қатағанның екінші бір жер – көкке сиғызбай мақтаған адамының аты – ... ... ... оқтады,
Басына темір саптады,
Күніне олжа тапқаны,-
деп хан Жанатайдың жортуылшы, жол ... ... ... ... жалған, жасанды.
Хан Жантай Қарабеков 1800 жылы туып, 1867 жылы ... ... Арғы ... ... ... ... ... төс” болған манаптар. Мәселені, Атеке
манап кезінде елінің ары мен ұжданына ... ... II ... 800 сом ... ақша ... аталарының зорлық – зомбылық
дәстүрін әрі қарай жалғастыруда хан Жантай да ешкімге жол ... ... ... тыс ... ... інісі Таштанбектің асында 65 кедей,
жалшыны ат бәйгесіне байлаған. Міне, ... ... ... адамдарының
сұрқы мен сиқы осындай.
Ал Сүйінбайдың сөздері мағыналы, ... ... ... Қатаған,
ақындық сенен, сен ақындықтан алыстаған адамсың, ... бас ... пен ... ... ... беті ашық берекесіздікті
мақтайсың дейді. Тегінде, Сүйінбайдың сөздері ... ... асыл ... бір ... ... ... сөзге шағылысып, жарқ-жұрқ етеді.
Бәйге атындай көсілсем,
Көре алмассың шаңымды.
Қызып тұрған темірге –
Қатаған келіп қарылды.
Менен қашан алып ең,
Кегің ... ... ... ... ... бересің
Қойныңдағы жарыңды.
Сүйінбайдай бұлбұлды
Жеңемін деп ойлайсың.
Ажалы жеткен торғайсың,
Қырғименен ойнайсың.
Барың болса қарышта,
Аспандағы ... ... ... ... ... кетеді.
Кемеңгер ақын Сүйінбай Аронұлы еш уақытта жер ... ... ... ... ... қоғамдық, елдік, азаматтық
мәселелерді жырлаған. Мысалы, Қатаған ақын белгілі бір рушылдық, байшылдық
көзқарастың ... шыға ... ... ... ... ... төрт бұрышын тең ұстап, қырғыздармен қазақтардың арасындағы адал
достықты ардақтайды. Гуманист Сүйінбай ақын күллі ... ... ... ... бөлшектемейді, ұлттық бірлікті дәріптейді. Қай тайпаны, ... ... алса да ... сөздің сырлысын, суреттің сұлуын табады,
асқақтата айтады.
Қараңызшы:
Он екі ата Жалайыр,
Аршынға қолын сермеген!
Батырлық, ерлік ... ... ... ... ... жем жеген.
Немесе:
Төрт Дулаттың біреуі-
Қалың қара Ботбайым,
Ботбайымды қозғасам,
Күйдіремін шоқтайын,
Кетерсің жаным оттайын!
Қос өкпеңнен қадалдым,
Садаққа салған оқтайын.
Етім қызып ... ғып неге ... ... ... ... ... ... келе- келе бар қазақтың ... ... ... ... ... бие ... аттары,
Құлын – тайдай ойнаған.
Ерегіскен дұшпанын,
Алдына салып айдаған.
Анау жатқан – Арғыным,
Арғыным атқа қонғанда,
Басыңнан аттап қарғыдым.
Арғын ... ... ... еткен қоныс қып,
Дүниенің жарамын.
Ешкім басып көрген жоқ.
Бұлардың қарқын, арынын!
Осылай төгілтеді Сүйінбай. Онымен де ... онан өрге шу ... ... ... ... ... кең жайғаным.
Риза қылмай жібермес,
Үйіне келген мейманын.
Найманымнан қозғасаң,
Пана болмас жиғаның.
Ал керек болса! Сүйінбайдың семсер сөзі, ... үшін ... ... ... ... ақын енді Арқа ... Жайық жағасына
жетеді.
Айналасы көк теңіз,
Соған барып қосылған,
Еділ, Жайық екі су
Дарияның ... сол ... ... ... ... ... ... сағасы!-
Он екі ата бай ұлы,
Жеті аталы – Жеті ру,
Әлім менен Шөмекей
Халқымның еді жағасы.
«Па шіркін! Айтсаң осылай айт!» - ... ме бұл ... ... ... ... ... өрлігін, серілігін аспандата, асқақтата
айта келіп, Сүйінбай аз қырғыздың өзінен бай мен ... ғана алға ... ... ... ... ... етеді.
Мен бір емен ағашпын
Білесе де сынбаймын!
Алдаспанға жолықтың
Түбіңе жетпей тынбаймын!
Сөз бастаған бұлбұлмын,
Топ бастаған дүлдүлмін.
Судан шыққан ... ... ... ... ... ... құлаған
Қанатың сынған күніңді.
Қырғыз, қазақ жиылып,
Жалпылдаттпа мұныңды
деп бірақ ... ... ... ... ... жөн ... ... кезі ғой,
жыр жекпе – жегі осылай бітеді.
Қара бәйтік:
- Сүйінбай ботам! Сен ... ... ... ... ... айтыста
сен жеңдің! – дейді ақыры
“екі елдің бас қосқан үлкен айтысыңда жеңгенің үшін, саған басыңа алты ... ... ... ақ ... ... Мейіз асқан сұлу қыз, мойнында
қарғысы бар екі ... бір ... және ... ... ... - деп ... ... қорыртындысын жариялайды.
... Қалың көш, Ыстық көлді жағалап, батысқа беттеп келе жатты.
- Көл шетіне ... ... ... ... рет ыстық көліме бетімді
жуайын, - деп ... арыз ... көл ... ... да, сұлу ... су ... санап тұрды, көзіне жас алды.
- Мейізжан жасыма! Айтыстың сертін сақтап, біраз жер бірге әкелдім. ... ... ... ай ... әсер қалдырдың, мұнан былай
менің қырғыздағы туған қарындасым ... ... ... ... ... ... - деп ... Мейіздің жасты көзімен бір сүйді де, еліне қайтуына
рұқсат берді (Егемен Қазақстан, 4-бет).
Бұл айтыстың оның басқа ... ... ... ... ... ... терең қозғалады. Онда үстем тап өкілдері қатты сынға
алынады.
Жоғарыда талданған ... ... ... ең ... екі ... ... ойлы ... ақынның бір топ шағын айтыстары да бар. Олар ... ... ... ... ... ... бұл ... айтысы жоғарыда да аталып өтті.Алайда, оның
осы ... ... ... ... ... ... ... ақын феодалдық қоғамдағы кедей елдің хал – күйін,
тұрмыс – ... және ... ... ... ... теңсіздіктерді атап
көрсетеді. Рушылдық пен жікшілдік отын ... ... жеке ... ... ... келген желөкпе даңғойлықты, қисынсыз пысықтықты қатал сынға
алады.
Ақын Сүйінбайдың Жантай, Майлықожа ақындармен айтысы ... ... ... ... ... ... құнды шығармалар болып
есептелінеді. Майлықожа, Жантай ақындар - өлең сөздің ... ... рет жиын – ... ... ... елге кең ... ... атақты
өнерпаздар. Үшеуі де Сүйінбаймен айтысқа түсіп, өнер ... ... ... жалпы халыққа тегіс мәлім азулы ... ... ... ... ... асқақатап, аспандап көрінеді. Қиып
түсер қылыш тілді ақынның өнерде ұстанған айқын бағыты оны ... ... ... әрқашан жеңіс тұғырына көтерген. Алдаспанның жүзіндей
өткір, ... қалт ... ... ... ... ... ақын қарсыласының жаңылыс басқан осал жерін шу ...... ... пен ... ... халық тәуелсіздігін
қорғаған батырлық пен ерлікті қарсы қойған.
Логикалық шешім, өмір тәжірибесіне сүйенген ділмарлық пен ... ... өте жиі ... ... ... ... бұлдыр
діни түсінігін Сүйінбай бірден теріске шығарады.
Негізінен, Сүйінбай мен Майлықожа табан ... ... ... сөз ... ... ... қайырылған. Ақындық сес, ызғар шашысып,
шарпысып қана өтіскен. Сол аз сөздің өзінде - ақ ... ... ... Сол ... екі ... алма кезек тыңдап отырған төреші:
«А, қожам! Сен ... ... ... екенсің, сөзі тым ұшқыр екен», - деп
Майлықожаны әділ ... ... ... хал Сүйінбайдың Уәзипамен, Тәтіқызбен және Кескенкекілмен
айтысынан да анық байқалады. Ол үшеуі де ... ... ... ... ақын екендігін мойындап, ізет сақтап, кішілік көрсетеді.
Ұлы ақынның қыз – келіншіктермен айтысынан бірден көзге ... ...... ... қоғамдағы роліне, әлеуметтік жай – күйіне
үнемі зер сала ... ... ... ... отырған. Әсіресе, қазақ
жастарының бас ... ... ... ... ... ойландырған.
Тегінде, Кескенкекіл, Күнбала сияқты қазақ қыздарының ... күн ... ... ... ... деп ... ... қыз қадірін кей антұрған,
Байлық десе, бас ұрып, базарлатқан.
Бір басының бағасын саудаға сап,
Опасыз дәулет үшін бай деп ... ... әйел ... ... ... ең қайшылығы мол, зор
әлеуметтік мәселе етіп көтерген. Адам басын ... ... ...... төре – ... мен ... ... азғындығын
әшкерелейтін дәлел деп қараған.
Сондықтан елін сүйген ... ... ... да төбесіне көтеріп, ақындық
өнеріне ілтипатпен, құрметпен ... ... ... ... ... аса ... өкілінің бірі демократ –
гуманист, азамат ақын Сүйінбай Аронұлының ... ел ... ... ... мен ... қарым – қатынастары үлкен шындылықпен көркем
бейнеленген. Тарихи ортадағы ірі оқиға, құбылыстар ... оған ... ішкі ... ... ақын тек қана ... мұң –
мүддесі тұрғысынан бағалап шешкен. Әрқашан ... ... ... ... ақыл ... ... ... – дарынын көпке қызмет ету жолына
жұмсаған. Сондықтан да Сүйінбай ақын «қазақ, қырғыз халықтарының арасында
өте беделді ... (27. ... ... - өмір ... ... ... тарихи әдебиет деректері Сүйінбай Аронұлының шығармаларында
сипатталған оқиға, құбылыстардың және жеке адамдар әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... Мұның өзі
Сүйінбайдың өлең, толғаулары мен дастан, айтыстарының тарихи ... ... ... ... ... жалған
айтпайтындығын анық көрсетеді.
Ақындық өнердің қызыл желі атанған Сүйінбай ... тілі ... ... бай. Қорыта айтқанда, Сүйінбай Аронұлының ақындық өнері
мен әлеуметтік – қоғамдық қызметі жөнінде мынандай ... ... ...... ... ... ... азамат ақыны. Оның
шығармаларында қазақ халқының ХІХ ғасырдағы ... ... ...... ... моральдық, этикалық қатынастары мейлінше айқын,
шыншылдықпен ашылған.
2. ...... ... ұлы ... Оны ХІХ ... ірі – ... ақындарының бәрі пір тұтқан. Жамбыл, Бармақ, Бақтыбай, Майкөт,
Шүкітай сияқты ақындар Сүйінбайдың айтыс өнеріне ден ... ... ... ... ... ... – адам тағдырымен тіршілік әрекеттерін даму, жаңару, жаңғыру
үстінде болады деп ... ... өту, ... мәні ... құнды –
құнды қорытындылар жасаған халықтық – философ ақын.
4. Сүйінбай - ... ... ... ... мен аз ... көп ... ... үздік
шебері.
5. Сүйінбай – ... өнер деп ... ... ... – сыншыл, мін таққыш өткір тілді өжет ақын. Оның шығармалары
сатираның тамаша үлгісін ... ... Ащы ... ... ... ... поэтикалық тілге, шешендік өнерге жетіктігі, өткір
кекесін сынға да ... тіл ... ... Ол ... ... адал
қызмет етіп, өткен азамат ақын болды. Ел – жұрты үшін бар күш – ... Өзі ... ... оның ... әр тұстада үндесіп, табысып
жатты.
Кезінде Жамбылға ұстаз ... ... ... - өз ... өз
сипатымен оқшау тұрған мәнді ... Ол біз үшін ... ... ... ... нәрлі, саялы салқын, жанға жайлы, мәнді ... Ақын тілі ... ... өткір, тиген жерін тіліп түсерлік.
Сүйінбай - өлең техникасына жетік, саңлақ ... Оның ... ... орын алады. Өлеңдерінің көп жолдарында ... ... ... ... эпифора, аллитерация үлгілерін шебер пайдаланады.
Ал бұл сияқты қасиет тек ... ... ғана тән ... екені
мәлім.
Сүйінбай – ақындық өнерінің қадір – қасиетін таныған, оның мәні ... ... ... ... ... ... ... озық. Ол:
« өмірде құны өзгермес, бағасы құнды асыл сөз» деп босқа айтпаса ... ... ... ... туралы да жоғары пікірлер қорытқан, табиғи
және таза:
Жорға едім сартылдаған,самғайтұғын,
Бәйге аттай шу ... ... көп ... ... ... ... өрлесе талмайтұғын.
Сүйінбай сөйлер сөзге тарылмаған.
Жалтылдап жанған оттай жалындаған.
Саңқылдап қалың қазақ арасында,
Еліріп өлең ... ... ... арын таза ... ... қадірін жоғары қоя білген кеменгер ақынның
Алпыс екі мақанмен сөз сөйлеген,
Халықтың ақыны мен арым ... деуі де өте ... өзі туып - ... ... ... ... ... сол ортадан тәлім
алып, жетілген өнер саңлағы, дәуір қайшылықтарын аша да ... ... ... Оның ... - ... ... көркемдігімен құнды.
Сүйінбайдан қалған мұралар –салмағы, қадір ... ... ... ... шын ... ... туындылар.
Сүйінбайдың ғажап ақындық бейнесі көл ... ... ... ... ... ... ... соғылған Сүйінбай сағынасы ғасырлар
бойы асқақтап тұра бермек.
Сүйінбайдың аяулы ... оның ... сан – ... ... өзі сүйген
халқына мәңгі мирас болып қалды.
Курстық жұмыстың нәтижесінде Сүйінбай өмірі мен ... өзім ... ... ... ... ... таныстым.
Сол себептен, осы курстық ... ... ... толықтай
жете қоймаған ақынның шығармашылық мұралараның жарқын ... оның ... ... ... ... мақсатын көздеп, өз заманының айтыс
өнерінің ... ... ... ... ... айта ... ... дария суындай
таусылмайтын кең сағалы өзендей өте ... ... ... ... ... ... ... жүргізу
алдағы ... ... ... . ... ... ... - ... Санат, 1997. \ 105, 136 б.б.
3. Ғабдуллин М. Қазақ халқаның ауыз ...... 1996. 319 – 340 ... Дәуітов С. Сүйінбай Аронұлы кітапта: XIX ғ.қазақ ақындары, - Алматы:
Ғылым, 1988, 310 – 316 ... ... М. ... даму ... Алматы: Ғылым. 1976. ... ... ... Б. ... ... ... ... Алматы: Ғылым. 1973,
218 бет.
7. Мұқанов С. Айтыстар туралы. Айтыс. III ... I том. – ... ... -9 ... ... Е. ... және ... ақындары. Алматы: Санат. 1996, 55 –
81 б.б.
8. С. ... ... ... 1975.
9. Сүйіншіәлиев Қ. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы: Мектеп 2001. 353-
369 б.б.
10. Сүйіншәлиев Қ. ХІХ ғасырдағы ... ... ... Мектеп 1986 37-
56 б.б.
11. Егемен Қазақстан. 2005. 4бет.
12. Сүйінбай шығармалары.- Алматы: Жазушы, 1990 40-48 б.б.
13. ... көп ... І- ІІ том. – ... ... ... ... Т. ... негіздері. – Алматы: Санат, 1994. 294 – 254 б.б.
15. Үмбетаев М. Пірім менің Сүйінбай. – ... ... ... 130-131 б.б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сүйінбай Аронұлы5 бет
Сүйінбай Аронұлы айтыстары5 бет
Сүйінбай аронұлы өмірі1 бет
Әріп Тәңірбергенов поэзиясындағы Абай дәстүрі41 бет
Java тілінің даму тарихы6 бет
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы10 бет
Айтыс – сөз барымтасы6 бет
Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері5 бет
Арқаның дәстүрлі ән мектебі13 бет
Ататүрік23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь